Bijlage 3 - Concept ontwerp Omgevingsvisie Putten 2040

CONCEPT ONTWERP OMGEVINGSVISIE PUTTEN

2

Eiland in het bos

Hier staat de tijd stil luister hoor met je hart

voel, tast de strelende wind de natuur is hier puur en eeuwig zolang het duurt

dit eiland van rust in dit bos

Jij en ik mijmeren hoe het was

zien de weidsheid ervaren de natuur

zoals die nu nog is

Pieter van Heiningen, dorpsdichter 10 december 2020

3

Voorwoord PM – door Ewoud ’t Jong, wethouder gemeente Putten

Leeswijzer De Omgevingsvisie Putten 2040 bestaat uit een aantal onderdelen: Hoofdstuk 1 beschrijft de aanleiding voor het opstellen van deze omgevingsvisie. De inwerkingtreding van de Omgevingswet wordt kort toegelicht, waarna het participatieproces wordt beschreven. Hoofdstuk 2 beschrijft de identiteit van Putten en de ontstaansgeschiedenis van de gemeente. Ook wordt de bijzondere positionering binnen de regio beschreven. Hoofdstuk 3 start met de belangrijkste trends en beschrijft ontwikkelingen waarop de gemeente moet kunnen reageren. Vervolgens is de gemeentebrede ambitie met zijn negen centrale Puttense opgaven beschreven. Hoofdstuk 4 laat de visie van de gemeente Putten zien op de leefomgeving. Deze visie is uitgewerkt aan de hand van een integraal visiebeeld. Ook zijn hier de opgaven en uitdagingen per deelgebied uitgewerkt en geprioriteerd ten opzichte van elkaar. Hoofdstuk 5 laat zien hoe de Omgevingsvisie Putten 2040 te gebruiken is. We benoemen hier de samenhang met andere Omgevingswetinstrumenten en maken een koppeling met de uitvoering van de omgevingsvisie. We benoemen ook de rolverdeling en de belangrijke samenwerking met de regio. De spelregels voor initiatieven zijn ook onderdeel van hoofdstuk 5.

4

Inhoud Voorwoord .......................................................................................................................................................................... 4 Leeswijzer ............................................................................................................................................................................ 4 Hoofdstuk 1. Inleiding ....................................................................................................................................................... 7 1.1 Wat is de Omgevingsvisie Putten? ...................................................................................................................... 7 1.2 Hoe en met wie hebben we de visie gemaakt?................................................................................................ 8 Hoofdstuk 2. De kracht van Putten ............................................................................................................................. 13 2.1 De identiteit van Putten ...................................................................................................................................... 14 2.2 Het ontstaan van Putten .....................................................................................................................................

17 2.3 Putten in de regio ................................................................................................................................................. 19 Hoofdstuk 3. De Puttense ambities en opgaven....................................................................................................... 22 3.1 Trends en ontwikkelingen .................................................................................................................................. 22 3.2 Ambities .................................................................................................................................................................. 27 3.3 Centrale Puttense opgaven ................................................................................................................................ 29 3.3.1 Aangenaam wonen in Putten...................................................................................................................... 32 3.3.2 Sociaal en vitaal Putten ................................................................................................................................ 36 3.3.3 Veilig Putten ...................................................................................................................................................

41 3.3.4 Natuurlijk en groen Putten ......................................................................................................................... 46 3.3.5 Energieneutraal Putten ................................................................................................................................ 53 3.3.6 Cultureel en historisch Putten................................................................................................................... 58 3.3.7 Ondernemend Putten .................................................................................................................................. 62 3.3.8 Recreatief Putten .......................................................................................................................................... 70 3.3.9 Bereikbaar Putten ......................................................................................................................................... 73 Hoofdstuk 4. Visie op kaart; hier gaan we voor ..................................................................................................... 76 4.1 De Puttense koers op kaart; het integrale visiebeeld Putten 2040 ..........................................................

76 4.2 De koers per deelgebied..................................................................................................................................... 78 4.2.1 Inleiding ........................................................................................................................................................... 78 4.2.2 Centrum .......................................................................................................................................................... 83 4.2.3 Woongebied................................................................................................................................................... 86 4.2.4 Agrarisch buitengebied ................................................................................................................................ 89 4.2.5 Bosmassief Veluwe ....................................................................................................................................... 93 4.2.6 Bedrijventerreinen ........................................................................................................................................ 95 4.2.7 Natuurlijke landschaps- en landgoederenzone ......................................................................................

99 4.2.8 Open landschap en randmeerzone ......................................................................................................... 102 5

4.2.9 Veenhuizerveld en recreatiezone Krachtighuizen ............................................................................... 105 4.2.10 Enclave Koudhoorn .................................................................................................................................. 108 Hoofdstuk 5. Werken met de omgevingsvisie ........................................................................................................ 111 5.1 (Be)sturingsfilosofie, samenwerking en rol van de gemeente en partners............................................ 111 Rollen van de gemeente ...................................................................................................................................... 113 Van ‘doen’ naar ‘zorgen dat’ ............................................................................................................................... 113 De toekomstige rol en positie van onze partners ........................................................................................ 114 (Regionale) samenwerking .................................................................................................................................. 114 5.2 Operationalisering instrumenten van de Omgevingswet ..........................................................................

116 Relatie met Omgevingswet-instrumenten ....................................................................................................... 116 Omgevingsplan ....................................................................................................................................................... 116 Programma’s........................................................................................................................................................... 116 Omgevingswaarden............................................................................................................................................... 117 Inspiratie- en afwegingskader ............................................................................................................................. 118 5.3 Uitvoeringsprogramma ...................................................................................................................................... 118 5.4 Beoogde investeringen en dekking ................................................................................................................. 120 Financiële uitvoerbaarheid ..................................................................................................................................

120 Verevening en kostenverhaal ............................................................................................................................. 120 5.5. Een levend document ....................................................................................................................................... 121 Monitoring en evaluatie ....................................................................................................................................... 121 Stap richting omgevingsvisie 2.0 ........................................................................................................................ 121 5.6 Spelregels voor nieuwe initiatieven ................................................................................................................ 122 Colofon ............................................................................................................................................................................. 123 Samenvatting – de keuzes in deze omgevingsvisie.................................................................................................. 124

6

Hoofdstuk 1. Inleiding Dit is de omgevingsvisie van de gemeente Putten. Hierin beschrijven we onze visie op onze ‘fysieke leefomgeving’. Dit gaat over veel verschillende onderwerpen. Onder ‘fysieke leefomgeving’ verstaan we bijvoorbeeld landschap, natuur, water, milieu, verkeer en vervoer, wonen, economie en cultureel erfgoed. In de omgevingsvisie van Putten is er ook voldoende aandacht voor de ‘sociale leefomgeving’. We maken deze visie op onze omgeving omdat de ruimte beperkt is en we scherpe keuzes moeten maken wat we waar wel of niet willen ontwikkelen of behouden. Niet alles kan overal. We maken de omgevingsvisie ook omdat het een (verplicht) onderdeel is van een nieuwe landelijke wet die is ingegaan, de Omgevingswet. We hebben de omgevingsvisie samen met inwoners, ondernemers en partners van de gemeente gemaakt. Er bleek een grote betrokkenheid om mee te denken over de toekomst van Putten. Wij zijn hier erg blij mee. Het heeft de omgevingsvisie completer gemaakt.

Figuur: De fysieke leefomgeving en de sociale leefomgeving zijn eigenlijk niet los van elkaar te zien. De fysieke leefwereld en de opgaven daarbinnen heeft vaak ook sterke wortels in het sociale domein. Zoals een boom met takken stevig geworteld is in de aarde.

