TOELICHTING Bijlage 2 Onderzoek onontplofte oorlogsresten

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

23

De luchtfoto’s zijn besteld op basis van de data van relevante oorlogshandelingen die zijn aangetroffen in de geraadpleegde literatuur en archieven. Hierbij is het uitgangspunt om een luchtfoto te bestellen die zo kort als mogelijk is genomen nadat de oorlogshandeling heeft plaatsgevonden, tot maximaal een half jaar nadien. Verstoringen in het landschap en/of aan bebouwing die zijn veroorzaakt door OO, zijn in veel gevallen na een half jaar niet meer zichtbaar. Dit geldt voornamelijk voor gebieden die intensief gebruikt worden, zoals stedelijk gebied, wegen, spoorlijnen en landbouwgronden. Met name in de eerste jaren van de oorlog is er sprake van een leemte in de beschikbare informatie: van delen van het onderzoeksgebied is onvoldoende dekking of de kwaliteit 3 van de luchtfoto’s is matig tot slecht, waardoor indicaties van oorlogshandelingen niet of nauwelijks (meer) zichtbaar zijn. Deze leemte kan van invloed op de uiteindelijke afbakening van de verdachte gebieden in het onderzoeksgebied. Voor dit onderzoek zijn luchtfoto’s uit de collecties Wageningen UR (WAG), Kadaster (KAD) te Zwolle en uit de National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh geraadpleegd en zijn relevante luchtfoto’s (op basis van kwaliteit, schaal en beschikbaarheid van datum) besteld.

Een vooroorlogse luchtfoto was niet beschikbaar, waardoor het niet mogelijk was om de situatie vóór de Duitse inval in mei 1940 (de ‘nul-situatie’) vast te stellen. De eerste foto die is geraadpleegd is van 8 november 1944. De luchtfoto is geraadpleegd naar aanleiding van de luchtaanval die plaatsvond op 21 oktober 1944. Als tweede is de luchtfoto van 5 januari 1945 geraadpleegd. De luchtfoto was reeds in bezit. De luchtfoto van 23 maart 1945 is geraadpleegd omdat uit het literatuur- en bronnenonderzoek naar voren kwam dat er in deze periode verscheidene luchtaanvallen hebben plaatsgevonden nabij het onderzoeksgebied. Als laatste is de luchtfoto van 28 augustus 1945 geraadpleegd om de naoorlogse situatie in kaart te brengen en uit te sluiten dat het onderzoeksgebied rondom de bevrijding is getroffen door oorlogshandelingen. In volgende tabel zijn de geraadpleegde luchtfoto’s weergegeven. Collectie

Sortie

Fotonr.

Datum

Kwaliteit

Schaal

Verantwoording keuze luchtfoto Luchtaanval 21-101944

NCAP

4-1252

3049

08-111944

A-B

7.000

KAD

16-1574

4067

05-011945

B

15.000

Reeds in bezit

WAG

4-2109

3017, 3018

23-031945

A-B

7.500

Luchtaanvallen vanaf maart 1945

NCAP

106GLIB-285

3278

28-081945

B

15.000

Naoorlogs

Bijzonderheden Geen sporen van oorlogshandelingen waargenomen Geen sporen van oorlogshandelingen waargenomen Loopgraaf (2), mangaten, opstelplaats (5), wapenopstelling (1); van beide foto’s is een 3D foto gemaakt Niet definieerbare verstoring (1)

In bijlage 3 is de dekking van de geraadpleegde luchtfoto’s opgenomen.

3

Verschillende definities van de luchtfotokwaliteit: A (goed), B (matig), C (slecht)

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

24

3 RESULTATEN INVENTARISATIE 3.1

Inleiding Dit hoofdstuk bevat de resultaten van de inventarisatie en raadpleging van de bronnen zoals die in het vorige hoofdstuk zijn beschreven. Op basis van de verzamelde gegevens is een chronologisch overzicht opgesteld van het verloop van de Tweede Wereldoorlog in en nabij het onderzoeksgebied. Bronverwijzingen en eventuele bijzonderheden zijn toegelicht in de voetnoten. Voor de vertaling naar een locatie in de huidige topografie zijn locatieverwijzingen uit bronnen ongewijzigd overgenomen in de gebeurtenissenlijst. GIS maakt de eventuele vertaling naar de huidige benaming en tekent de betreffende verwijzing in de kaart. Onduidelijke of onbetrouwbare locatieverwijzingen zijn gemeld in de gebeurtenissenlijst, maar niet in de kaart ingetekend. Oorlogshandelingen waarvan geen precieze locaties bekend zijn (bijvoorbeeld wel een straatnaam, maar geen huisnummer), zijn ingetekend als lijn of als vlak, afhankelijk van wat er van deze handeling bekend is. Indicaties met RAP-nummer en weergegeven op kaart Elke relevante gebeurtenis heeft een uniek nummer, een RAP-nummer’ dat als volgt is opgebouwd: • • •

De aanduiding “RAP”; Een getal met zes cijfers: datum van de gebeurtenis (jj/mm/dd); Een letter: volgletter om verschillende gebeurtenissen op dezelfde datum te scheiden.

Dit RAP-nummer heeft als doel om de in de literatuur en archieven gevonden indicaties te kunnen herleiden naar de kaarten en andersom. Het RAP-nummer is om die reden ook weergegeven in het (digitale) kaartmateriaal. Mijnenvelden en MORA's/UO’s De MORA’s, UO's en de mijnenvelden en op landmijnen verdachte gebieden krijgen geen RAPnummer, omdat deze indicaties in het EOD-archief al een eigen uniek nummer bezitten. De mijnenvelden zijn eveneens genummerd op basis van een eigen uniek nummer van de toenmalige MMOD. Het eerste gedeelte van het nummer correspondeert met het nummer van de stafkaart waarop het mijnenveld of het op landmijnen verdacht gebied is ingetekend, het tweede gedeelte betreft de aanduiding van het mijnenveld op de kaart. De letter G (German) of A (Allied) geeft aan of het een Duits of geallieerd mijnenveld/verdacht gebied betrof. MORA’s/UO’s hebben een eigen nummer dat is vastgesteld door de EOD, bestaande uit acht cijfers: de eerste vier zijn het jaar en de andere vier een volgnummer.

Coördinaten van het Modified British System Bij het intekenen van de indicaties van oorlogshandelingen aan de hand van informatie afkomstig uit The National Archives (TNA UK) in de inventarisatiekaart, is gebruik gemaakt van de coördinaten zoals deze werden vermeld in de geraadpleegde interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten. Bombs Away B.V. raadpleegt voor het onderzoek minimaal de stukken van de 2nd TAF en Fighter Command. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd gebruikt gemaakt van het ‘Modified British System’ (MBS) voor het nauwkeurig lokaliseren van doelen in Europa, door zowel Britse als Amerikaanse troepen. West-Europa werd verdeeld in een aantal vlakken, waarbij Nederland werd ingedeeld in het gebied genaamd de ‘Nord de Guerre zone’. Binnen deze zone zijn de gebieden verdeeld aan de hand van vlakken van 500 vierkante kilometer, die de benaming krijgen van een letter. Deze vlakken zijn vervolgens opnieuw onderverdeeld in vlakken van 100

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

25

vierkante kilometer, die tevens een letter hebben. Binnen deze vakken zijn er afsluitend een xas (west-oost) en y-as (noord-zuid) die benoemd worden aan de hand van getallen. 4 De coördinaten van de relevante kaartvierkanten zien er dan als volgt uit: q.Z5208, q.Z5308, q.Z5207 en q.Z5307. De eerste (kleine) letter slaat op het vlak van 500 vierkante kilometer, de tweede (grote) letter slaat op het vlak van 100 vierkante kilometer en de vier cijfers zijn af te lezen aan de x-as en y-as. Dit punt ligt vervolgens in de onderste linkerhoek van een vlak van 1 vierkante kilometer. Dit vlak kan gezien worden als het doel van een operatie. In het geval dat een coördinaat zes cijfers heeft, is er binnen het vak van 1 vierkante kilometer een vak van 100 bij 100 meter aangeduid. In het geval dat een coördinaat acht cijfers heeft, is er binnen het vak van 1 vierkante kilometer een vak van 10 bij 10 meter aangeduid.

Afbeelding 3: De ligging van het onderzoeksgebied Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten binnen het ‘Nord de Guerre zone’-grid.

Indicaties zonder RAP-nummer en niet weergegeven op kaart Indien een in de geraadpleegde bronnen aangetroffen indicatie van een oorlogshandeling niet kan worden ingetekend, is dit eveneens in de tekst aangegeven. In het onderstaande overzicht staan de redenen weergegeven voor het niet intekenen van indicaties van oorlogshandelingen: • • • •

[Locatie onbekend]. Op basis van de geraadpleegde bronnen kan de locatie van de oorlogshandeling niet worden vastgesteld; [Buiten onderzoeksgebied]. Op basis van de geraadpleegde bronnen is vastgesteld dat de oorlogshandeling buiten de contouren van het onderzoeksgebied heeft plaatsgevonden; [Historische context]. De indicatie betreft een uitleg van de historische context, zoals troepenverplaatsingen of de bezettings- en bevrijdingsdatum van een gemeente. [niet OO gerelateerd]. Oorlogshandeling waarbij geen OO zijn ingezet.

