E bijlage-1 4-zienswijze-IV-geanonimiseerd
Tekst van het document
m a a r w e will e n
e r w el n a a rt o e ” . D e g eï nt e r vi e w d e v a n d e g e m e e nt e Ei n d h o v e n l a at w et e n : “ W e will e n h et w el , m a a r h et i s n o g ni et c o n c r e et ui t g e w e r kt ”. O o k w o r dt g e si g n al e e r d d at v e r g r o e n e n i n b e st a a n d st e d elij k g e bi e d o m v e r s c hill e n d e r e d e n e n l a sti g e r i s. I n b e st a a n d st e d elij k g e bi e d zij n e r uit d a gi n g e n bij h et v e r g r o e n e n v a n d e v o o r o o rl o g s e wij k e n. L a sti g bij l a g e S E S - wij k e n i s d at b e w o n e r s v a a k a n d e r e i d e e ë n e n v o o r k e u r e n h e b b e n t e n a a n zi e n v a n d e o p e n b a r e r ui mt e ( bij v o o r b e el d v ol d o e n d e p a r k e e r pl e k k e n h e eft d e v o o r k e u r v a n b e w o n e r s, zi e p a r a g r a af 3. 3. 2 ). I n d e i nt e r vi e w s
m et
mi ni st e ri e s w o r dt a a n v ull e n d v a n uit L N V g e z e g d : i n
o u d e r e wij k e n i s v a a k e e n v e el h ei d a a n l ei di n g e n i n d e o n d e r g r o n d, w a a r d o o r v e r g r o e n e n d a a r
m o eilij k e r i s.
Bij k o m e n d a a n d a c ht s p u nt i s d at d e h ui z e n p rij z e n o m h o o g g a a n, w a n n e e r d e o m g e vi n g g r o e n e r w o r dt, al d u s d e g eï nt e r vi e w d e n v a n V W S. Hi e r d o o r k u n n e n d e o o r s p r o n k elij k e b e w o n e r s v e r d r o n g e n w o r d e n d o o r
m e er
k o o p k r a c hti g e g r o e p e n. T e n a a n zi e n v a n h et v e r g r o e n e n v a n b e st a a n d st e d elij k g e bi e d v e r wij z e n d e g eï nt e r vi e w d e n n a a r v e el i niti ati e v e n z o al s O p e r ati e S t e e n b r e e k, h et N K T e g el wi p p e n, s u b si di e s v o o r v e r g r o e n e n v a n d a k e n, p r oj e ct e n v o o r g r o e n e s c h o ol pl ei n e n e n b e w o n e r si niti ati e v e n, w a a r bij g e m e e nt e n b e w o n e r s f a cilit e r e n v o o r bij v o o r b e el d p r oj e ct e n v o o r b e h e e r v a n g r o e n i n d e st r a at of wij k. D e g eï nt e r vi e w d e v a n h et m i ni st e ri e v a n I e n W b e s c h rijft h et p r oj e ct ‘G r o e n e t ui n e n ’, w a a ri n
m et w o ni n g b o u w c o r p o r ati e s w o r dt s a m e n g e w e r kt. E e n
t ui n e n g r o e p kij kt h o e t ui n e n v e r g r o e n d k u n n e n w o r d e n, bij v o o r b e el d bij d e o v e r g a n g n a a r e e n ni e u w e h u u r d e r, e e n o n d e r h o u d s v e r pli c hti n g of h et o p n e m e n v a n a b o n n e m e nt e n i n c o nt r a ct e n
m et ni e u w e h u u r d e r s
of h et v e r g r o e n e n v a n bi n n e nt ui n e n bij fl at g e b o u w e n. V e el g e m e e nt e n h e b b e n e e n a m biti e v o o r p a r k e n, d e wij k e n e n d e st r at e n.
m e e r g r o e n i n d e st a d, o p v e r s c hill e n d e ni v e a u s, bij v o o r b e el d i n d e
W at o p v alt, i s d e a m biti e v a n
m e e r d e r e g e m e e nt e n o m v e r h a r di n g t e
v e r v a n g e n d o o r g r o e n. Bij v o o r b e el d i n d e g e m e e nt e G r o ni n g e n w o r dt e e n l ei d r a a d O p e n b a r e r ui mt e g e h a nt e e r d bij h et
m a k e n v a n o nt w e r p e n v o o r d e o p e n b a r e r ui mt e. D e l ei d r a a d i s b e d o el d o m d e st r a at
mi n d e r o p a ut o ’s i n t e ri c ht e n, n a a st
m a a r o o k o p a n d e r e z a k e n : d e ti e n di m e n si e s v a n d e st r a at. D a n g a at h et,
m o bilit eit, o m t o e g a n k elij k h ei d, v eili g h ei d, g r o e n, kli m a at a d a pt ati e, o nt m o eti n g et c. I n all e k e u z e s di e
d e g e m e e nt e
m a a kt, w o r dt bij v o o r b e el d g e z o r g d v o o r s c h a d u w i n d e p e ri o d e s
m et d e m e e st e z o n n e st r ali n g ;
w o r d e n bij v o o r k e u r l o of b o m e n t o e g e p a st di e i n d e z o m e r v o o r s c h a d u w z o r g e n e n i n d e wi nt e r z o n d o o rl at e n. V e r d e r w o r dt g e k o z e n v o o r hitt e - , d r o o gt e- , k o u d e e n z o ut b e st e n di g e s o o rt e n ( G e m e e nt e G r o ni n g e n, 2 0 2 0 , p. 7 0 / 7 1 ). K a n s e n v o o r v e r g r o e n e n i n b e st a a n d st e d elij k g e bi e d w o r d e n g e zi e n i n
m e e k o p p el e n, b ij v o o r b e el d bij
r e n o v ati e v a n st r at e n of wij k e n. D e h a n d r ei ki n g Sli m K o p p el e n v a n uit h et D elt a pl a n R ui mt elij k e A d a pt ati e b e v at v e el v o o r b e el d e n v a n k o p p el k a n s e n, o n d e r a n d e r e o m v e r g r o e n e n
m e e t e n e m e n bij r e n o v ati e v a n
st r at e n e n wij k e n. I n Ut r e c ht w o r dt i n g e z et o p
m et b r e d e st r a at p r ofi el e n
m e e r g r o e n bij d e st r at e n
( 5 0 k m / u ), w a n n e e r z e n a a r 3 0 k m / u g a a n ; d a n g a a n g e s c h ei d e n fi et s p a d e n e r uit, e n
mi s s c hi e n
mi n d e r
p a r k e e r pl a at s e n i n d e t o e k o m st. Ut r e c ht g a at st a rt e n i n d e g r ot e p r ofi el e n, o m d at d a a r v e el wi n st t e b e h al e n i s. O o k a n d e r e g eï nt e r vi e w d e n b e n a d r u k k e n d e n o o d z a a k v o o r e e n a n d e r
m o bilit eit s s y st e e m, b et e r e n
sli m m e r o nt w e r p e n . Ve r o u d e r d e b e d rij v e nt e r r ei n e n w o r d e n g e n o e m d al s e e n b el a n g rij k e b r o n v a n r ui mt e v o o r v e r g r o e ni n g .
3. 4. 3 De
F u n cti e c o m bi n ati e s
m e e st e g eï nt e r vi e w d e n zij n p o siti ef o v e r d e
m o g elij k h e d e n v a n h et c o m bi n e r e n v a n f u n cti e s v a n g r o e n.
O p rij k s ni v e a u v alt d e i nt e g r al e i nt e r d e p a rt e m e nt al e i n st e e k v a n g r o e n o p. H et m i ni st e ri e v a n B Z K h e eft d e b r e d e bli k v a n d e N ati o n al e O m g e vi n g s vi si e ( N O V I ) v o o r o g e n. M a a r o o k a n d e r e d e p a rt e m e nt e n ki e z e n v o o r e e n i nt e g r al e b e n a d e ri n g b o v e n h et s e ct o r al e d e n k e n. Z o vli e gt h et m i ni st e ri e v a n L N V st e d elij k g r o e n ni et
B el ei d s d e n k e n o v e r st e d elij k g r o e n e n g e z o n d h ei d
| 37
all e e n a a n v a n uit bi o di v e r sit eit , m a a r
h e eft o o k o o g v o o r d e g e z o n d h ei d sf u n cti e v a n g r o e n. E n o o k bij I e n W
e n V W S i s w eli s w a a r e e n a c c e nt t e zi e n o p r e s p e cti e v elij k kli m a at g r o e n e n g r o e n w a a r m e e g e z o n d h ei d s wi n st t e r e ali s e r e n i s,
m a a r o o k bij d e z e d e p a rt e m e nt e n zi e n w e a m biti e i n r el ati e t ot h et c o m bi n e r e n v a n f u n cti e s
v a n g r o e n. D e li n k
m et kli m a at v e r a n d e ri n g bi e dt k a n s e n, al d u s V W S. E n o o k B Z K b e n a d r u kt h et b el a n g v a n
h et kij k e n n a a r h et t ot al e s p e ct r u m v a n g r o e n e d o el e n e n d e k a n s e n o m di e g r o e nf u n cti e s o p l o k a al ni v e a u zo goed
m o g elij k t e b e n utt e n. O o k g e m e e nt e n zi e n d ui d e lij k e k a n s e n v o o r f u n cti e c o m bi n ati e s, e n v e el al i s dit
o o k v a st g el e g d i n b el ei d. Z o i s i n d e g r o e n vi si e v a n d e g e m e e nt e A m st e r d a m v e r w o o r d d at g r o e n
m a xi m a al
m o et bij d r a g e n a a n v e r s c hill e n d e o p g a v e n i n d e st a d. D e g e m e e nt e G r o ni n g e n l a at w et e n d at d e o p g a v e n r o n d kli m a at a d a pt ati e e e n b el a n g rij k e i m p ul s h e b b e n g e g e v e n a a n h et g r o e n b el ei d. st u r e n d w a s v o o r v e r g r o e ni n g, i s d at i n mi d d el s st e r k v e r w e v e n Wij zij n o n s b e w u st d at d e n o o r d elij k e wij k e n i n G r o ni n g e n w or d e n d a ar
mi n d e r o u d.