1.1 Wat is de Omgevingsvisie Putten? De omgevingsvisie van de gemeente Putten beschrijft de keuzes die we vandaag moeten maken, om in 2040 als gemeente nog vitaler, mooier en duurzamer te zijn. Wat dit precies inhoudt, beschrijven we verder in hoofdstuk 3 en 4. We gebruiken de omgevingsvisie als zogenoemde ‘stip op de horizon’ bij het 7

uitwerken van plannen en ideeën. Een omgevingsvisie gaat over de ruimte om ons heen. Bijvoorbeeld over landschap, natuur, water, milieu, verkeer en vervoer, wonen, economie en cultureel erfgoed. We maken dus keuzes over onze omgeving. Deze keuzes gaan over wat we waardevol vinden en willen beschermen. De keuzes gaan ook over wat voor nieuwe ontwikkelingen we willen en waar deze moeten komen. In de omgevingsvisie beschrijven we daarom eerst de kracht van onze gemeente. Vervolgens geven we aan met welke plannen en ideeën we tot 2040 aan de slag gaan. Dit doen we met heldere keuzes en duidelijke kaarten en beelden. Op deze manier weet iedereen hoe de gemeente Putten zich tot 2040 zal ontwikkelen. Deze omgevingsvisie is een verplicht instrument onder de Omgevingswet, die waarschijnlijk op 1 januari 2023 ingaat. Deze wet bundelt 26 bestaande wetten voor onder meer bouwen, milieu, water, ruimtelijke ordening en natuur. Het doel is dat hierdoor meer snelheid, flexibiliteit en samenhang komt in de fysieke leefomgeving. De omgevingsvisie is een belangrijke stap bij de invoering van de wet in de gemeente Putten. De Omgevingsvisie Putten vervangt bovendien de structuurvisie Putten uit 2015 en de toekomstvisie uit 2014.

De omgevingsvisie is in principe (alleen) zelfbindend, maar het is wel de basis voor de toekomstige (strategische) samenwerking met partners en het afwegen van belangen en initiatieven.

1.2 Hoe en met wie hebben we de visie gemaakt? De gemeente Putten heeft deze visie samen met zoveel mogelijk betrokkenen uit de Puttense samenleving gemaakt. Er was een grote bereidheid om mee te denken. We zijn blij met het doorlopen proces en bedanken iedereen die heeft meegewerkt aan deze visie.

Tijdlijn en stappen Omgevingsvisie Putten 8

Uitgangspunten proces De gemeenteraad van Putten heeft op 23 september 2021 een besluit genomen over de uitgangspunten en het proces van de omgevingsvisie. Participatieweek ‘1e Week van de leefomgeving’ In juni 2021 is er een week georganiseerd waarin iedereen mee kon denken over de belangrijkste opgaven voor Putten tot het jaar 2040. We hebben deze week de ‘Week van de Leefomgeving genoemd’. Niet alleen de ketenpartners (zoals provincie, waterschap, GGD, Omgevingsdienst NoordVeluwe, Veiligheidsregio) hebben hun input geleverd. Ook zijn er gesprekken gevoerd met een brede groep van maatschappelijke partners. Bovendien is er binnen de gemeentelijke organisatie met een grote groep vakspecialisten input geleverd. Tot slot hebben ook de inwoners van Putten, via een kwalitatieve enquête met veel open vragen, hun inbreng geleverd. In juni 2021 hebben wij onze inwoners opgeroepen om actief mee te denken over de toekomst van Putten. Onder de noemer “Hoe ziet Putten er uit in 2040” stelden wij onze inwoners 26 concrete vragen. 262 plaatsgenoten namen gemiddeld een half uur de tijd om onze vragen te beantwoorden. Deze inbreng is verwerkt in het Waardendocument. Wij zijn blij met het aantal respondenten en zeker ook met de kwaliteit van alle inbreng.

Figuur: Uitsnede van een special over de ‘Week van de Leefomgeving’ in de Puttenaar

9

Waardendocument Omgevingsvisie Putten Als eindproduct van fase 1 heeft het college op 5 oktober 2021 het Waardendocument Omgevingsvisie Putten vastgesteld. Het Waardendocument bood een goede basis voor de uitwerking van het latere proces. Alle relevante onderwerpen uit de eerste fase van inventarisatie, analyse en verkenning zijn hierin opgenomen. Verder is hierin de inbreng die we tijdens de 1e week van de leefomgeving hebben opgehaald verwerkt. Het document biedt inzicht in zaken die voor de Puttense samenleving van belang zijn (identiteit en kernkwaliteiten) en welke ambities en hoofdopgaven er zijn. Toekomstscenario’s De uitdagingen opgehaald in fase 1 vragen om een vernieuwende manier van denken en een bepaalde innovatieslag. Dat strookt niet automatisch met het idee van ‘behouden en beschermen wat er is’. In Putten wilden we de spreekwoordelijke ‘stip op de horizon’ met elkaar gaan bepalen. Maar wat willen we wel meenemen in onze toekomstdroom, en wat willen we ook nadrukkelijk niet? Een methode om dit gesprek aan te gaan was aan de hand van een aantal scenario’s. Scenarioplanning is het ontwikkelen, vergelijken en anticiperen op mogelijke toekomstscenario’s. Toekomstonderzoek wordt vaak bedreven door overheden en bedrijven in het kader van strategische beleidsvorming. Door per thema een aantal opties uit te werken vormden zich drie eigen denkrichtingen naar de toekomst.

Voor de koersbepaling in fase 2 hebben we drie scenario’s uitgewerkt:

Binnen deze scenario’s was het (als) Vanouds scenario de meest conservatieve/traditionele vorm. Het Vernieuwende scenario bevatte de meest progressieve en innovatieve ideeën. Vervolgens zijn per denkrichting een aantal thema’s uitgewerkt. Hierin is ook een bepaalde getraptheid aangebracht. Wat in het meest conservatieve scenario is opgenomen was ook onderdeel van het Vernieuwende scenario. Andersom was dit minder waarschijnlijk. Het (als) Vanouds scenario bevat ambities die eigenlijk al wel bekend waren of al gevat waren in beleid en keuzes. Het Verfrissende en Vernieuwende scenario deden daar nog een schepje bovenop. Bij het nadenken over de koers voor de komende 20 jaar mag namelijk best worden gedroomd! Want wie niet durft te dromen is geen realist. Participatieweek ‘2e Week van de leefomgeving’ De verschillende denkrichtingen bespraken we in november 2021 met de omgeving. Dit zijn de ketenpartners, maatschappelijke partners en de samenleving. Aan de hand van de inbreng van de 10

omgeving toetsten we de scenario’s, schaafden we ze bij en sorteerden we voor op keuzes! Het was nadrukkelijk niet de bedoeling om te kiezen voor een scenario A, B of C. Het doel van de scenarioplanning was een beeld te krijgen van de specifieke elementen van de scenario’s waar mogelijk veel draagvlak voor was. Naast drie fysieke rondetafelgesprekken met een kopgroep aan betrokken inwoners zijn er wederom waardevolle rondetafelgesprekken georganiseerd met onze ketenpartners en het maatschappelijk middenveld van Putten. Ook heeft het projectteam op de weekmarkt in Putten gestaan met een marktkraam om het met u over de toekomst van Putten te hebben!

Figuur: voorbeeldvraag gesteld aan het maatschappelijk middenveld van Putten

In een tweede online enquête hebben wij de mensen in Putten gevraagd te reageren op de drie toekomstscenario’s. Er werd veelvuldig gebruik gemaakt van de mogelijkheid om mee te denken. Wij ontvingen 615 ingevulde reacties! De uitkomsten van de gesprekken en vragenlijst laten een gemêleerd beeld zien. Over één onderwerp bestaat echter grote unanimiteit: u vindt dat wij volop moeten inzetten op het thema volkshuisvesting. Wilt u de resultaten gepresenteerd krijgen in een filmpje? Klik dan hier voor een beeldende samenvatting met de resultaten van deze enquête!

