01.2 Haalbaarheidsonderzoek grafheuvelcentrum Veluwe
Tekst van het document
5.4 OVERALL BEELD....................................................................... 39 5.5 TOT SLOT, HOE NU VERDER? ..................................................... 39 1
INLEIDING ................................................................. 4 1.1 AANLEIDING .............................................................................. 4 1.2 HET ONDERZOEK ....................................................................... 4 1.3 TOTSTANDKOMING VAN DIT RAPPORT ........................................... 5 1.4 LEESWIJZER.............................................................................. 5
2
ANALYSE KERNWAARDEN ............................................ 6 2.1 INLEIDING ................................................................................. 6 2.2 DOEL VAN KERNWAARDEN ........................................................... 6 2.3 KERNWAARDE 1: NIEUW LICHT OP ONZE VERRE VOOROUDERS ......... 7 2.4 KERNWAARDE 2: KENMERKEND VOOR DE VELUWE .......................... 8 2.5 KERNWAARDE 3: SYMBOOL VAN ‘EERSTE CULTUURLANDSCHAP’ ...... 9 2.6 KERNWAARDE 4: VAN HERKENNINGSPUNT NAAR ‘TE ONTDEKKEN IN HET LANDSCHAP’ ....................................................................... 10 2.7 KERNWAARDE 5: VERHALEN EN FANTASIE.................................... 11 2.8 VERSTERKEN VAN DE KERNWAARDEN .......................................... 12
3
GRAFHEUVELCENTRUM IN VARIANTEN .........................13 3.1 BENCHMARK ........................................................................... 13 3.2 GRAFHEUVELINFORMATIEPUNT (SMALL) ..................................... 15 3.3 GRAFHEUVELCENTRUM VELUWE (MEDIUM) .................................. 17 3.4 XPERIENCE CENTRUM VELUWS VERLEDEN (LARGE) ...................... 21
4
ANALYSES.................................................................25 4.1 SWOT ................................................................................... 25 4.2 STICHTINGSKOSTEN ................................................................ 27 4.3 LOCATIE ................................................................................. 30 4.4 DOELGROEP ........................................................................... 33
5
CONCLUSIES HAALBAARHEID ......................................36 5.1 GRAFHEUVEL INFORMATIEPUNT (SMALL) ..................................... 36 5.2 GRAFHEUVELCENTRUM (MEDIUM) .............................................. 37 5.3 XPERIENCE CENTRUM VELUWS VERLEDEN (LARGE) ...................... 37
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
2
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Colofon © Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd, februari 2020 Opdrachtgever Samenwerkende gemeenten Apeldoorn, Nunspeet, Ermelo, Epe, Putten. Veluweop1. Contactpersoon: Nathalie Vossen Auteurs
Johan Kruiger, BügelHajema Rinkjan Postma, Rinx Vastgoed Ontwikkeling Pim Coenen, Rinx Vastgoed Ontwikkeling Ferdy Holtkamp, Wenink Holtkamp Architecten Tinco Lycklama, Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd Ellen Ruiter, Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd Jansbuitensingel 30 6811 AE Arnhem T 06-53383550 e-mail: lycklama@ruimteenvrijetijd.nl www.ruimteenvrijetijd.nl
Afbeeldingen
De afbeeldingen uit dit rapport zijn afkomstig van de gemeente Apeldoorn, het Rijksmuseum voor Oudheden of de Universiteit Leiden. Ook zijn er een aantal foto’s gemaakt tijdens veldbezoek.
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
3
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Foto: Inspiratiedocument ‘Beleef de prehistorie op de Veluwe’ (2017)
van een enthousiast idee dat leeft bij archeologen en liefhebbers van erfgoed, te komen tot een concreet initiatief. Deze fase is nu aangebroken. In dit onderzoek staat de haalbaarheid van een grafheuvelcentrum centraal.
De haalbaarheidsstudie omvat drie elementen: ▪ Waar (een locatie-analyse): Vanuit landschappelijke waarden is een analyse gemaakt van kansrijke locaties voor nieuwvestiging en partners waar het best bij kan worden aangesloten.
Uit bovenstaande tekst uit het inspiratiedocument ‘Beleef de prehistorie op de Veluwe’ (2017) blijkt dat de vijf samenwerkende gemeenten op de Noord-Veluwe potentie zien in het realiseren van een grafheuvelcentrum. Er is echter meer nodig om
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
4
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
▪
▪
Voor wie (een doelgroepen-analyse): Met behulp van de leefstijlvinder.nl zijn de potentiele bezoekers in beeld gebracht. Het onderzoek geeft aan waar hun interesses liggen en aan welke beleving het centrum moet bieden om deze doelgroepen aan te trekken. Wat en hoe (een investerings-analyse): De investerings-analyse maakt inzichtelijk wat de stichtingskosten zijn voor de realisatie van verschillende varianten. Ook geeft het richting aan de mogelijke bekostiging.
De resultaten van deze analyses vormen de volgende stap in het concretiseren van dit initiatief naar (kansrijke) vervolgstappen en besluitvorming door bestuurders.
Voor de analyses is de samenwerking gezocht met verschillende bureaus: ▪ Rinx Vastgoedontwikkeling voor de investerings-analyse; ▪ Wenink Holtkamp Architecten voor de analyse van de kernwaarden; ▪ Bugel-Hajema voor de locatie-analyse; ▪ Bureau voor Ruimte & Vrije Tijd voor de doelgroepanalyse. Tevens zijn verschillende experts betrokken in één op één gesprekken en is een stakeholderbijeenkomst georganiseerd om feedback te verkrijgen op de haalbaarheid van de verschillende varianten voor een grafheuvelcentrum
Foto: doorsnede van een grafheuvel
Bij dit rapport hoort een bijlagedocument waarin de uitgebreide analyses en achtergronden zijn opgenomen.
In hoofdstuk 2 staan allereerst de kernwaarden beschreven. Om te komen tot een grafheuvelcentrum zijn in hoofdstuk 3 enkele varianten uitgewerkt (small, medium, large). De haalbaarheid van die varianten is vervolgens in hoofdstuk 4 in vier analyses weergegeven: SWOT, stichtingskosten, locatie en doelgroep. Aan het einde van dit rapport staan in hoofdstuk 5 de conclusies over de haalbaarheid per variant weergegeven. BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
5
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Kernwaarden zijn de hedendaagse duiding en vertaling van het verleden naar kwaliteiten voor de toekomst. Kernkwaliteiten bieden ‘inspiratiehaakjes’ voor elke fase van ontwikkeling van erfgoedlocaties en belevingscentra, van ontwerp tot realisatie.
Kernwaarden beschrijven de kwaliteiten en kenmerkende eigenschappen van een gebouw, complex of landschap. Kernwaarden zijn een middel om de essentie en de identiteit te continueren of versterken. Identiteit staat voor authenticiteit en herkenbaarheid en is belangrijk om mensen en bedrijven te binden aan locaties en gebieden. In dit hoofdstuk staan vijf kernwaarden weergegeven die van toepassing zijn op grafheuvels: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪
Kernwaarde 1: Nieuw licht op onze verre voorouders Kernwaarde 2: Kenmerkend voor de Veluwe Kernwaarde 3: Symbool van ‘eerste door mens aangepast landschap’ Kernwaarde 4: Van herkenningspunt naar ‘te ontdekken in het landschap’ Kernwaarde 5: Verhalen en fantasie
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
Foto: grafheuvels op de hei bij Vaassen
6
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Foto: uitsnede van het Actueel Hoogtebestand Nederland
Recent onderzoek dat naar grafheuvels op de Veluwe is uitgevoerd werpt een nieuw licht op wie onze verre voorouders zijn, waar ze vandaan komen en in welke onverwacht grote aantallen ze op de Veluwe aanwezig waren. Pas sinds 2015 weten we, door nieuwe technologische middelen, dat vanaf 3000 jaar voor Christus een grote migratiegolf heeft plaatsgevonden van de Russische en Oekraïense steppen naar West-Europa. De grafgiften en de begrafenisrituelen die gekoppeld zijn aan de grafheuvels van de zogenaamde Enkelgrafcultuur zijn over grote delen van West-Europa vrijwel identiek. In
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
de buurt van Moskou vind je graven die vergelijkbaar zijn met de graven op de Veluwe. Volgens de laatste inzichten denkt men dat er tienduizenden bewoners, misschien zelfs honderdduizend bewoners op de Veluwe zijn geweest, voor die tijd een zeer dichtbevolkt gebied.