Wij kij k e n,
W a a r v o o r h e e n kli m a at
m et h et g e z o n d h ei d s - d e n k e n. h et
mi n d e r g o e d d o e n. D e
m e ns e n
m et d e kli m a at a d a pt ati e - a g e n d a i n d e h a n d, w a a r h et h e el
h e et i s e n z e g g e n d a n : d a a r w a a r h et h e el h e et i s , will e n w e e xt r a g r o e n a a n b r e n g e n. ( B el ei d s m e d e w e r k e r g e m e e nt e G r o ni n g e n ) I n d e i nt e r vi e w s w o r d e n di v e r s e p r a ktij k v o o r b e el d e n v a n h et c o m bi n e r e n v a n f u n cti e s g e n o e m d : ki n d e r s p e el pl e k
m et bi o di v e r s e r a n d e n, t o e v o e g e n v a n kli m a at g r o e n a a n g r o e n e s c h o ol pl ei n e n. E e n a a nt al
g eï nt e r vi e w d e n h e eft o o k d e e r v a ri n g d at h et c o m bi n e r e n v a n f u n ct i e s k a n w ri n g e n . D a a r bij w o r dt a a n g e g e v e n d at d e d r u k o p g r o e n g r o ot i s. Z o wij st d e g e m e e nt e D e n H a a g o p h et s p a n ni n g s v el d d at w o r dt e r v a r e n i n r el ati e t ot d e v r a a g h o e v e el
m e n s elij k c o nt a ct st a d s n at u u r a a n k a n. M e n s e n will e n g r o e n g e b r ui k e n
v o o r é n s p el e n, é n h o n d uitl at e n é n f e sti v al s. E c ol o g e n will e n h et li ef st s p a n ni n g s v el d i s e r d o o r c o r o n a ni et b e w o n er s
m e n s e n uit h et g r o e n. D at
mi n d e r o p g e w o r d e n , al d u s d e b el ei d s m e d e w e r k e r. O o k i s g e n o e m d d at
m e e r n at u u rlij k b e h e e r ni et altij d b e g rij p e n. H alf h o o g b e r m g r a s, d at
m o et i n h u n o g e n g e m a ai d
w o r d e n, i s d e e r v a ri n g v a n d e g e m e e nt e D e n H a a g. A m st e r d a m g e eft a a n d at b e w o n e r s v r a g e n o m bl o e m rij k e n n etj e s al s h et g a at o m e c ol o gi s c h e z o n e s. H et e r v a r e n s p a n ni n g s v el d i n r el ati e t o t f u n cti e c o m bi n ati e s b et e k e nt d at o o k k e u z e s
m o et e n w o r d e n g e m a a kt : ni et all e s k a n o v e r al. A m e r sf o o rt n o e mt i n d at k a d e r d e
g r o e n k a a rt w a a r m e e zij w e r kt. Hi e r o p i s v e r m el d w e l k e f u n cti e s – vijf w a a r d e n zij n o n d e r s c h ei d e n – o p e n b a r e g r o e nl o c ati e s h e b b e n. H et
m e e st e st a d s g r o e n h e eft
m e e r d e r e f u n cti e s,
m a a r e r zij n o o k l o c ati e s
w a a r sl e c ht s é é n w a a r d e a a n h et g r o e n i s v e r b o n d e n.
3. 4. 4
G e z o n d h ei d s ri si c o ’ s v a n g r o e n
O p d e v r a a g n a a r g e z o n d h ei d s ri si c o ’s v a n g r o e n l at e n d e
mi ni st e ri e s w et e n d at dit d e n k e n n o g i n d e
ki n d e r s c h o e n e n st a at. St r u ct u r el e a a n d a c ht h e eft h et ni et v o o r h et m i ni st e ri e v a n L N V.
W el n o e mt d e
r e s p o n d e nt v a n L N V d at t o e n c o r o n a n et o p k w a m i n N e d e rl a n d v r a g e n a a n h et d e p a rt e m e nt g e st el d w e r d e n o v e r d e w e n s elij k h ei d v a n vl e e r m ui z e n i n w o o n o m g e vi n g e n. D e r g elij k e v r a g e n zij n v o o r h et e e n a a nl ei di n g o m zi c h t e v e r di e p e n i n d e
mi ni st e ri e d a n
m at e ri e, d e s k u n di g e n t e r a a d pl e g e n e n e e n st a n d p u nt i n t e
n e m e n. H et m i ni st e ri e v a n V WS h e eft w el o o g v o o r ri si c o ’s v a n g r o e n v o o r d e g e z o n d h ei d, z o al s all e r gi e ë n ( p oll e n ), pl a g e n ( d e n k bij v o o r b e el d a a n d e ei k e n p r o c e s si e r u p s of bl a u w al g ) e n i nf e cti e zi e kt e n. M a a r o o k v o o r V W S g el dt d at d e i nt e r d e p a rt e m e nt al e uit wi s s eli n g o v e r dit o n d e r w e r p n o g s u m mi e r i s. E n o o k i s n o g o n d ui d elij k o p w at v o o r
m a ni e r h et Rij k g e z o n d h ei d s ri si c o ’s n a a r g e m e e nt e n t o e wil c o m m u ni c e r e n. H et
m i ni st e ri e v a n L N V v e r w a c ht ni et d at dit l ei dt t ot v e r b o d e n o m b e p a al d e s o o rt e n t e pl a nt e n. H et li gt
m e er
v o o r d e h a n d d at dit d e v o r m z al k rij g e n v a n a d vi e z e n of ri c htlij n e n, al d u s L N V. G e m e e nt e n h e b b e n o o g v o o r g e z o n d h ei d s ri si c o ’s v o o r g r o e n,
m a a r dit b et e k e nt ni et a ut o m ati s c h d at h et e e n
o n d e r w e r p i s d at a a n d a c ht h e eft i n d e g r o e n vi si e. E e n g r o e n vi si e – e n z e k e r al s di e o n d e r d e el uit m a a kt v a n d e O m g e vi n g s vi si e – i s e e n r ui mt elij k e vi si e. D a a ri n i s v a n w e g e d e O m g e vi n g s w et g e e n r ui mt e v o o r ( s e ct o r al e ) g r o e n b e h e e r k w e sti e s. Z o l at e n o n d e r
m e e r A m e r sf o o rt e n A m st e r d a m w et e n d at d e a a n p a k v a n
pl a a g s o o rt e n, z o al s d e ei k e n p r o c e s si e r u p s e n e x ot e n al s J a p a n s e D ui z e n d k n o o p e n d e B e r e n kl a u w, d a n o o k ni et v o o rt vl o eit uit d e g r o e n vi si e,
m a a r v e rl o o pt vi a h et r e g uli e r e g r o e n b e h e e r e n o n d e r h o u d. A m st e r d a m e n
Al m e r e ki e z e n d a a r bij v o o r h et e c ol o gi s c h i n ri c ht e n v a n g r o e n st r o k e n, e n
m et d e s o o rt k e u z e s hi e ri n
(i n h e e m s, di v e r s e n k r ui d a c hti g e n ) v o o r n at u r e - b a s e d s ol uti o n s, o m d at di e k e u z e s o o k b et r e k ki n g h e b b e n o p d e n at u u rlij k e b e st rij di n g v a n pl a a g s o o rt e n ( zi e o o k p a r a g r a af 2. 3. 2 ).
3 8 | W Ot - r a p p o rt 1 4 1
W a a r i k n a d r u k k elij k a a n w e r k , i s di v e r si t ei t i n s o o rt e n, pl a nte n s o o rt e n ( ... ) H et i s v o o r al v a n ui t d e vi si e e c ol o gi e i n g e st o k e n o m d a a ri n t e diff e r e nti ë r e n. J ui st o o k o m s c h uil - e n v o e d s el m o g elij k h e d e n t e bi e d e n v o o r pl a nt e n e n di e r e n. V o o r al di e r e n i n d e v o r m v a n i n s e ct e n. D at zi e n w e n at u u rlij k al s e e n b el a n g rij k e
m e d e st a n d e r i n d e st rij d t e g e n pl a g e n
( B el ei d s m e d e w e r k e r g e m e e nt e Al m e r e ) O o k d e g eï nt e r vi e w d e v a n d e g e m e e nt e Ei n d h o v e n g e eft a a n d at d e g e m e e nt e t e g e n w o o r di g altij d st r e eft n a a r i n h e e m s e b e pl a nti n g. E e n a a nt al g e m e e nt e n
m oti v e e rt d e b e p e r kt e a a n d a c ht v o o r g e z o n d h ei d s ri si c o ’ s
v a n g r o e n v a n uit d e g e d a c ht e d at t e w ei ni g g r o e n
m e e r i m p a ct h e eft d a n t e v e el g r o e n.
