RKC-rapport Ondermijning - sep. 2021

September 2021

Ondermijning Onderzoek naar ondermijnende activiteiten in Pijnacker-Nootdorp

Pijnacker, 14 september 2021 Beste lezer, Voor u ligt het onderzoek naar (de aanpak van) ondermijning van de Rekenkamercommissie Pijnacker-Nootdorp. Het komt op een bijzonder moment, relatief kort na twee rapporten van het Regionaal Inlichtingen- en Expertisecentrum (RIEC) Den Haag. Naar aanleiding van deze rapporten zijn door het college en de ambtelijke organisatie stappen gezet in het verder professionaliseren van de aanpak van ondermijning. Desalniettemin heeft de rekenkamercommissie ook zelf onderzoek laten uitvoeren. Voor de gemeenteraad is het immers belangrijk een diepgaander beeld van ondermijning te krijgen. Hier helpen meerdere perspectieven bij, maar ook diverse soorten informatie. Bovendien zit de georganiseerde criminaliteit niet stil. Aandacht voor dit onderwerp blijft onverminderd van belang. Ondermijning gaat namelijk over de effecten van de georganiseerde criminaliteit op de samenleving, over de vermenging van de onderwereld met de bovenwereld. De aanpak van ondermijning gaat over het tijdig signaleren hiervan én het wegnemen van mogelijke gelegenheidsstructuren waar het zich voor zou kunnen doen. Onze gemeente ligt wat dat betreft op een bijzondere plek. Dichtbij grote steden, goede verbindingen naar snelwegen, in de nabijheid van een haven en vliegveld, maar toch in een relatief ruimtelijke, groene omgeving met veel glastuinbouw.

Dit draagt natuurlijk bij aan het prettig wonen en ondernemen in onze gemeente, maar biedt ook gelegenheidsstructuren voor de georganiseerde criminaliteit. Met het voorliggende onderzoek heeft de rekenkamercommissie onderzocht waar en hoe deze gelegenheidsstructuren zich voordoen in Pijnacker-Nootdorp en op welke wijze de aanpak van ondermijning is georganiseerd. Daaruit zijn aanbevelingen gekomen voor college en raad om de aanpak van ondermijning verder te versterken. Op deze wijze hoopt de commissie op constructieve wijze bij te dragen aan het thema, de gemeenteraad inzicht en handvatten te bieden en daarmee de veiligheid in onze gemeente te vergroten. Naar aanleiding van de bestuurlijke reactie heeft de rekenkamercommissie een aanbeveling toegevoegd, te weten aanbeveling zeven. De gemeenteraad besluit welke aanbevelingen hij, desgewenst geamendeerd, overneemt en wie daar op welke manier opvolging aan dient te geven. Na besluitvorming in de raad zijn de aanbevelingen van de rekenkamercommissie raadsbesluiten en is het aan de raad en aan het college om vervolg te geven aan de uitvoering van deze besluiten. De rekenkamercommissie volgt het proces uiteraard en neemt de ontwikkelingen onder meer mee in haar jaarverslag.

Onze dank gaat naar uit naar de externe onderzoeker, die vanuit grote kennis en ervaring op dit thema – onder andere bij andere gemeentelijke organisaties – ons van een helder en degelijk rapport heeft kunnen voorzien. Verder gaat onze dank uit naar ambtelijke organisatie en het college voor het meelezen en het geven van een bestuurlijke reactie. Wij wensen u veel leesplezier toe bij dit onderzoek. Namens de rekenkamercommissie,

Florus van der Linden voorzitter

Rekenkamercommissie Pijnacker-Nootdorp

Over (de aanpak van) ondermijning in Pijnacker-Nootdorp Op het kantelpunt

September 2021

Inhoudsopgave 1. 1.1 1.2 1.3 1.4

Het perspectief: ondermijning en de gemeentelijke aanpak Over ondermijning Onderzoeksvragen Onderzoeksactiviteiten Leeswijzer

2 2 4 4 5

2. 2.1

Ondermijning: gelegenheidsstructuren en patronen Gelegenheidsstructuren 2.1.1 Situationele factoren 2.1.2 Economische factoren 2.1.3 Cultuur Lokale ondermijning 2.2.1 Bedrijventerreinen 2.2.2 Sociale vraagstukken en ondermijning in Nootdorp 2.2.3 Arbeidsmigranten 2.2.4 Overige fenomenen

6 6 7 9 11 12 12 13 14 15

De gemeentelijke aanpak van ondermijning De politiek-bestuurlijke blik op veiligheid (2014-2022): wijkgericht Lokaal veiligheidsbeleid: (herkenbare) patronen 3.2.1 Drie landelijke studies 3.2.2 Pijnacker-Nootdorp: lokale patronen (tot 2020) Ondermijning op de agenda 3.3.1 Integrale Veiligheidsplannen: ondermijning als nieuwe prioriteit 3.3.2 Het RIEC als aanjager De gemeentelijke aanpak van ondermijning: vooruitgang en grenzen 3.4.1 Vooruitgang en voornemens 3.4.2 Grenzen en opdrachten

19 19 20 20 21 23 23 25 26 26 29

In antwoord op de onderzoeksvragen Ondermijning: kansen, fenomenen en locaties Ondermijnende invloed Bestuurskundig perspectief: beleid, organisatie en overleg Op de agenda: samenwerking met burgers en ondernemers Aanbevelingen

31 31 33 33 36 36

2.2

3. 3.1 3.2

3.3

3.4

4. 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 Colofon

39

1

Hoofdstuk 1 Het perspectief: ondermijning en de gemeentelijke aanpak Inleiding De Rekenkamercommissie Pijnacker-Nootdorp heeft besloten tot een onderzoek naar (de gemeentelijke aanpak van) ondermijnende criminaliteit. In de uitvraag definieerde de commissie ondermijning als georganiseerde criminaliteit met een lokaal maatschappelijk effect. Die omschrijving verwijst naar de kern van het begrip. Het gaat niet om georganiseerde criminaliteit an sich, maar vooral om de maatschappelijke schade daarvan. Het fnuikende van georganiseerde criminaliteit is dat het desondanks aantrekkingskracht heeft (Tops en Tromp, 2017). Dit inleidende hoofdstuk gaat nader in op het verschijnsel ondermijning (paragraaf 1.1). Daarna worden de onderzoeksvragen geformuleerd (paragraaf 1.2) en worden de onderzoeksactiviteiten toegelicht (paragraaf 1.3). Paragraaf 1.4 is een korte leeswijzer. Dit rapport verschijnt op een bijzonder moment. Namelijk kort nadat – mede door twee rapporten van het Regionaal Inlichtingen en Expertisecentrum (RIEC) – ambtelijk en bestuurlijk zelfinzicht leert dat de gemeentelijke aanpak van ondermijning naar een beduidend hoger plan moet worden getild. De criminele kansen in een snel gegroeide en groeiende gemeente vragen daarom, ook al is het een gemeente met een hoog niveau van sociale veiligheid en leefbaarheid.