4 https://www.echodelta.net/mbs geeft tekst en uitleg en beschikt over een coördinaten vertaler.

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

26

3.2

Vooroorlogse situatie onderzoeksgebied In de geraadpleegde bronnen wordt de locatie van oorlogshandelingen omschreven aan de hand van lokale objecten en het landschap. In de onderstaande afbeelding is het onderzoeksgebied weergegeven opeen (vooroorlogse) stafkaart, om de geografische en topografische ligging te kunnen vaststellen. Op de kaart is te zien dat het onderzoeksgebied voornamelijk uit agrarisch gebied bestond. In de omgeving lagen de buurtschappen Halvinkhuizen en Bijsteren. Door het noorden van het onderzoeksgebied loopt de Nijkerkerstraat.

Afbeelding 4: Onderzoeksgebied Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten weergegeven op een topografische kaart uit 1932 (exacte datum onbekend). Bron: Topotijdreis.nl.

3.3

Mobilisatieperiode In de periode april 1939 – april 1940 werden de Nederlandse strijdkrachten in verschillende fasen gemobiliseerd. Aanleiding was de dreigende oorlog in Europa. In deze periode werden de verschillende onderdelen van de Nederlandse krijgsmacht onder de wapenen geroepen en werd een begin gemaakt met het aanleggen van verdedigingslinies, voorbereidingswerkzaamheden ten behoeve van inundaties, mijnenvelden, versperringen, etc. Voor deze periode zijn er in de geraadpleegde bronnen geen relevante gegevens gevonden die betrekking hebben op het onderzoeksgebied in relatie tot OO.

3.4

Meidagen 1940 In de vroege ochtend van 10 mei 1940 vielen Duitse grondeenheden vanuit het grensgebied Nederland binnen, terwijl Duitse parachutisteneenheden in West-Nederland landden. Bij Kornwerderzand en bij de Grebbelinie werden de Duitse grondstrijdkrachten staande gehouden en in het westen van Nederland vochten Nederlandse eenheden tegen de Duitse parachutisten. Na het bombardement op Rotterdam door Duitse luchtmachteenheden besloot het Nederlandse opperbevel te capituleren. Alleen in Zeeland werd nog doorgevochten door Nederlandse en Franse eenheden.

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

27

Mei 1940 De brug over Schuitenbeek werd door het Nederlandse leger opgeblazen. 5 [Circa 2,8 km buiten onderzoeksgebied] 3.5

Duitse bezettingsjaren Direct na de Duitse inval werd Nederland met enige regelmaat getroffen door (kleinschalige) geallieerde bombardementen. Deze bombardementen waren met name gericht op havens, infrastructuur, industriegebieden en vliegvelden. Vanaf 1943, de geallieerde luchtmachten werden steeds sterker – vonden steeds meer grotere en zwaardere bombardementen plaats op vliegvelden, havens en industriegebieden in Nederland. Later werden veel bomaanvallen door jachtbommenwerpers uitgevoerd, onder andere door de Britse 2nd TAF om de logistieke aanvoerlijnen van de Duitse bezetter te onderbreken. Voorts werd in opdracht van de Duitse bezetter in 1942 begonnen met de bouw van de Atlantikwall in het Nederlandse kustgebied. 30 mei 1940 De burgemeester van Putten berichtte het gemeentebestuur van Putten dat er twee bruggen waren vernield, namelijk de brug in de Rijkstraatweg van Nijkerk naar Putten bij ‘Oldenaller’ en de brug op de weg van ‘Oldenaller’ naar Ermelo: de ‘Hooge Brug’. Beide bruggen waren tijdelijk vervangen voor noodbruggen.6 [Circa 3 km buiten onderzoeksgebied] 22 juli 1940 De burgemeester van Putten berichtte het gemeentebestuur van Putten dat er één kleine spoorbrug en twee kleine verkeersbruggen vernield waren. De bruggen zijn dezelfde bruggen als bij de melding van 30 mei 1940. Het ging om de Rijksstraatweg Putten-Nijkerk ter hoogte van Oldennaller.

De brug was door Rijkswaterstaat vervangen door een tijdelijke hulpbrug. De andere brug, de ‘Hooge Brug’, lag in de Steenkamerschen weg en was vervangen voor een hulpbrug.7 [Circa 3 km buiten onderzoeksgebied] 23 juni 1941 Landbouwer Jan Aalten vond omstreeks 08.30 uur een lichtkogel-parachute op één van zijn percelen. Aalten kon niet vertellen wanneer het voorwerp precies op zijn land terecht was gekomen – dat kon twee, maar ook tien dagen geleden zijn. 8 [Locatie onbekend] 24 april 1942 Rond 23.00 uur woedde er een bosbrand op de Koudhoornse Heide in de gemeente Putten. Ongeveer 8 hectare is in vlammen opgegaan. Volgens de burgemeester van Putten moest er waarschijnlijk opzet in het spel zijn; hij stelde een onderzoek in naar de oorzaak van de brand. 9 [>1 km buiten onderzoeksgebied] 30 mei 1944 Een North American P-51 jachtvliegtuig van 363FG/382FS van de USAAF stortte omstreeks 14.30 uur nabij de Knapzagsteeg in Putten neer. Het toestel was bij Quackenbrück geraakt door Flak.10 [Circa 1,8 km buiten onderzoeksgebied] 9 juni 1944 Het dagblad De Maasmonder meldde dat er twee 10-jarige meisjes omgekomen waren nadat ze beschoten waren door een mitrailleur uit een neergestort en in brand geraakt vliegtuig. 11 [Locatie onbekend] Noot: In de SGLO-database is geen toestel gevonden dat op 9 juni 1944 in de buurt van het onderzoeksgebied neerstortte.

Mogelijk gaat het om het toestel dat op 30 mei 1944 is

5

Gemeentearchief Putten (zonder toeg. nr.) inv. nr. 8. GP inv. nr. 8. 7 GP inv. nr. 8. 8 GP inv. nr. 2. 9 GP inv. nr. 2. 10 SGLO T3746 (geraadpleegd op 22-03-2022). 11 De Maasmonder, d.d. 09-06-1944 (geraadpleegd via Delpher.nl op 22-03-2022). 6

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

28

neergestort nabij de Knapzaksteeg in Putten. 12 [Mogelijk circa 1,8 km buiten onderzoeksgebied] 24 juni 1944 Rond 15.00 uur werden er in de buurtschap Bijsteren, nabij blokhuis no. 38, twee personentreinen door drie Britse jagers met boordwapens beschoten. De machinist, Johannes Josephus Otto, en een vrouw, Jannetje Doppenburg, raakten zwaargewond. De twee locomotieven waren zwaar beschadigd en twee personenrijtuigen waren licht beschadigd. 13 [Circa 1 km buiten onderzoeksgebied] 26 juni 1944 Door beschietingen door vliegtuigen was er brand ontstaan in het rieten dak van een boerderij in de Nijkerkerstraat C. 122 (huidig adres: Nijkerkerstraat 61). Er was glasschade en een bewoonster van de boerderij had een ernstige schotwond opgelopen. 14 [Buiten onderzoeksgebied] 3.6

Bevrijdingsjaar 1944-1945 Het bevrijdingsjaar voor Nederland startte vanaf september 1944. Amerikaanse grondtroepen staken vanuit België de Nederlands grens over in Zuid-Limburg. Halverwege september 1944 vond Operation Market Garden plaats. Dit ambitieuze plan van de geallieerde bevelhebber Montgomery moest ervoor zorgen dat de bruggen tussen Eindhoven en Arnhem door luchtlandingstroepen bezet zouden worden om vervolgens door geallieerde grondtroepen te worden ontzet, waarna kon worden begonnen met de verovering van het Ruhrgebied. Ook staken de geallieerde eenheden de Nederlandse grens in Zeeuws-Vlaanderen over. Operation Market Garden mislukte waardoor Noord-Brabant, Zeeland, Limburg en Gelderland frontgebied werden. Maanden van (grond)gevechten volgden in combinatie met artilleriebeschietingen en bombardementen. In maart 1945 startte de bevrijding van de rest van Nederland waarbij de frontlinie in mei 1945 stil kwam te liggen. Het nog bezette deel van Nederland binnen de zogenaamde Festung Holland werd bevrijd van de Duitse strijdkrachten in Nederland op 5 mei 1945 (de algehele capitulatie). 3 september 1944 Rond 12.05 uur werd een personenterrein nabij het station van Putten met boordwapens beschoten.