Di e ri si c o ’s s c h att e n wij i n al s b e p e r kt. D e g e z o n d h ei d s ri si c o ’s v a n t e w ei ni g g r o e n zij n g r ot e r : hi tt e st r e s s, w at t ot
m e e r d o d e n l ei dt e n w at e r o v e rl a st. O o k d e p s y c hi s c h e g e z o n d h ei d l o o pt
g e v a a r bij t e w ei ni g g r o e n . ( B el ei d s m e d e w e r k e r g e m e e nt e A m e r sf o o rt ) V e r d e r wij z e n r e s p o n d e nt e n o p ri si c o ’s v a n g r o e n i n d e zi n v a n s o ci al e v eili g h ei d. G e n o e m d i s d at e e r d e r e m oti v e ri n g e n o m t e ki e z e n v o o r v e r st e ni n g i n pl a at s v a n o p e n b a a r g r o e n d e el s i s i n g e g e v e n v a n uit h et d e n k e n o v e r s o ci al e v eili g h ei d. E n i n r el ati e t ot s o ci al e v eili g h ei d b e n a d r u k k e n di v e r s e g e m e e nt e n d at v o o r h et g r o e n b e h e e r o p s p e cifi e k e l o c ati e s w o r dt i n g e z et o p o v e r zi c ht elij k, ‘a a n g e h a r kt ’ g r o e n.
3. 5
Bli k o p d e t o e k o m st
3. 5. 1
I n st r u m e nt e n o m g r o e n h o g e r o p d e a g e n d a t e k rij g e n
3. 5. 1. 1
Gr o e n n or m e n
I n d e i nt e r vi e w s i s g e v r a a g d n a a r d e w a a r d e e n d e A c ht e r g r o n d zij n d e m oti e W o ni n g w et
T e r p st r a v a n
v e r z o c ht w o r dt o m
m o g elij k h ei d v a n h et o nt wi k k el e n v a n e e n g r o e n n o r m.
m a a rt 2 0 2 1, w a a ri n d e r e g e ri n g tij d e n s e e n b e h a n d eli n g v a n d e
m o g elij k h e d e n t e o n d e r z o e k e n v o o r e e n l a n d elij k e bi n n e n st e d elij k e
g r o e n n o r m e n d e I niti ati ef n ot a v a n G r o e n Li n k s e n C D A, w a a ri n d e i n di e n e r s h et k a bi n et v e r z o e k e n t e st r e v e n n a a r e e n af st a n d s n o r m v a n 3 5 0
m et e r v a n b e b o u wi n g t ot g r o e n. I n i e d e r g e v al d e af st a n d s n o r m i s b e d o el d
v o o r z o w el ni e u w t e b o u w e n al s b e st a a n d e w o ni n g e n. Uit d e i nt e r vi e w s blij kt d at e r w o r dt n a g e d a c ht o v e r e e n g r o e n n o r m. G r o e n n o r m e n h e b b e n d e a a n d a c ht, o o k v a n w e g e d e m oti e s di e hi e r o v e r zij n i n g e di e n d.
De
g eï nt e r vi e w d e v a n h et m i ni st e ri e v a n L N V g e eft a a n hi e r o n d e r z o e k n a a r t e will e n uit z ett e n , w at b e v e sti g d w o r dt d o o r d e r e c e nt e b el ei d s b ri e v e n v a n h et m i ni st e ri e v a n L N V o v e r g r o e n e o p g a v e n i n h et st e d elij k g e bi e d ( S c h o ut e n, 2 0 2 1 b & 2 0 2 1 c ). E r zij n n o g v e el v r a g e n o v e r w at d a n e e n g e s c hi kt e n o r m z o u zij n. Hi e r b ij s p e elt d e v r a a g of d e Rij k s o v e r h ei d hi e r e e n r ol i n h e eft e n w o r dt e e n s p a n ni n g g e si g n al e e r d t u s s e n d e b e h o eft e a a n m a at w e r k
e n u nif o r mit eit. E r zij n v e r s c hill e n d e
v o o r h o e v e el h ei d g r o e n p e r 1 0 0
m
2
m o g elij k h e d e n v o o r g r o e n n o r m e n, bij v o o r b e el d e e n n o r m
of p e r w o ni n g. E e n a n d e r e o pti e i s e e n n o r m t e n a a n zi e n v a n d e
b e r ei k b a a r h ei d v a n e e n g r ot e r g r o e n g e bi e d o p e e n b e p a al d e af st a n d v a n w o ni n g e n. E e n a n d e r e di s c u s si e i s of h et o o k
m o et g a a n o m t y p e n g r o e n, bij v o o r b e el d n o r m e n t e n a a n zi e n v a n bi o di v e r sit eit of
o nt s p a n ni n g s m o g elij k h ei d. E r i s bij d e g e m e e nt e n b e h o eft e a a n j u ri di s c h e b o r gi n g v a n v e r g r o e ni n g e n n at u u ri n cl u si ef b o u w e n i n r el ati e t ot p r oj e ct o nt wi k k el a a r s ( zi e o o k p a r a g r a af 3. 4. 2 ) . I n d e i nt e r vi e w s v e r wij z e n b el ei d s m e d e w e r k e r s v a a k n a a r h et p u nt e n s y st e e m i n D e n H a a g ( o. a. v a n uit Ei n d h o v e n, Al m e r e, Ut r e c ht e n G r o ni n g e n ) e n e r i s di s c u s si e of dit s y st e e m j u ri di s c h g e b o r g d k a n w o r d e n of d at e e n n o r m i n vi e r k a nt e
m et e r s g r o e n p e r ( ni e u w e ) w o ni n g
m e e r v o o r d e h a n d li gt, v e r wij z e n d n a a r d e ri c htlij n uit d e v o o r m ali g e N ot a R ui mt e v a n Al m e r e d e n kt o v e r e e n g r o e n n o r m, m a a r
7 5 m 2 p e r w o ni n g.
dit i s n o g ni et c o n c r e et. D e g e m e e nt e Ei n d h o v e n wil k riti s c h g a a n
kij k e n n a a r h u n ei g e n ri c htlij n v a n 4 - 8 m 2 g r o e n p e r ni e u w t e b o u w e n w o ni n g. D e g e m e e nt e e e n n or m v a n 7 5 m
2
g r o e n p e r w o ni n g ; dit i s e e n st a d s n o r m e n e r i s di s c u s si e o v e r of e r bi n n e n st e d elij k
g e v a ri e e r d k a n w o r d e n af s p r a k e n t e
Ut r e c ht h a nt e e rt
m et d e z e n o r m. D e
m e e st e g eï nt e r vi e w d e n m e n e n
d at h et zi n v ol i s o m l a n d elij k e
m a k e n . L N V ( S c h o ut e n, 2 0 2 1 b, p. 1 0 ) b e v e sti gt d at “ af st e m mi n g o p n ati o n a al ni v e a u w elli c ht d e
k r a c ht e n d e d o o r w e r ki n g v a n d e z e c rit e ri a k a n v e r g r ot e n ” e n g e eft a a n d at d e
mi ni st e r s v a n B Z K e n L N V, i n
s a m e n w e r ki n g
m o g elij k h e d e n t ot h et
m et I e n W, V W S, g e m e e nt e n e n p r o vi n ci e s, d e
m e er w a ar d e e n
f o r m ul e r e n v a n e e n g r o e n n o r m of a n d e r e c rit e ri a v o o r d e h o e v e el h ei d g r o e n n a d e r o n d e r z o e k e n ” ( p. 1 0 ).
B el ei d s d e n k e n o v e r st e d elij k g r o e n e n g e z o n d h ei d
| 39
3. 5. 1. 2
M o ni t o ri n g
I n d e i nt e r vi e w s i s g e v r a a g d n a a r d e w e n s elij k h ei d v a n e e n van de
m oti e
m o nit o r v o o r g r o e n i n d e st a d n a a r a a nl ei di n g
W e v e rli n g v a n n o v e m b e r 2 0 2 0, w a a ri n g e v r a a g d i s n a a r h et o nt wi k k el e n v a n e e n l a n d elij k e
m o nit o r G r o e n i n d e st a d w a a r m e e d e v o o rt g a n g v a n v e r g r o e ni n g k a n w o r d e n g e m o nit o r d. V e r s c hill e n d e g e m e e nt e n h e b b e n
m o nit o r s, w a a r bij v a n uit e e n b e p a al d e h o e v e el h ei d g r o e n al s ri c htlij n g e m et e n k a n
w o r d e n bij g e h o u d e n w at d e v o o rt g a n g i s ( bij v o o r b e el d i n Ei n d h o v e n v a n uit d e ri c htlij n 4 - 8 ni e u w e w o ni n g ), of w a a ri n e e n b e st a a n d e
m eti n g v a n d e h o e v e el h ei d g r o e n uit g a n g s p u nt k a n zij n. I n
G r o ni n g e n i s bij v o o r b e el d d e h o e v e el h ei d o p e n b a r e r ui mt e p e r i n w o n e r i n b e el d : 9 3 b e s c hi k b a a r p e r i n w o n e r s, w a a r v a n 5 3 g e m e e nt e Ut r e c ht blij kt d at e r 1 1 3
m
m 2 gr o e n p er
2
m 2 o p e n b a r e r ui mt e i s
o n v e r h a r d, e n 0, 6 b o o m p e r i n w o n e r. Uit d e
m o nit o r v a n d e
m 2 g r o e n e n w at e r b e s c hi k b a a r i s p e r h ui s h o u d e n. Ut r e c ht
m o nit o rt, n a a r
a a nl ei di n g v a n h et r a a d s b e sl uit o m g r o e n e n r o o d i n b al a n s t e o nt wi k k el e n, d e h o e v e el h ei d g r o e n e n w at e r p e r w o ni n g of p e r h ui s h o u d e n i n d e st a d ( o p h et ni v e a u v a n d e p r o g r a m m a b e g r oti n g ) . I n d e g e m e e nt e D e n H a a g w o r dt d e b e h o eft e uit g e s p r o k e n a a n e e n
m o nit o r t e n a a n zi e n v a n h et g e b r ui k v a n h et g r o e n, o m
i n zi c ht t e k rij g e n i n d e v r a a g i n h o e v e r r e e n w a n n e e r b e w o n e r s h et g r o e n o o k g e b r ui k e n. O o k d e g eï nt e r vi e w d e n v a n d e
mi ni st e ri e s h e r k e n n e n d e b e h o eft e a a n e e n
i s di s c u s si e bi n n e n d e v e r s c hill e n d e bij v o o r b e el d o v e r d e m o nit o ri n g t e
mi ni st e ri e s o v e r h o e i n d e t o e k o m st
m o g elij k h ei d o m
m o nit o r v o o r g r o e n i n d e st a d. E r m et
m o nit o ri n g t e k o p p el e n a a n b e st a a n d e
m o nit o ri n g o m t e g a a n , m o nit o r s. E e n o v e r w e gi n g i s
k o p p el e n a a n d e M o nit o r N ati o n al e O m g e vi n g s vi si e, di e d o o r P B L w o r dt uit g e b r a c ht i. s. m. C B S,
R I V M, Ki M e n R C E. 2 D e M o nit o r N ati o n al e O m g e vi n g s vi si e ( N o vi m o nit o r ) g e eft i nf o r m ati e o v e r o nt wi k k eli n g e n i n r el ati e t ot d e d o el e n uit d e N ati o n ale O m g e vi n g s vi si e , o. a. l e ef o m g e vi n g s k w alit eit. V o o r d e t o e p a s si n g hi e r v a n zij n n o g w el st a p p e n t e z ett e n, o. a. h et d et ail ni v e a u, h et b e n o e m e n v a n d o el e n e n p a r a m et e r s o m o p t e st u r e n e n d e b e s c hi k b a a r h ei d v a n d e i nf o r m ati e o m e e n
m o nit o r t e v ull e n. A n d e r e
m o g elij k h e d e n o m t e o v e r w e g e n, zij n a a n sl uit e n bij d e V ol k s g e z o n d h ei d T o e k o m st V e r k e n ni n g ( V T V ) v a n h et R I V M of d e I & W - Atl a s l e ef o m g e vi n g.