7
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Nergens in Nederland zijn nog zoveel grafheuvels aanwezig als op de Veluwe. De hoge concentratie van grafheuvels op de Veluwe is zowel een belangrijk kenmerk van de geschiedenis van de plek als een belangrijk kenmerk van het hedendaagse landschap. De oudst bekende grafheuvel ligt aan de rand van de Veluwe bij het Uddelermeer (Apeldoorn) en is ongeveer 5000 jaar geleden aangelegd. De Veluwe vertegenwoordigt, in de geschiedenis van de ontwikkeling van onze cultuur een zeer belangrijk hoofdstuk. De omstandigheden waren dusdanig gunstig dat mensen het als ideaal vestigingsgebied kozen. Een belangrijk cultuurhistorisch landschap waar de eerste fundamenten van onze huidige cultuur zichtbaar werden.
Foto: Grafheuvels vanuit de lucht (bron: gemeente Epe)
Foto: Verspreiding van bekende grafheuvels
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
8
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
De Veluwe staat bekend om de uitgestrekte heide-, bosgronden en zandverstuivingen. De grafheuvelbouwers kregen als eerste invloed op het landschap. Het waren de eerste ‘landbouwers’ op de Veluwe die het landschap gingen aanpassen aan hun leven in plaats van andersom. Zo is uit archeologisch onderzoek gebleken dat grafheuvels in uitgestrekte heidevelden lagen. Heide is als landschapstype door de mens beïnvloed want de door mensen geleide begrazing was namelijk een stuk intensiever dan de van nature voorkomende begrazing. Onder invloed van de van nature voorkomende begrazing zouden heidegebieden geheel of gedeeltelijk overgaan in een mengeling van grasland en bos. De geschiedenis van onze verre voorouders die op de Veluwe te bewonderen is, is te vinden in de door de mens landschappelijk aangepaste kenmerken. Daar is de grafheuvel het sterkste symbool van.
Foto’s: Wenink Holtkamp Architecten BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
9
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Foto: grafheuvelrij bij Vaassen
Foto: twee grafheuvels op de grafheuvelrij Vaassen
Grafheuvels zijn niet zo opvallend als bijvoorbeeld de hunebedden in Drenthe of de prehistorische steencirkels in Engeland en Ierland. Daarbij vergeleken zijn grafheuvels gewoon wat hobbels in het landschap. Het bijzondere is, is dat je er kennis van moet nemen, zodat dit voor ons belangrijk stuk geschiedenis zich op vele plekken aan je kan ontvouwen. Kennis van grafheuvels geeft je een totaal andere blik op het landschap en voor je het weet ontdek je ze overal en betreed je daarmee de geschiedenis van onze verre voorouders.
In de tijd dat de grafheuvels werden aangelegd was het meer dan een graf. Grafheuvels waren onderdeel van rituele landschappen. De grafmonumenten werden hoogstwaarschijnlijk niet zomaar willekeurig in het landschap geplaatst, maar op plekken van betekenis, plekken die vaak al van grote afstand zichtbaar waren. Sommige heuvels liggen solitair of als paar, anderen in groepjes of rijen. Zo liggen er bij Vaassen (Epe) meer dan 50 grafheuvels op één lijn. Met meer dan zes kilometer is dit de langste grafheuvelrij van Europa. Waar het vroeger dus plekken van betekenis waren, zou je er heden ten dage, als je niet beter wist, er aan voorbij gaan. BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
10
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Grafheuvels spreken tot onze verbeelding. Niet alleen nu, maar al in het gehele bestaan van de grafheuvels. Grafheuvels kregen een rol in lokale sagen en legenden. Het waren plekken voor de duivel, heksen en tovenaars. Denk bijvoorbeeld aan de Witte Wieven. Grafheuvels werden later ook locaties om recht te spreken en zelfs om het vonnis te voltrekken. Op sommige van de hoogste heuvels stond een galg, goed zichtbaar vanuit de hele omgeving. De lichamen van de veroordeelden bleven hangen als afschrikwekkend voorbeeld. Voldoende geschiedenis om onze fantasie blijvend te prikkelen en die grafheuvels nog intrigerender maken dan ze al zijn.
Foto: Wenink Holtkamp Architecten BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
11
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Verhalen en fantasie Door verhalen en fantasie een grote rol te geven in het informatiecentrum kunnen ze verstrekt worden. Ze kunnen ook een rol krijgen in het landschap, want niets is zo mystiek en prikkelend als een spannend verhaal in een mistig of schemerig landschap.
De kernwaarden zouden op de volgende manieren versterkt kunnen worden. Nieuw licht op onze verre voorouders Deze kernwaarden kunnen we versterken door het verhaal van onze voorouders centraal te stellen en in de beleving van het grafheuvelcentrum mee te nemen. Ook het hedendaagse onderzoek en de nieuwe inzichten over de grafheuvels komen in het centrum uitgebreid aan bod. Door het toepassen van de modernste technieken komen onze verre voorouders weer tot leven. Loop bijvoorbeeld een Virtual Reality route over de Veluwe en zie hoe onze voorouders de grafheuvels maakten / bouwden.
Als je de kernwaarden analyseert komt er een duidelijk beeld naar voren dat past bij de Veluwe. Als je de Veluwe wilt ontdekken, dan moet je naar buiten! Wandelen en fietsen, waarbij een informatiecentrum een mooi verzamel- en vertrekpunt is om op ontdekkingstocht te gaan. De binnenbeleving van het informatiecentrum zou op een mooie organische manier gekoppeld moeten zijn aan de buitenbeleving. Een tijdreis door de geschiedenis die niet alleen informatief is, maar ook leuk! Wij hebben met onze concepten voor de verschillende scenario’s proberen in te spelen op deze gedachte.
Kenmerkend voor de Veluwe Als er een grafheuvelcentrum in Nederland komt dan hoort het op de Veluwe, dat is het gebied met de grootste dichtheid op het gebied van grafheuvels. De Veluwe als relatief dichtbevolkt gebied in de tijd van onze voorouders geeft een andere kijk op ons landschap en op de veelvoud van grafheuvels die er te vinden zijn. Symbool van ‘eerste cultuurlandschap’ Deze kernwaarde kan met name versterkt worden door het landschap van de Veluwe te koppelen aan de beleving van het nieuw te maken informatiecentrum. Het feit dat de grafheuvelbouwers als eerste de natuur aan zichzelf gingen aanpassen geeft ook een andere blik op het landschap en de natuur van de Veluwe. Van herkenningspunt naar ‘te ontdekken in het landschap’ Ook deze kernwaarde kan versterkt worden door het landschap erbij te betrekken. Loop of fiets bijvoorbeeld een GPS route waarbij je zo veel mogelijk grafheuvels kunt ontdekken. Geef middels een app aan waar je ze gevonden hebt en controleer aan het einde van de route hoeveel je er gevonden hebt en hoeveel gemist. De geschiedenis van de grafheuvels als herkenningspunt kan als contrast goed verteld worden in het grafheuvelcentrum.
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
12
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
3.1.1 Methode en werkwijze Om een idee te geven van de omvang en functie(s) van een grafheuvelcentrum is een benchmark uitgevoerd, waarbij is gekeken naar twaalf referentievoorbeelden elders in het land (zie voor het uitgebreide benchmarkonderzoek bijlage 7). Hieronder worden de belangrijkste bevindingen beschreven. 3.1.2 Resultaten benchmark In de benchmark is gekeken naar verschillende criteria zoals locatie, bereikbaarheid, omvang, bezoekersaantallen, openingstijden, inzet vrijwilligers, entreeprijzen, gekoppeld of eigenstandige locatie, aantal functies en aantal partners. Uit de benchmark is op te maken dat veel van de referentieprojecten voor hun bestaan afhankelijk zijn van samenwerking met andere organisaties of functies (koppeling). Een bezoekerscentrum functioneert vaak niet op zichzelf, maar wordt ondersteund door andere functies die vaak meer commercieel van aard zijn (zoals horeca, zakelijke verhuur en winkel). De kansen voor horeca en overige functies zijn afhankelijk van de bezoekersstromen. De bezoekersstromen worden beïnvloed door het thema van het centrum, de bijzonderheid en de al dan niet centrale ligging van de locatie. Ook de omvang van de verschillende centra is een belangrijke factor om bezoekers te trekken.