De locomotief raakte zwaar beschadigd en de machinist, Johan Frederik Dröge, kwam om het leven.15 [Circa 1 km buiten onderzoeksgebied] 5 september 1944 Omstreeks 23.30 uur werd de boerderij van Beerd Jansen door brand verwoest. De boerderij lag te Hoef I 58. De brand is vermoedelijk veroorzaakt door het neerkomen van een brandbom of lichtfakkel van een Brits of Amerikaans vliegtuig. De groepscommandant van Groep Putten had de vliegtuigen gezien.16 [Circa 1 km buiten onderzoeksgebied] 6 september 1944 Bij een beschieting door vliegtuigen werden een boerderij en een bouwschuur verbrand. 17 [Locatie onbekend] Noot: In het archief van 2nd TAF zijn geen gegevens gevonden over een aanval.18 9 september 1944 In de nacht van 8 op 9 september 1944 werd rond 01.00 uur de spoorlijn op het traject Amersfoort-Zwolle, ter hoogte van Bijsteren, door springstof opgeblazen. Twee personen kwamen hierbij om.19 [Circa 1 km buiten onderzoeksgebied]

12

SGLO T3746 (geraadpleegd op 22-03-2022). GP inv. nr. 25. GP inv. nr. 322; GP inv. nr. 114. 15 GP inv. nr. 25. 16 GP inv. nr. 25. 17 GP inv. nr. 322. 18 TNA UK AIR37/715. 19 GP inv. nr. 25. 13 14

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

29

29 september 1944 Vier Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 438 Squadron, 143 Wing, vielen de spoorweg in kaartvierkant qZ.5208 aan. [Circa 1 km buiten onderzoeksgebied] 8 x 500 lb (24sec) kwamen terecht in kaartvierkant qZ.5107, waarbij de spoorweg beschadigd raakte. 20 [>500 m buiten onderzoeksgebied] De toestel voerde een Fighter Patrol uit in de omgeving van Nijmegen.21 Noot: In kaartvierkant q.Z5208 ligt geen spoorlijn. Mogelijk is qZ.5108 bedoeld. 30 september 1944 Er vond een luchtaanval plaats op een Duits konvooi bij Putten. 22 [Locatie onbekend] Noot: Er is in de Britse gegevens geen verantwoordelijk toestel voor deze aanval gevonden. 23 1 oktober 1944 Als represaille voor de aanslag van de Puttense verzetsbeweging op een aantal officieren van de Wehrmacht, beval de Duitse generaal Friedrich Christiansen om alle mannen uit Putten die tussen de 18 en de 50 zijn op te pakken. De mannen werden opgesloten in de oude school op het kerkplein en in de Eierhal, de vrouwen in de kerk. 24 [Historische context] 2 oktober 1944 Ruim 600 mannen uit Putten werden naar kamp Amersfoort vervoerd. De vrouwen werden vrijgelaten, maar moesten het dorp verlaten. Putten werd door de Duitse militairen met de grond gelijkgemaakt: 110 huizen gingen in vlammen op. 25 [Historische context] De volgende woningen zijn op 1 en 2 oktober 1944 verwoest:26

Straatnaam tijdens de Tweede Wereldoorlog

Huisnummers tijdens de Tweede Wereldoorlog

Beukenlaan Dorpstraat Driescheweg Garderenscheweg

5, 6 [>1,6 km buiten onderzoeksgebied] 2, 72, 93, 96, 102 [>800 m buiten onderzoeksgebied] 2 [>1,8 km buiten onderzoeksgebied] 7, 9, 16, 19, 20, 21, 23, 24, 25, 26, 28, 31, 35, 36, 37, 38, 40, 42, 44, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 70b, 70, 72, 84 [>1,2 km buiten onderzoeksgebied]

Geref. Pastorie Groevenbeeklaan Harderwijkerstraat Kastanjelaan Kelnarijstraat Koesteeg Korensteeg Krachtigh. Weg Laak Nabij Voorthuizerstraat Nieuweweg Nijkerkerstraat Papiermakerstraat

2, ongenummerd [Circa 2,3 km buiten onderzoeksgebied] 5, 41, 43, 87, 93 [>1,5 km buiten onderzoeksgebied] 11, 13 [Circa 2,1 km buiten onderzoeksgebied] 10, 12, 14 [>1,4 km buiten onderzoeksgebied] 18 [Circa 1,1 km buiten onderzoeksgebied] B16a, , B16b, B16e, B15a [>1,7 km buiten onderzoeksgebied] A22 [>2,5 km buiten onderzoeksgebied] 2 [>4 km buiten onderzoeksgebied] A24a, A24, A22 [>1 km buiten onderzoeksgebied] A25, A27, 40, 53, 71 [Locatie onbekend] [RAP_441001A] 13 [Circa 1,1 km buiten onderzoeksgebied]

20

TNA UK AIR37/715. TNA UK AIR27/1878/16; TNA UK AIR27/1878/17. 22 Klok-van Dasselaar, Putten en Nijkerk onder vuur, 26. 23 TNA UK AIR27. 24 https://www.oktober44.nl/razzia (geraadpleegd op 21-03-2022); De Zeeuw et al., Nijkerk 1940-1945, 102; Peters, Gelderland bevrijd, 60. 25 https://www.oktober44.nl/razzia (geraadpleegd op 21-03-2022); De Zeeuw et al., Nijkerk 1940-1945, 102; Peters, Gelderland bevrijd, 60. 26 GP inv. nr. 8; GP inv. nr. 7. 21

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

30

Straatnaam tijdens de Tweede Wereldoorlog

Huisnummers tijdens de Tweede Wereldoorlog

Parklaan Peppelscheweg

2 [Circa 1,8 km buiten onderzoeksgebied] A50, A64, A68, A46, A34, A41, A41b, A34a, A35b, A35, A33 [>4 km buiten onderzoeksgebied] 38a [>1,5 km buiten onderzoeksgebied] 3, 2a, 2b, 6, 8, 10, 11, 17, 19 [>1,5 km buiten onderzoeksgebied] [Circa 1,8 km buiten onderzoeksgebied] 3, 3a, 5, 7, 9, 11, 13 [Circa 615 m buiten onderzoeksgebied] 3, 17b, 17c, 17d, 17e [Circa 1,1 km buiten onderzoeksgebied] 24, 24 a, 24 b, 25, 34, 34 a, 34 f, 39, 35, 41, 46, 50, 64, 68 16a, 16 b/16 c, 17 34 29, 47

Postweg Prins Hendrikweg Schoonderbeeklaan Stationsstraat Weverstraat Wijk A Wijk B Wijk E Wijk I

Afbeelding 5: Als represaille voor de aanslag van het Puttense verzet op een aantal Wehrmacht-officieren, werd het dorp Putten grotendeels in de as gelegd. Op de foto is een verwoeste woning te zien. Links van de foto staat een Duitse 8,8 cm Duits artilleriestuk. Bron: beeldbankwo2.nl, beeldnr. 98605.

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

31

Afbeelding 6: Donkere rookwolken stijgen op uit het brandende dorp Putten. Bron: beeldbankwo2.nl, beeldnr. 113542.

5/6 oktober 1944 Een Britse Handley Page Halifax bommenwerper van 644 Squadron vloog te laag tijdens een wapendropping en crashte. Het toestel landde rond 1.00 uur in Gerven, ongeveer 3 kilometer ten zuidwesten van Putten. 27 [Circa 3 km buiten onderzoeksgebied] Het ORB van 644 Squadron meldt dat het toestel was vermist.28 21 oktober 1944 Acht Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 257 Squadron, 146 Wing, belaagden tussen 13.26 uur en 15.05 uur met 16 x 500 lb brisantbommen het knooppunt in kaartvierkant qE.4099 [>15 km buiten onderzoeksgebied] en de brug in kaartvierkant qZ.5209. [>400 m buiten onderzoeksgebied] De brug kreeg twee voltreffers te verduren. Twee bommen misten het doel. 29 Ook de spoorbrug in kaartvierkant qZ.5108 werd getroffen. 30 [>1 km buiten onderzoeksgebied] Diezelfde dag, tussen 11.20 uur en 12.15 uur, beschadigden vier Britse Hawker Typhoon bommenwerpers van 168 Squadron, 143 Wing, één locomotief in kaartvierkant qZ.5209.

[>1 km buiten onderzoeksgebied] Ook werden twintig trucks onder vuur genomen.31 Vier trucks werden tussen 12.23 uur en 13.16 uur vernietigd door zeven Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 247 Squadron, 124 Wing.32 Het ORB van 247 Squadron vermeldt dat 30 à 40 reeds aangevallen en zwaar beschadigde trucks werden waargenomen in kaartvierkant qZ.5409.33 [>800 m buiten onderzoeksgebied] De Hawker Typhoons van 247 Squadron vernietigden ook een spoorwegknooppunt in kaartvierkant qZ.5208 en vuurden 47 raketprojectielen af. 34 Er werden twaalf voltreffers gemeld.35 [Circa 1

27

SGLO T4475 (geraadpleegd op 23-03-2022). TNA UK AIR27/2159/13; TNA UK AIR27/2159/14. 29 TNA UK AIR37/715, TNA UK AIR27/1528/19. 30 TNA UK AIR27/1528/20. 31 TNA UK AIR37/715, TNA UK AIR27/1093/43, TNA UK AIR27/1093/44. 32 TNA UK AIR37/715, TNA UK AIR27/1489/27. 33 TNA UK AIR27/1489/27. 34 TNA UK AIR37/715. 35 TNA UK AIR27/1489/27. 28