3. 5. 2
K e n ni s b e h o eft e n
W e si g n al e r e n k e n ni s b e h o ef t e n o p g r of w e g t w e e o n d e r w e r p e n : • de
m e e r w a a r d e v a n g r o e n v o o r g e z o n d h ei d. H et i s v o o r g e m e e nt e n v a n b el a n g o m b et e r e n i n
i n b e el d k rij g e n w at g r o e n o pl e v e rt. V r a g e n di e n a a r v o r e n zij n g e k o m e n : zij n ?
W at d o et g r o e n
m et d e l e v e n s v e r w a c hti n g v a n
g r o e n i n r el ati e t ot g e d r a g e n l e ef stijl v a n o p?
m e ns e n?
m e ns e n?
W at i s
W at d o et g r o e n
m e e r d et ail
m et g el u k ki g
m e e r n o di g d a n h et a a nl e g g e n v a n
W at d o et h et v o o r w el zij n ? E n l e v e rt h et l e eftij d s wi n st
Wel k e s p e cifi e k e a s p e ct e n d r a g e n bij a a n g e z o n d h ei d s wi n st d o o r g r o e n e n w el k e d o el g r o e p e n e n w el k e
i nt e r v e nti e s h e b j e d a n n o di g ? • v e rt ali n g v a n ( w et e n s c h a p p elij k e ) k e n ni s n a a r c o n c r et e h a n d v att e n e n ri c htlij n e n. G e m e e nt e n h e b b e n b e h o eft e a a n h a n d eli n g s p e r s p e cti ef. M et d e o nt wi k k eli n g e n di e pl a at s vi n d e n i n h et g r o e n b el ei d e n d e v e r b r e di n g n a a r d e w a a r d e v a n g r o e n v o o r d e f u n cti e s kli m a at, bi o di v e r sit eit e n g e z o n d h ei d, i s e r b e h o eft e aan een
m e e r v e rfij n d e g e r e e d s c h a p s ki st t e n a a n zi e n v a n d e h o e v e el g r o e n, w el k (t y p e ) g r o e n, e n w a a r dit
g r o e n a a n m o et v ol d o e n
v o o r d e g e w e n st e f u n cti e s ( h et j ui st e g r o e n o p d e j ui st e pl e k o m e e n b e p a al d e
f u n cti e t e k u n n e n v e r v ull e n ). H o e
m o et j e st r at e n i n ri c ht e n o m d at w at e r t e k u n n e n b e r g e n ? H o e v e el g r o e n
m o et e r d a n i n ? H o e d o e j e d at d a n ?
E n wi e g a at h et b et al e n ?
w at zij n t e c h ni s c h e c o n s e q u e nti e s v a n ni e u w e o nt wi k k eli n g e n W e g a a n b o m e n pl a nt e n o m
m e e r w at e r t e b e r g e n i n
b o d e ml e v e n d at dit a a n k a n ? Al s w e v e el
Wel k e i n ri c hti n g s ei s e n zij n e r, m a a r o o k : m et b et r e k ki n g t ot v e r g r o e n e n ?
d e st a d. K a n d e b o d e m d at a a n ? I s e r d a n
m e e r w at e r g a a n b e r g e n, w o r dt h et b o d e ml e v e n
i nt e r e s s a nt, of ni et ? G a i k b o m e n pl a nt e n di e d a n o o k bij d at w at e r k u n n e n ?
W at g e b e u rt e r
m et d e g r o n d w at e r st a n d ? K rij g i k d at w at e r n o g v e r d a m pt ? K o el t h et d a n o o k ? ( B el ei d s m e d e w e r k e r g e m e e nt e D e n H a a g ) D e g r ot e b o u w o p g a v e w a a r g e m e e nt e n v o o r st a a n,
m a a kt d e u r g e nti e v o o r h a n d eli n g s p e r s p e cti e v e n o p h et
l o k al e b el ei d s ni v e a u g r o ot. E e n a a nt al g e m e e nt e n g e eft a a n t e w o r st el e n
m et v o o r w a a r d e n e n h et st ell e n
v a n g r o e n e ei s e n a a n o nt wi k k eli n g e n, t e m e e r o m d at d e w o ni n g b o u w d o el st elli n g e n h e el d wi n g e n d zij n. 2
C e nt r a al B u r e a u v o o r d e St ati sti e k ( C B S ), K e n ni si n stit u ut v o o r M o bili t eit s b el ei d ( Ki M ), Rij k s di e n st v o o r h e t C ult u r e el E rf g o e d ( R C E ) e n Rij k si n stit u ut v o o r V ol k s g e z o n d h ei d e n Mili e u ( R I V M ). (htt p s : / / w w w. p bl. nl / p u bli c ati e s / m o nit o r - n ati o n al e o m g e vi n g s vi si e - 2 0 2 0 )
4 0 | W Ot - r a p p o rt 1 4 1
G e m e e nt e n z o e k e n n a a r
m a ni e r e n o m ri c hti n g p r oj e ct o n t wi k k el a a r s,
m a a r o o k bi n n e n d e g e m e e nt e
di s c u s si e s b et e r t e k u n n e n v o e r e n. Ri c hti n g p r oj e ct o nt wi k k el a a r s i s h et v a n b el a n g o m d e t o e g e v o e g d e w a a r d e t e k u n n e n k w a ntifi c e r e n e n t e m o n et a ri s e r e n , bij v o o r b e el d n a a r l e eftij d s v e r w a c ht i n g, o p g el d of a r b ei d s p r o d u cti vit eit. O o k vi n d e n z e h et v a n w a a r d e d at k e n ni s b r ui k b a a r i s v o o r a n d e r e n di e e r m e e
m o et e n
w e r k e n, bij v o o r b e el d p r oj e ct o nt wi k k el a a r s. G e m e e nt e n h e b b e n b e h o eft e a a n l a n d elij k e t o ol s. Z o al s e e r d e r a a n g e g e v e n, k a n h et k e n ni s p r o g r a m m a d at l a n d elij k w o r dt o nt wi k k el d i n h et k a d e r v a n h et p r o g r a m m a G r o e n e G e z o n d e L e ef o m g e vi n g w a a r s c hij nlij k d e el s i n d e z e b e h o eft e v o o r zi e n. Bi n n e n h et p r o g r a m m a G r o e n e G e z o n d e L e ef o m g e vi n g w o r dt i n g e z et o p h et c r e ë r e n v a n e e n st e vi g e l a n d elij k e, r e gi o n al e e n l o k al e k e n ni si nf r a st r u ct u u r ( V a n A r k el et al. , 2 0 2 1 ). E e n v a n d e a cti elij n e n d a a r bij i s h et o nt wi k k el e n v a n e e n l a n d elij k k e n ni s p o rt a al o m i nf o r m ati e v o o r zi e ni n g o v e r zi c ht elij k e n i n s a m e n h a n g t e o nt sl uit e n.
O o k w o r dt i n g e z et o p h et o nt wi k k el e n v a n e e n l a n d elij k l e r e n d n et w e r k, o m r e gi o n a al o nt wi k k el d e k e n ni s t e k u n n e n d el e n e n t e o nt sl uit e n e n o p h et o nt wi k k el e n v a n e e n r e gi o n a al v e r a n k e r d e k e n ni si nf r a st r u ct u u r , di e a a n sl uit bij l o k al e e n r e gi o n al e n et w e r k e n w a a ri n p a rtij e n al s a m e n w e r k e n, z o al s g e m e e nt e n, G G D ’e n e n k e n ni s o r g a ni s ati e s. D o el v a n d e z e s a m e n w e r ki n g i s t e k u n n e n a a n sl uit e n o p k e n ni s b e h o eft e n v a n uit r e gi o n al e e n l o k al e p a rtij e n. T e r v o e di n g v a n l a n d elij k b el ei d e n v o o r h et v e r d e r b r e n g e n v a n h et t h e m a g e z o n d e g r o e n e l e ef o m g e vi n g w o r dt i n g e z et o p t h e m at af el s, w a a ri n i n p ut v a n s p e ci ali st e n w o r dt g e z o c ht, e n o p h et b e n utt e n v a n o n d e r z o e k uit r el e v a nt e p r o g r a m m a ’s v a n ( k e n ni s )i n st elli n g e n e n h et v e r d e r uit z ett e n v a n o n d e r z o e k hi e ri n ( V a n A r k el et al. , 2 0 2 1 ).
