B Masterplan Waterlandkwartier Purmerend totaal - zonder foto

Er is een fijnmazige dooradering met groen (de pleintjes en straten). 3. Er is groen in de bouwblokken en op de gebouwen (daktuinen, hoven en gevels)

nieuwe groenstructuren in het Waterlandkwartier zijn op elkaar aangesloten en vormen aantrekkelijke, groene, parkroutes voor fietsers, wandelaars, hardlopers en skeeleraars en een groen netwerk voor de stedelijke ecologie. Ecologie De stad is natuurlijker dan gedacht. Vele soorten planten en dieren vinden er hun plek om te schuilen, voedsel te zoeken of zich voort te planten. Een stad met een rijke stadsnatuur staat gelijk aan een stad met een goed leefklimaat. Een stad met een rijke stadsnatuur zorgt er bovendien voor dat mensen uiteindelijk gezonder en gelukkiger zijn en beter voor elkaar en voor de stad zorgen. Het Waterlandkwartier is een wijk met bestaande populaties van bijvoorbeeld huismussen, en aanwezige groenstructuren zoals het Spaarbekken. Er is in het gebied dus al een aardige biodiversiteit, maar een gebied met de omvang van het Waterlandkwartier kan bij de herontwikkeling in een nog grotere biodiversiteit voorzien en kan een grotere rol spelen in de ecologische hoofdstructuur van de stad Purmerend. Bij de herontwikkeling van het Waterlandkwartier ligt een belangrijke rol voor de bestaande biodiversiteit. Er moet goed over worden nagedacht hoe bestaande kwaliteiten gewaarborgd kunnen blijven, maar ook hoe aanwezige habitats (ecologische leefomgevingen) die verdwijnen door de herontwikkeling elders in het gebied kunnen worden teruggebracht.

In de stedelijke ecologie vormen ook gebouwen een belangrijke schakel: daklandschappen en binnentuinen kunnen unieke natuurkwaliteit toevoegen, gevelgroen vormt hier een onmisbare verbinding. Bestaande en

Creëren van een lommerrijke openbare ruimte, gericht op het minimaliseren van stedelijk hitte eiland en het creëren van aangename verblijfsplekken en routes (Minimaal 30% boomschaduw)

Versterken stedelijk ecosysteem met corridors en hotspots gekoppeld aan het ruimtelijk raamwerk

Natuurinclusieve openbare ruimte en bouwblokken (gevels en daken) gericht op flora, fauna en natuurbeleving

Masterplan Waterlandkwartier | 89

Legenda Mogelijkheiden voor sport, spel en ontspanning Bruisend stedelijk plekken Rustig park plekken Rondje binnenstad Hardloop rondje Park rondje Kayak route

90

6.3 Gezond stedelijk leven De gezondheid van de bewoners wordt beïnvloed door de inrichting van de wijk. Het aanbod en de locatie van voorzieningen bepaalt voor een deel wat mensen eten, hoe ze bewegen en hoeveel sociale interactie er plaats vindt. Het is voor de sociale veiligheid en gezondheid belangrijk om met elkaar na te denken over gearrangeerde (en dus ontworpen) momenten van sociale interactie in de wijk zoals een op het oog onbeduidende ontmoeting met de buurman bij de eik in de binnentuin onderweg naar de parkeergarage of een kort gesprek met een onbekende medebewoner bij de watertap tijdens je hardloopronde. Het kan het verschil maken tussen je ergens thuis voelen of nadenken over verhuizen naar een andere plek. Daarnaast mag ook het effect van groen in de leefomgeving op de mentale en lichamelijke gezondheid niet worden onderschat. Er is al meermaals aangetoond dat groen en natuur een rustgevende werking hebben en helpen om te ‘ontstressen’ en ook in de gezondheidszorg wordt steeds vaker gebruik gemaakt van de helende werking van groen nu uit meerdere onderzoeken gebleken is dat een groene omgeving patiënten onder meer helpt om sneller te herstellen. De strategie is om in het ontwerp en de inrichting van de openbare ruimtes, gebouwen, daken en binnengebieden in te spelen op de gezondheid van bewoners.