11

Hoofdstuk 2. De kracht van Putten In dit hoofdstuk beschrijven we kort en bondig de belangrijkste kwaliteiten van onze gemeente, die we in de eerste fase van het omgevingsvisietraject hebben opgehaald. Deze kwaliteiten (H. 2.1) vormen de fundering voor de koers van Putten op weg naar 2040 (de vaste kern van de visie).

De ontstaansgeschiedenis (H. 2.2) en de positionering binnen de regio (H. 2.3) dragen in sterke mate bij aan de kracht van Putten.

13

2.1 De identiteit van Putten De sterke identiteit van Putten is goed te beschrijven aan de hand van de volgende vier kernkwaliteiten: 1. Veelzijdig Veluwelandschap 2. Ondernemend en gastvrij dorp 3. Recreatie: natuurlijk en ontspannen doen 4. Rijke beleving van cultuur en historie 1. Veelzijdig Veluwelandschap De gemeente Putten is een gemeente waar de natuur de kleur bepaalt. Putten onderscheidt zich door haar groene en landelijke karakter met fraaie landschappelijke contrasten. Putten staat met het ene been in de Veluwe en het andere in de Gelderse Vallei. Dit is terug te zien in de variatie van het landschap. Bossen, heidevelden, weiden, beekdalen, stranden en een uitgestrekt randmeer maken deel uit van de gemeente. Als bijzondere Veluwe elementen bevinden zich in de gemeente het Speulder- en Sprielderbos, landgoed Schovenhorst en vele beken en sprengen. De elementen van de Gelderse Vallei uiten zich in het agrarische landschap met landerijen en open gebieden, zoals polder Arkemheen. De waterrijke Nuldernauw met Strand Nulde en Delta Schuitenbeek bieden weer een hele andere dimensie aan het diverse landschap van Putten.

2. Ondernemend en gastvrij dorp Centraal in de natuurpracht ligt het dorp Putten met een actieve en hechte gemeenschap, een sterk en uitgebreid voorzieningenniveau en een aantrekkelijk en levendig centrum. Het dorpscentrum is de spil van de gemeenschap met een dorpse beleving en uitstraling en ruimte voor een actieve en zorgzame gemeenschap. Het uitgestrekte buitengebied kent meerdere buurtschappen. De Puttense samenleving kenmerkt zich door een sterke sociale samenhang en een gemoedelijk karakter. Puttenaren zijn betrokken en nuchtere aanpakkers. Er zijn veel ondernemers in de gemeente. Zowel in economische zin als in karakter. Ondernemers zijn in vele sectoren te vinden, van de agrarische sector tot in de recreatie. Puttenaren regelen de zaken zelf en 14

met én voor elkaar. Putten kent dan ook veel vrijwilligers en er is een rijk verenigingsleven. Bovendien is er een actieve kerkelijke gemeenschap in Putten die veel organiseert voor de maatschappij. Het voorzieningenniveau is hoog, met goede zorg- en sportvoorzieningen en zaken als een skatepark voor jongeren en een multifunctionele accommodatie met ruimte voor ontmoeting, theater en zorg. Evenementen als de Ossenmarkt en de wekelijkse markt trekken bezoekers vanuit de hele regio.

3. Recreatie: natuurlijk en ontspannen doen Het dorpse en landschappelijke karakter van Putten, maakt de gemeente zeer aantrekkelijk voor recreatie. De gemeente trekt dan ook vele bezoekers en kent een sterke recreatieve sector met clusters van verblijfsrecreatie en enkele sterke dagrecreatieve voorzieningen. In de gemeente bevinden zich sterke recreatiebedrijven en vele ondernemers, waardoor je hier goed kunt winkelen, eten en drinken, overnachten en een hoop andere bijzondere dingen kunt doen. Daarnaast biedt de mooie omgeving genoeg mogelijkheden om actief te recreëren. Het fietsnetwerk van Putten is uitgebreid en goed toegankelijk. Ook wandelaars hebben genoeg te beleven. Je kunt hier wandelen over een netwerk van bijzondere paden, waaronder ook klompenpaden. Hierdoorheen zijn ook ruiter- en menpaden verweven. Vanaf dit netwerk is de Veluwenatuur te ervaren, bijvoorbeeld bij landgoed Schovenhorst, maar komt ook het agrarisch buitengebied tot leven, direct bij de boer of bijvoorbeeld bij een pluktuin. De waterrijke elementen van Putten zijn te beleven vanuit de jachthaven en stranden bij Nulde en de verschillende mogelijkheden voor watersport die in de aanbieding zijn. Bezoekers van Putten die langer willen blijven hebben uitgebreide keuzemogelijkheden voor een verblijfslocatie. Er is een breed aanbod aan vakantieparken, B&B’s en hotels in de gemeente. Een

15

bijkomend voordeel voor bezoekers is de korte afstanden tot nabijgelegen dorpen en recreatieve voorzieningen in de buurt. 4. Rijke beleving van cultuur en historie Naast bijzondere natuur en landschappen heeft Putten ook een bijzonder verleden. Deze historie is vandaag de dag op verschillende manieren te beleven. Enerzijds is dit terug te zien in de natuurlijke omgeving zelf. Sporen van de ijstijd zijn herkenbaar in de stuwwallen en ook andere historische sporen in het landschap zijn zichtbaar: leemputten, stuifzandgordels en beekdalen. Daarnaast is er een aantal herkenbare sporen van vroegere culturen, zoals de grafheuvels uit de steen-, brons-, en ijzertijd, de handelswegen uit de middeleeuwen en de celtic-fields met oude sporen van landbouw. Ook de landgoederen Gerven en Hell zijn gezamenlijk een gekoesterd cultuurlandschap. De historie wordt beleefbaar gemaakt dankzij routes en andere vormen van informatieverschaffing. In het landschap met sporen van de geschiedenis bevindt zich een aantal bijzondere landgoederen, waaronder kasteel Oldenaller en Oud-Groevenbeek (tussen Ermelo en Putten). Hier bevindt zich een sprengenbeek op de Noordwest-Veluwe, waar vroeger met het water een papiermolen mee werd aangedreven. Het eerdergenoemde landgoed Schovenhorst met een bijzonder pinetum en de Bostoren biedt ook specifiek ruimte aan de beleving van cultuurhistorie.

In kasteel De Vanenburg kun je overnachten en dineren op een 17e-eeuws landgoed. Hedendaagse vormen van cultuur zijn ook volop aanwezig in Putten. Er zijn meerdere musea, waaronder De Mariahoeve en De Tien Malen. Ook is er een theater met een regionale functie en zijn er bijzondere cultuuractiviteiten te ondernemen. Puttenaren staan stil bij gebeurtenissen die een grote indruk hebben achtergelaten op het collectieve geheugen van de gemeente, zoals de razzia in de tweede wereldoorlog. De afdruk die dat op Putten heeft achtergelaten is te beleven via jaarlijkse herdenking, een route door het dorp en een gedachtenisruimte.

16

2.2 Het ontstaan van Putten Putten is een oud dorp, gelegen in het kustgebied van de vroegere Zuiderzee (of het nóg vroegere Flevomeer). Het is één van de, vanuit agrarisch oogpunt bezien, beste plekjes van de Veluwe.