3. 6
S a m e n v att e n d e c o n cl u si e s
D e v e r t ali n g v a n g e z o n d h ei d s a m bi ti e s o p h o o f dlij n e n n a a r g r o e n m a a t r e g el e n i n d e p r a k tij k n o g l a s ti g g e v o n d e n . K e n ni s o v e r d e
wij z e
w or dt
w a a r o p b a t e n v a n g r o e n t o t s t a n d k u n n e n k o m e n,
o n t b r e e k t n o g g r o t e n d e el s . • Z o w el h et Rij k al s g e m e e nt e n h e b b e n a a n d a c ht v o o r e e n v e el h ei d a a n g e z o n d h ei d s b at e n e n r ef e r e r e n d a a r bij a a n w et e n s c h a p p elij k o n d e r z o e k. H et d e n k e n o v e r d e wij z e w a a r o p d e z e b at e n t ot st a n d k u n n e n k o m e n – w el k t y p e g r o e n e n w el k e i n ri c hti n g v a n g r o e n, o o k r e k e ni n g h o u d e n d b e v ol ki n g s s a m e n st elli n g – b e vi n dt zi c h n o g i n e e n p ril st a di u m. Dit zit v e el
m et d e
mi n d e r i n d e b el ei d st h e o ri e v a n
d e o v e r h ei d . • G e m e e nt e n di e al v e r d e r zij n i n h u n b el ei d st h e o ri e o n d e r s c h ei d e n c rit e ri a w a a r h et g r o e n a a n v ol d o e n, o p h et vl a k v a n o n d e r
m o et
m e e r n a bij h ei d, b e r ei k b a a r h ei d, o n d e r h o u d, s o ci al e v eili g h ei d e n
b e w e e g v ri e n d elij k e i n ri c hti n g. • Mi ni st e ri e s
m a k e n b el ei d o p h o of dlij n e n. K e u z e s v o o r t y p e n g r o e n
w o r d e n : dit i s v e el al
m o et e n o p l o k a al ni v e a u g e m a a kt
m a at w e r k. Z e wij z e n o o k o p h et a a n sl uit e n o p w e n s e n v a n b e w o n e r s. G e m e e nt e n
z ett e n i n o p e e n b r e d e w a ai e r a a n t y p e n g r o e n, w a a r o n d e r : g r o e n e s c h o ol pl ei n e n, s t a d sl a n d b o u w, b u u rt p a r kj e s, p o st z e g el p a r kj e s, v e rti c a al g r o e n, g r o e n bl a u w e v e r bi n di n g e n e n v e r g r o e ni n g v a n d e r o d e i nf r a st r u ct u u r. • De
mi ni st e ri e s z ett e n v ol i n o p f u n cti e c o m bi n ati e s. O o k g e m e e nt e n zi e n d ui d elij k e k a n s e n v o o r
f u n cti e c o m bi n ati e s e n n o e m e n di v e r s e p r a ktij k v o o r b e el d e n ( ki n d e r s p e el pl e k
m et bi o di v e r s e r a n d e n,
t o e v o e g e n v a n kli m a at g r o e n a a n g r o e n e s c h o ol pl ei n e n ). E e n a a nt al g e m e e nt e n h e eft o o k d e e r v a ri n g d at h et c o m bi n e r e n v a n f u n cti e s w ri n gt. D e d r u k o p g r o e n i s g r o ot, h et s p a n ni n g s v el d o mt r e nt h et c o m bi n e r e n v a n f u n cti e s i s e r d o o r c o r o n a ni et
mi n d e r o p g e w o r d e n. O o k b e g rij p e n b e w o n e r s
m e e r n at u u rlij k b e h e e r
ni et altij d. • H et d e n k e n o v e r g e z o n d h ei d s ri si c o’ s v a n g r o e n st a at n o g i n d e ki n d e r s c h o e n e n bij d e Rij k s o v e r h ei d. V W S h e eft w el o o g v o o r ri si c o ’s v a n g r o e n v o o r d e g e z o n d h ei d, z o al s all e r gi e ë n ( p oll e n ), pl a g e n e n i nf e cti e zi e kt e n,
m a a r d e i nt e r d e p a rt e m e nt al e uit wi s s eli n g o v e r dit o n d e r w e r p i s n o g s u m mi e r. Bij
g e m e e nt e n h e eft dit o n d e r w e r p g e e n a a n d a c ht i n d e g r o e n vi si e s, d e a a n p a k v e rl o o pt vi a h et r e g uli e r e g r o e n b e h e e r e n o n d e r h o u d. Mi ni s t e ri e s e n g e m e e n t e n si g n al e r e n v e r s c hill e n t e n a a n zi e n v a n d e b e s c hi k b a a r h ei d v a n g r o e n bi n n e n d e s t e d e n e n si g n al e r e n o o k t e k o r t e n, • Z e si g n al e r e n d at wij k e n
m e t n a m e i n d e l a g e S E S - wij k e n .
m e t w ei ni g g r o e n v a a k s a m e n v all e n
m et wij k e n m et e e n l a g e s o ci a al e c o n o mi s c h e
st at u s ( S E S ) , w a a r v e r s c hill e n d e p r o bl e m e n zi c h o p st a p el e n z o al s o p e c o n o mi s c h, g e z o n d h ei d s - e n s o ci a al vl a k.
B el ei d s d e n k e n o v e r st e d elij k g r o e n e n g e z o n d h ei d
| 41
• O o k d o o r g a a n d e 5 0 k m / u - st r at e n
m et b r e d e p r ofi el e n zij n v a a k ‘g r o e n a r m ’ e n bi e d e n k a n s e n v o o r
v e r g r o e ni n g . A n d e r e st e ni g e pl e k k e n i n d e st e d e n zij n bij v o o r b e el d b e d rij v e nt e r r ei n e n e n wi n k el c e nt r a . T e k o rt e n a a n g r o e n w o r d e n o o k i n d e t o e k o m st v e r w a c ht, v a a k g e r el at e e r d a a n w o ni n g b o u w o p g a v e n e n d e kli m a at o p g a v e. • Al s h et g a at o m g r o e n v o o r g e z o n d h ei d e n w el zij n ki e z e n z o w el Rij k al s g e m e e nt e n v e el al v o o r d e b r e d e b e v ol ki n g al s d o el g r o e p. D a a r n a a st k rij g e n s p e cifi e k e g r o e p e n a a n d a c ht. H et g a at d a n g r of w e g o m ki n d e r e n, o u d e r e n e n g r o e p e n • Gr o e p e n
m et e e n k w et s b a r e g e z o n d h ei d.
m et e e n k w et s b a r e g e z o n d h ei d w o n e n v e el al g e c o n c e nt r e e r d i n l a g e S E S- wij k e n . V e r g r o e ni n g v a n
d e r g elij k e wij k e n i s v e el al l a sti g e r d a n v a n a n d e r e wij k e n. Di e uit d a gi n g h e eft t e i nf r a st r u ct u r el e b e p e r ki n g e n ( o u d e, v e r st e e n d e wij k e n ) e n a n d e r zij d s
maken
m et e n e r zij d s
m et h et b e p e r kt e d r a a g vl a k o n d e r
b e w o n e r s v o o r v e r g r o e ni n g. G e m e e n t e n z e t t e n bij ni e u w e s t e d elij k e o n t wi k k eli n g e n t o ol s i n v o o r v e r g r o e ni n g; d e ui t d a gi n g i s d e a f d wi n g b a a r h ei d hi e r v a n. • V e r s c hill e n d e g e m e e nt e n o nt wi k k el e n i n st r u m e nt e n v o o r
m e e r n at u u ri n cl u si ef b o u w e n. H et p u nt e n s y st e e m
d at D e n H a a g h a nt e e rt , h e eft bij v o o r b e el d o o k A m st e r d a m e n Nij m e g e n g eï n s pi r e e r d o m e e n i n st r u m e nt o p dit vl a k t e o nt wi k k el e n. A n d e r e g e m e e nt e n g e v e n a m biti e s v o o r v e r g r o e ni n g
mee aan
p r oj e ct o nt wi k k el a a r s. O v e r w e gi n g e n o m n at u u ri n cl u si vit eit
m a k e n, li g g e n
m e e r af d wi n g b a a r t e
bij v o o r b e el d i n h et k o p p el e n v a n ei s e n of a m biti e s a a n b e st e m mi n g s pl a n n e n of d e z e t ot v e r g u n ni n g v e r ei st e t e
m a k e n.