Om het Waterlandkwartier een plek te laten zijn voor gezond stedelijk leven, wordt de openbare ruimte ingericht op beweging en ontmoeting. Beweging in de stand van sport, spel en verplaatsing. De openbare ruimte is als uitdagende plek om rondjes te wandelen, te rennen, of om echt een sportieve prestatie te leveren; dat kan allemaal! Daarnaast is het een plek om te ontmoeten: om af te spreken met vrienden, familie, collega’s. De openbare ruimte moet daarvoor een uitnodigende plek zijn. Het Waterlandkwartier kan zowel uitdagend als uitnodigend zijn. Het Waterlandkwartier kent een robuust raamwerk van openbare groenstructuren. Deze structuren worden opgeladen met een divers publiek programma zoals

Stimuleren van beweging door toevoegen van actief programma en een verbonden netwerk van paden

mogelijkheden voor ontspanning, beweging, sport en spel. Dit programma bedient inwoners op drie verschillende niveaus: 1. Stedelijke aantrekkingspolen (reuring) Op het kruispunt van routes en structuren ontstaan logischerwijs drukkere plekken. Het station, het Spaarbekken, de stedelijke waterkanten aan de Where en delen van de Stadsboulevard vormen de stedelijke aantrekkingspolen: het zijn plekken waar mensen uit de hele stad langs- en samenkomen en waar programma op stedelijk niveau wordt gepositioneerd. 2. Wijkparken (ruis) Het lineaire park langs de Geulenstraat inclusief aangelegen kleine parken en pleinen, de Stationssingel en delen van de Stadsboulevard, fungeert op wijkniveau voor bewoner, scholieren en werknemers als ontmoetingsplekken. 3. Buurtplekken (rust) Het Spaarbekken, de Purmerweg, de woonstraten en binnentuinen functioneren op buurtniveau en zijn plekken waar men rust kan nemen. De nieuwe stadswijk nodigt uit tot bewegen en spelen: er zijn meerdere routes mogelijk voor zowel wandelaars en hardlopers, maar er zijn ook routes die goed toegankelijk zijn met de kinderwagen en voor mindervaliden. Deze worden interessant door de bovengenoemde trekkers.

Vanuit de nieuwe stadswijk wordt het aantrekkelijk gemaakt om ook het landschap rondom de stad te verkennen: een dagelijks ommetje over de dijken langs Where en Ringvaart; op de fiets in 5 minuten in de Beemster en met de kano vanaf het haventje zijn tal van routes door stad en landschap mogelijk. Het is belangrijk om verder te kijken dan het Waterlandkwartier en aantrekkelijke routes te maken naar het buitengebied. Er ligt een kans om het Waterlandkwartier in het netwerk van routes tussen de binnenstad en het buitengebied op te nemen en zo nieuwe aantrekkelijke groene ommetjes en routes naar het buitengebied te maken.

Creëren aantrekkelijke groene ommetjes en routes naar het buitengebied Masterplan Waterlandkwartier | 91

Legenda Oppervlaktewater met buffercapaciteit

Infiltratiezones

Infiltratiepark

Waterretentie

Sponstuin

Vertraagde afvoer

Polderdak

Zuiveringsmoeras

Waterstraat

Duikerbrug Gemaal

92

6.4 Klimaatbestendige wijk Kijkgroen bestaat niet en de dagen dat parken gezien werden als een plek om de hond uit te laten zijn allang voorbij. Ook Purmerend gaat hierin mee en onderkend dat groen vele functies vervult: als plek voor plant en dier om te schuilen, voedsel te vinden en voort te planten, maar ook als uitnodigende en uitdagende omgeving om te ontmoeten, bewegen en ontspannen. Maar er is nog meer: groen zorgt voor een aangenaam en klimaat in de stad: nu en in de toekomst.

een klimaatadaptieve wijk te ontwikkelen. Het water is de basis voor een levensvatbare groenstructuur en een natuurinclusieve woon- en werkomgeving. Om extreem droge en natte omstandigheden op te kunnen vangen, is in het Waterlandkwartier een veerkrachtig watersysteem ontworpen dat door de hele wijk verweven is. Dat watersysteem heeft voldoende water en schoon water doorstroming en de aanwezigheid van waterbeplanting en helofytenfilters.