Ontwikkeling van Putten in kaartbeelden van 1815 tot 2020 (bron; Topotijdreis) De oudste akte waarin de naam Putten wordt genoemd, is een akte uit 855, waarin de naam Puthem opduikt. In deze akte wordt Putten genoemd 'in vico qui dicitur Puthem', dus als vicus (buurtschap of dorp), een plaats waartoe zowel omvangrijke agrarische complexen als bossen behoren. Puthem betekent letterlijk huis bij de put (bron). Maar de geschiedenis van het gebied rond Putten is natuurlijk veel ouder en gaat terug tot de prehistorie, zoals de grafheuvels en diverse archeologische vondsten laten zien. 17

Met de komst van het christendom en de vele kloostergoederen volgt een nieuw hoofdstuk. Met de stichting van een kerk in Putten in het begin van de 10e eeuw wordt deze buurtschap het centrum van het complex van buurtschappen die samen het kerkdorp (kerspel) Putten vormen. Putten behoort zo tot de oudste kerspels op de Veluwe en heeft enkele eeuwen lang een zeer groot gebied omvat. Naast het gebied van de huidige gemeente Putten hebben ook delen van het grondgebied van Nijkerk, Voorthuizen en de zeewaarts gelegen ontginningen er deel van uitgemaakt. Later zijn Nijkerk (1416) en Voorthuizen van het kerspel Putten losgemaakt. Van de zeewaarts gelegen ontginningen is in de loop der eeuwen, als gevolg van bodemdaling door ontwatering voor de landbouw, tijdens stormvloeden veel verloren gegaan. Sinds de dijkaanleg in de latere middeleeuwen (vanaf 1356) is de kustlijn enigszins gefixeerd. Tot 1530 vormen Putten en Nijkerk één scholtambt. Dan wordt het gesplitst in de nieuwe scholtambten Nijkerk en Putten. Het nadien bestaande scholtambt Putten is later, na de veranderingen in de bestuurlijke organisatie van de Bataafse Republiek, het Koninkrijk Holland, het Franse keizerrijk en het Koninkrijk der Nederlanden, gecontinueerd als gemeente Putten. Agrarische sector Naast bos en heide op de hogere delen van de gemeente bestaat Putten vooral uit agrarisch gebied.

De meeste Puttense boerderijen behoren gedurende het Ancien Régime tot het goederenbezit van drie kloosters: Elten, Werden en de Abdinckhof te Paderborn. Het bezit van Werden is in 1559 aan de Abdinckhof overgedragen waardoor de Abdinckhof verreweg de grootste grondeigenaar werd in het Puttense en Nijkerkse gebied. Dit omvangrijke complex is tot de secularisatie van deze goederen in 1803 namens de Abdinckhof bestuurd door een rentmeester, de kellenaar (vanaf de 16e eeuw uitsluitend paters van de Abdinckhof), gevestigd op een 'hof', de Kelnarij (vroeger gelegen aan de huidige Brinkstraat). Gedurende haar geschiedenis tot aan de huidige dag is de agrarische sector in Putten van overwegend belang gebleven. Reformatie De Reformatie heeft zich in Putten pas laat voltrokken. Tot aan het eind van de 16e eeuw bleef de Pancratiuskerk rooms-katholiek en tot 1608 bleef de pastoor van Putten op zijn post als zieleherder. Daarna vond een bijna volledige reformatie plaats. Door de aanwezigheid van de Abdinckhofse pater(s) op de Kelnarij kon de rooms-katholieke zielzorg in beperkte mate worden voortgezet, zodat naast het grote protestantse deel van de Puttense bevolking altijd een kleine rooms-katholieke gemeenschap is blijven bestaan.

Bron: www.putten.nl/Bezoekers/Heden_Verleden/Geschiedenis WOII tot nu Eind september 1944, tegen het einde van de Tweede Wereldoorlog, wordt door de ondergrondse in Putten een aanslag gepleegd op een aantal Duitse officieren. Als vergeldingsactie wordt een razzia uitgevoerd door de Wehrmacht en de SS en wordt een deel van het centrum van het dorp platgebrand en worden 659 mannen weggevoerd naar Kamp Amersfoort en vervolgens naar werkkampen in Duitsland. Slechts 48 mannen keerden in Putten terug. Na de oorlog is Putten nog steeds grotendeels agrarisch gebied, maar al vanaf het midden van de 19e eeuw en vooral in de 20e eeuw zijn de recreatiesector en toerismebranche een economische factor van belang geworden. Vooral in de tweede helft van de 20e eeuw is bovendien de (kleinschalige en schone) industrie in betekenis toegenomen. Vanaf de jaren 60 hebben planmatige uitbreidingen het dorp Putten sneller doen groeien. De aanleg van Flevoland, de A28 en de laatste uitbreidingswijken zoals Bijsteren en Rimpeler zijn ‘recente’ grote veranderingen in het landschap. Meer informatie over het ontstaan en de geschiedenis van Putten kunt u vinden op www.mijngelderland.nl/canons/putten en www.verhaalvanputten.nl/tijdlijn. 18

2.3 Putten in de regio Regionale sfeer Putten is een gemeente in de provincie Gelderland. Het oosten van de gemeente maakt onderdeel uit van de Veluwe, het grootste natuurgebied van Nederland. Een ander groot deel van de gemeente Putten bestaat uit landbouwgrond, dat onderdeel is van de noordoostelijke hoek van de Gelderse Vallei. In het uiterste westen grenst de gemeente aan een van de randmeren rond Flevoland: het Nuldernauw. Hier heeft Putten een jachthaven, hotel/motel en recreatiestrand(en). Nationale Omgevingsvisie (NOVI) In Nederland wonen we met ruim 17 miljoen mensen op ruim 41.000 km². We willen graag dat ons land over 30 jaar nog steeds prettig veilig en gezond is om in te wonen, werken en recreëren. Daarom is het belangrijk nu al na te denken over de keuzes die daarvoor nodig zijn. De vraagstukken zijn groot en vaak met elkaar verweven. Denk aan het bouwen van een miljoen nieuwe woningen, ruimte voor opwekking van duurzame energie, aanpassing aan een veranderend klimaat, ontwikkeling van nieuwe werklocaties voor industrie en logistiek in een circulaire economie en omschakeling naar kringlooplandbouw. Ze vragen meer ruimte dan zomaar beschikbaar is in ons land. Ook de Corona pandemie laat zien hoe belangrijk buitenruimte van hoge kwaliteit voor ons is. In de NOVI zijn de volgende vier prioriteiten beschreven:

De NOVI geeft richting en helpt om keuzes te maken; te kiezen voor slimme combinaties van functies; uit te gaan van de specifieke kenmerken en kwaliteiten van gebieden. En er nu mee aan de slag te gaan en beslissingen niet uit te stellen of door te schuiven. Dit gebeurt in nauwe samenwerking met het Rijk, provincies, gemeenten, maatschappelijke organisaties, bedrijven en inwoners van ons land. Zo bouwt de Nederlandse overheid aan een mooier en duurzamer Nederland. De NOVI is in te zien op: www.denationaleOmgevingsvisie.nl. Provinciale Omgevingsvisie (POVI); Gezond, veilig, schoon en welvarend Gelderland Gelderland werkt elke dag samen met partners aan een gezond, veilig, schoon en welvarend Gelderland. Dit doet de provincie door bij het uitvoeren van haar taken zich te richten op een duurzaam, verbonden en economisch krachtig Gelderland. Met hulp van 7 onderwerpen geeft de provincie hier met de Omgevingsvisie Gaaf Gelderland richting aan:       

energietransitie klimaatadaptatie circulaire economie biodiversiteit bereikbaarheid economisch vestigingsklimaat woon- en leefklimaat

Figuur: Ambitie provincie Gelderland: gezond, veilig, schoon en welvarend

19

De volledige Provinciale Omgevingsvisie is in te zien op: www.gelderland.nl/Omgevingsvisie. Blauwe Omgevingsvisie 2050 (BOVI); Waterschap Vallei en Veluwe Waterschappen hoeven volgens de nieuwe Omgevingswet geen omgevingsvisie te maken. Waterschap Vallei en Veluwe koos ervoor er wél een op te stellen. Dit in de overtuiging dat water onderdeel is van veel kansrijke oplossingen in het stedelijk en landelijk gebied; een Blauwe Omgevingsvisie als voeding voor andere Omgevingsvisies. De BOVI bevat een duidelijke gebiedsvisie.