V e r g r o e ni n g s b el ei d v o o r b e s t a a n d s t e d elij k g e bi e d i s
mi n d e r v e r o n t wi k k el d d a n d a t v o o r ni e u w e
s t e d elij k e o n t wi k k eli n g e n. • V o o r v e r g r o e ni n g i n b e st a a n d st e d elij k g e bi e d n e m e n g e m e e nt e n all e rl ei i niti ati e v e n, z o al s s u b si di e v o o r g r o e n e d a k e n, h et v e r g r o e n e n v a n t ui n e n, h et o n d e r st e u n e n v a n
m a at s c h a p p elij k i niti ati e v e n v o o r
v e r g r o e ni n g i n wij k e n. O o k zij n e r i niti ati e v e n z o al s O p e r ati e St e e n b r e e k e n h et N K T e g el wi p p e n w a a r g e m e e nt e n bij a a n h a k e n. S y st e m ati s c h e v e r g r o e ni n g i n d e b e st a a n d e o m g e vi n g, wij k e n, i s n o g l a sti g. Uit d a gi n g e n zij n e r bij v o o r b e el d
m et n a m e i n l a g e S E S -
m e t b et r e k ki n g t ot l ei di n g e n e n v o o r k e u r e n v a n
b e w o n e r s. K a n s e n v o o r v e r g r o e n e n i n b e st a a n d st e d elij k g e bi e d w o r d e n g e zi e n i n
m e e k o p p el e n,
bij v o o r b e el d bij r e n o v ati e v a n st r at e n of wij k e n. • Di v e r s e g e m e e nt e h e b b e n a m biti e s v o o r h et h e ri n ri c ht e n v a n d e o p e n b a r e r ui mt e e n h et v e r v a n g e n v a n v e r h a r di n g ( d e n k a a n a ut ol u w
m a k e n v a n st e d e n : p a r k e e r pl a at s e n of b r e d e st r at e n v e r v a n g e n d o o r
g r o e n ). E e n g e m e e nt e h e eft al ri c htlij n e n v o o r e e n kli m a at - a d a pti e v e h e ri n ri c hti n g v a n d e o p e n b a r e r ui mt e. Dit all e s bi e dt k a n s e n v o o r g r o e n . • G e m e e nt e n d e n k e n d at rij k s b el ei d
m e e r e e n r ol k a n s p el e n d a n h et n u d o et. Di e w e n s h e eft o n d e r
m e er
b et r e k ki n g o p u nif o r mit eit . Ge m e e nt e n will e n ni et all e m a al h et wi el uit vi n d e n . Hi e r bij s p e elt w el d e v r a a g of d e R ij k s o v e r h ei d hi e r e e n r ol i n h e eft, e n w o r dt e e n s p a n ni n g g e si g n al e e r d t u s s e n d e b e h o eft e a a n m a at w e r k e n u nif o r mit eit.
D e Rij k s o v e r h ei d o n d e r z o e kt
m o m e nt e el d e m e e r w a a r d e e n
m o g elij k h e d e n v a n
h et f o r m ul e r e n v a n e e n bi n n e n st e d elij k e g r o e n n o r m of a n d e r e c rit e ri a v o o r d e h o e v e el h ei d g r o e n . • O o k d e b e h o eft e a a n e e n
m o nit o r v o o r g r o e n i n d e st a d w o r dt g e d e el d ; e n k el e g e m e e nt e n
m o nit o r e n al,
bij v o o r b e el d d e b e s c hi k b a a r h ei d v a n g r o e n e n w at e r p e r h ui s h o u d e n of i n w o n e r. E r i s di s c u s si e bi n n e n d e v e r s c hill e n d e
mi ni st e ri e s o v e r h o e i n d e t o e k o m st
m et
m o nit o ri n g o m t e g a a n e n w el k e r ol h et Rij k hi e ri n
k a n s p el e n. • G e m e e nt e n h e b b e n b e h o eft e a a n e m pi ri s c h e o n d e r b o u wi n g v a n eff e ct e n v a n g r o e n e n a a n p r a kti s c h e t o e p a s si n g s m o g elij k h e d e n. H et h el pt h e n o m d r a a g vl a k bi n n e n d e ei g e n o r g a ni s ati e t e k rij g e n v o o r i n z et o p g r o e n. H et k e n ni s pl atf o r m d at V W S o p z et i n h et k a d e r v a n k e n ni s di s s e mi n ati e bi n n e n h et p r o g r a m m a G r o e n e G e z o n d e L e ef o m g e vi n g k a n e e n i n st r u m e nt zij n w a a r m e e d e R ij k s o v e r h ei d i n d e z e b e h o eft e v o o r zi et.
4 2 | W Ot - r a p p o rt 1 4 1
4
W et e n s c h a p p elij k e
4. 1
I nl ei di n g
o n d e r b o u wi n g
I n d e v o o r g a a n d e h o of d st u k k e n i s v e r w o o r d w el k e i d e e ë n bi n n e n h et b el ei d l e v e n t e n a a n zi e n v a n d e wij z e w a a r o p, d o o r h et i n z ett e n v a n g r o e n, d e g e z o n d h ei d e n h et w el zij n v a n st a d s b e w o n e r s b e v o r d e r d k a n w o r d e n. I n dit h o of d st u k st a at d e v r a a g c e nt r a al i n h o e v e r r e d e z e i d e e ë n o n d e r b o u w d k u n n e n w o r d e n o p g r o n d v a n h et w et e n s c h a p p elij k e o n d e r z o e k hi e r n a a r. Uit d e i nt e r vi e w s i s g e bl e k e n d at d e b el ei d st h e o ri e ë n v a n d e v e r s c hill e n d e o v e r h e d e n r o n d o m g r o e n e n g e z o n d h ei d v a a k o p z ’n mi n st d e el s g e b a s e e r d zij n o p i n zi c ht e n uit d e w et e n s c h a p, m a a r a ) d at e r v e r s c hil b e st a at t u s s e n d e g eï nt e r vi e w d e o v e r h e d e n i n d e m at e w a a ri n e n b ) d at d e b el ei d st h e o ri e d o o r g a a n s v rij gl o b a al v a n a a r d blijft.
Hi e r k a n n o g a a n t o e g e v o e g d w o r d e n d at c ) w a a r d e b el ei d st h e o ri e s p e cifi e k w o r dt, h et m e e st al ni et d ui d elij k i s o p w el k e w et e n s c h a p p elij k e st u di e ( s ) m e n zi c h hi e r bij b a s e e rt ( e n d a a r m e e h o e g e d e g e n e n r e c e nt d e z e zij n ). V a n w e g e d e v e r s c hill e n t u s s e n d e o v e r h e d e n i s dit h o of d st u k ni et r e c ht st r e e k s o p g e h a n g e n a a n d e hi e r v o o r b e s p r o k e n b el ei d st h e o ri e ë n. I n pl a at s d a a r v a n w o r dt e e n m e e r al g e m e n e st r u ct u u r a a n g e h o u d e n. V o o r z o v e r e r o n d e r z o e k n a a r v e r ri c ht i s, k o m e n d e i d e e ë n uit d e di v e r s e b el ei d st h e o ri e ë n hi e r bij w el a a n b o d, h et zij i n d e v o r m v a n e e n o n d e r b o u wi n g e r v o o r d a n w el i n d e v o r m v a n h et e m pi ri s c h ni et o n d e r st e u n d w o r d e n. A a n h et ei n d v a n dit h o of d st u k w o r dt o o k i n g e g a a n o p k e n n i sl a c u n e s, z o w el t e n a a n zi e n v a n i d e e ë n uit h et b el ei d di e ( n o g ) ni et w et e n s c h a p p elij k g et o et st zij n al s t e n a a n zi e n v a n v a n uit h et b el ei d al s o nt b r e k e n d e r v a r e n k e n ni s.
H et h o of d st u k i s o p g e b o u w d r o n d o m e e n z e st al v r a g e n : 1.
G e z o n d h ei d e n w el zij n : w a a r h e b b e n w e h et p r e ci e s o v e r ( d efi niti e s e n a s p e ct e n ) ?
2.
H o e k a n g r o e n g e z o n d h ei d e n w el zij n b e v o r d e r e n ( m e c h a ni s m e n ) ?
3.
W el k g r o e n a a n b o d w e r kt h et b e st ?
4.
H o e d e h ui di g e a a n b o d sit u ati e q u a g r o e n t e k a r a kt e ri s e r e n ?
5.
Wi e h e eft e r ( h et
6.
W at zij n
m e e st e ) b a at bij ?
b el a n g rij k e o p e n st a a n d e k e n ni s v r a g e n ?
Hi e r bij g el dt d at d e v r a g e n v a a k ni et l o s v a n el k a a r b e a nt w o o r d k u n n e n w o r d e n d a n w el d at d e a nt w o o r d e n er o p
4. 2
m et el k a a r s a m e n h a n g e n. E e n b e p a al d e
m at e v a n o v e rl a p i s d a a r m e e o n v e r mij d elij k.
G e z o n d h ei d e n w el zij n : w a a r h e b b e n w e h et p r e ci e s o v e r ?
I n h et b el ei d k o m e n d ri e t e r m e n n a a r v o r e n : g e z o n d h ei d, w el zij n e n (i n w at
mi n d e r e
m at e ) k w alit eit v a n
l e v e n. D e d efi niti e s v a n d e z e d ri e t e r m e n, e n d a a r m e e h u n o n d e rli n g e r el ati e s, li g g e n ni et e e n d ui di g v a st. I n d e v e el g e h a nt e e r d e
W H O - d efi niti e w o r dt g e z o n d h ei d g e d efi ni e e r d i n t e r m e n v a n f y si e k,
m e nt a al e n s o ci a al
w el zij n ( W H O, 1 9 4 8 ). I n v e el v a n d e lit e r at u u r o v e r w el zij n w o r dt dit g e zi e n al s i et s s u bj e cti ef s ( ‘ s u bj e cti v e w ell - b ei n g ’, zi e bij v. O E C D, 2 0 1 3 ). Dit z elf d e g el dt o o k v o o r k w alit eit v a n l e v e n, v ol g e n s d e z elf d e
W H O
( 2 0 1 2 ) ; hi e ri n w o r dt k w alit eit v a n l e v e n g e d efi ni e e r d al s “a n i n di vi d u al ’s p e r c e pti o n of t h ei r p o siti o n i n lif e i n t h e c o nt e xt of t h e c ult u r e a n d v al u e s y st e m s i n w hi c h t h e y li v e a n d i n r el ati o n t o t h ei r g o al s, e x p e ct ati o n s, st a n d a r d s a n d c o n c e r n s ” . D a a r m e e lij k e n d e b e g ri p p e n w el zij n e n k w alit eit v a n l e v e n di c ht bij el k a a r t e li g g e n ; z e w o r d e n hi e r al s uit wi s s el b a a r g e zi e n e n d o o r el k a a r g e b r ui kt. T e n a a n zi e n v a n d e o n d e rli n g e r el ati e t u s s e n k w alit eit v a n l e v e n e n g e z o n d h ei d k a n n o g h et v ol g e n d e w o r d e n o p g e m e r kt. I n d e lit e r at u u r b et r eff e n d e k w alit eit v a n l e v e n w o r dt g e z o n d h ei d v e el al al s e e n d et e r mi n a nt d a n w el e e n v a n d e c o m p o n e nt e n v a n d e k w alit eit v a n l e v e n g e zi e n ( zi e bij v. J o v a n o vi ć et al. , 2 0 1 9 ). K w al it eit v a n l e v e n z o u d a a r m e e e e n
m e e r o m v att e n d b e g ri p zij n d a n g e z o n d h ei d. I n d e i n o p k o m st
zij n d e ni e u w e d efi niti e v a n g e z o n d h ei d, o o k w el p o siti e v e g e z o n d h ei d g e n o e m d, w o r dt k w alit eit v a n l e v e n j ui st o m g e k e e r d al s e e n di m e n si e v a n g e z o n d h ei d g e zi e n ( H u b e r et al. , 2 0 1 6 ).