Dit betekent dat ‘kritische bevindingen’ inmiddels vaak deel uitmaken van de zelfkritiek en van voornemens om beleidsverbeteringen door te voeren. Dit komt tot uitdrukking in de ondertitel: op het kantelpunt. 1.1

Over ondermijning

Het veiligheidsbeleid heeft zich de afgelopen jaren in de meeste gemeenten ontwikkeld van een reeks reacties op incidenten (met een hoofdrol voor de politie en de burgemeester) tot een brede en meer samenhangende aanpak, met een betrokkenheid van veel actoren (Tops e.a., 2010; Tops e.a., 2017). Aanvankelijk concentreert de aandacht van gemeenten zich vooral op het verminderen van overlast en van veel voorkomende criminaliteit. Onder andere door samenwerking met burgers te intensiveren, slaagt men er geleidelijk in om op deze gebieden successen te boeken. De omvang van de geregistreerde criminaliteit daalt. Er zijn ondertussen in het lokale veiligheidsbeleid nieuwe onderwerpen bijgekomen, zoals huiselijk geweld en georganiseerde criminaliteit. Het vraagstuk van de georganiseerde criminaliteit staat sinds ongeveer 2010 stevig op de agenda van het lokaal bestuur, te beginnen in de grotere steden. ‘Ondermijning’ is de term die werd gebruikt. Dit begrip spreekt aan en leidt tegelijkertijd tot onduidelijkheid. Begripsverheldering is nodig. De omschrijving van georganiseerde criminaliteit bevat doorgaans de volgende elementen: het gaat om groepen die gericht zijn op illegaal gewin, die stelselmatig delicten plegen met ernstige gevolgen voor de samenleving en die in staat zijn deze met geweld of corruptie af te schermen (Fijnaut e.a., 1996).

Inmiddels is de communis opinio dat de georganiseerdheid het best kan worden opgevat als een netwerk van groepen en groepjes, die allemaal hun specifieke plek in de criminele wereld hebben. Ondermijning heeft betrekking op de mate waarin georganiseerde criminaliteit invloed heeft op de legale en beoogde werking van het samenlevingssysteem (NSOB, 2017). Ondermijning gaat over de effecten van de georganiseerde criminaliteit op de samenleving. Ondermijning is in die zin de georganiseerde criminaliteit dichtbij. Een belangrijk ondermijnend effect is dat georganiseerde criminaliteit te vaak loont en dat met (witgewassen) crimineel geld wordt geïnvesteerd in vastgoed en bedrijven. Het resultaat daarvan is dat criminelen actief zijn in de bovenwereld en vanuit die positie onder andere relaties aanknopen met de overheid, bijvoorbeeld bij vergunningaanvragen. 2

Oog voor ondermijning: praktische implicaties De aandacht voor ondermijnende effecten van de georganiseerde criminaliteit heeft praktische implicaties. De aanpak van de georganiseerde criminaliteit als zodanig is immers primair een taak van de opsporingsinstanties, zoals politie, Openbaar Ministerie en de FIOD. De aanpak van ondermijning daarentegen is primair een taak voor het openbaar bestuur, waarin gemeenten en daarbinnen met name de burgemeester een cruciale taak hebben. Natuurlijk is er een gebied waarop enige overlap bestaat en is goede samenwerking tussen opsporing en bestuur noodzakelijk, maar het is belangrijk om het onderscheid goed in de gaten te houden. Om het maar eens op de burgemeester toe te spitsen: een burgemeester pakt geen boeven op, daar hebben we de politie voor met al zijn specifieke bevoegdheden; maar een burgemeester heeft wel een belangrijke rol in het beschermen van de gemeenschap. Of breder geformuleerd: een gemeente is geen opsporingsinstantie, maar heeft wel een belangrijke rol in het integer houden van de samenleving en in het tegengaan van verkeerde ontwikkelingen die een voedingsbodem voor het ontstaan van georganiseerde criminaliteit kunnen vormen. De aanpak van de harde kern van de criminele drugswereld is allereerst een zaak voor de strafrechtketen, waarbij ondersteuning door het bestuur nodig is (met name onderwijs en sociaal beleid).

Bij de meelopers en profiteurs speelt het (lokaal) bestuur een belangrijke rol en is het strafrecht ondersteunend; centraal staat daarbij een vermindering van de aantrekkingskracht van de criminele (drugs)wereld. Ondermijning is (ook) een sociaal vraagstuk. Er werd lang gedacht dat het wegnemen van achterstanden – wat het bestuur betreft – volstond bij criminaliteitsbestrijding. Dat (beleids)perspectief miskend echter dat criminaliteit niet alleen een bedreiging is, maar ook kansen biedt (Tops en Van der Torre, 2015). Criminele inkomsten maken families, groepen of netwerken min of meer autonoom, waardoor ze niet of minder afhankelijk zijn van de overheid, van onderwijsinstellingen of van werkgevers. Kortom, criminaliteit vervult sociale functies. De consequentie is dat bij de aanpak van ondermijning (sociale) preventie en handhaving een twee-eenheid behoren te zijn. Preventie zonder repressie is tandeloos, repressie zonder preventie is eindeloos. Het gaat om samenwerking van scholen, sociale wijkteams, jongerenwerk, gemeentelijke handhaving, lokale politie (wijkpolitie en recherche) en justitie (Noordanus e.a., 2021). De gemeentelijke aanpak van georganiseerde criminaliteit: ontwikkelingen De bestuurlijke aanpak van de georganiseerde criminaliteit heeft sinds het begin van deze eeuw een belangrijke ontwikkeling doorgemaakt.