Figuur: Verbeelding waterdoelen BOVI

Aanvullend is er voor het deelgebied een gebiedsprogramma opgesteld (Blauw Omgevingsprogramma 2022 – 2027 (BOP)). Een aantal maatregelen die hier worden genoemd zijn ook voor de Omgevingsvisie Putten van belang. De BOVI en het programma zijn in te zien op www.bovi2050.nl/bop-gebied/noordveluwe/.

20

Regio Noord-Veluwe De gemeenten Elburg, Ermelo, Harderwijk, Hattem, Nunspeet, Oldebroek, Putten maken samen onderdeel uit van de regio Nood-Veluwe. Zij werken in verschillende samenstellingen en met andere overheden en partijen samen aan regionale opgaven op het gebied van onder andere:      

  

Energietransitie; uitwerking van de Regionale Energie Strategie (RES) Noord-Veluwe Wonen; Regionale Woonagenda Noord-Veluwe Economie; Arbeidsmarktregio, schone, slimme en duurzame bedrijvigheid en afstemming bedrijventerreinen Noord-Veluwe, Milieuzaken; samenwerking met de Omgevingsdienst Noord-Veluwe (ODNV) Toerisme en recreatie, cultuur, historie en erfgoed Water en klimaat; het regionaal overleg water en klimaatadaptatie Noord-Veluwe (tevens is er samenwerking tussen 28 gemeenten, 2 provincies en diverse partners binnen het werkgebied van het waterschap, de zogenaamde Manifestregio; binnen deze samenwerking is het Regionaal Adaptatieplan (RAP) opgesteld) Veiligheid; samenwerking met o.a. Veiligheidsregio Noord- en Oost-Gelderland (VNOG) en politie basisteam Veluwe-West (waar Harderwijk, Ermelo en Putten deel van uitmaken) Sociaal domein; meerdere samenwerkingsverbanden op het gebied van Sport, Cultuur, Gezondheid (GGD), Wmo en participatie. Ook het gezamenlijk inkopen van zorg (Wmo en jeugd). Het Cultuur en Erfgoedpact (ook in samenwerking met Hattem, Heerde en Epe).

Regio Foodvalley Foodvalley is hét kennisintensieve agrifood ecosysteem in Nederland. Dit ecosysteem kenmerkt zich door de vele innovatieve agrifood en foodgerelateerde oplossingen van wereldformaat. Foodvalley wordt gedragen door Foodvalley NL en Regio Foodvalley. Regio Foodvalley is een samenwerking tussen regionale overheden, ondernemers, onderwijs- en kennisinstellingen. Ontwikkelingen op het gebied van kennis en innovatie is van groot belang in deze economische topregio. In Regio Foodvalley worden namelijk al decennia lang baanbrekende oplossingen bedacht. De gemeente Putten zoekt de samenwerking met de Regio Foodvalley ter versterking van het buitengebied en de agrarische sector.

21

Hoofdstuk 3. De Puttense ambities en opgaven In dit hoofdstuk zijn de belangrijkste thematische ambities en opgaven beschreven waar Putten de komende jaren aan wil werken. De gemeente Putten moet kunnen anticiperen op trends en ontwikkelingen die de gemeente gewenst of ongewenst beïnvloeden. Op basis van diverse gemeentelijke en regionale beleidsstukken en databronnen is in beeld gebracht met welke opgaven we de komende jaren aan de slag moeten. Elke opgave is vervolgens thematisch uitgewerkt.

3.1 Trends en ontwikkelingen In deze paragraaf gaan we eerst in op trends en ontwikkelingen die op de gemeente afkomen. We hebben de belangrijkste ontwikkelingen samengevat in de volgende thema’s:

• Klimaatverandering en afname biodiversiteit Door klimaatverandering neemt de kans op wateroverlast, overstromingen, hitte en droogte toe. Deze veranderingen lijken zich te versnellen en de gevolgen worden naar alle waarschijnlijkheid (nog) groter. Verdroging en droogvallende beken zijn inmiddels bekende effecten. Tegelijkertijd kan er, door hevige regen in korte tijd, wateroverlast ontstaan. Ook nemen hittegolven in aantal en duur toe, met hittestress tot gevolg. Het klimaatadaptief inrichten van de ruimte op dorps-, wijk-, straaten perceelniveau wordt daarmee steeds belangrijker voor mens en natuur. Daarnaast heeft de natuur ook te maken met een afnemende biodiversiteit door:  Klimaatverandering;  Veranderend landgebruik: 1; Versnippering, verstoring en vernietiging van leefgebied (door verstedelijking, groei infrastructuur en verkeer, ontginningen, etc.) 2; Intensivering van de landbouw (intensivering gebruik en beheer, monoculturen, ontbossing, etc.);  Vervuiling (gebruik bestrijdingsmiddelen en andere chemicaliën, stikstofdepositie door uitstootgassen industrie, verkeer, scheepvaart en landbouw, etc.);  Invasieve exoten;  Overexploitatie van grondstoffen (visserij, jacht, bosbouw, energie- en grondstoffenwinning). Al deze factoren verminderen de veerkracht van het ecosysteem en tasten de biodiversiteit op veel manieren aan.

• Bevolkingsgroei en demografie De bevolking in de gemeente Putten zal steeds meer groeien en er komen steeds meer mensen van buitenaf in Putten wonen. De groei van de bevolking wordt gemerkt in verschillende sectoren. Als eerste zien we de huishoudenontwikkeling vergroten. Naar verwachting zijn er in 2030 ongeveer 1.100 meer huishoudens bijgekomen ten opzichte van 2019. Dit zorgt ervoor dat er meer woningen komen om deze huishoudens te huisvesten. Hierbij verandert ook de verdeling van de huishoudens. Het aantal 1- en 2-persoonshuishoudens zal gaan stijgen. Op de langere termijn zullen we te maken krijgen met het afvlakken van de woonbehoefte. Dit komt door de babyboomgeneratie die de woningmarkt op een moment gaat verlaten. In 2040 gaan we dit effect ongeveer merken. Naast de afvlakking van de woonbehoefte door de babyboomgeneratie is er een vergrijzing merkbaar in de komende jaren. Net als in heel Nederland stijgt ook in Putten het aantal oudere huishoudens. De aankomende jaren wordt er een verdubbeling verwacht van het aantal 75-plussers tot 2041 tot zo’n 28% van de bevolking.

22

• De woningbehoefte groeit en verandert Doordat de bevolking steeds meer groeit is er ook een verandering te zien in de woonbehoefte van de bevolking. De vraag naar 1- en 2-persoons woningen wordt steeds gewilder en dit vergt een ontwikkeling in het bouwen van andere soort woningen. Woningen moeten kleiner en compacter worden gebouwd. Verder neemt onder andere de vraag naar woningen voor 75-plussers enorm toe. Die steeds omvangrijkere groep (kwetsbare) ouderen blijft door landelijk beleid ook steeds langer thuis wonen. Het gevolg hiervan is onder andere toenemende eenzaamheid en een groeiende vraag naar (mantel) zorg en passende woonvormen (levensloopbestendig en beschermd). Voor de ouderen is er dus een grote vraag naar innovatieve woonvormen, maar ook voor de andere bewoners van Putten ontstaat hier vraag naar. Flexwonen is hier onderdeel van en biedt een tijdelijke oplossing bij woningnood. Vooral voor jongere huishoudens wordt het namelijk steeds moeilijker om op de huizenmarkt te komen en een geschikte woning te vinden. Dit komt ook door de grote concurrentie van de omliggende gemeenten. De vraag naar meer woningen is groot. Tot 2030 worden er 1.100 nieuwe woningen gebouwd. Deze woningen voorden vooral gebouwd in Halvinkhuizen en worden gebouwd voor de eigen behoefte, voor de Puttenaar.