Het klimaat bepaalt voor een belangrijk deel of de wijk gezond is en goed kan functioneren: heeft het een aangename temperatuur? Is de lucht schoon? Is er geen wateroverlast? In de stedelijke context het Waterlandkwartier liggen verschillende klimaat gerelateerde opgaven. Door klimaatverandering zal het vaker fors warmer en natter worden. Dit vereist een aangepaste inrichting van de openbare ruimte, bijvoorbeeld door het toevoegen van groen en water, groene gevels en groene daken en zorgen voor voldoende schaduwrijke plekken. In deze omschrijving zitten twee definities van klimaat opgesloten.

Het veerkrachtige watersysteem is belangrijk om voor een aangenaam klimaat te zorgen in de wijk. Voldoende groot water heeft een verkoelend effect en zorgt bovendien voor veel verblijfsmogelijkheden voor lokale flora en fauna. Het watersysteem benut de unieke condities van de wijk: een relatief diepere grondwaterstand dan haar omgeving maakt infiltratie mogelijk; het Spaarbekken en de Stationssingel liggen relatief lager dan hun omgeving en functioneren als ‘overloop’ en buffergebied voor extreme neerslag. De infiltratie wordt gemaximaliseerd door permeabele straatprofielen die maximaal water doorlaten, zogenaamde ’zachte zijstraten’. In de zachte zijstraten wordt zo min mogelijk dichte verharding toegepast en de ruimte voor halfopen of open verharding gemaximaliseerd.

1. Klimaat gaat over de veerkracht en adaptatie van de stad aan wisselende klimatologische omstandigheden: het opvangen van hemelwater in tijden van extreme neerslag en het aanpassen van beplanting aan droge periodes zijn enkele concrete voorbeelden die van invloed zijn op de gezondheid van de woonwijk. 2. Klimaat gaat over het creëren van verblijfsplekken en routes met een aangenaam microklimaat. Een onderdeel hiervan is het creëren van schaduwrijke plekken, maar ook de elementen wind en regen spelen hier een belangrijke rol. En wellicht zijn er ook wel plekken waar je juist even in de (ochtend-) zon kunt zitten.

De wijk bestaat daarnaast uit een aantal ‘performatieve parken’ die naast hun functie als openbare ruimte ook in grote mate (groter dan andere openbare ruimte), bijdragen aan de beheersing van het hitte-eilandeffect door de aanwezigheid van bomen of stromend water, of als wadi. In een wadi wordt water vastgehouden en over een langere periode geleidelijk geïnfiltreerd in de bodem. Zo draagt de wijk bij aan een stabielere grondwaterstand voor heel Purmerend.

In een laaggelegen wijk als het Waterlandkwartier is, naast de groenstructuur, het water van groot belang om

Veerkrachtig watersysteem gericht op maximale infiltratie in de bodem en minimaliseren plus vertragen afvoer. Groenstructuren functioneren als infiltratiegebied, straten worden zoveel mogelijk ingericht als waterstraten met permeabele verharding.

Omvormen bestaande waterlopen tot robuuste zelfzuiverende waterstructuren met ecologische oevers en buffercapaciteit. Het gebied kan een piekbui van 70mm per uur of 100mm in 2 dagen bergen.