De eerste stap bestond uit het tegengaan van misbruik door criminele organisaties van de bestuurlijke infrastructuur. Daartoe werd in 2003 de Wet bevordering integriteitsbeoordelingen door het openbaar bestuur (BIBOB) is ingesteld. Doel is dat gemeenten, provincies, waterschappen en ministeries de integriteit van houders en/of aanvragers van vergunningen en subsidies kunnen toetsen, in eerste instantie door zelf onderzoek te doen en om bij twijfel daarna het landelijk bureau BIBOB te kunnen inschakelen. De tweede stap bestond uit het bij elkaar brengen van vertegenwoordigers van politie, OM, belastingdienst (FIOD), gemeenten en andere organisaties in zogenoemde Regionale Informatie en Expertise Centra. In de kern functioneren deze RIEC’s op basis van een convenant dat de aangesloten organisaties in staat stelt onderling informatie uit te wisselen en op basis daarvan gemeenschappelijke actie te ondernemen. De derde en laatste stap tot nu toe bestaat uit de ontwikkeling van een brede aanpak van ondermijning. Zo’n aanpak bestaat niet alleen uit de inzet van controlerende instrumenten (zoals artikel 13b Opiumwet of de Wet BIBOB) en is ook niet alleen de verantwoordelijkheid van de afdeling veiligheid.

Het betreft een gemeente-brede inzet, waarbij bijvoorbeeld ook de afdelingen bevolking (in- en uitschrijving BPR), sociale zaken (uitkeringen, sociaal beleid), onderwijs (startkwalificaties), 3

economie (werk, integriteit), wonen (vastgoed) een belangrijke rol spelen. Deze stap naar de ontwikkeling van een gemeente-brede aanpak is inmiddels in veel gemeenten in volle ontwikkeling. 1.2

Onderzoeksvragen

De centrale onderzoeksvraag luidt: Hoe is de bestuurlijke aanpak van ondermijning georganiseerd en geborgd, en op welke punten behoeft deze aanpak eventueel aanpassingen? Deze vraag maakt duidelijk dat de bestuurlijke aanpak centraal staat, waarbij uiteraard dient te worden ingespeeld op de aard van de lokale ondermijning. Het onderzoek beantwoordt de volgende criminologische deelvragen: 1. Welke vormen van ondermijnende criminaliteit doen zich voor in Pijnacker-Nootdorp en wat kan worden gezegd over de maatschappelijke effecten? 2. Welke locaties, branches en facilitators worden benut voor ondermijnende criminaliteit? 3. Op welke wijzen trachten ondermijnende partijen (personen, rechtspersonen, families of netwerken) invloed uit te oefenen op het politiek-bestuurlijke en ambtelijke handelen? De volgende bestuurskundige deelvragen worden beantwoord: 4. Wat is de invloed van het risicobewustzijn, beleid, organisatie en informatie van de gemeente Pijnacker-Nootdorp op de lokale criminele gelegenheidsstructuur? 5. In welke overlegvormen participeert de gemeente Pijnacker-Nootdorp? Welke bijdragen levert dit aan de aanpak van ondermijning? 6. Op welke wijze werkt de gemeente samen met (bonafide) ondernemers en met burgers bij de aanpak van ondermijnende criminaliteit? 7.

Welke aanbevelingen kunnen worden geformuleerd om de bestuurlijke aanpak van ondermijnende criminaliteit te verbeteren, waaronder de rol in relevante overlegvormen? 1.3

Onderzoeksactiviteiten

Om de onderzoeksvragen te beantwoorden, zijn verschillende onderzoeksactiviteiten verricht: ▪ De beoogde startbijeenkomst(en) met ambtenaren die actief zijn op het terrein van veiligheid, toezicht, vergunningen, op het sociaal domein, economische zaken en vastgoed, kon(den) fysiek geen doorgang vinden vanwege corona. Een breed opgezette digitale startbijeenkomst kwam niet van de grond vanwege de hoge ambtelijke werkdruk, mede door toedoen van corona. Er is een kleine digitale startbijeenkomst gehouden met ambtenaren met een veiligheidstaak. ▪ Er zijn bronnen (documenten en literatuur) verzameld en bestudeerd. ▪ Het was niet mogelijk om fysiek groepsinterviews af te nemen van ongeveer een dagdeel. De interviews zijn, op het gesprek met de burgemeester na, via teams afgenomen. In veertien interviews is met 31 respondenten gesproken bij gemeente (26), politie (3), RIEC (1) en jongerenwerk (1). Daarnaast is een gesprek gevoerd met negen raadsleden. ▪ Op locaties die in de interviews werden benoemd vanwege ondermijnende praktijken hebben we geobserveerd. De informatie die respondenten ons verstrekten, is deels gebaseerd op dossiers en/of casus of op concrete ervaringen, onder meer bij controles of bij sociaal-preventieve inspanningen. Het betreft daarnaast subjectieve aanwijzingen, vermoedens of verdenkingen.

Hoewel het gaat om professionals met materie- en locatiekennis, verstrekten ze dus ook informatie over mogelijke criminaliteit die niet 4

(in een strafproces) is bewezen. Voor zover het gaat om de sociale problemen die verband houden met ondermijning zijn dossiers of juridische trajecten minder geschikte bronnen dan de directe waarnemingen van respondenten, met niet zelden jarenlange ervaring. Voorts zijn respondenten bevraagd over de beleidsmatige gang van zaken. Ten behoeve van hoofdstuk twee (over ondermijning) zijn twee kanttekeningen op zijn plaats. In de eerste plaats wordt de criminele kant van Pijnacker-Nootdorp beschreven. Dit levert een realistisch, maar eenzijdig beeld op, met veronachtzaming van vele positieve sociale krachten in de gemeente. In de tweede plaats betreft het een analyse op hoofdlijnen. Deels omdat dit onderzoek ook en voornamelijk bestaat uit een bestuurskundige analyse, maar ook omdat tot 2020 door de gemeente in beperkte mate werk is gemaakt van de aanpak van ondermijning, waaronder het verzamelen en analyseren van ondermijning. Ondermijning was geen politiek-bestuurlijke prioriteit en dat klinkt door in (interviews ten behoeve van) dit rapport. 1.4

Leeswijzer

In hoofdstuk 2 worden criminele kansen en ondermijnende praktijken in Pijnacker-Nootdorp beschreven. Hoofdstukken 3 is een bestuurskundige analyse van de gemeentelijke aanpak van ondermijning. Hoofdstuk 4 beantwoordt de onderzoeksvragen.