Foto: opgraving van het centrale graf in een grafheuvel in Twello. Zichtbaar is het lijksilhouet met bijgiften.
De overige criteria zijn aandachtspunten bij een vervolgonderzoek naar de exploitatieopzet zodra er meer duidelijkheid is over de te kiezen locatie.
Concluderend blijkt dat onderstaande kenmerken het grootste onderscheid zullen maken in keuzes voor een variant van een grafheuvelcentrum: ▪ ▪ ▪
3.1.3 Varianten Op basis van de interviews met stakeholders staan in deze studie drie varianten centraal, te weten een Grafheuvelinformatiepunt (small), een Grafheuvelcentrum (medium) en een Xperience Centrum Veluws Verleden (large).
Omvang (small / medium / large) Locatie (eigenstandig / gekoppeld) Functies (eenvoudig / meervoudig)
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
De keuze voor een van bovenstaande varianten heeft sterke invloed op de uiteindelijke uitwerking van het grafheuvelcentrum, zowel wat betreft de keuze voor een locatie, de
13
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
doelgroep als de exploitatie. De omvang bepaalt in grote mate de functies die in het centrum kunnen worden ondergebracht en dus hoeveel inkomsten er kunnen worden verworven. Tegelijkertijd zal een groot grafheuvelcentrum veel meer (stichtings)kosten met zich meebrengen. De keuze voor de omvang gaat logischerwijs samen met de keuze voor het programma, doelgroepen en eventuele aanvullende functies
Tabel 3.1: Varianten voor een grafheuvelcentrum
De ligging heeft een sterke invloed op de bezoekersaantallen en dus op de mogelijke inkomstenstroom. Koppeling aan een bestaande locatie zorgt direct voor een bezoekersstroom. Een eigenstandige locatie zal een programma moeten hebben dat aantrekkelijk genoeg is op zichzelf. Tevens zal er een flink budget beschikbaar moeten zijn voor marketing.
Omvang
Functie(s)
Ligging
1a
Small
Eenvoudig
Gekoppeld
1b
Small
Eenvoudig
Eigenstandig
2a
Medium
Meervoudig
Gekoppeld
2b
Medium
Meervoudig
Eigenstandig
3a
Large
Meervoudig
Gekoppeld
3b
Large
Meervoudig
Eigenstandig
Daarnaast dient er gekozen te worden voor de functie(s) van het centrum. Wordt het een informatiecentrum/bezoekerscentrum of meer een museum/expositie? In bijna alle gevallen van de benchmark zien we terug dat er een horecaonderneming aanwezig is. Voor de haalbaarheid van een grafheuvelcentrum staan onderstaande varianten centraal (zie tabel 3.1). Deze varianten staan beschreven in paragraaf 3.2 (small), paragraaf 3.3. (medium) en paragraaf 3.4 (large). Voor elke (sub)variant is onderzoek gedaan naar doelgroep, locatie en stichtingskosten.
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
14
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Het grafheuvelinformatiepunt is de kleinschaligste uitwerking van een grafheuvelcentrum. We zijn voor de conceptvorming uitgegaan van een bijeenkomstruimte van ongeveer 100 à 200m2. Het concept is daarbij simpel. Het is een letterlijke uitbreiding van een bestaand museum of bezoekerscentrum. Om echter de buitenbeleving van de grafheuvels en de Veluwe er wel bij te betrekken zal de locatie dicht bij het natuurgebied moeten liggen om zo eenvoudig wandel en fietstochten mogelijk te maken, zodat de grafheuvels in het landschap ontdekt kunnen worden. Bij deze variant moet men ervan uitgaan maximaal 25.000 bezoekers op jaarbasis te kunnen aantrekken. Deze bezoekers komen voor een kleine ontvangstruimte waarbij informatie over grafheuvels kan worden verkregen. Wat betreft ondersteunende functies wordt gebruik gemaakt van de reeds aanwezige faciliteiten. De investeringen blijven zo relatief laag. Zijn de beschikbare middelen beperkt dan kan voor deze variant gekozen worden. De impact op het trekken van bezoekers zal laag zijn. En vooral de (reeds) geïnteresseerde recreant zal een bezoek brengen. In deze variant wordt niet actief ingezet op het faciliteren of versterken van de connectie met het landschap. Hierdoor kunnen met name kernwaarden 3, 4 en 51 minder goed versterkt worden dan bij de andere varianten.
1 Kernwaarde 3: Symbool van ‘eerste door mens aangepast landschap, Kernwaarde 4: Van
herkenningspunt naar te ontdekken in het landschap, Kernwaarde 5: Verhalen en fantasie. Foto: Wenink Holtkamp Architecten
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
15
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Referenties moderne uitbreiding bij reeds bestaand museum, foto’s: Wenink Holtkamp Architecten
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
16
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Het Grafheuvelcentrum Veluwe is een zelfstandig informatiecentrum gelegen nabij de grafheuvels, ofwel gekoppeld aan een bestaande horecalocatie ofwel met een eigen horeca voorziening. Het grafheuvelcentrum is een aansprekend architectonisch element in het landschap, mogelijk gekoppeld aan een bestaande publiekstrekker, bijvoorbeeld een museum, bezoekerscentrum of horecagelegenheid. Ook bij deze variant is het een meerwaarde om boeiende routes door het landschap te creëren. Een optie is een route waarin mogelijkerwijs objecten (follies) zijn opgenomen. Follies zijn kleinschalige objecten in het landschap, waarbij ontdekking centraal staat. In deze follies kan bijvoorbeeld het volgende worden beleefd: ▪ Je wordt opgetild van het landschap (kleinschalig uitkijkpunt op de nabij gelegen grafheuvels) ▪ Kleine theater voorstellingen of lezingen midden in de natuur ▪ Stilte en bezinning ▪ Het verhaal van bijvoorbeeld de Witte Wieven in beeld en geluid. Een zelfstandig grafheuvelcentrum gaat uit van een ambitie van 50.000 bezoekers per jaar. Onderdeel van het grafheuvelcentrum is een ontvangstruimte van ca. 300 à 400 m2, en een (eventueel al bestaande) horecavoorziening van enige omvang met terras, enkele bijeenkomstruimtes om de zakelijke markt te bedienen en voldoende parkeercapaciteit.
Zowel de erfgoedliefhebber brengt een bezoek alsook de bezoeker die erfgoed als een dagje uit wil beleven. Alle kernwaarden voor de grafheuvels worden bij deze variant versterkt.
Foto: Wenink Holtkamp Architecten
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
17
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Referentie Mogelijk volume Grafheuvelcentrum, foto’s: Wenink Holtkamp Architecten
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
18
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Referentie Follies, foto’s: Wenink Holtkamp Architecten
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
19
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Referentie Follies, foto: Wenink Holtkamp Architecten BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
20
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Het Xperience Centrum Veluws Verleden gaat uit van een totaalbeleving van alle kwaliteiten die de Veluwe te bieden heeft. Het grafheuvelcentrum is hierbij een onderdeel van een groter geheel. Doordat bij een Xperience Centrum Veluws Verleden een totaalbeleving van de Veluwe wordt geboden is de ambitie hoog. Een totaalbeving wordt in ons concept op de volgende manier vormgegeven: ▪ Een op zichzelf staand groot en karaktervol informatiecentrum met museale functie en ondersteunende horeca (omvang tussen 750 m2 – 1.000 m2). ▪ De thematiek (het verhaal) omvat het volledige spectrum van het Veluws Verleden. ▪ Een vormgegeven belevingsroute door het landschap die start en eindigt bij het informatiecentrum en een hoge attractieve waarde heeft. De route geeft een totaalbeleving van de Veluwe. Alle landschapstypologiën worden door de route aan elkaar verbonden. De route is een belangrijk onderdeel van het Xperience Centrum Veluws Verleden waaraan allerlei belevingen kunnen worden gekoppeld. Denk aan: ▪ De grafheuvels; duik met de route onder de grond een (artificiële) grafheuvel in en zie hoe een grafheuvel is opgebouwd. ▪ AR/VR elementen; zie bijvoorbeeld onze voorouders in het landschap een grafheuvel bouwen. ▪ Informatiepunten; op de route kan speels informatie over het landschap of verleden worden gepresenteerd.