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

32

km buiten onderzoeksgebied] Noot: In kaartvierkant q.Z5208 ligt geen spoorlijn. Mogelijk is qZ.5108 bedoeld. 28 oktober 1944 Zes Britse Hawker Tempests gevechtsvliegtuigen van 274 Squadron, 122 Wing, namen tussen 10.37 uur en 11.47 uur vijftien stilstaande trucks onder vuur in kaartvierkant qZ.5310. Twee daarvan raakten beschadigd.36 [>1 km buiten onderzoeksgebied] 2 november 1944 Om 14.00 uur stortte een Brits jachtvliegtuig neer in een weiland in de buurtschap Veenhuizerveld. Het toestel was volledig verwoest en de piloot was vermoedelijk gevlucht. Verder werd er geen schade gemeld.37 [>4 km buiten onderzoeksgebied] Noot: In de SGLO-database staat één vliegtuig dat op 2 november 1944 in Putten is gecrasht. Dit toestel, een North American P51 van 355FG/354FS, stortte om 11.45 uur neer bij de Bakkersweg in Putten.38 [Buiten onderzoeksgebied] 4 november 1944 Om 5.00 uur werd een brisantbom afgeworpen. De bom explodeerde in een weiland in de buurschap Hell. Er was sprake van lichte glasschade aan één woning. 39 [>3 km buiten onderzoeksgebied] Op de spoorlijn Amersfoort-Zwolle vielen omstreeks 15.00 uur drie brisantbommen. Eén bom ontplofte niet. De ligging van de blindganger was gevaarlijk, om deze reden werden er veiligheidsmaatregelen getroffen.

Naast een verwoeste spoorboom was er geen schade.40 De bommen waren waarschijnlijk afkomstig van negen Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 127 Squadron, 132 Wing. Deze Spitfires wierpen 7 x 500 lb brisantbommen af. Eén voltreffer kwam terecht op het spoor in kaartvierkant qZ.5107, en één bom miste het doel. In kaartvierkant qZ.5209 werden twee voltreffers en drie ‘near misses’ waargenomen. Er werd melding gemaakt van drie verwoeste spoorwegen. 41 Eén bom werd overboord gegooid nabij het doelwit.42 [>1 km buiten onderzoeksgebied] 5 november 1944 In kaartvierkant qZ.5207 vielen in de ochtend tussen 09.36 uur en 11.06 uur 8 x 500 lb brisantbommen. De bommen waren afkomstig van tien Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 197 Squadron, 146 Wing. [RAP_441105A] Vier van de tien toestellen lieten hun bommen af in kaartvierkant qZ.7525 (8 x 500 lb) en in het gebied qZ.82 vielen 4 x 500 lb op een brug.43 [>25 km buiten onderzoeksgebied] 6 november 1944 Omstreeks 15.15 uur werden er zestien brisantbommen afgeworpen naast de spoorlijn Nijkerk-Ermelo. Hiervan explodeerden er negen niet. Een militaire goederentrein raakte beschadigd en het station werd ‘doorzeefd met mitrailleurkogels’. Volgens de hoofdinspectie van de luchtbescherming was de ligging van de blindgangers niet gevaarlijk en waren er veiligheidsmaatregelen getroffen.

Er was verder alleen sprake van dak- en glasschade.44 [>1 km buiten onderzoeksgebied] Noot: Mogelijk gaat het om een aanval van 308 Squadron, 131 Wing, in kaartvierkant qZ.4303. De Britse Spitfires wierpen 18 x 250 lb brisantbommen af. De toestellen stegen om 15.05 uur op en landden om 16.55.45 [Buiten onderzoeksgebied]

36

TNA UK AIR37/715. NIOD toeg. nr. 216k inv. nr. 186. 38 SGLO T4623 (geraadpleegd op 23-03-2022). 39 NIOD toeg. nr. 216k inv. nr. 186. 40 NIOD toeg. nr. 216k inv. nr. 186. 41 TNA UK AIR37/716. 42 TNA UK AIR27/929/61. 43 TNA UK AIR37/716, TNA UK AIR27/1169/40, TNA UK AIR27/1169/41. 44 NIOD toeg. nr. 216k inv. nr. 186. 45 TNA UK AIR37/716. 37

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

33

Acht Hawker Typhoons jachtbommenwerpers van 263 Squadron, 146 Wing, wierpen tussen 13.27 uur en 15.55 uur 16 x 500 lb brisantbommen af op de lijn in kaartvierkant qZ.5208. Gerapporteerd werden één voltreffer, en één waarschijnlijke voltreffer. Bij het bombardement werd een spoorweg vernield.46 [RAP_441106A] 11 november 1944 Rond 11.00 uur werden er vier brisantbommen afgeworpen. Ze detoneerden op 200 meter ten zuiden van het station Putten. Er was sprake van glas – en dakschade aan omliggende woningen.47 Omstreeks 14.00 uur deden acht vliegtuigen een aanval op de spoorlijn en het afweergeschut. Bij de aanval werd een tiental bommen uitgeworpen. Dit ging gepaard met mitrailleurvuur. De spoorlijn werd vernield en één persoon vond de dood. 48 [>800 m buiten onderzoeksgebied] De bommen zijn waarschijnlijk afkomstig van de zes Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 193 Squadron, 146 Wing en/of de acht Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 197 Squadron, 146 Wing. Twee van de 10 x 500 lb bommen van 193 Squadron vielen op de (spoor)brug in qZ.5108: het waren voltreffers.49 De Hawker Typhoons van 197 Squadron lieten 16 x 500 lb vallen in kaartvierkant qZ.520080, waarbij vier spoorwegen werden beschadigd. 50 Volgens de ORB’s ging het om 8 x 2000 lb bommen. Er werden vier voltreffers gemeld op de lijnen qZ.530090 en qZ.500070.

In kaartvierkant qZ.5009 werd op een hoogte van 6000 feet lichte flak waargenomen. 51 Het doel van 193 Squadron was een spoorbrug ten oosten van Nijkerk. Volgens de ORB’s van 193 Squadron was er veel Flak in de omgeving. Drie toestellen vielen de brug aan en twee toestellen richtten zich op de spoorweg, ongeveer een halve mijl verderop. 52 [>1 km buiten onderzoeksgebied] 19 november 1944 Rond 12.45 uur werden er acht brisantbommen afgeworpen. Ze zijn gedetoneerd ter hoogte van de spoorweg over het traject Amersfoort-Zwolle, aan de Rijksstraatweg. [Circa 1 km buiten onderzoeksgebied] De spoorlijn was vernield, maar er waren geen slachtoffers gevallen. 53 De bommen waren hoogstwaarschijnlijk afkomstig van 33 Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 193, 197, 257 en 266 Squadron, 146 Wing.54 Het beoogde doel van 193 en 197 Squadron, het hoofdkwartier van de Gestapo in Amsterdam, kon niet gebombardeerd worden vanwege bewolking. 55 Elk squadron moest alternatieve doelen aanvallen. In plaats van het hoofdkantoor werden een rangeerterrein in Utrecht 56 en de spoorweg vlakbij Njikerk57 gebombardeerd. 266 Squadron bombardeerde een brug over een kanaal in kaartvierkant qE.2874.58 [>40 km buiten onderzoeksgebied] Bommen vielen nabij het onderzoeksgebied in kaartvierkant qZ.5108.

[RAP_441119A] Er werd gebombardeerd in dit kaartvierkant en in kaartvierkant qE.2874 met 8 x 1000 lb en 28 x 500 lb.59 [>40 km buiten onderzoeksgebied] 28 november 1944 Acht Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 193 Squadron, 146 Wing, wierpen tussen 11.30 uur en 12.50 uur 8 x 1000 lb bommen af op de spoorlijn in kaartvierkant qZ.5108. [Circa 1,2 km buiten onderzoeksgebied] Volgens de logboeken van de 2nd Tactical Air Force kwam geen enkele bom op het beoogde doel terecht: de spoorweg. 60 Maar de ORB’s van 193 Squadron vermeldden dat er sprake was van vier voltreffers. 61 In kaartvierkanten 46

TNA UK AIR37/716, TNA UK AIR27/1548/64. NIOD toeg. nr. 216k inv. nr. 186. 48 GP inv. nr. 25. 49 TNA UK AIR 37/716. 50 TNA UK AIR 37/716; TNA UK 27/1169/40. 51 TNA UK AIR27/1169/41. 52 TNA UK AIR27/1157/40. 53 NIOD toeg. nr. 216k inv. nr. 186. 54 TNA UK AIR37/716. 55 TNA UK AIR37/716; TNA UK AIR27/1157/39; TNA UK AIR27/1169/40; TNA UK AIR27/1169/41; TNA UK AIR27/1528/21; TNA UK AIR27/1528/22, TNA UK AIR27/1559/46. 56 TNA UK AIR27/1157/39; TNA UK AIR27/1157/40. 57 TNA UK AIR27/1169/40. 58 TNA UK AIR27/1559/45. 59 TNA UK AIR37/716; TNA UK AIR27/1169/41. 60 TNA UK AIR37/716. 61 TNA UK AIR27/1157/40. 47

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

34

qE.548 en qE.5799 wierpen de Typhoons 8 x 1000 brisantbommen af.62 [>8,5 km buiten onderzoeksgebied] 29 november 1944 Vier Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 193 Squadron, 146 Wing, verwoestten tussen 11.15 uur en 12.51 uur het spoor in kaartvierkant qZ.5310 met 6 x 1000 lb brisantbommen. Er was sprake van twee voltreffers. Twee bommen misten hun doel. Acht treinwagens werden verwoest.63 [>1,3 km buiten onderzoeksgebied] 30 november 1944 Acht Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 308 Squadron, 131 Wing bestookten tussen 08.06 uur en 15.45 uur met 8 x 250 lb brisantbommen een locomotief en 14 trucks in kaartvierkant qZ.9308, waarbij twee bommen hun doel net misten. [>40 km buiten onderzoeksgebied] De locomotief en enkele trucks raakten beschadigd. In kaartvierkant qZ.5108 namen de Spitfires een locomotief en 16 trucks onder vuur. De locomotief raakte beschadigd en de treinwagons waren beschoten. 64 De ORB’s van 308 Squadron spreken over een trein en ongeveer 60 goederenwagens die in kaartvierkant qZ.5108 onder vuur werden genomen. De goederenwagens hadden ook een flak-platform bij zich.65 [Circa 1,2 km buiten onderzoeksgebied] Andere bommen vielen in kaartvierkanten qZ.1815 en en qZ.9906. Hoewel de opdracht moest worden uitgevoerd door twaalf toestellen, konden vier toestellen niet deelnemen vanwege weersomstandigheden.