B el ei d s d e n k e n o v e r st e d elij k g r o e n e n g e z o n d h ei d
| 43
Al h o e w el e r i n all e g e v all e n v a n uit w o r dt g e g a a n d at e r g r o s s o
m o d o p o siti e v e v e r b a n d e n b e st a a n t u s s e n
g e z o n d h ei d e n k w alit eit v a n l e v e n, zij n d e z e v e r b a n d e n z e k e r ni et p e rf e ct. D a a r n a a st k u n n e n e r o o k a a n el k v a n d e c o n c e pt e n
m e e r d e r e a s p e ct e n w o r d e n o n d e r s c h ei d e n. D e z e a s p e ct e n h o e v e n ni et altij d p o siti ef
s a m e n t e g a a n : w at g o e d i s v o o r h et e n e a s p e ct i s d at ni et n o o d z a k elij k e r wij s v o o r h et a n d e r e a s p e ct. Al s w e de
W H O - d efi niti e v a n g e z o n d h ei d e v e n al s uit g a n g s p u nt n e m e n, h o eft w at (i n i e d e r g e v al o p d e k o rt e
t e r mij n ) g o e d i s v o o r h et
m e nt al e e n h et s o ci al e w el zij n d at ni et altij d t e zij n v o o r h et (l a n g e t e r mij n ) f y si e k e
w el zij n. E e n v o o r b e el d i s h e t s a m e n b a r b e c u e ë n i n h et p a r k, e e n s o ci al e a cti vit eit di e d o o r d e d e el n e m e r s d o o r g a a n s al s pl e zi e ri g w o r d t e r v a r e n. F y si e k g e zi e n k a n d e e n e r gi e - i n n a m e d a a r bij e c ht e r g e m a k k elij k h o g e r li g g e n d a n h et e n e r gi e v e r b r ui k, d a a r m e e e e r d e r bij d r a g e n d a a n o v e r g e wi c ht d a n dit t e g e n g a a n d ( e n d at n o g af g e zi e n v a n h et
m o g elij k e n e g ati e v e eff e ct v a n h et b a r b e c u e ë n o p d e l o k al e l u c ht k w alit eit ). Z elf s
bi n n e n d e f y si e k e g e z o n d h ei d k u n n e n
m e e r d e r e a s p e ct e n w o r d e n o n d e r s c h ei d e n, w a a r bij w at g o e d i s o p h et
e n e p u nt n e g ati ef k a n uit p a k k e n o p e e n a n d e r p u nt. Hi e r v o o r h o eft all e e n v el e
m o g elij k e bij w e r ki n g e n v a n
m a a r g e d a c ht t e w o r d e n a a n d e
m e di cij n e n di e i n h u n bij sl uit e r s w o r d e n g e n o e m d.
S a m e n v att e n d lij kt h et b el a n g rij k o m t e s p e cifi c e r e n
m e t h et o o g o p w el k ( e ) g e z o n d h ei d s - e n / of
w el zij n s a s p e ct ( e n ) e e n g r o e n e i n g r e e p w o r dt o v e r w o g e n e n o o g t e h e b b e n v o o r
m o g elij k e n e g ati e v e
bij w e r ki n g e n t. a. v. a n d e r e a s p e ct e n.
4. 3
H o e b e v o r d e rt g r o e n d e g e z o n d h ei d e n h et w el zij n ?
I n d e w et e n s c h a p p elij k e lit e r at u u r w o r d e n n a bij h ei d v a n e n / of c o nt a ct t e g a a n o p s p e cifi e k e v e r s c hill e n d e
m e er d er e
m e c h a ni s m e n g e n o e m d di e s p e cifi c e r e n h o e d e
m et g r o e n d e g e z o n d h ei d e n h et w el zij n z o u d e n ku n n e n b eï n vl o e d e n. Al v o r e n s i n
m e c h a ni s m e n kij k e n w e e e r st n a a r e e n a a nt al c o n c e pt u el e k a d e r s w a a ri n g e p o o g d i s
m e c h a ni s m e n e e n pl a at s t e g e v e n. E e n v a n d e e e r st e k a d e r s i s d at v a n H a rti g et al. ( 2 0 1 4 ).
Hi e r i n w o r d e n vi e r
m e c h a ni s m e n o n d e r s c h ei d e n di e d e stij d s h et p r o mi n e nt st w a r e n i n d e w et e n s c h a p p elij k e
lit e r at u u r : h et v e r b et e r e n v a n d e l u c ht k w alit eit, h et sti m ul e r e n v a n li c h a m elij k e a c ti vit eit, h et f a cilit e r e n v a n s o ci al e c o nt a ct e n e n h et r e d u c e r e n v a n st r e s s. M a r k e v y c h et al. ( 2 0 1 7 ) b o u w e n hi e r o p v o o rt e n k o m e n e e n t a x o n o mi e v a n s o o rt e n e n i n st o r ati ef. O n d e r
m e c h a ni s m e n. E r w o r d e n d ri e c at e g o ri e ë n o n d e r s c h ei d e n :
m et
miti g e r e n d, r e st o r ati ef
miti g e r e n d w o r dt o n d e r a n d e r e h et r e d u c e r e n v a n bl o ot st elli n g a a n o n g u n sti g e
mili e u c o n diti e s v e r st a a n. Dit o m v at n a a st h et v e r mi n d e r e n v a n d e bl o ot st elli n g a a n bij v o o r b e el d fij n st of o o k z a k e n z o al s h et t e g e n g a a n v a n hitt e st r e s s. O n d e r r e st o r ati ef v all e n st r e s s e n h et h e r st ell e n v a n
m e c h a ni s m e n z o al s h et r e d u c e r e n v a n
m e nt al e v e r m o ei d h ei d. Bij i n st o r ati ef g a at h et o m h et o p b o u w e n v a n
g e z o n d h ei d s b e v o r d e r e n d e c a p a cit eit e n of k a pit a al, z o al s e e n g o e d e li c h a m elij k e c o n diti e ( vi a h et sti m ul e r e n v a n li c h a m elij k e a cti vit eit ) of e e n h o g e
m at e v a n s o ci al e s a m e n h a n g i n d e w o o n o m g e vi n g ( vi a h et f a cilit e r e n
v a n p o siti e v e s o ci al e c o nt a ct e n ). M a r s ell e et al. ( 2 0 2 1 ) i nt e g r e r e n d e t w e e v o o r g a a n d e
m o d ell e n e n g a a n
d a a r bij s p e cifi e k uit v a n bi o di v e r sit eit i n pl a at s v a n n at u u r. Hi e r bij i s h et b e g ri p bi o di v e r sit eit b r e e d g eï nt e r p r et e e r d : h et g a at ni et all e e n o m d e v a ri ati e ( bij v. i n t e r m e n v a n s o o rt e n rij k d o m ), h o e v e el h ei d e n
m a ar o o k o m
m e e r al g e m e e n d e s a m e n st elli n g. 3 V e r d e r v o e g e n z e e x pli ci et e e n vi e r d e c at e g o ri e v a n
m e c h a ni s m e n t o e : s c h a d e n d, d. w. z.
m et n a d eli g e g e v ol g e n d o o r d e g e z o n d h ei d e n / of h et w el zij n.