▪ Recreatie-elementen, zoals een uitkijktoren; nabij de grafheuvels, die van bovenaf kunnen worden bekeken. ▪ Theatrale-elementen, zoals een tribune die vanuit de route ontstaat. Hier kunnen in het landschap lezingen of voorstellingen worden gegeven. Foto: Wenink Holtkamp Architecten BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
21
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Conceptschets Xperience route, Wenink Holtkamp Architecten
De route is bijvoorbeeld een houten pad in het landschap, die ervoor zorgt dat alle bezoekers de natuur niet plattrappen en die tevens zorgt voor een goede toegankelijkheid voor mensen die slecht ter been zijn.
schoolactiviteiten en festiviteiten). De ambitie bij dit scenario is jaarlijks meer dan 100.000 bezoekers. Ook bij deze variant (net als bij ‘medium’) worden alle kernwaarden versterkt. In dit scenario is de belevingsroute een attractie op zich, waardoor weer een extra andere doelgroep wordt aangesproken. Op de volgende pagina’s worden een aantal referentiebeelden weergegeven, voor aanvullende referentiebeelden zie bijlage 1 uit het bijlagenrapport.
Het Xperience Centrum is een groot markant centrum met zo’n 750 à 1.000 m2 ontvangst- en expositieruimte en verschillende aanvullende functies zoals aanzienlijke horeca, met bijeenkomst ruimten voor de zakelijke verhuur (voor o.a. bijeenkomsten,
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
22
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Referenties Xperience route, foto’s: Wenink Holtkamp Architecten
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
23
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Referenties Xperience bezoekerscentrum, foto’s: Wenink Holtkamp Architecten
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
24
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Hieronder staat een analyse van sterke en zwakke punten van het grafheuvelcentrum (intern) en de kansen en bedreigingen vanuit de omgeving (extern) weergegeven. De input voor de SWOT-analyse is verkregen door interviews te houden met stakeholders vanuit verschillende invalshoeken: toerisme & recreatie, marketing, beleid, archeologie, erfgoed en de grondeigenaren. De betrokkenen waren enthousiast over de uitnodiging en de gesprekken zijn allen in goede sfeer verlopen. Voor de betrokken organisaties en namen van de geïnterviewden, zie bijlage 3 in het bijlagenrapport.
▪ ▪ ▪ ▪
Interne analyse Sterke punten S1. De Veluwe heeft de meeste grafheuvels van Nederland. Er zijn veel verhalen te vertellen over de grafheuvels en zeker over de hele Veluwe.
Zwakke punten Z1. Het thema is niet sexy genoeg. Z2. Het thema is te beperkt, het is een niche. De toerist komt hier niet op af. Het is lastig om een ‘kritische massa’ (100.000 bezoekers) te bereiken om tot een duurzame exploitatie te komen.
S2. Het past bij de identiteit van de Veluwe: historie van het oudste gebied van Nederland, rust, ruimte en natuur. S3. Een centrum maakt het thema zichtbaarder. Cultuurhistorie komt op de kaart.
Z3. Het is lastig om dit thema als dagattractie (vertier) in te gaan vullen. Tegelijkertijd moet het ook niet te oubollig of saai worden. Van dat imago wil de Veluwe juist af.
S4. Het verhaal over de historie van de Veluwe is nu versnipperd, een centrum biedt de kans dit te bundelen tot een niveau dat de moeite waard is.
Z4. Een nieuwe plek concurreert met bestaande plekken, qua aandacht, investeringen en publiek. De sympathie ligt bij de bestaande instellingen die al actief zijn.
S5. Een nieuw centrum hoeft geen rekening te houden met de bestaande situatie. Alles kan in één keer goed gerealiseerd worden.
Z5. Vrijwilligerscoördinatie kost tijd en dus geld.
S6. Een reizende tentoonstelling is sterk: het biedt bestaande plekken de mogelijkheid het verhaal te vertellen, aansluiting bij plekken waar al toeristen komen.
Z6. De ligging van de grafheuvels is verspreid.
S7. De combinatie ‘mooie architectuur’, bezoekersfunctie (met horeca) en een historisch verhaal is populair. BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
25
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Externe analyse Kansen K1. Er is nog niet zo’n centrum, het thema is nog niet geclaimd in Nederland.
Bedreigingen B1. De Natura 2000 wetgeving maakt het ontwikkelen van een nieuwe plek haast onmogelijk i.v.m. verkeer en stikstof.
K2. Het thema sterfelijkheid leeft maatschappelijk: denk aan mystiek, natuur begraven, het hiernamaals, bezinning en zingeving.
B2. Maak het thema goed beleefbaar (het gevaar van teleurstellende beleving bestaat).
K3. Er is nu veel onderzoek dat verhalen genereert en mensen aanspreekt (o.a. via publiciteit).
B3. Er is een financiële disbalans in de lusten van toerisme (ondernemers) en de lasten (terreinbeheerders). Zolang dit zo is, is de samenwerking en synergie niet optimaal.
K4. Er is een grote doelgroep potentiële bezoekers die op de Veluwe vakantie komt houden. Dit draagt ook bij aan de trots van de inwoners.
B4. Het kiezen van één plek, zal de samenwerking mogelijk bemoeilijken (wat breng het andere gemeenten?).
K5. Een centraal punt heeft meerwaarde voor bestaande infopunten door ‘heen en weer’ te verwijzen naar elkaar.
B5. Er is weinig investeringsbereidheid bij de betrokken gemeentes. B6. Nieuw aanbod concurreert (vooral in de zomer) met bestaand vrijetijdsaanbod op de Veluwe.
K6. Dit is een kans om het bredere verhaal van 5000 jaar Veluws Verleden te vertellen, hierbij kan een koppeling gemaakt worden met promotie vanuit Visit Veluwe.
4.1.1 Toelichting op de SWOT Hieronder staan de sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen kort toegelicht.
K7. De werving van vrijwilligers is relatief simpel. K8. Laat maatschappelijke en financiële partners aanhaken, zoals Monuta. Hun belang is het zijn van een promotiepartner.
Sterke punten De ambitie voor een grafheuvelcentrum past bij (het DNA van) de Veluwe. Er zijn voldoende verhalen te vertellen. Het thema verdient meer aandacht en een centrum zorgt ervoor dat het thema op de kaart komt te staan. Zwakke punten Het thema is op zichzelf te klein om een kritische massa te bereiken die nodig is voor een echte publieksfunctie. Het thema leent zich ook niet voor het grote publiek dat vertier wil. Een nieuwe plek concurreert met bestaande plekken, qua aandacht, investeringen en publiek.
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
26
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Kansen Er liggen veel kansen om op in te spelen, het thema is nog niet geclaimd, er is een grote potentiële doelgroep die geïnteresseerd is en het thema leeft maatschappelijk. Een centraal punt is juist een ‘plus’, ook voor de bestaande ‘satellieten’ door heen en weer naar elkaar te verwijzen. Ook is het een kans om het bredere verhaal van 5000 jaar Veluws Verleden te vertellen.
▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪
Bedreigingen De omstandigheden zijn niet optimaal voor een nieuw centrum, door de stikstofwetgeving. Het beleefbaar maken van het thema voor een brede doelgroep is een behoorlijke investering en de exploitatie van een centrum is niet makkelijk. Ook zal het kiezen van één plek de bestuurlijke samenwerking niet vergemakkelijken. De SWOT is erg nuttig geweest voor het inschatten van de haalbaarheid, zie hoofdstuk 5. Hiervoor is met name gekeken of en in welke mate de sterktes aanwezig zijn, zwaktes kunnen worden versterkt, kansen benut en bedreigingen voldoende afgeweerd.