5

Hoofdstuk 2 Ondermijning: gelegenheidsstructuren en patronen Inleiding Er komen meer criminele kansen in beeld dan criminele netwerken en praktijken. Dit past bij de kanteling die het beleid in Pijnacker-Nootdorp doormaakt. In die zin dat de ambtelijke aandacht voor vormen van georganiseerde criminaliteit toeneemt, al was de alertheid op dergelijke patronen tot voor kort beperkt. Het RIEC wees recent (in 2020) op zogenoemde blinde vlekken. Dat zijn criminele fenomenen die vanwege de gelegenheidsstructuren vrijwel zeker voorkomen in Pijnacker-Nootdorp, maar waarover weinig informatie beschikbaar is. Als blinde vlekken werden genoemd: drugsproductie en -handel; arbeidsuitbuiting; vastgoedcriminaliteit; adresfraude en vrijplaatsen. Anno 2021 (b)lijkt het ambtelijke bewustzijn omtrent criminele kansen en praktijken reeds op een hoger plan te liggen, want respondenten benoemen wel degelijk structurele vormen van ondermijning, met name in de vorm van semi-vrijplaatsen, onder meer op bedrijventerreinen en in een kwetsbare wijk. Dit neemt niet weg dat ook in deze studie door respondenten wordt geconstateerd dat er openstaande vragen zijn ten aanzien van ondermijning. Dat kan worden gezien als verbetering, want die vragen worden – gevoed door het RIEC-ondermijningsbeeld – inmiddels gesteld.

Een belangrijke vraag is wat nu precies de lokale consequenties zijn van de gelegenheidsstructuren voor georganiseerde criminaliteit in PijnackerNoortdorp en omgeving, met in die omgeving grote en middelgrote gemeenten (Den Haag, Delft, Zoetermeer en wat verder weg Schiedam en Rotterdam) met een stevig criminaliteitsniveau, inclusief een groot aantal criminele netwerken. De gelegenheidsstructuren komen aan bod in paragraaf 2.1. In paragraaf 2.2 wordt ingegaan op ondermijnende criminele patronen en praktijken. De empirische beschrijvingen in dit hoofdstuk zijn gebaseerd op afgenomen interviews. Wanneer we ons (mede) baseren op andere bronnen, wordt dit vermeld. 2.1

Gelegenheidsstructuren

Deze paragraaf gaat in op de criminele gelegenheidsstructuren. Een analyse daarvan attendeert onder meer op elementen van beleid en organisatie die kunnen worden verbeterd, zodat de criminele kansen afnemen. Hoofdstuk drie gaat in op het gevoerde beleid. Andere elementen van de criminele gelegenheidsstructuren liggen besloten in de fysieke nabijheid van grootstedelijke criminele netwerken en in economische en culturele kenmerken. Het valt op dat ondermijning of ernstige jeugdproblemen deels worden gezien als ‘iets van de grote stad’ dat ‘hier niet speelt’. Hoewel hierin een kern van waarheid schuilt, zijn de stedelijke criminele risico’s dichtbij; dichterbij dan lijkt te worden gedacht. Pijnacker, Nootdorp en Delfgauw worden deels nog getypeerd als grote dorpen, terwijl de gemeente net zo goed kan worden gezien als een groeigemeente die verstedelijkt. Een respondent vatte de situatie in Pijnacker-Nootdorp samen door te stellen dat het een rijke en stabiele gemeente is, met weinig of beperkte sociale problemen, waardoor er een soort ingebakken onderschatting is van de sociale problemen en ondermijnende criminaliteit die er al met al wel is. Er schuilt een adder onder het gras, want in de regio wordt in rap tempo de aanpak van ondermijning naar een hoger niveau getild.

De aantrekkingskracht van het stabiele Pijnacker-Nootdorp op (investerende) criminelen zou toenemen als onvoldoende wordt aangehaakt op deze beleidsontwikkelingen. Deze paragraaf beschrijft achtereenvolgens situationele factoren (2.1.1), economische factoren (2.1.2) en culturele factoren (2.1.3). Voor zover gelegenheidsstructuren liggen besloten in de gemeentelijke veiligheidsorganisatie, komen die in hoofdstuk 3 aan de orde.

6

2.1.1 Situationele factoren Respondenten typeren Pijnacker-Nootdorp als een aantrekkelijke gemeente die kan worden onderverdeeld in vier gebieden, namelijk Nootdorp, Pijnacker, Delfgauw en het buitengebied. Het betreft niet zomaar een buitengebied, want dat omvat veel glastuinbouw. Pijnacker-Nootdorp is de op twee na grootste glastuinbouw-gemeente van Nederland. De gemeente heeft stedelijke, dorpse en landelijke kenmerken. Het is via de A13 én A12, net als over N-wegen (de N-470 en N-471), snel en goed bereikbaar vanuit Den Haag, Delft, Zoetermeer, Lansingerland, Rotterdam, Schiedam en Utrecht. Pijnacker-Nootdorp ligt centraal in de metropoolregio Rotterdam-Den Haag. De gemeente telt ongeveer 55.000 inwoners. De gemeente is aantrekkelijk voor mensen die wel in de Randstad willen wonen, maar niet in de drukte van de stad. Pijnacker-Nootdorp ligt tegen Den Haag aan en is per auto gemakkelijk bereikbaar vanuit Rotterdam. Randstadrail verbindt Pijnacker-Nootdorp met (voorzieningen in) Rotterdam en Den Haag. Wie met de tram vanuit Den Haag naar Nootdorp reist, heeft nauwelijks in de gaten dat een stadsgrens wordt gepasseerd. Nootdorp en Den Haag, waaronder Ypenburg, zijn geografisch en ook sociaal met elkaar verwerven geraakt. De geografische ligging draagt bij aan de welvaart, leefbaarheid en sociaaleconomische zelfredzaamheid van Pijnacker-Nootdorp.