In Putten is er veel natuurschoon en buitengebied te vinden en die identiteit mag niet verloren gaan. Dit is de reden om in de bestaande wijken steeds meer te verdichten. Een laatste recente trend is het groeiend gebrek aan woonruimte voor vluchtelingen en arbeidsmigranten als gevolg van conflicten en Europese plannen.

• Aandacht voor gezondheid en welzijn groeit Bewegen, ontmoeting en meedoen zijn ontzettend belangrijk voor het welzijn van Puttenaren. We zien momenteel een toename van inwoners met overgewicht in alle leeftijdsgroepen (bron: GGD). Speelplekken en sportvoorzieningen scoren een 2,3 op een schaal van 0-5 (GGD). Inzet is nodig om de sportinfrastructuur te verduurzamen. Mogelijk krijgt Putten een nieuwe sporthal. Verder is er een grotere behoefte aan een breed aanbod van voorzieningen en faciliteiten als basisinfrastructuur. Intensiever samenwerken op sociaal vlak wordt steeds belangrijker (met de gemeente als netwerkpartner). We doen ook steeds meer beroep op de zelfredzaamheid van burgers. 14% van de Puttenaren woont alleen en 37% voelt zich wel eens eenzaam (bron: GGD). De inrichting van de openbare ruimte kan hier in sterke mate aan bijdragen. Verder zet de gemeente in op campagnes/projecten op het terugdringen van overmatig alcoholgebruik, roken en overgewicht. Een ander mooi voorbeeld is het Project Pleintje, waar het buiten spelen weer een boost krijgt. Telefoons worden ingezet om jeugdigen weer meer buiten te laten spelen. Hieraan gekoppeld onderzoeken we de mogelijkheden om op dezelfde wijze volwassenen te stimuleren meer te gaan bewegen/trainen in de openbare ruimte.

Belangrijk is om ook de negatieve effecten van luchtvervuiling in het verkeer en door (agrarische) bedrijvigheid aan te pakken 1. In Putten waren er in 2020 4.407 dagen ziekteverzuim door luchtverontreiniging (bron: GGD). Per jaar zijn er 9 nieuwe gevallen van COPD (18+) en 11 van astma bij kinderen (bron: GGD). Het verduurzamen van de mobiliteit en de bedrijvensector kan deze effecten in sterke mate terugdringen. Wat een leefbare omgeving is wordt 1

Luchtkwaliteit en Gezondheid in Gelderland - Rapportage februari 2022 over de luchtkwaliteit in 2019

23

steeds meer onderwerp van gesprek. Hittestres, water overlast, tekort aan groen en tekort aan voorzieningen lijken steeds meer een direct effect op onze welzijn en gezondheid te hebben.

• Het veiligheidsgevoel neemt toe Meer mensen voelen zich veilig in hun eigen omgeving (sociale veiligheid). De veiligheidsbeleving is in 2020 toegenomen ten opzichte van 2014 (veiligheidsmonitor). Ook zorgen we ervoor dat mensen veilig zijn in hun omgeving. Het (fysiek) beschermen van de leefomgeving wordt nu nog ‘externe veiligheid’ genoemd, maar dat zal met de komst van de Omgevingswet veranderen. De nieuwe term wordt ‘omgevingsveiligheid’ en de Omgevingswet beoogt specifiek mensen in gebouwen te beschermen, omdat de meeste mensen zich voor het grootste deel van de dag binnenshuis bevinden. Nieuw is de komst van aandachtsgebieden en voorschriftengebieden. Ook zal klimaatverandering nieuwe risico’s meebrengen zoals hittestress, verdroging en kans op bosbranden. De energietransitie brengt mogelijk nieuwe veiligheidsrisico’s met nieuwe technieken zoals brandgevaar bij buurtbatterijen.

• Sociaaleconomische verschillen nemen toe De verschillen onder inwoners nemen toe, en de sociale problematiek wordt steeds complexer. Doelmatig en betaalbaar leveren van zorg komt steeds meer onder druk te staan en het maken van gezondere keuzes wordt steeds duurder. Dit vraagt om een kanteling in de benadering. We willen meer investeren in een veilige en gezonde leef- on woonomgeving. Om zo te voorkomen dat duurdere en zwaardere interventies nodig zijn. We zien dat er steeds minder mensen in instellingen worden opgenomen en er meer een plek moeten krijgen in de wijk. Dat vraagt om aanpassingen aan maar ook van de leefomgeving. Denk bijvoorbeeld aan het toegankelijk en ‘leesbaar’ maken van de wegenstructuur voor iemand met dementie.

• De economie vraagt om ruimte, innovatie en verduurzaming De economie is in ontwikkeling. De lange termijn effecten van Corona en de oorlog in Oekraïne zijn nog niet geheel duidelijk. Maar wat wel duidelijk is, is dat in iedere economische sector technologische ontwikkelingen steeds belangrijker worden voor een gezonde bedrijfsvoering. In iedere economische sector liggen er opgaven voor verduurzaming. Dit met een focus op een lagere milieu impact en afhankelijkheid. Daar waar mogelijk met de ambitie een positieve impact op het milieu te creëren. Duurzame economie moet lijden tot een leefbare of leefbaardere omgeving. Dit betekent dus ook een gezond en duurzaam ondernemend landschap, waarbij iedereen een boterham kan verdienen. Echter, binnen kaders: zodat inwoners een gezond leefklimaat blijven hebben. De stikstofcrisis brengt risico’s voor de natuurlijke biodiversiteit met zich mee, en zorgt voor belemmeringen in ontwikkelruimte (van zowel bedrijvigheid als woningen). De 24-uurseconomie zorgt voor potentieel 24 uur lang overlast van bedrijfsprocessen (geluid, geur etc.). We zien ook in toenemende mate de digitalisering van de samenleving en economie doorzetten. Van de drie bedrijventerreinen worden het bedrijventerrein Ambachtsstraat (6 ha.) en het voormalige Sligro/Emtéterrein getransformeerd.

Om het verlies aan ruimte voor bedrijven te compenseren wordt een nieuw en duurzaam bedrijventerrein genaamd Henslare (7,2 ha.) nabij het NS-station Putten ontwikkeld. De behoefte aan bedrijventerreinen ligt op ruim 14 ha. Hoe hier aan invulling wordt gegeven komt naar voren in de Economische Visie die dit jaar (2022) wordt opgesteld. Naast ruimtelijke vraagstukken, liggen er opgaven rond toekomstbestendigheid van werklocaties, samenwerking in de regio en dienstverlening vanuit de gemeente. Belangrijke onderdelen van de 24

economie naast de maakindustrie en dienstverlening zijn de agrarische sector en de vrijetijdseconomie.