E e n a n d e r s o o rti g r a a m w e r k i s d at v a n B r at m a n et al. ( 2 0 1 9 ). Dit r a a m w e r k b e p e r kt zi c h t ot d e g e z o n d h ei d e n g a at
m e nt al e
m e e r s p e cifi e k i n o p d e v o o r w a a r d e n d a n w el ‘st a p p e n ’ i n h et p r o c e s. D e e e r st e st a p
b et r eft w at e r q u a n at u u r a a n w e zi g i s, z o w el q u a h o e v e el h ei d al s q u a s a m e n st elli n g, e n d e k w alit eit e n di e h et h e eft. D e t w e e d e st a p b et r eft d e c o nt a ct di e
m e n er
m at e v a n bl o ot st e lli n g v a n h et i n di vi d u a a n di e n at u u r, d e
m at e v a n
m e e h e eft ( ‘e x p o s u r e ’) e n d e d e r d e s t a p d e a a r d v a n h et c o nt a ct / h et t y p e i nt e r a cti e
e r m e e ( s o o rt a cti vit eit e n o p g e d a n e e r v a ri n g ; ‘e x p e ri e n c e ’). D e vi e r d e e n l a at st e st a p b et r eft d a n h et eff e ct op de
m e nt al e g e z o n d h ei d, w a a r bij e x pli ci et a a n d a c ht i s v o o r v e r s c hill e n d e a s p e ct e n v a n
m e nt al e g e z o n d h ei d
e n d at h et eff e ct v o o r v e r s c hill e n d e b e v ol ki n g s g r o e p e n v e r s c hill e n d k a n uit p a k k e n. V o o r o n d e r h a vi g e st u di e w o r dt hi e r e e n st e r k o p B r at m a n et al. ( 2 0 1 9 ) g eï n s pi r e e r d r a a m w e r k v o o r g e st el d al s d e n k m o d el, d at w e d e n a a m “ N at u r al E n vi r o n m e nt f o r H e alt h I m p a ct A s s e s s m e nt ” ( N at u r al E 4 H I A ) r a a m w e r k h e b b e n g e g e v e n. N et z o al s h et r a a m w e r k v a n B r at m a n et al. ( 2 0 1 9 ) i s dit m e e r e e n p r o c e s m o d el. E r i s e c ht e r e e n a a nt al v e r s c hill e n. O m t e b e gi n n e n, b e p e r kt dit m o d el zi c h ni et t ot d e 3
Dit k a n o o k h et w el of ni et a a n w e zi g zij n v a n e e n s p e cifi e k e s o o rt b e t r eff e n.
4 4 | W Ot - r a p p o rt 1 4 1
m e nt al e g e z o n d h ei d. E e n t w e e d e
p u nt i s d at i n d e e e r st e ‘st a p ’, hi e r E xi st e n c e g e n o e m d, o o k d e l o c ati e v a n d e n at u u r (t e n o p zi c ht e v a n di e v a n h et i n di vi d u ) al s e e n b el a n g rij k k e n m e r k w o r dt g e zi e n. 4 D o o r d e l o c ati e i n d e e e r st e st a p m e e t e n e m e n, k a n d e t w e e d e st a p, E x p o s u r e, s c h e r p e r g e d efi ni e e r d w o r d e n al s d a a d w e r k elij k c o nt a ct. I n t e g e n st elli n g t ot bij B r at m a n et al. ( 2 0 1 9 ) v alt t o e g a n g t ot, of n a bij h ei d v a n, n u o n d e r d e e e r st e st a p. Dit z o u h et a a n b o d q u a n at u u r g e n o e m d k u n n e n w o r d e n. D a a r n a a st o n d e r s c h ei dt h et r a a m w e r k h et t y p e i nt e r a cti e m et d e n at u u r ( E n g a g e m e nt ) v a n d e e r v a ri n g ( E x p e ri e n c e ) w a a ri n E x p o s u r e e n E n g a g e m e nt r e s ult e r e n. E e n a n d e r v e r s c hil i s d at E xi st e n c e, E x p o s u r e e n E n g a g e m e nt r e c ht st r e e k s t ot g e z o n d h ei d s eff e ct e n k u n n e n l ei d e n. T e r wijl h et v o o r
m e n t al e g e z o n d h ei d v o o r d e h a n d li gt d at d a a d w e r k elij k c o nt a ct
i s o m t ot e e n eff e ct t e l ei d e n, g el dt dit ni et n o o d z a k elij k e r wij s v o o r all e
m et d e n at u u r n o di g
m e c h a ni s m e n. Z o h o eft
men o m te
p r ofit e r e n v a n h et eff e ct v a n e e n p a r k o p d e l u c ht k w alit eit i n h et o m ri n g e n d e g e bi e d h et p a r k z elf ni et t e b e z o e k e n. H et r e c ht st r e e k s e p a d v a n E x p o s u r e n a a r Eff e ct i s t o e g e v o e g d o m a a n t e g e v e n d at h et t y p e i nt e r a cti e s o m s v a n w eini g b el a n g k a n zij n ( o o k al i s e r w el altij d s p r a k e v a n e e n E x p e ri e n c e ). D e n k bij v o o r b e el d a a n h et g e b r ui k m a k e n v a n d e s c h a d u w di e b o m e n bi e d e n tij d e n s e e n hitt e g olf : o n g e a c ht w at m e n i n di e s c h a d u w d o et, p r ofit e e rt
m e n hi e r v a n. I et s s o o rt g elij k s g el dt v o o r E n g a g e m e nt. Z o l ei dt
li c h a m elij k e a cti vit eit i n d e n at u u r t ot e n e r gi e v e r b r ui k, o n g e a c ht h o e zij n i n h et
m e n d e z e a cti vit eit p r e ci e s e r v a a rt. O o k
m o d el r e c ht st r e e k s e r el ati e s t u s s e n e n e r zij d s E xi st e n c e e n a n d e r zij d s E n g a g e m e nt e n E x p e ri e n c e
o p g e n o m e n. Dit w o r dt v a n b el a n g g e a c ht, o m d at d e k e n m e r k e n v a n d e n at u u r di e d e b eï n vl o e d e n, ni et n o o d z a k elij k e r wij s d e z elf d e zij n al s di e h et t y p e i nt e r a cti e
m at e v a n bl o ot st elli n g
m et e n d e b el e vi n g v a n di e
n at u u r b eï n vl o e d e n. Z o i s r ui mt elij k e n a bij h ei d e e n b el a n g rij k e f a ct o r v o o r d e m at e
v a n c o nt a ct,
m a a r l ei dt
dit ni et n o o d z a k elij k e r wij s t ot e e n st e r k g e z o n d h ei d s b e v o r d e r e n d e v o r m v a n c o nt a ct.
Fi g u u r
1
H et hi e r v o o r g e st el d e N at u r al E n vi r o n m e nt f o r H e al t h I m p a ct A s s e s s m e nt ( N at u r al E 4 H I A )
d e n k m o d el v o o r d e r el ati e t u s s e n n at u u r e n g e z o n d h ei d & w el zij n.
H et i n dit d e n k m o d el g e s c h e t st e b el a n g v a n n a bij h ei d e n / of c o nt a ct k o mt o v e ri g e n s ni et i n all e w et e n s c h a p p elij k e st u di e s n a d r u k k elij k a a n b o d ; eff e ct o p h et w el zij n o p h et
m et n a m e e x p e ri m e nt el e st u di e s f o c u s s e n st e r k o p h et
m o m e nt d at e r s p r a k e i s v a n c o nt a ct, of k o rt d a a r n a. Hi e r bij i s d at c o nt a ct i n h et
k a d e r v a n d e st u di e e e n g e g e v e n, t e r wijl e r i n h et d a g elij k s e l e v e n e e n g r o ot v e r s c hil k a n b e st a a n i n d e v a n c o nt a ct,
m at e
m e d e o n d e r i n vl o e d v a n h et l o k al e g r o e n a a n b o d. M et dit d e n k m o d el i n h et a c ht e r h o of d w o r dt
n u i n g e z o o m d o p e e n a a nt al s p e cifi e k e
m e c h a ni s m e n. P e r
m e c h a ni s m e w o r dt g e k e k e n n a a r d e
m at e v a n
e m pi ri s c h e o n d e r b o u wi n g v o o r h et o pt r e d e n e r v a n e n d e g r o ott e v a n d e g e r el at e e r d e g e z o n d h ei d s eff e ct e n , 4
W at b et r eft d e k e n m e r k e n v a n g r o e n g e bi e d e n v a n ni e t - n at u u rlij k e o o r s p r o n g, z o al s d e a a n w e zi g e i nf r a st r u ct u u r e n f a cilit eit e n : d e z e w o r d e n ni et al s k e n m e r k v a n d e a a n w e zi g e n at u u r z elf g e zi e n, m a a r al s m o d e r at o r v a n d e r el ati e v a n di e n at u u r ri c hti n g E x p o s u r e e n / of E x p e ri e n c e ( a n al o o g a a n h et m o d el v a n M a r s ell e e t al. , 2 0 2 1 ). D at wil z e g g e n d at z e i n i nt e r a cti e m e t di e n at u u r d e m at e v a n E x p o s u r e e n d e a a r d v a n d e E n g a g e m e nt e n k w alit eit v a n d e E x p e ri e n c e b e p al e n.
B el ei d s d e n k e n o v e r st e d elij k g r o e n e n g e z o n d h ei d
| 45
v o o r z o v e r b e k e n d e n al s z o d a ni g i d e ntifi c e e r b a a r :
m e er d er e
m e c h a ni s m e n k u n n e n g elij ktij di g o pt r e d e n e n
o p el k a a r i n g rij p e n, z o w el i n v e r st e r k e n d e al s i n hi n d e r e n d e zi n.
4. 3. 1
M e c h a ni s m e 1 : v e r b et e r e n l u c ht k w alit eit
Bij h et v e r b et e r e n v a n d e l u c ht k w alit eit w o r dt d o o r g a a n s v o o r al g e d a c ht a a n h et v e r wij d e r e n v a n fij n st of uit d e l u c ht. Bl o ot st elli n g a a n fij n st of k a n
m et n a m e l ei d e n t ot l u c ht w e g a a n d o e ni n g e n e n h a rt - e n v a at zi e kt e n,
m a a r v o r mt o o k e e n ri si c of a ct o r v o o r a a n d o e ni n g e n z o al s k a n k e r e n w elli c ht o o k v o o r
di a b et e s ( Rit z et al. ,
2 0 1 9 ). D e zi e kt el a st al s g e v ol g v a n l a n g d u ri g e bl o ot st elli n g a a n fij n st of i s a a n zi e nlij k ( Dij k e m a et al. , 2 0 1 8 ; V a n d e V el et al. , 2 0 1 9 ). M e e r d e r e st u di e s h e b b e n uit g e w e z e n d at pl a nt e n i n d e r d a a d fij n st of k u n n e n af v a n g e n, w a a r bij