Vanuit het perspectief van deze studie – de ondermijnende effecten van georganiseerde criminaliteit – vallen desondanks criminele kansen en patronen op die verband houden met de (sociale) geografie van Pijnacker-Nootdorp. Het betreft vijf patronen: ▪ Verhuisbewegingen vanuit de Haagse binnenstad. Er zijn vanwege stadsvernieuwing in de Haagse binnenstad verhuisbewegingen op gang gekomen vanuit grootstedelijke achterstandswijken (zoals de Schilderswijk) naar Pijnacker-Nootdorp. In het bijzonder naar huurwoningen in Nootdorp. Met deze bewegingen zijn sociale problemen en veiligheidsvraagstukken - waaronder sociale en criminele problemen - meeverhuisd. Er is een semi-vrijplaats ontstaan. Zie paragraaf 2.2. ▪

Bedrijfsverhuizingen vanaf een Haagse risicolocatie. De gemeente Pijnacker-Nootdorp heeft, na tussenkomst van de Provincie Zuid-Holland, grond verkocht (bestemd als bedrijventerrein) aan de gemeente Den Haag. De gemeente Den Haag wilde bedrijven overplaatsen vanaf bedrijventerrein De Binckhorst. Dat was een in verval geraakt Haags bedrijventerrein met bedrijven uit geijkte risicobranches wat betreft ondermijning, zoals autobedrijven en sloopbedrijven.1 Er hebben zich uiteindelijk enkele bedrijven vanuit Den Haag in PijnackerNootdorp gevestigd. De gemeente tracht de resterende ‘Haagse grond’ terug te kopen, om zo meer invloed te krijgen op het signatuur van de bedrijven die hier worden gevestigd. Deze alertheid op de vestiging van nieuwe bedrijven is een sterk punt in het preventieve beleid van de gemeente Pijnacker-Nootdorp.

▪

Verplaatsing vanaf bedrijventerreinen de Spaanse Polder en ’s Gravenlandsepolder. De gemeenten Rotterdam en Schiedam hebben een gemeenschappelijke en integrale preventiefrepressieve aanpak van de grond getild op twee bedrijventerreinen met veel criminaliteit, namelijk de Spaanse Polder en ’s Gravenlandsepolder Polder. De aanwezigheid van een topambtenaar met staf (de stadsmarinier), samenwerking tussen deze ambtenaar en bonafide bedrijven, een integrale RIEC-aanpak van casus en controles hebben het criminele vestigingsklimaat verstoord.2 Dit geldt ook voor de vergunningplicht voor

1

Zie Van der Torre e.a. (RIEC Den Haag), Ondermijningsbeeld gemeente Den Haag, 2019. Scherpenisse, J., van Twist, M., & Schram, J. (2017). Ondertussen in de Spaanse Polder. Experimenteren met een nieuwe aanpak van ondermijnende criminaliteit. Den Haag: NSOB. 2

7

autoverhuurbedrijven. Deze aanpak heeft geleid tot verplaatsing van bedrijven uit risicobranches (niet alleen autoverhuurbedrijven, maar bijvoorbeeld ook dealers of slopers), onder meer naar Pijnacker-Nootdorp, waaronder Boezem West. Er wordt onder andere geprobeerd bedrijfspanden te kopen. ▪

Lokale aanwezigheid en invloed van criminelen netwerken uit de (Haagse) regio. De gemeenten Den Haag, Rijswijk en Delft tellen sinds de jaren zeventig en tachtig (toen de georganiseerde drugscriminaliteit opkwam en snel groeide in Nederland) verschillende (voornamelijk) autochtone criminele netwerken.3 Die netwerken zijn actief in de drugsproductie (eerst met name hennep, later ook synthetische drugs) en internationale drugshandel. Het gaat om de zogenoemde penoze, waarvan kopstukken zijn beschreven in journalistieke publicaties.4 Dit soort netwerken is weliswaar geworteld in de genoemde gemeenten, al wordt gewezen op aanwezigheid en invloed van regionale criminele netwerken in Pijnacker-Nootdorp: o

Een kopstuk uit een crimineel netwerk, met zijn roots in Delft, vestigde zich in Pijnacker, met een kroeg als ontmoetingsplek. In de jaren negentig werd zijn netwerk groot in de handel en productie van synthetische drugs.5 Minder dat tien jaar geleden richtte hij een motorclub af die werd beschouwd als afsplitsing van Satudarah. Het bekende kopstuk leeft niet meer. Het is de vraag of (en in welke mate) anderen uit het netwerk actief zijn gebleven in Pijnacker-Nootdorp.

o

Als professionele locaties voor drugsproductie (hennep of synthetische drugs) of drugsopslag in Pijnacker-Nootdorp worden aangetroffen, ligt dat volgens respondenten waarschijnlijk meestal niet in handen van lokaal ontstane en gegroeide criminele netwerken. Het lijkt voornamelijk te gaan om netwerken van buitenaf, met connecties (contacten, loopjongens en toegang tot panden) in Pijnacker-Nootdorp. Er wordt niet alleen gewezen op nabijgelegen gemeenten (zie bijvoorbeeld casus 2 in tabel 2.4), maar ook op Gouda.

o

Een regionaal crimineel netwerk dat beschikte over vastgoed in de Haagse wijk Ypenburg, Rijswijk, Zoetermeer en Nootdorp, gebruikte dit vastgoed onder meer om verdachten of criminelen te huisvesten. Op 5 maart 2019 doorzocht de politie tweeëntwintig appartementen, werden achttien aanhoudingen verricht en werden miljoenen euro’s aan contanten en vijfentwintig (voornamelijk luxe) auto’s in beslag genomen, net als vijf vuurwapens en verdovende middelen. Het strafrechtelijk onderzoek startte vanwege verdenkingen rondom een inwoner van Nootdorp. Uit informatie van het Openbaar Ministerie blijkt dat onder meer opmerkelijke registraties in de gemeentelijke BRP een signaal voor ondermijnende praktijken opleverden.

3

Zie Torre, E.J. van der e.a. (2019), Ondermijningsbeeld gemeente Den Haag, Den Haag: RIEC Den Haag. Zie onder andere Korterink, H.J. (2015). Haagse penoze. Achter de schermen van een gesloten onderwereld. Drieberg: Justpublishers. 5 Zie: https://www.omroepwest.nl/nieuws/3423589/beruchte-delftse-crimineel-piet-pronk-berooft-zichzelfvan-het-leven 4

8

Tabel 2.1: Een grensoverschrijdende casus met witwassen en vestgoedbezit De zaak startte als een witwasonderzoek rond een 44-jarige Nootdorper. Hij zou zijn twee bedrijven gebruiken om woningen en auto’s aan criminelen te verhuren. Bovendien zou hij aan mensen salaris hebben uitbetaald zonder dat ze werkzaamheden hadden verricht. Bij veel van zijn woningen stond volgens de gemeente niemand ingeschreven. In de gevallen waarin dat wel bekend was, ging het vaak om mensen met een strafblad of connecties in het criminele milieu. Verder hadden de appartementen een relatief hoge huurprijs (zo’n 1.100 euro of meer per maand), terwijl geen van de veronderstelde bewoners op papier de inkomsten had om die huur te kunnen betalen. Bron: https://www.om.nl/actueel/nieuws/2020/02/03/onderzoek-naar-spookbewoning-ypenburg-leidt-totmega-strafzaak