• De agrarische sector verandert Putten is een groene gemeente met agrarische bedrijven en grond die tot de beschikking is gesteld voor de landbouw. Heel Nederland ondergaat langzaamaan een landbouwtransitie waar onder andere wordt ingezet op nieuwe soorten landbouw, zoals kringlooplandbouw en natuur inclusieve landbouw. De aandacht komt steeds meer te liggen op het versterken van de biodiversiteit, landschapsbeheer, dierenwelzijn en het beperken van milieubelasting. Er loopt momenteel een pilot natuur inclusieve landbouw in Veenhuizerveld. Ook andere ontwikkelingen zoals multifunctionele landbouw, schaalvergroting of juist extensivering, hebben invloed op het economisch perspectief van agrariërs en de uitstraling van het gebied. De verwachting is dat veel agrarische bedrijven zullen stoppen en dat er een afname is in het aantal agrarische bedrijven. Dit komt mede doordat dat veel boeren geen opvolger hebben om het bedrijf over te nemen. Hierdoor komt potentieel landbouwgrond vrij, wat ruimte biedt voor functieverandering. De ruimte die vrijkomt kan worden ingezet voor bijvoorbeeld de energietransitie, klimaatadaptatie, recreatie, (flex)wonen, cultuur en natuur.

• De recreatieve en toeristische sector groeit Mede door de Corona pandemie zien we een grote stijging van vakanties in eigen land en op de Veluwe. De verwachting is dat deze trend zich doortrekt naar de toekomst. We hebben ons eigen land ontdekt en worden steeds klimaatbewuster. Het is belangrijk om in te zetten op bestemmingsmanagement: inzetten op kwaliteit in plaats van kwantiteit van bezoekers. Korte en lange investeringstermijnen zijn belangrijk om steeds in te spelen op de veranderende wensen van de gast en om te kunnen blijven concurreren met overige toeristische sectoren. Landelijk wordt ook archeologie meer op de kaart gezet en ingezet voor onder andere recreatie en toerisme. Er is een landelijke lobby voor meer archeologische deskundigheid bij gemeenten (door het met regelmaat aanpassen van verwachtings- en beleidskaarten).

• Mobiliteit neemt toe, verandert en verduurzaamt Putten is gegroeid en het mobiliteitssysteem is niet meegegroeid. Hierdoor is drukte op de wegen momenteel niet weg te denken. De ontsluitingswegen staan onder druk en raken vol. Ook leidt dit tot onveilige situaties. De ontwikkeling van een nieuwe ontsluitingsweg bij Putten-Zuid zal zorgen voor minder drukte op bestaande wegen en een betere verdeling van het vele verkeer. Het verduurzamen van de mobiliteit gaat een belangrijk onderdeel zijn van het ‘schoner’ maken de gemeente en het bijdragen aan de klimaatdoelstellingen. Hier horen belangrijke keuzes over autobezit en parkeernormen ook bij. Het openbaar vervoer geheel elektrisch maken en het inzetten op laadpalen gaat hierbij helpen. Meer laadpalen in de gemeente zorgen ervoor dat het gemakkelijker wordt om een elektrische auto aan te schaffen en het stimuleren van particuliere laadpalen kan zorgen voor een toename van elektrische auto’s. Ook het aanbieden van elektrische deelmodaliteiten op verschillende locaties helpt bij het verduurzamen van de mobiliteit en zorgt dat de gemeente beetje bij beetje duurzamer wordt.

25

• Energietransitie en beschikbaarheid grondstoffen Putten heeft een aantal klimaatdoelen gesteld die moeten worden behaald in het jaar 2050. Om deze doelen te behalen moet de gemeente het energiesysteem duurzaam inrichten. Opwekking, opslag en levering van duurzame energie vragen om ruimtelijke inpassing. De energie zal steeds meer fossielvrij (dat wil zeggen zonder CO2-uitstoot) en lokaal /regionaal opgewekt gaan worden. Regionaal wordt bijvoorbeeld bekeken waar en hoe duurzame elektriciteit, zoals wind- en zonne-energie, het beste opgewekt kan worden. Maar ook welke warmtebronnen er zijn, zodat wijken en gebouwen van het aardgas af kunnen. Ook wordt bekeken hoe we het beste energie kunnen besparen. De locaties van deze duurzame energiesystemen zijn aangewezen in RES-zoekgebieden. Woningen worden op grote schaal geïsoleerd en gaan van het gas af. De wijken worden aangesloten op nieuwe duurzame warmtebronnen om deze ’s winters warm te houden. Ten gevolge van klimaatverandering is koeling in de zomer ook een nieuw aandachtspunt geworden. Door grondstoftekorten die resulteren in prijsstijgingen en krapte op het energienet wordt de overgang naar duurzame energie en warmte systemen steeds complexer. Er bestaan risico’s op een verdere polarisatie tussen arm en rijk wanneer aandachtspunten zoals energiearmoede niet worden aangepakt.

Dit kan de haalbaarheid van de klimaatdoelstellingen in het gedrang brengen.

26

3.2 Ambities In deze paragraaf beschrijven we wat onze richtinggevende ambities zijn. In hoofdstuk 4 laten we zien wat onze visie is op kaart en hoe onze ambities een plek krijgen in onze leefomgeving. Onze prachtige ligging in een groen en divers landschap vormt de basis van Putten. Grote bosrijke natuurgebieden, een afwisselend agrarisch buitengebied, bijzondere landgoederen en authentieke kernen en buurtschappen vormen het decor waarin wij zo prettig wonen, recreëren en werken. Dat die kwaliteiten blijven is niet vanzelfsprekend. Diverse ontwikkelingen zetten druk op de huidige situatie. Om de kwaliteiten veilig te stellen voor de toekomst en nieuwe, gewenste kwaliteiten toe te voegen, zetten we als gemeente in op een aantal gemeentebrede ambities. Wij streven naar een duurzame (fysieke) leefomgeving, waarin de mensen (sociaal/cultureel), de planeet (ecologie) en de welvaart op harmonieuze manier in balans zijn. Hierin streven we sociale, ecologische en economische duurzaamheid na. Deze drie ambities zijn verbeeld in het Puttense Wiel:  We stellen de mens centraal, als gebruiker van de ruimte  We zijn rentmeester van onze (dorpse en natuurlijke) leefomgeving  We blijven werken aan een vitale en gastvrije economie

Het Puttense Wiel met onze drie hoofdambities 27

We stellen de mens centraal, als gebruiker van de ruimte Alle mensen in Putten doen ertoe. We vinden het belangrijk dat iedereen in Putten kan wonen, meedoen, elkaar kan ontmoeten, bewegen. En dat het er gezond en veilig is. In Putten stellen we de mens centraal, in alle ruimte die we nodig hebben om fijn in Putten te kunnen leven.

We zijn rentmeester van onze (dorpse en natuurlijke) leefomgeving We hechten grote waarde aan onze dorpse gemeenschap en dynamiek. Voor behoud van onze huidige kwaliteiten kan het dorp niet oneindig groeien. In 2040 is het dorp qua omvang zo goed als uitontwikkeld. Rust en ruimte en de dorpse schaal is wat bewoners en bezoekers aan Putten bindt. Die rust en ruimte willen we behouden en we zoeken naar een juiste balans tussen rust en reuring. We zijn ook rentmeester van onze natuurlijke leefomgeving en ons erfgoed. We beschermen ons groene buitengebied en de prachtige natuur in Putten, evenals bijzondere cultuurhistorische elementen. Hierbij zorgen we voor een goede afweging met andere ruimtevragers zoals de energietransitie, woonopgaven en de groeiende recreatiesector. We blijven werken aan een vitale en gastvrije economie Putten staat bekend om zijn vitale en goed functionerende lokale economie. De vele vakantieparken en prachtige routes maken Putten een hotspot op het gebied van recreatie in Nederland en op de Veluwe. Putten zet zich de komende jaren in om deze vitale en gastvrije economie nog sterker te maken. Daarnaast blijft Putten een gemeente voor de ondernemer. De Puttense economie wordt zoveel mogelijk circulair ingezet, zodat de fysieke omgeving, de bewoner en de portemonnee er baat bij heeft.