66 Enkele treinen konden niet gebombardeerd worden omdat er te weinig munitie was. 67 [>35 km buiten onderzoeksgebied] 1 december 1944 Het gemeentehuis van Putten en een schuurtje aan de Stationsstraat 19 raakten beschadigd door een bominslag.68 [Circa 750 m buiten onderzoeksgebied] Noot: In het archief van 2nd TAF zijn geen gegevens gevonden over een aanval.69 25 december 1944 Acht Britse Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 197 Squadron, 146 Wing, lieten 8 x 500 lb brisantbommen vallen op de lijn qZ.5208. [RAP_441225A] Alle bommen misten hun doel op een ‘haartje’ na. Ook bombardeerden de Typhoons de lijn qZ.7525 met 8 x 500 lb, waarbij mogelijk één treffer viel. 70 [>25 km buiten onderzoeksgebied] In kaartvierkant qD.9985 werden een locomotief en vijf goederenwagens met 8 x 500 lb onder vuur genomen.71 [>60 km buiten onderzoeksgebied] Volgens de ORB’s maakte het squadron voor het eerst gebruik van A.P. (antipersoneels) bommen.72 Vanuit Bijsteren, kaartvierkant qZ.5509, werd lichte Flak waargenomen.73 [>1,6 km buiten onderzoeksgebied]

62

TNA UK AIR37/716. TNA UK AIR37/716. 64 TNA UK AIR37/716; TNA UK AIR27/1678/94. 65 TNA UK AIR27/1678/94. 66 TNA UK AIR37/716. 67 TNA UK AIR27/1678/93. 68 GP inv. nr. 1632. 69 TNA UK AIR37/717. 70 TNA UK AIR37/716; TNA UK AIR27/1169/43. 71 TNA UK AIR37/716. 72 TNA UK AIR27/1169/42. 73 TNA UK AIR27/1169/43. 63

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

35

Afbeelding 7: Onderzoeksgebied Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten weergegeven op een stafkaart uit 1945 (exacte datum onbekend). Bron: KAD, kaartblad 370.

Afbeelding 8: Onderzoeksgebied Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten weergegeven op een geallieerde stafkaart uit 1945 (exacte datum onbekend). Bron: LAC, kaartblad 370.

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

36

1 januari 1945 Een Amerikaanse North American P-51 jachtbommenwerper van 364FG/384FS van de USAAF stortte om 11.00 uur neer bij Putten. Het toestel had problemen met de motor. De piloot overleefde de crash.74 [Locatie onbekend] 23 januari 1945 Omstreeks 15.00 uur waren er in Bijsteren twee bommen terecht gekomen. Ook op de Rijksweg Putten-Nijkerk waren twee bommen gevonden. Er vielen drie dodelijke slachtoffers en er raakten drie personen gewond. 75 [Locatie onbekend] Hoogstwaarschijnlijk waren de bommen afkomstig van twaalf Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 127 Squadron, 132 Wing. Tussen 13.14 uur en 17.22 uur lieten de Spitfires 12 x 500 lb en 24 x 250 vallen op het (spoor)weg knooppunt in kaartvierkant qZ.5208. Een aantal keer misten de Spitfires hun doel op een haar na, maar drie keer raakten ze hun doel wél. [Circa 1 km buiten onderzoeksgebied] Ook werden drie paardenwagens en twee van de drie gemotoriseerde vijandelijk transporten in kaartvierkant qZ.5302 [>4 km buiten onderzoeksgebied] van de kaart geveegd. Ook werd een dijk in kaartvierkant qE.1049 aangevallen, maar er werden geen resultaten waargenomen.76 [>70 km buiten onderzoeksgebied] 27 januari 1945 Omstreeks 16.00 uur waren in Bijsteren zeven brisantbommen afgeworpen. Twee bommen kwamen op de spoorweg Putten-Nijkerk terecht.

Er vielen geen slachtoffers.77 [>1 km buiten onderzoeksgebied] 28 januari 1945 Het spoor op de lijn Amersfoort-Zwolle nabij Putten werd gebombardeerd. 78 De verantwoordelijken voor het bombardement waren acht Britse Hawker Typhoon bommenwerpers van 193 Squadron, 146 Wing. Zij lieten 16 x 1000 lb bommen vallen op het spoor tussen kaartvierkanten qZ.5008 en qZ.5209. Er is melding gemaakt van drie spoorwegonderbrekingen.79 Er waren drie voltreffers; veel bommen misten hun doel op een haartje na. Er was sprake van lichte flak in het doelgebied. 80 [>1 km buiten onderzoeksgebied] 3 februari 1945 Omstreeks 12.30 uur werden twee auto’s op de Rijksweg Putten-Nijkerk te Oldenaller door een vliegtuig met boordwapens beschoten. 81 [>2 km buiten onderzoeksgebied] Noot: Hoogstwaarschijnlijk waren 12 Spitfire jachtbommenwerpers van 317 Squadron, 131 Wing verantwoordelijk voor de aanval.82 6 februari 1945 Om circa 11.45 uur waren er te Hoef vier brisantbommen gevallen. De bommen waren waarschijnlijk bedoeld voor de spoorweg Putten-Nijkerk of op de verkeersweg Putten-Nijkerk. Ze vielen echter allen in het open veld, naast de Rijksweg. Bij de brug te Oldenaller werd een blindganger gevonden.83 [>2 km buiten onderzoeksgebied] Omstreeks 14.00 uur waren er nabij de Spreng vier brisantbommen gevallen. Twee daarvan vielen in de gemeente Putten, en twee in de gemeente Ermelo.

Alle bommen waren geëxplodeerd. Om 14.15 uur werden twee woonwagens op de weg Putten-Voorthuizen met boordwapens aangevallen. [Locatie onbekend] Eén toevallige voorbijganger raakte gewond, vermoedelijk door de scherf van een granaat. Om 15.00 uur werden wederom een aantal 74

SGLO T4954 (geraadpleegd op 22-03-2022). GP inv. nr. 25. TNA UK AIR37/717. 77 GP inv. nr. 25. 78 Vrij Nederland: nieuwsblad voor Kennemerland, d.d. 17-02-2022 (geraadpleegd via Delpher.nl op 22-03-2022); TNA UK AIR/27/1157/43; TNA UK AIR/27/1157/44. 79 TNA UK AIR37/717. 80 TNA UK AIR27/1157/44. 81 GP inv. nr. 25. 82 TNA UK AIR37/717. 83 GP inv. nr. 25. 75 76

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

37

brisantbommen uitgeworpen. Ze kwamen terecht naast de Rijksweg Putten-Nijkerk te Bijsteren. Eén woning werd grotendeels verwoest. Achter een woning aan de overzijde van de Rijksweg lag een blindganger. Het Sprengkommando werd gewaarschuwd en de blindganger werd verwijderd.84 [Locatie onbekend] Twaalf Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 66 Squadron, 132 Wing, bombardeerden tijdens een gewapende verkenningstocht tussen 13.05 uur en 15.50 uur de spoorwegovergang in kaartvierkant qZ.5208 met 32 x 250 lb. Zes bommen vielen in de target area. [>1 km buiten onderzoeksgebied] Met een onbekend deel van de 32 bommen werd gebombardeerd in kaartvierkant qE.4858, waarbij vier bommen net hun doel misten. 85 Eén toestel moest de bommen over boord gooien omdat het werd beschoten door hevige Flak.86 [>50 km buiten onderzoeksgebied] 22 Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 331 en 332 Squadron, 132 Wing, bombardeerden tussen 13.25 uur en 14.35 uur in de omgeving van Putten. De Spitfires lieten 22 x 500 lb bommen vallen. [Locatie onbekend] Er werden twee voltreffers op de lijn en twee voltreffers op de dijk in kaartvierkant qZ.6873 gemeld. [>60 km buiten onderzoeksgebied] Acht bommen kwamen terecht in het doelgebied: de spoorwegovergang in kaartvierkant qZ.5208. 87 [Circa 1,4 km buiten onderzoeksgebied] Drie bommen werden over boord gegooid.