Masterplan Waterlandkwartier | 93

94

6.5 Energie en circulariteit De gemeente heeft in 2019 het Klimaatakkoord ondertekend en zich daardoor geconformeerd aan de doelstellingen uit het Klimaatakkoord. Dit betekent o.a dat alle nieuwbouw in het Waterlandkwartier aardgasvrij moet zijn en dat de ambitie is om ook de bestaande bebouwing aardgasvrij te maken. Hier kan gebruik gemaakt worden van Stadsverwarming en zetten we in op zonnepanelen op het daken. De doelen zijn ook vertaald in landelijke normen. Zo moet alle nieuwbouw voldoen aan de BENG norm (Bijna Energie Neutrale Gebouwen). Ook op het gebied van mobiliteit zetten we in op een duurzaam systeem. Meer ruimte voor de fiets en een optimaler OV dragen daar aan bij. Daarnaast gaat het vervoer ook steeds meer met fossielvrije brandstoffen. De elektrische auto’s (en elektrische fietsen) nemen een vlucht. Om gebruik van elektrische auto’s en fietsen te faciliteren worden er voldoende elektrische laadvoorzieningen geplaatst. De doelstellingen op het gebied van mobiliteit, klimaat en groen maken dat het Waterlandkwartier een duurzame stadswijk wordt van Purmerend met een gezonde leefomgeving

De maakindustrie in combinatie met de bouwopgaven bieden kansen om in te zetten op circulaire innovatie. Houtbouw is daarin een van de voornaamste aanknopingspunten. De gemeente Purmerend zet samen met Edam-Volendam een keten op van houtbouw. Van productiebos, tot kennis, onderwijs en een bouwhub. Ook in het Waterlandkwartier kan houtbouw en de kennis daarvan ingezet worden. De gemeente is ook aangesloten op MADASTER, een systeem waarmee bouwondernemingen inzicht (kunnen) krijgen in hergebruik van bouwmaterialen. Dit is breder dan alleen houtbouw. Het gaat dan ook om andere bouwmaterialen. De verwachting is dat er komende tijd meer gebouwen volgen. Kennisdeling op het gebied van circulaire productie wordt opgezet. Zo wordt het wiel niet telkens opnieuw uitgevonden worden en kunnen ondernemers van elkaar leren.

Er wordt in het Waterlandkwartier ingezet op meervoudig ruimtegebruik, optimalisatie en flexibiliteit van functies en hergebruik van materialen. Daarvoor is het van belang om de aanwezige infrastructuur en bebouwing in te zetten bij nieuwe ontwikkelingen in het Waterlandkwartier. Bij nieuwbouw wordt de verwachtte gebruiksduur kritisch bekeken en worden gebouwen flexibel en transformeerbaar gebouwd om de levensduur te vergroten. Hergebruik van bestrating en straatmeubilair wordt toegepast waar mogelijk. De gemeente is hiervoor gebonden aan de uitgangspunten van de MRA Green Deal met betrekking tot circulair aanbesteden. Daarnaast is er bij de ontwikkelingen in het Waterlandkwartier aandacht voor de deeleconomie. Dit levert meer ruimte op voor andere functies, omdat bijvoorbeeld door het gebruik van deelauto’s en deelfietsen het ruimtebeslag voor parkeren afneemt. Daarnaast wordt restafval zo veel mogelijk beperkt en hergebruik van grondstoffen gestimuleerd door afvalscheiding en inzameling zo makkelijk mogelijk te maken. Bij de nieuwe Milieustraat wordt het dan weer duurzaam verwerkt. Circulair leven en ontwikkelen draagt bij aan een gezonde leefomgeving. Daarin draagt iedereen een steentje bij. In de economische visie is circulariteit als een van de pijlers van de gemeente opgenomen.

Dit zorgt niet alleen voor duurzame gebiedsontwikkelingen, maar levert op de lange termijn ook meer werkgelegenheid op.