▪
Casco nieuwbouw: € 1.000 per m2 Inbouwpakket bezoekerscentrum: € 500 per m2 Inbouwpakket horeca: € 750 per m2 W-installaties: € 175 per m2 E-installaties: € 125 per m2 Verduurzaming (gasloos): € 200 per m2 Afbouw: € 250 per m2 Inrichting en afwerking: € 200 per m2 Terreininrichting: € 100 per m2 Nutsaansluiting: stelpost Projectbegeleiding: 5% over alle bouwkosten Bijkomende kosten (zoals leges, architect, bouwbegeleiding etc.): 25% over alle bouwkosten Museale inrichting informatiecentrum: hierbij schatten we de kosten voorzichtig in variërend van € 500 per m2 voor small, tot €1500 per m2 voor large.
In elke variant wordt er onderscheid gemaakt tussen twee vormen, onderverdeeld in variant 1a, 1b, 2a, 2b, 3a en 3b. 4.2.1 Rekenmethode De haalbaarheid van de drie varianten van een grafheuvelcentrum wordt belicht aan de hand van de ingeschatte stichtingskosten en de kans om die te bekostigen. Er wordt daarbij gekeken naar de kosten die samengaan met de omvang van de variant.
Variant 1: Grafheuvelinformatiepunt Het grafheuvelinformatiepunt kan onderdeel zijn van een bestaande locatie waar de informatie over grafheuvels op aansluit. Daarmee zijn de investeringen laag. Het bereik is echter ook laag: een grafheuvelinformatiepunt is de kleinste variant waarbij er wordt uitgegaan van maximaal 25.000 bezoekers per jaar. Deze bezoekers komen terecht in een ruimte van 100-200 m2, waarbij informatie over grafheuvels kan worden verkregen. Er wordt gebruik gemaakt van de reeds aanwezige voorzieningen zoals horeca, parkeren en vrijwilligers. Er kan onderscheid gemaakt worden tussen twee vormen van een grafheuvelinformatiepunt:
De varianten worden in dit stadium beschreven op basis van omvang en functie(s), waarbij uitgegaan wordt van actuele kengetallen op basis van vergelijkbare ervaringen en realistische inschattingen. De volgende kostenposten met daarachter een richtinggevend kengetal zijn opgenomen in de doorrekening van de varianten:
2
Dit betreft alle kosten die te maken hebben met de totstandkoming van een initiatief, oftewel een raming van investeringen. BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
27
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
▪
▪
Variant 1a: Grafheuvelinformatiepunt realiseren in bestaande locatie. Hierbij wordt er uitgegaan van het onderbrengen van een informatiepunt in een bestaande locatie, op een vloeroppervlakte van ca. 100 m2. De kosten voor het inrichten en invullen van de informatievoorziening lopen vanaf € 50.000, afhankelijk van de wensen en mogelijkheden. Dit is de kleinste en goedkoopste variant. Variant 1b: Grafheuvelinformatiepunt toevoegen aan bestaande locatie. Er wordt een klein gebouw van ca. 200 m2 bijgebouwd, van waaruit de informatievoorziening over grafheuvels wordt verzorgd. Kosten van de realisatie zijn geraamd op € 737.000 conform de hiervoor aangegeven kengetallen.
functies zoals een aanzienlijke horecavoorziening (500 m2) en zakelijke verhuur (voor o.a. bijeenkomsten, schoolactiviteiten en festiviteiten). Er kan onderscheid gemaakt worden tussen twee vormen van een Xperience Centrum Veluws Verleden: ▪ Variant 3a: Xperience Centrum met eigen horeca omvang L van totaal 750 m2, waaronder een informatiecentrum van 550 m2, een horecavoorziening van 200 m2 en een parkeerterrein van 1.500 m2. Kosten van de realisatie zijn geraamd op € 3.499.750. ▪ Variant 3b: Xperience Centrum eigen horeca omvang XL van totaal 1.000 m2, waaronder een informatiecentrum van 750 m2, een horecavoorziening van 250 m2 en een parkeerterrein van 2.000 m2. Kosten van de realisatie zijn geraamd op € 4.683.750.
Variant 2: Grafheuvelcentrum Een grafheuvelcentrum gaat uit van een ambitie van ca. 50.000 bezoekers per jaar. Dit is een centrum met een grotere omvang dan het informatiepunt, waarbij er dus ook meer omzet gemaakt kan worden. Onderdeel van het grafheuvelcentrum is een ontvangstruimte van 300-400 m2, een daghoreca voorziening van enige omvang (100 m2) en enkele bijeenkomstruimtes. Er kan onderscheid gemaakt worden tussen twee vormen van een grafheuvelcentrum: ▪ Variant 2a: Grafheuvelcentrum zonder eigen horeca van totaal 300 m2. Hierbij wordt er uitgegaan van de nieuwbouw van een grafheuvelcentrum waarbij de horeca door een nabijgelegen ondernemer wordt geëxploiteerd. Kosten van de realisatie zijn geraamd op € 1.255.500. ▪ Variant 2b: Grafheuvelcentrum met eigen horeca van totaal 500 m2. In deze vorm wordt er in tegenstelling tot variant 2a wel een eigen horeca gerealiseerd. Tevens is er een parkeerterrein nodig van ca. 1.000 m2, welke extra kosten met zich meebrengt. Kosten van de realisatie zijn geraamd op € 2.174.500.
4.2.2 Belevingsroutes Naast de realisatie van één van de in de vorige paragraaf beschreven varianten is het vanuit de kernwaarden wenselijk om belevingsroutes te realiseren (zie bijlage 6). Dit is aan de orde bij de varianten medium en large. Hier kan gekozen worden voor routes met verschillende lengtes en variërende aantallen belevingselementen met elk een andere impact. Bij belevingselementen wordt er gedacht aan de volgende zaken: ▪ Fietsroute signing & bewegwijzering, brochures en infoborden: van eenvoudig (€10.000) tot uitgebreid (€ 60.000). ▪ Wandelroute signing & bewegwijzering, brochures en infoborden: van eenvoudig (€ 10.000) tot uitgebreid (€ 60.000). ▪ Ontwikkeling app in AR/VR: van eenvoudig (€ 20.000) tot uitgebreid (€ 120.000). ▪ Losse belevingselementen (follies): € 50.000 per element via fiets of autoroute te verbinden. ▪ Complete (wandel)belevingsroute zoals aangegeven in paragraaf 3.4. De kosten hiervoor stijgen snel en kunnen variëren tussen de 2,5 en 4,5 miljoen euro.
Variant 3: Xperience Centrum Veluws Verleden De grootste variant, een Xperience Centrum over het Veluws Verleden, is een centrum met zo’n 750-1.000 m2 ontvangst- en expositieruimte met verschillende aanvullende BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
De keuze in omvang loopt waarschijnlijk enigszins gelijk op met de bezoekersaantallen; hoe groter de impact van een belevingsroute, hoe meer bezoekers deze zal trekken. Het
28
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
is echter afhankelijk van het budget ook mogelijk om een grote belevingsroute met veel impact te maken gekoppeld aan een kleiner grafheuvelcentrum. De uiteindelijke keuze is afhankelijk van de geselecteerde voorkeurslocatie.
4.2.4 Exploitatie We beperken ons in deze rapportage tot het in beeld brengen van de stichtingskosten van het grafheuvelcentrum en de belevingsroutes. Pas wanneer er een keuze is gemaakt voor een variant kan de exploitatie cijfermatig in beeld worden gebracht, zie aanbevelingen in hoofdstuk 5.
De optie om vanaf het grafheuvelcentrum meerdere routes aan te bieden voor fietsers en wandelaars en voor verschillende doelgroepen, is sterk aan te raden. Uiteindelijk is de positie in het landschap toch een belangrijke kernwaarde van de grafheuvels, die ook in het landschap ervaren dienen te worden. Als een van de routes een belevingsroute is met een hoge attractiewaarde zal dit een grote impact kunnen hebben op de bezoekersstromen. Zo’n route kan zo uitgebreid worden gemaakt als men maar wil en kan ook gefaseerd worden uitgevoerd.