▪

2.1.2

Mobiele drugsdealers. Mobiele drugsdealers, onder meer afkomstig uit Den Haag en Zoetermeer, komen naar huisadressen (na bestelling) en/of naar geijkte ontmoetingsplekken voor jongeren en jongvolwassenen om drugs te verkopen. Ook dealers uit Lansingerland verkopen aan klanten in Pijnacker-Nootdorp. Volgens de ene respondenten vooral softdrugs en lachgas, en volgens anderen ook harddrugs. De bewegingen zijn in elk geval zichtbaar; binnendoor en over de A-12 en A-13. De lokale markt is interessant voor Haagse dealers, want in Pijnacker-Nootdorp wonen onder andere draagkrachtige jongeren (met geld op zak). Voorts is er geen coffeeshop, maar is er wel vraag naar softdrugs. De dienstverlening van de dealers is goed, want ze komen het brengen. Economische factoren

Aantrekkingskracht op investeerders in bedrijven en vastgoed Pijnacker-Nootdorp is naast een prettige woonplaats ook een aantrekkelijke locatie voor bedrijven en investeerders in vastgoed. Gemeenten rondom grote steden hebben veel economische potentie en dat geldt onder meer voor gemeenten tussen Rotterdam en Den Haag, in de zogenoemde ‘regio Randstad-plus’. Business Insider heeft in 2019 voor heel Nederland een lijst opgesteld met de meest aantrekkelijke gemeenten om te beleggen in woningen, kantoren of winkels. De gemeente MiddenDelfland voert die lijst aan, met een hoge notering voor Pijnacker-Nootdorp, namelijk op plaats vier.6 Er worden in Pijnacker-Nootdorp nieuwe bedrijventerreinen ontwikkeld. Naast het oude Boezem West wordt Boezem Oost gerealiseerd en vlakbij de A-12 wordt gewerkt aan de ontwikkeling van bedrijventerrein Heron. Een project ten behoeve van kantoorontwikkeling levert naar schatting alleen al 900 arbeidsplaatsen op. Naast nieuwe bedrijventerreinen kent de gemeente in meer of mindere mate vervallen bedrijfslocaties, zoals Boezem West en het oude kassengebied. Dergelijke locaties zijn aantrekkelijk voor bedrijven die onder de radar willen blijven. Boezem West leent zich goed voor bedrijven uit risicobranches, zoals autobedrijven, waaronder bedrijven die lijken uit te wijken vanwege (meer) alerte handhaving in andere gemeenten.

De achteruitgang van Boezem West zet bedrijven aan tot verhuizing. Respondenten benoemen signalen en vraagstukken op de bedrijventerreinen, in het bijzonder op Boezem West (zie paragraaf 2.2). Overigens is dit geen veiligheidsvraagstuk dat uniek is voor Pijnacker-Nootdorp, want in het hele land - en dus ook in de hele provincie – blijken met name verouderde bedrijventerreinen vatbaar voor regelovertreding en criminele praktijken.7 Wat criminele investeringen betreft, zeker met reeds witgewassen geld, zijn overigens ook moderne bedrijventerreinen vatbaar voor ondermijnende praktijken. Dat gaat dan echter niet (zo snel) gepaard met verloedering en met zichtbare overtredingen, zoals illegale bewoning. Resumerend is Pijnacker-Nootdorp interessant voor (rechts)personen die geld willen 6 7

Bron: https://www.businessinsider.nl/huis-belegging-gemeenten-nederland/ Bolsius e.a., 2018.

9

investeren in (bedrijfs-)vastgoed, los van de vraag of dit geld eerlijk is verdiend of met criminele praktijken. Prominente glastuinbouwgemeente: goedkope arbeid en aangehaakt op een mainport Pijnacker-Nootdorp is de derde glastuinbouwgemeente van het land. Door de glastuinbouw bestaat behoefte aan goedkope arbeid. Arbeidsmigranten die in het gebied wonen en werken, vervullen een belangrijke lokale functie. Ze wonen deels in Pijnacker-Nootdorp en deels in andere gemeenten, waaronder Den Haag. Ook arbeidsmigranten die in omringende gemeenten wonen, komen naar Pijnacker-Nootdorp om te werken. De inzet en huisvesting van arbeidsmigranten resulteert in veiligheids- en handhavingsvraagstukken, onder andere vanwege illegale huisvesting, huisjesmelkerij (op de rand van de wet of daar overheen) en arbeidsuitbuiting, al is dit laatste slecht in beeld. De kassen (met name het oude kassengebied) zijn ook geschikt voor andere criminele activiteiten, zoals de productie van drugs of criminele opslag, zoals grondstoffen of andere middelen ten behoeve van drugsproductie. Met de gemeenten Westland en Lansingerland behoort Pijnacker-Nootdorp tot de top van de glastuinbouw. Door de gunstige ligging zijn internationale distributieknooppunten in Bleiswijk, Naaldwijk en Aalsmeer op een gemakkelijke manier te bereiken. Samen vormt dit het internationale glastuinbouwcluster Greenport West-Holland.

Pijnacker-Nootdorp telt onder meer tientallen (groothandels)bedrijven die actief zijn in de sierteeltsector. Daarmee haakt de gemeente niet alleen aan op een vitale economische sector, maar ook op de riante gelegenheidsstructuren die de internationale greenport biedt voor talrijke vormen van georganiseerde criminaliteit. Geen enkele respondent wees op criminele gelegenheidsstructuren (zie tabel 2.2) vanwege de internationale mainport-infrastructuur die de greenport is. Pijnacker-Nootdorp maakt geen deel uit van het integrale programma Weerbare Sierteelt, gericht op het voorkomen en bestrijden van ondermijning in de sierteeltsector.8 De gemeente neemt wel deel aan een RIEC-onderzoek naar drugscriminaliteit in de glastuinbouw. Tabel 2.2: Criminele gelegenheidsstructuren in de sierteeltsector Bloemenveilingen bevinden zich in de tweede linie, op fysieke afstand van (controles aan) de EU-grens. Veiligheid was lange tijd geen prioriteit, omdat het er op en rondom de bloemenveilingen ordelijk aan toegaat. Er is een bescheiden private veiligheidsorganisatie en de overheid was en is niet systematisch (dagelijks) aanwezig op deze locaties. Er is vrije toegang tot de terreinen. De sierteeltsector is tegelijkertijd een gesloten wereld van kwekers, handelaren en transporteurs.