88 [Locatie onbekend] Noot: De Brisantbommen die nabij de Spreng waren gevallen, zijn vermoedelijk afkomstig geweest van één van de hierboven beschreven aanvallen. 10 februari 1945 Drie Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 485 Squadron, 135 Wing, namen een gemotoriseerd vijandelijk transport onder vuur in kaartvierkant qZ.5408. 89 Dit gebeurde tijdens een gewapende verkenningsvlucht rond 14.40 uur. 90 [>400 m buiten onderzoeksgebied] 21 februari 1945 Rond 16.45 uur wierp een Brits vliegtuig een bom uit. De bom kwam terecht in een bouwterrein aan de Postweg. Door de explosie was er sprake van glas- en dakschade.91 [>1 km buiten onderzoeksgebied] Op hetzelfde moment werd de Rijksweg, ter hoogte van hotel ‘De Spreng’, door een Brits vliegtuig met boordwapens onder vuur genomen. 92 [Locatie onbekend] Noot: In het archief van 2nd TAF zijn geen gegevens gevonden over een aanval.93 24 februari 1945 Rond 10.00 uur had een Brits vliegtuig de Rijksweg Putten-Nijkerk met boordwapens onder vuur genomen. [RAP_450224A] Bij de aanval werd één persoon gedood en raakten twee personen gewond.94 Rond 12.00 uur vond nog een beschieting door een Brits vliegtuig plaats. De aanval vond plaats op de Rijksweg Putten-Ermelo. [>500 m buiten onderzoeksgebied] Twee personen raakten ernstig gewond. 95 Ook de spoorlijn Putten-Ermelo werd door Britse vliegtuigen onder vuur genomen.

[>1 km buiten onderzoeksgebied] Er vielen omstreeks 11.45 uur vijf bommen, waarvan twee blindgangers. 96 Mogelijk werden de aanvallen uitgevoerd door zes Britse Hawker Typhoon bommenwerpers van 193 Squadron, 146 Wing, die tussen 09.03 uur en 14.45 uur kaartvierkanten qZ.5108 en qZ.5515 onder vuur namen. Er vielen 12 x 500 lb brisantbommen. Meer dan dertig gemotoriseerde voertuigen en paard en wagens werden onder vuur genomen. Er werden geen resultaten waargenomen. Wel waren 84

GP inv. nr. 25. TNA UK37/717. 86 TNA UK AIR27/600/27. 87 TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1729/18; TNA UK AIR27/1729/17. 88 TNA UK AIR27/1729/17. 89 TNA UK AIR37/717. 90 TNA UK AIR27/1933/92. 91 GP inv. nr. 25. 92 GP inv. nr. 25. 93 TNA UK AIR37/717. 94 GP inv. nr. 25. 95 GP inv. nr. 25. 96 GP inv. nr. 25. 85

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

38

er drie spoorwegonderbrekingen. 97 Resultaten konden niet worden waargenomen omdat bomen het zicht belemmerden. Er werd lichte Flak waargenomen. 98 [>500 m buiten onderzoeksgebied] Tussen 14.25 uur en 15.35 uur bombardeerden 12 Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 332 Squadron, 132 Wing enkele gemotoriseerde vijandelijke voertuigen in kaartvierkanten qZ.5108 (2 van 3) [>500 m buiten onderzoeksgebied] en qZ.9829 (1 van 1). 99 [>40 km buiten onderzoeksgebied] In de avond, rond 18.00 uur, stortte een Brits vliegtuig neer in de buurtschap Hell. Het vliegtuig was beschoten. Het ging in vlammen op. 100 [>3 km buiten onderzoeksgebied] Noot: Het enige toestel dat op 24 februari 1945 neerstortte, was een Britse Spitfire jachtbommenwerper van 322 Squadron. Dit toestel stortte neer bij ‘de Hooge Steeg’ in Putten, nabij Hell. Het is niet duidelijk of het om hetzelfde toestel gaat. 101 28 februari 1945 Rond 09.00 uur werd een Brits vliegtuig neergeschoten. Het toestel kwam terecht op de Rijksweg Putten-Nijkerk. Het toestel ging volledig verloren.102 [RAP_450228A] Noot: In de SGLO-database is geen toestel gevonden dat op 28 februari 1945 op de Rijksweg Putten-Nijkerk neerstortte. Diezelfde dag crashten er nog twee andere Britse toestellen nabij Putten. Beide toestellen waren Supermarine Spitfires jachtbommenwerpers van 322 Squadron.

28 februari 1945 was een zware dag voor 322 Squadron, want ze verloren ‘two of our best pilots’.103 Eén toestel crashte om 08.15 uur in de Hooge Steeg te Putten nadat het was geraakt door Flak.104 [Circa 2,4 km buiten onderzoeksgebied] Het andere toestel was eveneens geraakt door Flak en stortte om 08.30 uur neer in de Waterweg te Putten.105 [Buiten onderzoeksgebied] Twaalf Spitfire jachtbommenwerpers van 74 Squadron bombardeerden kaartvierkanten qZ.1637, [>70 km buiten onderzoeksgebied] qZ.5310 [>3 km buiten onderzoeksgebied] en qA.0727 met 12 x 500 lb. en 13 x 350 bommen. Er was sprake van vijf spooronderbrekingen.106 [>100 km buiten onderzoeksgebied] Noot: qA.0727 ligt in Frankrijk. Mogelijk wordt hier rA.0727 bedoeld (Issum, Duitsland, nabij de grens met Limburg). 9 maart 1945 Omstreeks 23.15 uur stortte een Brits vliegtuig neer op een woning in Putten. Hierbij kwamen twee kleine kinderen om het leven. De woning ging in vlammen op. 107 Het gaat hoogstwaarschijnlijk om een Britse De Havilland Mosquito van 418 Squadron. 108 [Locatie onbekend] 14 maart 1945 Rond 14.30 uur kwamen er vier bommen terecht in een weiland in de omgeving van de rijksweg Putten-Nijkerk. [RAP_450314A01] Eén persoon raakte ernstig gewond. 109 Rond 16.30 uur vielen in het buurtschap Hell vier bommen in het open veld in de omgeving van de spoorlijn Putten-Nijkerk.

Er vielen geen slachtoffers.110 [>3 km buiten onderzoeksgebied] De bovengemelde bommen zijn waarschijnlijk afkomstig van Spitfire jachtbommenwerpers. 97

TNA UK AIR37/717. TNA UK AIR27/1157/46. 99 TNA UK AIR37/717; TNA UK AIR27/1729/17. 100 GP inv. nr. 25. 101 SGLO T5302 (geraadpleegd op 24-03-2022). 102 GP inv. nr. 25. 103 TNA UK AIR27/1729/17. 104 SGLO T5330A (geraadpleegd op 24-03-2022). 105 SGLO T5330 (geraadpleegd op 24-03-2022). 106 TNA UK AIR37/717. 107 GP inv. nr. 25. 108 SGLO T5366 (geraadpleegd op 25-03-2022); TNA UK AIR27/1821/30. 109 GP inv. nr. 25. 110 GP inv. nr. 25. 98

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

39

Twaalf Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 317 Squadron, 131 Wing, maakten melding van acht spooronderbrekingen. De Spitfires lieten 3 x 500 lb en 4 x 250 lb vallen op de lijn qZ.6318. [>13 km buiten onderzoeksgebied] Hierbij werden vier treffers gemeld. Op de lijn qE.8799 werden twee treffers gemeld. [>25 km buiten onderzoeksgebied] De Spitfires lieten hier 4 x 500 en 4 x 250 lb vallen. 4 x 500 en 6 x 250 lb vielen op de weg-/spoorbrug in kaartvierkant qZ.5208. Er waren twee treffers op de lijn [>1 km buiten onderzoeksgebied] en één op de weg. [RAP_450314A02] De missie werd uitgevoerd tussen 15.41 uur en 17.00 uur.111 Elf Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 302 Squadron, 131 Wing, lieten tussen 11.14 uur en 15.05 uur 8 x 250 lb vallen op de lijn qZ.6722 (twee treffers), [>15 km buiten onderzoeksgebied] 8 x 250 lb op de (spoor)wegovergang in kaartvierkant qZ.5208 (drie treffers op de weg) [RAP_450314A03] en 3 x 500 en 6 x 250 op de lijn qZ.6001.112 [>8 km buiten onderzoeksgebied] 17 maart 1945 Omstreeks 23.15 uur kwamen in het buurtschap Veenhuizerveld twee bommen neer. Eén van de bommen kwam terecht in het open veld, de andere explodeerde niet en kwam terecht in een afgesloten tuin achter woning E.131.