Over de toegevoegde waarde van horeca kunnen we op hoofdlijnen al wel zeggen dat de huur die opgebracht kan worden uit de verwachte omzet van een medium grafheuvelcentrum met een verwachte bezoekersstroom van 50.000 (zie bijlage 5) net voldoende is om de financiering van de bouwkosten te dekken van de horeca ruimte. Pas in variant 3a (large) en 3b (extra large) zijn de bezoekersstromen (75.000 à 100.000) zo groot dat de horecaexploitatie een bijdrage kan leveren in de kostendekking van het hele Xperience Centrum.
Een fietsroute heeft als voordeel dat het over een groter gebied kan worden uitgezet, waarbij ook verschillende gemeentegrenzen kan worden overgestoken. Een fietsroute heeft een sterk informatieve en educatieve functie. Een wandelroute is laagdrempeliger en kan meer worden toegespitst op beleving, waarbij de follies een belangrijk element zijn. Het nadeel hiervan is dat zo’n wandelroute zeer waarschijnlijk maar binnen één gemeente kan worden uitgezet. 4.2.3 Bekostiging Voor de realisatie van zowel het grafheuvelcentrum is het mogelijk om verschillende partijen te betrekken, zoals fondsen, private partijen en overheden (zie bijlagen 4 en 6). Bij omvangrijkere benodigde budgetten (variant medium en large) zal opschaling richting de provincie, het Rijk en Europa nodig zijn. Dit schaalniveau past ook bij de ambities van diezelfde overheden. Afhankelijk van de gekozen variant zal een strategie uitgewerkt moeten worden om de benodigde funding binnen te kunnen halen, zie ook aanbevelingen in hoofdstuk 5.
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
29
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Figuur 4.1: Concentratie grafheuvels 4.3.1 Methode en werkwijze Waar liggen mogelijkheden en kansen om een grafheuvelcentrum te vestigen? Dit deelonderzoek geeft antwoord op die vraag. In het onderzoek zijn drie uitgangspunten gehanteerd: 1. Het is van belang om in de nabijheid van grafheuvels te zijn; 2. Grafheuvels moet je kunnen beleven en kunnen waarnemen; 3. Het mag gaan om een geheel nieuwe locatie maar het mag ook aanhaken (koppelen) aan al bestaande kwaliteiten. Deze uitgangspunten hebben een vertaling gekregen naar een ruimtelijke analyse met behulp van GIS en GIS-data zijn op basis hiervan verzameld. Een belangrijk bestand wordt gevormd door de spreidingskaart van grafheuvels. Figuur 4.1 laat hiervan de kaart zien. Ook is daarop de grafheuveldichtheid te zien binnen het plangebied (een zogenaamde heat-map). Voor de selectie van kansrijke locaties is een rekenmethode gehanteerd. Uitgangspunten voor de rekenmethode zijn: 1. Voor nabijheid tot grafheuvels is een afstandszone genomen van 400 m ten opzichte van de OV-routes en de belangrijke wegen. De afstandsmaat is gekozen omwille van goede bereikbaarheid. 2. Voor beleefbaarheid is berekening gemaakt op basis van clusters van minstens 3 grafheuvels. Als dit aan de orde is dan zijn locaties op 150 m vanaf een cluster interessant. 3. Voor waarneembaarheid geldt dat openheid van het terrein belangrijk is.
Grafheuvels die in een dicht bos liggen zijn moeilijk te herkennen en te beleven en dat biedt geen aantrekkelijke vestigingsvoorwaarde.
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
4.3.2 Het resultaat Het resultaat van de rekenmethode is een groep van 26 kansrijke locaties, zie figuur 4.2. Dit zijn objectief berekende locaties die zich gelijkwaardig verhouden. Dit resultaat geeft aan de ene kant een beter beeld van waar kansrijke locaties zich bevinden, maar is tegelijkertijd nog niet heel precies. In het achtergronddocument is nog een vervolg-analyse gemaakt, namelijk de score van de 26 locaties op koppelkansen vanwege aanwezige toeristisch recreatieve voorzieningen (verblijf, horeca) en ook ten aanzien van cultuurhistorische en landschappelijke waarden. Dit leverde een resultaat op van 7 kansrijke locaties. Omdat de input voor deze analyse niet
30
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
volledig was, is dit resultaat puur indicatief en daarom in dit hoofdrapport niet weergegeven. Ter illustratie is wel een voorbeeld opgenomen van hoe een locatie scoort op al deze aspecten, zie figuur 4.3. In het achtergronddocument zijn alle locaties voor alle gemeenten beschikbaar. Het verdient de aanbeveling om een vervolganalyse op kansrijke locaties uit te voeren wanneer de voorkeursvariant bekend is.
▪
Figuur 4.2: Ligging van 26 kansrijke locaties ▪
van een grafheuvelcentrum is alleen kansrijk door aan te sluiten bij de recreatiezonering en transferia die (door de provincie Gelderland) worden aangewezen; De problematiek blijft bepalend maar is niet allesoverheersend. Het stuurt op varianten waarbij aangesloten wordt op een bestaande locatie, en dus geen of weinig nieuwbouw nodig is. De met dit initiatief gepaard gaande mobiliteit is natuurlijk wel een punt van aandacht in relatie tot Natura 2000. De problematiek lijkt op termijn mee te vallen en niet sterk sturend te zijn op toekomstige initiatieven zoals het grafheuvelcentrum. Dit maakt de in deze paragraaf gehanteerde uitgangspunten weer sturend op de locatiekeuze.
4.3.3 Kansrijkheid locaties in relatie tot Natura 2000 In de SWOT is de omvang van de Natura 2000 gebieden in relatie tot het stikstofdossier als bedreiging genoemd. Dit heeft mogelijk consequenties voor de keuze van de locatie op drie manieren: ▪ De problematiek is en blijft zeer significant en daarmee sturender op de locatiekeuze dan de in deze paragraaf gehanteerde criteria. De realisatie BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
31
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Figuur 4.3: Een van de 26 kansrijke locatie (ter illustratie)
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
32
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
4.4.2 Resultaat en conclusies Kansrijke doelgroepen en hun beleving
Welke doelgroepen zijn geïnteresseerd in het bezoeken van een grafheuvelcentrum? En zijn deze doelgroepen al vertegenwoordigd onder de inwoners en bezoekers die naar de Veluwe komen? We onderzoeken in deze doelgroepenanalyse de meest kansrijke doelgroepen en de vertaling van hun vrijetijdsvoorkeuren en interesses naar het gewenste aanbod van een grafheuvelcentrum.
Erfgoedliefhebber Het grafheuvelcentrum is in eerste instantie interessant voor de erfgoedliefhebbers: de inzichtzoekers en verbindingszoekers, die wandelen en fietsen over de Veluwe, intrinsiek gemotiveerd zijn en op zoek zijn naar een afstapmogelijkheid. Deze doelgroepen zijn ook vooral vertegenwoordigd onder inwoners en toeristen op de (Noord) Veluwe. Gezamenlijk zijn de inzichtzoeker en verbindingszoeker goed voor 26% van de markt, dit gaat om een aantal van 301.000 vakantiegangers en 234.268 inwoners van de Veluwe. Het verblijfsrecreatieve aanbod op de Noord-Veluwe is ook aantrekkelijk voor deze doelgroepen. Deze doelgroepen zijn intrinsiek gemotiveerd om erfgoed, archeologie en cultuurhistorie te bezoeken. Ze vinden het fijn om te kijken, langs te lopen en iets te kopen. Deze doelgroepen willen graag iets leren en vinden duurzaamheid en maatschappelijke betrokkenheid belangrijk. Ze zijn rustig en geïnteresseerd en willen graag het verhaal van een plek, streek of product weten. Men is op zoek naar inspiratie en wil graag betrokken zijn bij de maatschappij. Zij houden van een authentieke sfeer en van details, en het liefst gepresenteerd op een eigentijdse manier.