Drugs die via een zee- of luchthaven (over de EU-grens) naar Nederland komt, of die hier is geproduceerd, wordt doorgevoerd via onder meer vervoer over de weg, zoals bloementransport. De sierteeltsector maakt deel uit van de kansenstructuur die de fysieke infrastructuur in Nederland biedt voor internationale (drugs)criminaliteit. Per bloementransport is vrijwel elke locatie in Europa goed bereikbaar en dan vaak als periodieke pendeldienst. Vanwege de kwetsbaarheid van bloemen en het economisch belang van de handel zijn beperkingen gesteld aan de mate van controle en toezicht. Bovendien worden fraude (o.a. onder-facturering), arbeidsuitbuiting, oplichting en sigarettensmokkel goed afgeschermd, waardoor het de statistieken vaak niet haalt. Bron: Programma Weerbare Sierteeltsector, Mainport in de tweede linie. Over sierteelt en ondermijning, februari, 2021.9

8

Dit programma is een partnerschap tussen een grote private partij (Royal Flora Holland) en een uitgebreid publiek netwerk met vier gemeenten (Katwijk, Westland, Aalsmeer en Uithoorn), twee RIEC’s (Den Haag en Amsterdam-Amstelland), twee politie-eenheden (Den Haag en Amsterdam), twee regionale parketten (Den Haag en Amsterdam) en twee afdelingen van de Belastingdienst (Den Haag en Hoofddorp). Aanvankelijk was het programma gericht op gemeenten met veilingterreinen, hetgeen verklaart waarom Pijnacker-Nootdorp geen onderdeel was van deze programmatische aanpak. 9 Zie voor het rapport: https://lokalezaken.com/wp/wp-content/uploads/2021/04/Mainport-in-de-tweedelinie-4.pdf. Het onderzoek is uitgevoerd door LokaleZaken (Van der Torre) en Bureau Beke.

10

Tabel 2.3: Een casus met drugscriminaliteit en benutting van de sierteeltsector Een kwekerij als dekmantel voor grootschalige heroïneproductie In februari 2019 worden tien personen veroordeeld tot straffen, variërend van negen jaar voor de hoofdverdachte tot één jaar voor een van de handlangers. De helft van deze criminele drugsorganisatie is familie van elkaar en legde zich toe op heroïneproductie. De familie heeft de roots in Den Haag, maar gebruikte kwekerijen rondom Den Haag voor hun criminele praktijken. In oktober werden de eerste acht verdachten aangehouden. In een kwekerij in Berkel en Rodenrijs stonden – behalve courgettes en paprika’s zo ver het oog reikte – ook vijf vaten azijnzuuranhydride. In de in augustus bezochte kwekerij in Bergschenhoek was nu niets meer te vinden. Ook in twee andere kwekerijen, in Maasdijk en Pijnacker, is niets aangetroffen. Wel is hier administratie in beslag genomen. In de kwekerij in Maasdijk was bovendien in april al een hennepkwekerij van 3.000 planten ontmanteld. Een Haags café werd ook aan een doorzoeking onderworpen omdat dit de vaste ontmoetingsplaats van de verdachten was. Hier trof de politie verschillende zogenoemde ponypacks met cocaïne aan. De burgemeester sloot het café met spoed. Bij de doorzoeking in een van de woningen in Den Haag van de verdachten werd een hoeveelheid versnijdingsmiddel gevonden.

In andere woningen kwamen onder andere een vuurwapen en 50.000 euro contant geld tevoorschijn, plus dure sierraden en kleding. Ook trof de politie een aantal zogenoemde PGP’s aan, telefoons met software die informatie versleutelt. Dataonderzoek heeft berichten opgeleverd waarin de drugscriminelen vermoedelijk over de handel in XTC-tabletten spraken. Later in het onderzoek heeft een politieteam nog vijf verdachten aangehouden. Een van hen stond niet in deze strafzaak terecht maar moet zich op een later moment voor de rechter verantwoorden in verband met een compleet drugslab dat de politie bij de zoekingen in oktober in een garagebedrijf in Bleiswijk aantrof. De burgemeester van gemeente Lansingerland sloot het garagebedrijf met spoed. Bron: https://www.politie.nl/nieuws/2019/februari/26/06-straffen-voor-drugsproductienetwerk.html

2.1.3 Cultuur Respondent typeren Pijnacker-Nootdorp als een vitale gemeente met een niet-stadse cultuur. Tegenover deze non-stedelijke cultuur staat een gemeente met inmiddels ongeveer 55.000 inwoners die een sterke groei en ontwikkeling doormaakt. Dit sluit niet meer helemaal op elkaar aan. Dit uit zich op drie manieren. In de eerste plaats zijn bewoners en ondernemers zelfredzaam en initiatiefrijk. Dat getuigt van vitaliteit, al gaat het deels samen met regelovertreding. Verbouwingen en bewoning van panden vinden bijvoorbeeld plaats zonder vergunning of ontheffing. Een categorie ondernemers rekent erop dat niet wordt gehandhaafd of althans niet meteen, zodat in een later stadium – als de gemeente zich meldt – nog kan worden bezien wat er staat te gebeuren. Bedrijven claimen bijvoorbeeld illegaal parkeerplaatsen (voor bedrijfsauto’s) en wachten af wat er gebeurt. Dit lijkt geen halszaak, maar als een bedrijventerrein verloedert, wordt het lastiger nette bedrijven te acquireren en neemt de kans toe dat louche bedrijven zich er juist wel vestigen. In de tweede plaats waren bewoners en vooral (lokaal gewortelde) ondernemers gewend om korte lijnen met het lokaal bestuur te hebben. Enkele raadsleden en/of een wethouder waren snel bereid zich in een casus te verdiepen. Bijvoorbeeld in de horecasector. Er lijkt zich een modernisering te voltrekken.