Het Sprengkommando van Harderwijk werd op de hoogte gesteld.113 [>4 km buiten onderzoeksgebied] 18 maart 1945 Rond 15.00 uur kwamen twee bommen terecht in een open veld in de buurtschap Bijsteren, ongeveer 200 meter vanaf de rijksweg Putten-Nijkerk. Er vielen geen slachtoffers. 114 De bommen moeten afkomstig zijn geweest van vier Britse Spitfire jachtbommenwerpers die tussen 12.00 uur en 15.20 uur 4 x 500 lb bommen lieten vallen in kaartvierkant qZ.5107. 115 [RAP_450318A] 22 maart 1945 Tussen 11.00 uur en 12.00 uur werd een aantal bommen afgeworpen. Twee kwamen terecht op de spoorweg Amersfoort-Zwolle [>1 km buiten onderzoeksgebied] en één op de rijksweg Nijkerk-Putten. [RAP_450322A] Er vielen vier doden en er waren vier zwaargewonden. Er waren ook veel blindgangers gevallen. Volgens de Groepscommandant Putten waren alle blindgangers door het Sprengkommando van Nijkerk opgeruimd.116 [Locatie onbekend] De bommen waren vrijwel zeker afkomstig van acht Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 127 Squadron, 132 Wing, of 8 Hawker Typhoon bommenwerpers van 193 Squadron, 146 Wing. De Spitfires voerden tussen 09.30 uur en 14.36 uur een opdracht uit waarbij 8 x 500 lb en 16 x 250 lb bommen vielen. Twee bommen kwamen terecht op de spoorwegen in qZ.5108 en qZ.5209. [>1 km buiten onderzoeksgebied] Op een dijk in qZ.9924 viel één bom.

[>40 km buiten onderzoeksgebied] De Hawker Typhoons lieten 16 x 500 lb vallen. Er was sprake van één voltreffer op de lijn qZ.5108 [>1 km buiten onderzoeksgebied] en twee voltreffers op de weg in kaartvierkant qZ.5108.117 [>500 m buiten onderzoeksgebied] 24 maart 1945 Vlakbij de rijksweg Putten-Ermelo werden drie bommen uitgeworpen. Dit gebeurde rond 16.30 uur. Eén van de bommen kwam terecht op de berm, de twee andere bommen vielen in het bos. Er vielen twee dodelijke slachtoffers. 118 [>500 m buiten onderzoeksgebied] 26 maart 1945 Rond 15.40 uur vielen er in de buurtschap Bijsteren, nabij de rijksweg Putten-Nijkerk, drie bommen. Ze kwamen terecht in het open veld. Er waren geen slachtoffers. 119 [RAP_450324A01]

111

TNA UK AIR37/718. TNA UK AIR37/718, TNA UK AIR27/1662/29. 113 GP inv. nr. 25. 114 GP inv. nr. 25. 115 TNA UK AIR37/718. 116 GP inv. nr. 25. 117 TNA UK AIR37/718. 118 GP inv. nr. 25. 119 GP inv. nr. 25. 112

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

40

11 Britse Spitfire jachtbommenwerpers van 317 Squadron, 131 Wing vielen tussen 18.10 uur en 19.05 uur diverse locaties aan. Er werden 4 x 500 lb en 6 x 250 lb gedropt op een station bij kaartvierkant qZ.7426, [>25 km buiten onderzoeksgebied] waarvan twee voltreffers waren en gebouwen in brand kwamen te staan. Op de lijn van kaartvierkant qZ.5208 werden 3 x 500 lb en 4 x 250 lb gedropt. Er werd niets geraakt. Op de lijn qZ.9014 vielen 3 x 500 lb en 6 x 250 lb. Tijdens het bombardement werden twee paardenwagens, een deel van het spoor en één gemotoriseerd vijandelijk transport verwoest. 120 [RAP_450324A02] 30 maart 1945 Omstreeks 11.30 uur beschoten geallieerde vliegtuigen Voorthuizerstraat.121 [>1 km buiten onderzoeksgebied]

een

melkwagen

in

de

April 1945 De volgende straten waren beschadigd door zwaar militair vervoer: • Straatweg Putten-Voorthuizen [Locatie onbekend] • Asfaltweg Putten-Garderen [Locatie onbekend] • Straatweg Tonsel-Oldenaller [Locatie onbekend] • Stationsstraat (straatweg) [Circa 615 m buiten onderzoeksgebied] • Harderwijkerstraat straatweg [>1,5 km buiten onderzoeksgebied] • Achterstraat (straatweg) [Circa 1,1 km buiten onderzoeksgebied] • Broekermolenweg (grindweg) [Circa 1,8 km buiten onderzoeksgebied] • Dorpsstraat (straatweg) [>800 m buiten onderzoeksgebied] 7 april 1945 Rond 11.15 uur namen geallieerde vliegtuigen met boorwapens een paard en wagen onder vuur. Dit gebeurde op de Nijkerkerstraat, nabij de Oldenallerbrug. Een paard en een man raakten gewond.122 [Circa 3 km buiten onderzoeksgebied] Noot: In het archief van 2nd TAF zijn geen gegevens gevonden over een aanval.123 8 april 1945 Tussen 18.25 uur en 19.33 uur vuurden acht Hawker Typhoon jachtbommenwerpers van 263 Squadron, 146 Wing, 64 raketten af in kaartvierkant qZ.541093. Vier salvo’s waren voltreffers.124 [>30 km buiten onderzoeksgebied 12 april 1945 Tijdens een operatie van de 2nd Tactical Air Force werd volgens auteur Zwanenburg de spoorlijn tussen Ermelo en Putten onder vuur genomen.

Locomotieven en treinen werden in brand geschoten.125 [>1 km buiten onderzoeksgebied] Noot: In het archief van 2nd TAF zijn geen gegevens gevonden over een aanval.126 14 april 1945 Een groepje Britse militairen stuitte op een aantal ‘suspicious characters’ in kaartvierkant qZ.540036. Er werd kortstondig over en weer geschoten, waarna de onbekenden zich terugtrokken. Later hoorden de Britse militairen dat het verzetslieden waren.127 [>3 km buiten onderzoeksgebied] 15-16 april 1945 In de nacht van 15 op 16 april 1945 schoot de Britse kapitein R.J. Holland op twee Duitse wachters in kaartvierkant qZ.526086. De wachters bevonden zich op ongeveer 2,7 meter

120

TNA UK AIR 37/718; TNA UK AIR27/1709/27; TNA UK AIR27/1709/28. GP inv. nr. 25. GP inv. nr. 25. 123 TNA UK AIR37/718. 124 TNA UK AIR 37/718. 125 Zwanenburg, En nooit was het stil dl. II, 626. 126 TNA UK AIR37/715. 127 NIMH toeg. nr. 422 inv. nr. 371. 121 122

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

41

afstand. De Duitse wachters schoten niet terug, maar het was volgens Holland ‘too dark to see what happened to them’.128 [RAP_450415A] De door de Duitse militairen veelgebruikte treinverbinding tussen Putten en Nijkerk in kaartvierkant qZ.509079 werd door een aantal Britse soldaten tijdelijk onbruikbaar gemaakt door middel van time pencils.129 [>1 km buiten onderzoeksgebied] 16 april 1945 Het 5th Canadian Armoured Regiment (8th Princess Louise’s (New Brunswick) Hussars) kreeg de opdracht om naar Putten op te trekken. 130 [Historische context] 16-17 april 1945 Dorpsstraat 42 in Putten was beschadigd door granaatvuur. 131 [Circa 1,6 km buiten onderzoeksgebied] Vier Britse militairen liepen in kaartvierkant qZ.520085 tegen een aantal Duitse soldaten op. De Duitse militairen waren op de fiets. De weg tussen Nijkerk en Putten werd door de Britse militairen onder vuur genomen met karabijnen en stenguns.

De Duitse soldaten schoten terug.132 [RAP_450416A] 17-18 april 1945 Het 5th Canadian Armoured Regiment (8th Princess Louise’s (New Brunswick) Hussars) en één compagnie van het Royal Westminster Regiment, bestaande uit een kleine groep van tanks, infanterie en vlammenwerpers, ondernamen in de avond een poging om de weg Nijkerk-Putten af te sluiten, maar kwamen omstreeks 21.30 uur terecht in een hinderlaag van ongeveer 50 bazooka’s en een onbekend aantal SP-guns (gemechaniseerde artillerie). De SP-guns schoten met pantserdoorborende granaten en brisantgranaten. 133 De hinderlaag vond ongeveer 0,8 kilometer van Putten plaats, nabij de Heihaas, en werd na hevige gevechten gestaakt.134 Dertien van de zeventien tanks van A Squadron waren verwoest. Ook C Squadron had twee tanks verloren. De Duitse militairen, in tegenstelling tot hun Canadese tegenstanders, hadden 80 man verloren.