De economie is dan de centrale verbinder tussen een gastvrij Putten als markt en als woonplaats.

28

3.3 Centrale Puttense opgaven Hoe blijft Putten de komende jaren sterk verbonden, dorps, natuurlijk en economisch vitaal en gastvrij? Putten heeft veel verschillende ambities op het terrein van natuur en groen, wonen, voorzieningen, gezondheid, samen leven en inclusie, duurzaamheid, economie, mobiliteit, recreatie, cultuur en veiligheid. Deze ambities zijn soms goed samen te realiseren. Maar soms ook niet. Putten hecht veel waarde aan de hechte gemeenschap, vitale kernen en de groene buitenruimte. We willen zorgvuldig en creatief met de ruimte omgaan, zodat we Putten vitaal kunnen houden. In de omgevingsvisie zijn negen centrale opgaven uitgewerkt die goed het brede palet aan opgaven en ambities weergeeft. Een opgave is een maatschappelijk vraagstuk dat om een antwoord vraagt. Deze opgaven zijn gekoppeld aan onze drie ambities die onderdeel zijn van het Puttense Wiel. De negen centrale opgaven zijn: We stellen de mens centraal, als gebruiker van de ruimte; 1. Aangenaam wonen in Putten 2. Sociaal en vitaal Putten 3. Veilig Putten We zijn rentmeester van onze (dorpse en natuurlijke) leefomgeving; 4. Natuurlijk en groen Putten 5. Cultureel en historisch Putten 6. Energieneutraal Putten We blijven werken aan een vitale en gastvrije economie; 7. Ondernemend Putten 8. Bereikbaar Putten 9. Recreatief Putten

29

Figuur met de negen Puttense opgaven

In dit hoofdstuk zijn de negen centrale opgaven verder uitgewerkt. Per opgave zijn de belangrijkste thema’s benoemd. Enkele opgaven zijn verrijkt met een aantal analysekaarten die de huidige situatie, belangrijke plekken of lijnen, beschermingsgebieden of juist ambities beschrijven.

30

We stellen de mens centraal, als gebruiker van de ruimte

31

3.3.1 Aangenaam wonen in Putten

32

Een passende en betaalbare woningvoorraad voor de lange termijn In Putten willen we ervoor zorgen dat de woningvoorraad op de lange termijn aansluit bij de woonbehoeften uit de samenleving. Rekening houden met de ontwikkeling op langere termijn vraagt om flexibiliteit. Het realiseren van passende huisvesting zien we als een gezamenlijke verantwoordelijkheid van inwoners, maatschappelijke organisaties en gemeentebestuur. We streven naar een evenwichtige woningvoorraad die alle segmenten omvat en doelgroepen onderdak biedt. Bij voorkeur zijn woningen voor meerdere doelgroepen geschikt en daarmee ook op langere termijn inzetbaar. Er is een gezonde opbouw van de bevolking nodig om de vitaliteit van Putten en haar voorzieningen in stand te houden. Aandachtspunt hierbij is de doelgroep jongeren. We willen hiervoor voldoende woningen bieden. We zetten ons in om tot 2040 1.500 woningen te bouwen, aansluitend bij de prognoses voor de groei van het aantal inwoners in Putten. We bouwen voor de lokale behoefte met extra aandacht voor starters en (vitale) ouderen. Hier is voldoende aanbod in sociale huur en betaalbare koop voor nodig. Woningbouwontwikkeling kan zo bijdragen aan een inclusieve samenleving voor jong en oud. We kijken met Woningstichting Putten naar mogelijkheden om doorstroming van ouderen in de sociale huur te stimuleren, waardoor meer mensen passend worden gehuisvest.

Vernieuwende woonvormen Om voorbereid te zijn op de behoefte op de lange termijn is flexibiliteit nodig, zowel qua vorm als qua regelgeving. Er valt te denken aan tijdelijke bouw of een eigendomsvorm die kan veranderen (huurwoningen die verkocht kunnen worden). We zetten in op vernieuwende woonvormen die aansluiten bij de woonbehoefte en creëren hier extra ruimte voor. Prioriteit ligt bij huizen voor kleine gezinnen, met meer buitenruimte en een kleinere binnenruimte. Tegelijkertijd komt uit de participatie naar voren dat driekwart van de 615 deelnemers inzetten op vernieuwende woonvormen en op geschikte plekken ruimte willen bieden aan woonconcepten bestaande uit 5 tot 7 bouwlagen. Dit om veel woningen toe te kunnen voegen, ruimte te besparen en woningen betaalbaar te houden. Met innovatieve bouwmethoden worden de bouwkosten en/of de ecologische voetafdruk gereduceerd, ten opzichte van traditionele manieren van bouwen. We vinden circulair en modulair bouwen dan ook interessant. We stimuleren dit bij onder andere aanbestedingen. Naast het bouwen van nieuwe woningen, kan ook de huidige voorraad aan gebouwen beter benut worden. We bieden ruimte aan het splitsen van woningen en hergebruik van vrijkomende bebouwing in het dorp.

Daarnaast voeren we het functieveranderingsbeleid, waarbij in ruil voor sloop van bedrijfsbebouwing (en onder bepaalde voorwaarden) burgerwoningen kunnen worden toegevoegd in het buitengebied. Om spoedzoekers een kans op een woning te geven faciliteren we Flexwonen. Dit kan bijvoorbeeld doordat we onder voorwaarden huisvesting tijdelijk toestaan op vakantieparken. Prettige woonwijken: gezond en inclusief We zetten in op zorgzame en inclusieve wijken. We maken goed wonen voor onze inwoners met een zorgbehoefte mogelijk. Dat vraagt om een integrale benadering van wonen, zorg en welzijn, samenwerking, mogelijkheden voor ontmoeting en geschikte woonvormen op de juiste plek. Hier passen we een integrale benadering van wonen, zorg en welzijn toe. Om te beginnen is daar een gezonde en aantrekkelijke woonomgeving met een hoge milieukwaliteit voor nodig. Hiervoor moeten mogelijke bronnen (bedrijven, wegen, etc.) met een relevante milieubelasting zich op voldoende afstand van woningen bevinden. Bovendien moet iedere woning een aangename zijde hebben: uitzicht op groen (we streven de 3/30/300 vuistregel na 2), geen geluid- (geluidluwe zijde) en/of geuroverlast, geen luchtverontreiniging en een veilige vluchtroute i.v.m. Omgevingsveiligheid. Putten zet zich in om de woonkwaliteit blijvend te monitoren. Op dit moment gaat het bijvoorbeeld al goed met het monitoren 2

https://digitaal.hortipoint.nl/vergroenen-van-de-stad/de-3-30-300-vuistregel/

33

van afstanden tot groen en het zicht op groen in de wijk. Verder dragen mogelijkheden voor ontmoeting, toegankelijkheid en bereikbaarheid van voorzieningen bij aan vitaliteit (zie ook H3.3.2). Dit gaat vereenzaming tegen omdat mensen elkaar meer tegenkomen op straat. Om dit zo goed mogelijk op de wensen van bewoners aan te laten sluiten zorgen we voor meer betrokkenheid van inwoners bij de inrichting van de openbare ruimte. We stimuleren het aanpassen van woningen, woonomgeving en voorzieningen aan de wens of noodzaak van veel inwoners om (langer) zelfstandig te wonen en ten behoeve van toekomstbestendigheid. Een speciaal aandachtspunt in Putten is goed wonen voor mensen met een zorgbehoefte. We stimuleren nieuwe woonvormen voor vitale senioren. We denken mee bij initiatieven gericht op het levensloopbestendig maken van woningen en aanpassingen aan woningen voor zorgcomponenten zoals mantelzorg of zorg aan huis.