4.4.1 Methode en werkwijze Deze doelgroepenanalyse bestaat uit drie onderdelen: ▪ Vraag-aanbodanalyse: een inventarisatie van alle beschikbare informatie over het gewenste aanbod, en de aantrekkingskracht die dit heeft op leefstijlen. Hierbij hebben we gebruik gemaakt van de meest toegepaste doelgroepenindeling in Nederland, de leefstijlvinder (www.leefstijlvinder.nl en figuur 4.4). Het resultaat geeft aan welke doelgroepen potentieel geïnteresseerd zijn in het thema. ▪ Kansrijke doelgroepen en hun beleving: We geven van de meest kansrijke doelgroepen profielen weer, met achtergronden over het type consument, maar ook de vrijetijdswensen en het gedrag als het gaat om bezoek van monumenten en erfgoed. Tot slot geven we ook aan het graf heuvelcentrum in kan spelen op de specifieke beleving die deze consumenten zoeken. ▪ Analyse van onderscheidend vermogen en synergie: In deze analyse onderzochten we of een grafheuvelcentrum onderscheidend is ten opzichte van het bestaande aanbod. We kijken naar het thema, het concept en voor welke doelgroepen dit bestaande aanbod vooral aantrekkelijk is. Een andere inschatting die we hebben gemaakt is in hoeverre het vrijetijdsaanbod in de vijf gemeenten aansluit bij een toekomstig grafheuvelcentrum.
In bijlage 9 van het bijlagenrapport wordt het complete hoofdstuk over doelgroepen weergegeven inclusief in bijlage 10 factsheets over erfgoedbeleving.
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
33
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Erfgoed als dagje uit Bezoekers die erfgoed zien als dagje uit en een laagdrempeliger beleving zoeken zijn de harmoniezoekers en plezierzoekers. Als inwoner en toerist komt de harmoniezoeker ook meer voor op de Veluwe dan gemiddeld in Nederland, de plezierzoeker juist minder. Gezamenlijk zijn de plezierzoeker en harmoniezoeker goed voor 31% (inwoners) en 29% (toeristen) van de markt, dit gaat om een aantal van 279.748 inwoners van de Veluwe en 323.000 vakantiegangers. Het verblijfsrecreatieve aanbod is voor een groot deel aantrekkelijk voor de harmoniezoeker en plezierzoeker. Er is dus meer nodig om deze doelgroepen aan te trekken voor het grafheuvelcentrum, er liggen meer kansen op Veluwe niveau in combinatie met marketing. Om cultuurhistorie en erfgoed interessant te maken voor de harmonie- en plezierzoeker is het belangrijk om actieve beleving toe te voegen: voelen, ervaren en spelen! Het moet leuk en gezellig zijn en is onderdeel van een uitje. Deze leefstijlen houden van genieten. Dat doen ze van eigentijds, bijzonder erfgoed aanbod. Ze houden van (inter)actieve vormen waarbij alle zintuigen optimaal worden geprikkeld. Een hoge mate van entertainment is een belangrijk kenmerk van een ‘uitje’. Zij willen genieten van het leven en dat mag op een uitbundige, spontane manier gebeuren.
28% (inwoners) en 21% (toeristen) van de markt, dit gaat om een aantal van 252.676 inwoners van de Veluwe en 221.000 vakantiegangers. Het verblijfsrecreatieve aanbod op de Noord-Veluwe is maar in beperkte mate geschikt voor deze doelgroepen. Voordat deze doelgroepen naar het grafheuvelcentrum komen is er dus veel nodig, deze doelgroepen zijn wellicht interessant voor de lange termijn. Deze leefstijlen zijn op zoek naar vernieuwende, verrassende en inspirerende culturele ervaringen. Deze leefstijlconsument gaat graag op stap om culturele attracties, erfgoed en evenementen te bezoeken. Als deze bezoeker op pad gaat, willen zij graag nieuwe dingen zien en meemaken en graag iets leren. Zij bezoeken graag interessante, nog niet door hen ontdekte plekken en voorstellingen en evenementen. Een ‘uitje’ mag luxe zijn en ‘anders dan anders’ en men wil lekker verwend worden. Goede faciliteiten en service zijn daarom van groot belang. Op basis van deze gegevens kunnen we zeggen dat de primaire doelgroep voor het grafheuvelcentrum de erfgoedliefhebbers zijn (inzichtzoeker en verbindingszoeker), gevolgd door erfgoed als dagje uit (harmoniezoeker en plezierzoeker) en op de lange termijn de unieke erfgoedbeleving (stijlzoeker en avontuurzoeker). De conclusies van de doelgroepenanalyse vatten we samen in onderstaande figuur. Figuur 4.4: Leefstijlkleuren geïnteresseerd in het grafheuvelcentrum
Unieke erfgoedbeleving De leefstijlgroepen die interessant zijn als er een unieke en bijzondere erfgoedbeleving wordt geboden zijn de avontuurzoekers en de stijlzoekers. Deze leefstijlen komen als inwoners in het plangebied iets minder voor dan gemiddeld in Nederland. Als toeristen komen de stijlzoekers opvallend minder voor op de Veluwe. Gezamenlijk zijn de avontuurzoekers en stijlzoekers goed voor BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
34
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
4.4.3 Relatie met de haalbaarheid van de varianten Als we kijken naar de relatie die we kunnen leggen met de drie varianten voor een grafheuvelcentrum komt het volgende naar voren: 1. Grafheuvelinformatiepunt (small): dit concept is vooral bedoeld voor de vaste gasten en inwoners op de (Noord)Veluwe, die de trots ervaren van hun ‘geschiedenis’. Het initiatief richt zich vooral op de liefhebbers van archeologie en cultuurhistorie (de inzichtzoeker en verbindingszoeker), maar ook de rustzoeker zal dit concept aanspreken. 2. Grafheuvelcentrum Veluwe (medium): dit concept is bedoeld voor de vaste gasten en inwoners op de Veluwe, die de trots ervaren van hun ‘geschiedenis’ (de erfgoedliefhebber). Dit concept richt zich op de liefhebbers van archeologie en cultuurhistorie, met specifiek voor hen aantrekkelijke belevingen, zowel binnen als buiten. In deze variant zijn zowel inwoners als bezoekers aan de regio de doelgroep. Aanvullend hierop is popularisering van erfgoed en grafheuvels gewenst voor de doelgroep ‘erfgoed als dagje uit’. Zij zoeken graag de interactie, moeten zelf mee kunnen doen en willen graag dat er voor ieder wat wils is. 3. Xperience Centrum Veluws Verleden (large): dit initiatief richt zich op een breed spectrum van bezoekers uit heel Nederland. Het gaat (naast inwoners uit de regio) vooral om dagjesmensen en (internationale) verblijfstoeristen.
Hier moeten alle drie de clusters van leefstijlen in het concept worden aangesproken met specifiek voor hen aantrekkelijke belevingen. Voor de unieke erfgoedbeleving is toepassing van de laatste stand der techniek nodig (VR/AR) en worden hoge eisen gesteld aan de uniciteit van de beleving, zowel binnen als buiten. Ook bij de buitenlandse gast moet de interesse worden gewekt.
4.4.4 Bestaande locaties We hebben naar tien vergelijkbare voorzieningen en bedrijven gekeken als het gaat om een cultuurhistorie en informatiecentra in de regio3. We hebben een vergelijking gemaakt op het gebied van thema en de beleving. Als we kijken naar het thema Grafheuvels valt op dat dit thema alleen naar voren komt bij het Pakhuis in Ermelo en bij het museum van Landgoed Schovenhorst. Het thema Veluws Verleden wordt door de helft van de bekeken bezienswaardigheden behandelt. Als we kijken naar beleving dan valt op dat de vergelijkbare bedrijven vooral aantrekkelijk zijn voor de erfgoedliefhebber, dus vooral de bezoekers die geïnteresseerd zullen zijn in het grafheuvelinformatiepunt. Relevant uit deze analyse is dat een nieuw te vestigen grafheuvelcentrum dus rekening moet houden met de bestaande voorzieningen, resulterend in een vorm van samenwerking. Een andere aanbeveling is dat, wanneer de Veluwe wil werken aan het aantrekken en faciliteren van nieuwe doelgroepen, de varianten medium en large hieraan het beste bijdragen.