Daarnaast waren er 120 Duitse militairen krijgsgevangene gemaakt, hadden ze 14 antitankwapens, vijf luchtafweergeschut, vier voertuigen en twee munitiedepots verloren.135 Vier Canadese militairen waren gesneuveld.136 [Buiten onderzoeksgebied] In kaartvierkant qZ.5407 waren de Canadese pantservoertuigen op een paar Duitse verdedigers gestuit die probeerden te ontkomen.137 [>600 m buiten onderzoeksgebied] Vanuit zijn schuilplaats in de kelder van zijn ouderlijk huis in Putten hoorde ooggetuige Izak van Keulen (geboren in 1928) de granaten ontploffen. Eén Canadese granaat ontplofte in de keuken, waarna de keuken in brand vloog en Izak met zijn gezin naar de kelder van de buren vluchtte.138 [Locatie onbekend] De Eierhallen op het marktplein van Putten waren tijdens de poging van de Canadese troepen om de weg Nijkerk-Putten af te sluiten beschadigd geraakt door granaatvuur.139 [Circa 1,3 km buiten onderzoeksgebied[ Ook de Openbare Lagere School aan de Krommestraat 8 te

128

NIMH toeg. nr. 422 inv. nr. 371. NIMH toeg. nr. 422 inv. nr. 371. 130 https://map.project44.ca/ (geraadpleegd op 22-03-2022); LAC RG 24 file no. 1103. 131 GP inv. nr. 610. 132 NIMH toeg. nr. 422 inv. nr. 371; Van de Kamp en Woensel, Operatie Keystone, 150. 133 https://map.project44.ca/ (geraadpleegd op 22-03-2022); How, The 8th Hussars: a history of the regiment, 336-337; NIMH inv. nr. 422 toeg. nr. 118. 134 https://map.project44.ca/ (geraadpleegd op 22-03-2022); https://verhaalvanputten.nl/bevrijdingsjaar-1945-75-jaar-na-dato (geraadpleegd op 22-03-2022). 135 How, The 8th Hussars: a history of the regiment, 338. 136 https://www.tracesofwar.nl/sights/56457/Monument-Gesneuvelde-Canadese-Soldaten.htm (geraadpleegd op 22-03-2022). 137 NIMH toeg. nr. 422 inv. nr. 367. 138 https://mijngelderland.nl/inhoud/verhalen/en-toen-kon-je-feestvieren (geraadpleegd op 23-02-2022). 139 GP inv. nr. 610. 129

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

42

Putten,140 [Circa 1,2 km buiten onderzoeksgebied] de bijzondere lagere school te Hoef, 141 [>1 km buiten onderzoeksgebied[ en de Christelijke lagere school te Huinen [>1 km buiten onderzoeksgebied] in de Voorthuizerstraat 21142 (Kerkstraat 67143) waren door granaatvuur beschadigd. [Circa 1,3 km buiten onderzoeksgebied] De Voorthuizerstraat werd voortdurend beschoten door de Canadese eenheden. De Canadese militairen hadden aanwijzingen gekregen van een verkenningstoestel en vooruitgestuurde verkenners. Huizen in met name de Dorpstraat en de Molenstraat waren beschadigd geraakt. 144 [>1 km buiten onderzoeksgebied] 18 april 1945 Putten werd om 09.30 uur bevrijd door de Canadese militairen van de 5th Canadian Armoured Division.145 De bevrijding van het dorp was onderdeel van operatie Dutch Cleanser, die op 15 april van start was gegaan. Doel van de operatie was om via Arnhem, Otterlo, Barneveld en Putten door te stoten naar Harderwijk en de IJssellinie.146 [Historische context] 19 april 1945 Ook het Frans-Canadese Royal 22me Régiment bevond zich rond de bevrijding in Putten. Het regiment meldde dat er geen vijandelijke troepen meer in de bossen rondom Putten zaten.147 [Historische context] 3.7

Naoorlogse periode – heden Direct na de Tweede Wereldoorlog werd aangevangen met het opruimen van OO. In eerste instantie werd door het Militair Gezag (MG) aan de (plaatsvervangende) burgemeesters van de gemeenten gevraagd om een opgave te doen van mogelijk aanwezige landmijnen en munitie. De ruimingen van landmijnen en overige munitie werden in de eerste jaren uitgevoerd door diverse onderdelen waaronder de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD). Vanaf 1948 was de Hulpverleningsdienst (HVD) van het toenmalige Ministerie van Binnenlandse Zaken verantwoordelijk voor het ruimen van OO op het land. Tot 1972 heeft de HVD ruimingen uitgevoerd. Het ruimen van OO in Nederland is vanaf die datum weer een verantwoording van het Ministerie van Defensie (EOD). Mijnenvelden In mijnenveldarchief van de EOD zijn geen indicaties aangetroffen dat er in het onderzoeksgebied mijnenvelden hebben gelegen. MORA's/ UO's In het archief van de EOD zijn geen relevante MORA’s/UO’s aangetroffen.

3.8

Luchtfoto-analyse De geraadpleegde luchtfoto’s uit de verschillende collecties zijn gegeorefereerd in GIS en geanalyseerd op sporen van oorlogshandelingen zoals schade aan het landschap/gebouwen, kraters, (sporen van) neergekomen vliegtuigen, loopgraven, mangaten, bunkers, verdedigingswerken, geschut- of wapenopstellingen, tankgrachten en mijnenvelden. Het optimaliseren van de luchtfoto interpretatie is gedaan aan de hand van fotobestanden in TIFF in plaats van in JPG en het bestuderen van foto's in 3D. De luchtfotodekking is te vinden in bijlage 3.

140

GP inv. nr. 610. GP inv. nr. 895. 142 GP inv. nr. 900. 143 GP inv. nr. 114. 144 https://verhaalvanputten.nl/bevrijdingsjaar-1945-75-jaar-na-dato (geraadpleegd op 22-03-2022). 145 NIMH toeg. nr. 420. inv. nr. 40; Bollen en Vroemen, Canadezen in actie, 126, 164; Van de Weerd en Crebolder, Bevrijdingskroniek Noord-West Veluwe, 27-40. 146 Klep en Schoenmaker, Oorlog op de flank, 297; Peters, Gelderland bevrijd, 198; How, The 8th Hussars: a history of the regiment, 319. 147 Bollen en Vroemen, Canadezen in actie, 152. 141

22P049 conceptrapport VO OO Nieuwbouwwijk Halvinkhuizen Putten 1.0 d.d. 11 mei 2022

43

3.8.1

Classificatie Voor het classificeren van objecten op luchtfoto's zijn door de historisch onderzoekers en de twee luchtfoto-analisten de zogenoemde betrouwbaarheidsniveaus toegepast. Nadat de eerste luchtfoto analyse heeft plaatsgevonden wordt een tweede analist ingeschakeld die de luchtfoto(‘s) opnieuw interpreteert. Dit gebeurt onafhankelijk van de eerste luchtfoto analist, wat inhoudt dat de ingetekende indicaties in eerste instantie niet worden weergegeven in GIS. Pas bij het intekenen van de indicaties wordt gecontroleerd of dit afwijkt van de eerdere interpretatie. Bij discrepanties tussen ingetekende indicaties wordt er overlegd door de eerste en tweede luchtfoto analist (dit kan middels aantekeningen in GIS of in persoon). Wanneer de twee luchtfoto analisten het niet eens kunnen worden over een in te tekenen indicatie, en het raadplegen van een derde luchtfoto analist geen uitkomst biedt, dan krijgt deze indicatie de classificatie ‘mogelijk’ i.p.v. ‘waarschijnlijk’ of ‘bevestigd’. De classificatie ‘bevestigd’ wordt alleen gebruikt wanneer de indicatie is bevestigd door een tweede bron (de eerste luchtfoto interpretatie geldt niet als tweede bron). •

• •

Bevestigd: betrouwbaarheid grenst aan zekerheid. De waarneming kan worden bevestigd met een tweede bron (betrouwbaarheid 99%); Waarschijnlijk: de luchtfoto-analisten zijn overwegend zeker van de validiteit van de classificatie van het object (betrouwbaarheid 50% of hoger). Het object is op de kaart ingetekend en indien van toepassing, afgebakend. Mogelijk: de luchtfoto-analisten zijn overwegend onzeker van de validiteit van de classificatie van het object. Niet in alle gevallen kon op basis van de luchtfoto de oorzaak worden vastgesteld van een object in het landschap of in de bebouwing. Om een verklaring te kunnen geven voor het ontstaan van de verstoring is naar een oorzaak gezocht in de geraadpleegde literatuur en archieven. Indien er geen oorzaak kon worden vastgesteld, is het waargenomen object aangemerkt als 'mogelijk' (betrouwbaarheid lager dan 50%).

Verderop in deze paragraaf zijn kort de indicaties gegeven die op de luchtfoto's zijn waargenomen. Daarin komen de betrouwbaarheidsniveaus ook aan bod. Voor het georefereren van luchtfoto's wordt gewerkt met ArcGIS. Er worden minimaal 10 punten (GCP’s, ground-controlepoints) gebruikt om de luchtfoto juist op de referentiekaart (Topo RD) te leggen. Om vervormingen op de luchtfoto’s te corrigeren wordt gebruik gemaakt de Second Order Polynomial transformatie-methode. Deze transformatie methode maakt het mogelijk om de luchtfoto waar nodig uit te rekken en te verbuigen. Luchtfotodekking 8 november 1944 De luchtfoto van 8 november 1944 is geraadpleegd omdat uit het bronnenonderzoek naar voren kwam dat de gemeente Putten op 21 oktober 1944 gebombardeerd is. Dit bombardement vond plaats nabij het station en ten westen van de buurtschap Bijsteren. Op de luchtfoto zijn geen bominslagen waargenomen. De luchtfoto is van goede tot matige kwaliteit (A-B) en dekt het onderzoeksgebied op het noordoostelijke deel na.