Masterplan Waterlandkwartier | 95

Wilhelminalaan-Geulenstraat als stedelijk route

96

Masterplan Waterlandkwartier | 97

Eksperiment De groeikernen, bedacht in de jaren zestig werden gebouwd in de jaren zeventig. Dat viel samen met de opkomst van een nieuwe generatie van stedenbouwkundigen en architecten die, opgeleid in de jaren zestig, vol zaten met maatschappelijk ambities, geïnformeerd door de laatste sociale theorieën over de maatschappij en de nieuwste voorbeelden op het gebied van architectuur. Tegelijkertijd bouwden zij voor inwoners die heel anders waren dan de mensen voor wie de woonwijken van de jaren vijftig en zestig waren gebouwd. De nieuwe bewoners van de groeikernen waren gezinnen die tot de lagere middenklasse behoorden en een ander wereldbeeld hadden dan hun ouders en grootouders. Deze combinatie zorgde voor eksperiment en een vernieuwend elan in de architectonische uitwerking van de groeikern dat zelfs binnen de Nederlandse traditie van constante vernieuwing bijzonder is. Inclusiviteit, persoonlijke ontwikkeling, transparantie, toeval, ontmoeting, afwisseling, authenticiteit, herkenbaarheid, historie en ecologie waren waarden die overal werden nagestreefd. Dit leidde onder ander tot het vrij combineren, met soms bijzonder combinaties, van functies die elkaar positief zouden verrijken.

In de architectonische en stedenbouwkundige vormgeving zijn variatie en differentiatie dominant: veel plannen uit deze periode bevatten complexe verkavelingsschema’s en een gevelopbouw met hoogteverschillen,

ritmeveranderingen en toegevoegde, beeldbepalende elementen als dakoverstekken, balkons, pergola’s, korte galerijen en trappen, en verspringingen. Kenmerkend zijn de experimenten met een gevarieerd stedelijk beeld door thematische verkavelingsstructuren, nieuwe schakelmogelijkheden en plasticiteit in bouwmassa’s. De projecten passen zich aan op de karakteristieken van de bestaande (binnenstads) omgeving, met daarbij als uiting van stedelijkheid de menging van wonen met andere functies. Binnen de vernieuwende woonomgeving werden projecten in hoge dichtheid gebouwd, ook met meervoudig ruimtegebruik. Er werd geëxperimenteerd met een nieuwe verhouding tussen het privé en collectief domein en de toepassing van gescheiden verkeersontsluitingen werden toegepast met nieuwe parkeeroplossingen. Zo werd in de structuurschets voor de Gorslaan Noord gestudeerd op gebouwd parkeren onder de gebouwen. Uit plannen uit deze periode blijkt het belang van het creëren van betekenisvolle openbare ruimte, die een gevoel van herbergzaamheid, eigenheid en de mogelijkheid tot identificatie oplevert.

va de ge el ge op be de via op

W be m wo O ba gr ra in he he ac vo sc

R

98

In m ge m op str bo ka ko er O kr va om de va

Groeikern architectuur in de jaren zeventig rooi

rooi

lijn

lijn

Bebouwing bestaat uit geometrische rooi rooi lijn lijn elementen en structuren rooi

rooi

lijn

lijn

privé / collectief publiek privé / collectief ‘schaalverkleining’ binnendomein een volume domein domein privé / collectief domein

publiek domein

privé / collectief domein

privé / collectief domein

publiek domein

privé / collectief domein Voormalig Stadskantoor, 1978 Voormalig Stadskantoor, 1978

De menselijke schaal

Waterlandplein 3-5 & Waterlandlaan 63-83 J. Stroevelein 3-5 & Waterlandlaan 63-83 Waterlandp Architect J. Stroeve van Macobouw. Architect In opdracht In opdracht van Macobouw.

winkel winkel

Voornamelijk beton en baksteen met gevelbeplating; Experimenten met winkel andere gevelmaterialen waaronder hout

rooi

rooi

lijn

lijn

rooi

rooi

lijn

lijn

rooi

lijn

privé / collectief domein

publiek domein

rooi

lijn

privé / collectief domein

privé / collectief domein

publiek domein

privé / collectief domein

privé / collectief domein

publiek domein

privé / collectief domein

winkel

winkel

Een gevelopbouw met hoogteverschillen, ritmeveranderingen en toegevoegde beeldbepalende elementen (bijvoorbeeld balkons)

Interventies door gebruikers vinden plaats aan de achterzijde. Het straatbeeld blijft uniform en veelal ongewijzigd

Stapeling van een het verweven van programma’s. Meervoudig ruimtegebruik

winkel

Masterplan Waterlandkwartier | 99