Foto: tijdelijke tentoonstelling Grafheuvels
3 De onderzochte locaties zijn: Veluws Museum Hagedoornse plaatse in Epe, Museum Het Pakhuis
Bezoekerscentrum Nunspeet in Nunspeet Schapedrift, Schaapskooi en bezoekerscentrum in Ermelo, Romeins Marskamp in Ermelo.
in Ermelo, Museum Nairac in Barneveld, Canneburch in Vaassen, Essenburgh in Hierden, Landgoed en Brasserie Schovenhorst in Putten, Landgoed Staverden in Staverden, BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
35
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
Voordeel van de ‘small’ variant is dat de realisatie eenvoudig is. Deze variant is geschikt om de geïnteresseerde erfgoedliefhebber te trekken en draagt bij aan bewustwording van lokale inwoners en vrijwilligers. Het veld ziet ook doorgroeimogelijkheden: de ‘small’ variant kan een opstap zijn naar een grotere variant. Ook werden tijdens de bijeenkomst nieuwe varianten gegeven zoals de ontwikkeling van satellietjes (bestaande locaties) die het verleden van de Veluwe uitbeelden. Hierbij is de buitenbeleving heel belangrijk, door middel van follies (buitenlocaties). Ook wordt een medium variant genoemd met vier ‘small’ satellieten. Als er in alle vijf gemeenten een locatie wordt ingericht zal er bestuurlijk en financieel veel draagvlak zijn. Argumenten tegen een grafheuvel informatiepunt De verschillende stakeholders geven aan dat de impact van de ‘small’ variant erg laag is. Om een verdiepend en Veluwe breed verhaal te kunnen vertellen is deze variant erg klein. Het draagvlak voor deze variant is laag, het getuigt van weinig ambitie. Er zullen waarschijnlijk weinig toeristen op deze variant afkomen, het zal meer voor eigen inwoners zijn. Er ontstaat weinig economische spin-off met deze variant. 5.1.3. Draagvlak Deze variant zal zeker bijdragen aan de trots van vooral de inwoners en betrokkenheid van vrijwilligers.
Een ‘extra’ informatiepunt is vanwege de beperkte scope weinig concurrerend met bestaande voorzieningen. Zeker wanneer aansluiting wordt gezocht bij een bestaande plek waar al een deel van het Veluws Verleden wordt verteld en / of al horeca aanwezig is.
5.1.1 Haalbaarheid uit de analyses Er zijn voldoende verhalen over grafheuvels te vertellen voor de geïnteresseerde erfgoedliefhebber. De investeringen zijn relatief laag en de exploitatie eenvoudig. Daarmee zijn er weinig financiële risico’s. Er zijn voldoende locaties waar deze variant gestalte kan krijgen. Deze variant kent relatief weinig ‘huiswerk’. De opgave bestaat vooral uit de keuze van een kansrijke bestaande locatie waar al een deel van het Veluws Verleden wordt verteld en / of horeca aanwezig is. Ook is er de wens om samen te werken met bestaande locaties op het gebied van marketing.
5.1.4 Ambitie en doelen Deze variant is de minst ambitieuze en draagt hiermee op geringe schaal bij aan de positionering van het thema grafheuvels en de ambities zoals gesteld in het ‘inspiratiedocument’. De ‘buitenbeleving’ ontbreekt in deze variant tevens, waardoor twee kernwaarden waarin het landschap centraal staat, niet uit de verf komen. Ook draagt deze variant niet of nauwelijks bij aan de doelen die voor de Veluwe zijn gesteld
5.1.2 Haalbaarheid uit het veld Argumenten voor een grafheuvel informatiepunt
De exploitatie van een grafheuvelcentrum is niet onderzocht. Dit is pas goed mogelijk wanneer een voorkeursvariant bekend is. 4
BUREAU VOOR RUIMTE & VRIJE TIJD
36
HAALBAARHEID VAN EEN VELUWS GRAFHEUVELCENTRUM FEBRUARI 2020
(Veluwe op 1): meerwaarde voor de vrijetijdseconomie en het aantrekken van nieuwe doelgroepen.
Sceptici vinden een ambitie van 50.000 bezoekers te hoog, ze zijn bang dat alleen het thema grafheuvels te weinig bezoekers trekt. De inschatting van de bezoekers moet realistisch zijn. Het thema Veluws Verleden wordt wel als kansrijk gezien. Ook vinden ze het belangrijk dat het wordt gekoppeld aan een bestaande locatie, een locatie waar al een verhaal of een voorziening is. Er moet wel echt iets geboden worden, anders komt een bezoeker niet. De stakeholders maken zich zorgen of je deze variant voldoende inhoud kunt geven, het formaat bepaalt de inhoud. Het budget volgt uit de ambitie, een goede onderbouwing is hierbij zeer belangrijk.
5.2.1 Haalbaarheid uit de analyses Deze variant kent een redelijk omvangrijk opgave. Op het gebied van doelgroepen zal de ‘erfgoed als dagje uit’ bezoeker (aanvullend op de erfgoedliefhebber) bedient moeten worden. Dit draagt enerzijds bij aan ‘extra bezoekers’, maar brengt ook extra kosten met zich mee voor de inrichting van de tentoonstellingsruimte en de buitenbeleving. Wat betreft de locatie zijn er voldoende mogelijkheden en is de mate waarin de ‘buitenbeleving’ wordt vormgegeven sturend voor de keuze. De kosten zijn aanzienlijk, maar er zijn ook meer mogelijkheden om hier provinciaal en Europees met subsidieaanvragen op in te spelen. Tevens is de betrokkenheid van private partijen goed denkbaar, zoals bijvoorbeeld een uitvaartorganisatie als Monuta. Er zijn mogelijk zorgen over de exploitatie van deze variant, omdat het verdienvermogen gering is, maar een business case moet dit uitwijzen.
5.2.3 Draagvlak Deze variant zal tevens de trots van de inwoners versterken, en hiermee draagvlak creëren. Maar ook toeristen behoren tot de doelgroep, waarbij de spin-off naar bestaande ondernemers (o.a. verblijfsrecreatie) een punt van aandacht is. In deze variant is de noodzaak voor synergie met bestaande bezoekerscentra die dit thema (grafheuvels en Veluws Verleden) vertellen van groot belang, zodat bestaand en nieuw elkaar versterken. Dit kan onder andere met (fiets)routes die locaties verbinden, maar ook in de marketing (naar elkaar verwijzen). 5.2.4 Ambitie en doelen Deze variant doet grotendeels recht aan de ambitie uit het ‘inspiratiedocument’. De ‘buitenbeleving’ maakt tevens onderdeel uit van het concept, waardoor alle vijf kernwaarden zichtbaar en beleefbaar worden. Ook draagt deze variant bij aan de doelen die voor de Veluwe zijn gesteld (Veluwe op 1): meerwaarde voor de vrijetijdseconomie en het aantrekken van nieuwe doelgroepen.
5.2.2 Haalbaarheid uit het veld Argumenten voor een grafheuvelcentrum Voorstanders geven aan dat de Veluwe versterkt kan worden door iets nieuws toe te voegen. Een nieuw centrum heeft een grote ‘wow’ factor. Deze ‘medium’ variant leent zich juist wel voor het thema grafheuvels. Wel moet dit in één keer goed neergezet worden. Dit centrum zal waarschijnlijk geschikt zijn voor de echte erfgoed geïnteresseerden. De kansrijkheid van de exploitatie kan worden vergroot door andere functies te koppelen, zoals bijvoorbeeld de koppeling met een onderzoekscentrum of regioarcheologen of een archeohotspot. Tevens zijn sterke founding partners nodig om de totstandkoming te bewerkstelligen. Het kunnen beleven van het landschap staat centraal en is een ‘troef’. Het veld beveelt aan om aan te sluiten bij marketingcampagnes zoals de Gelderse Streken.