Respondenten benoemen althans geen actuele voorbeelden van ondermijnende (rechts)personen die politiek-bestuurlijke invloed uitoefenen. In de derde plaats onderkennen bewoners de stadse problemen binnen de gemeente onvolledig, bijvoorbeeld wat betreft drugsproblemen onder de jeugd. Het RIEC constateert dat de meldingsbereidheid niet in iedere wijk even hoog is door een ons-kent-ons-cultuur of juist in wijken met weinig sociale controle. Er komt, tot slot, ook verkeerde zelfredzaamheid in beeld. Netwerkjes die zich (ook) op een verdachte of criminele manier zelfredzaam tonen. Het gaat om enkele criminele (familie)netwerken in de gemeente. Ook wordt gewezen op straten met huurwoningen in Nootdorp waar bewoners - onder 11

andere met Haagse roots - de overheid graag op afstand houden, die op hun manier de orde handhaven en die elkaar de bal toespelen. Er bestaat onder andere acceptatie voor zwart werken (bijstandsfraude, fiscale fraude) en voor het (ver)kopen van gestolen goederen. Zie paragraaf 2.2. 2.2

Lokale ondermijning: structureel incidentalisme

In Pijnacker-Nootdorp werd lange tijd volstaan met preventieve en reactieve interventies wat betreft georganiseerde criminaliteit. Van lieverlee is het beeld ontstaan dat bepaalde ondermijnende fenomenen een structureel karakter hebben, omdat ze voortkomen uit duurzame gelegenheidsstructuren en omdat het gaat om criminaliteit die ligt verankerd in sociale netwerken. Het gaat om zogenoemd structureel incidentalisme: criminele praktijken en regelovertredingen die systematisch plaatsvinden. Deze paragraaf beschrijft drie structurele verschijnselen, namelijk: a.) criminele praktijken en overtredingen op bedrijventerreinen; b.) een semi-vrijplaats in Nootdorp en c.) veiligheidsvraagstukken rondom het werk en de huisvesting van arbeidsmigranten. 2.2.1 Bedrijventerreinen Op bedrijventerreinen in Pijnacker-Nootdorp wijst een reeks incidenten of constateringen op ondermijnende praktijken. Om die reden worden de bedrijventerreinen vandaag de dag gezien als risicolocatie. Het bewustzijn voor dit soort ondermijnende praktijken is toegenomen, mede door het ondermijningsbeeld dat het RIEC heeft opgesteld (zie hoofdstuk 3). De volgende patronen komen in beeld: ▪ Bedrijfspanden die worden gebruikt voor hennepteelt of voor de productie van synthetische drugs. Vanuit één pand werd lachgas verkocht aan particulieren.

▪ Bij bedrijven in de autobranche komen zogenoemde incongruenties in beeld, namelijk omstandigheden en gedragingen die niet lijken te deugen.10 Het betreft bedrijven met weinig klanten en activiteiten, met activiteiten (of juist geen activiteiten) op ongebruikelijke tijden en een overaanbod van kleine dealers. Op een locatie met veel autobedrijven lijken medewerkers de gang van zaken op straat, zoals het komen en gaan van bezoekers, in de gaten te houden. ▪ Er komen incidenten en incongruenties in beeld rondom bedrijfsverzamelgebouwen. In een bedrijfsverzamelgebouw is onder meer hennepteelt aangetroffen (Boezem West) en recent een grote hoeveelheid harddrugs, een vuurwapen en munitie (Heron). Criminelen benutten bedrijfsverzamelgebouwen dus zowel op oude als op nieuwe bedrijventerreinen. Units in deze gebouwen worden onder meer gebruikt op ongebruikelijke tijden. ▪ Er was korte tijd een ontmoetingsplaats van een Outlaw Motorgang (OMG) gevestigd in een bedrijfspand. Nadat de gemeente in gesprek trad met de verhuurder, is de OMG vertrokken. Er zijn vermoedens over andere (minder in het oog springende) criminele of verdachte ontmoetingen in bedrijfspanden. ▪ Er wordt illegale bewoning (onder andere door arbeidsmigranten) geconstateerd op bedrijventerreinen, met name in bedrijfswoningen.

Bij een brand bleek bijvoorbeeld dat in een bedrijfspand ruim tien arbeidsmigranten illegaal woonden.

10

Dit beeld werd bevestigd bij observaties.

12

Tabel 2.4: Twee casus op een bedrijfslocatie in Pijnacker-Nootdorp Casus: Hennepteelt – en kritische ondernemers Pijnacker - De politie van Pijnacker-Nootdorp is [in februari 2018] een bedrijfsverzamelgebouw aan de Hankweg op bedrijvenpark De Boezem in Pijnacker binnengevallen. In de loods is een hennepkwekerij ontdekt. Ondernemers zijn blij dat de kwekerij is opgerold, maar trokken naar eigen zeggen in augustus vorig jaar al aan de bel bij de politie. "Ik ken iemand die vorig jaar al twee keer heeft gebeld, maar er werd geen actie ondernomen." De ondernemer die niet met zijn naam in de krant wil zag destijds meteen dat het mis was: "Er ging allemaal teelt- en schermdoek naar binnen", vertelt hij. Er zijn al langere tijd grote zorgen bij ondernemers op de Boezem en het verwijt dat de gemeente en de politie niet adequaat optreden bij misstanden op het bedrijventerrein. Casus: Sluiting bedrijfsunit na vondst drugs en wapen Burgemeester Francisca Ravestein van Pijnacker-Nootdorp heeft een bedrijfsunit in de Reflectiestraat in Nootdorp gesloten. Begin deze maand [maart 2021] trof de politie bij een inval in het pand een grote hoeveelheid harddrugs, een vuurwapen en munitie aan. De inval vond plaats naar aanleiding van een groot landelijk politieonderzoek. De politie hield direct een verdachte aan. Bijna 200 kilo coke, een Glock-pistool met munitie en dubieuze administratie.

Dat was de vangst toen agenten een inval deden bij een bedrijfspand aan de Reflectiestraat in Nootdorp. Zes personen uit een “beruchte Haags-Marokkaanse drugsfamilie” worden aangehouden, net als twee Britten die met een jacht (in Scheveningen) drugs zouden invoeren. Bron 1: https://www.telstar-online.nl/nieuws/actueel/88964/politie-valt-hennepkwekerij-boezem-binnen; Bron 2: https://www.ad.nl/delft/burgemeester-sluit-bedrijfsunit-in-nootdorp-na-vondst-drugs-enwapen~ada73ed1/ en https://www.ad.nl/delft/31-jarige-hagenaar-blijft-vast-voor-handel-in-coke-vanuitnootdorps-pand~ad082f17/.

De genoemde praktijken hebben een niet-incidenteel karakter, onder meer vanwege een optelsom aan specifieke criminele kansen, namelijk: ▪ Bedrijfsactiviteiten in zogenoemde bedrijfsverzamelgebouwen blijven deels buiten beeld bij professionals en ondernemers. In de ontwikkelfase is voor de gemeente nog niet duidelijk wie de kopers of huurders zullen worden. Als de voorziening eenmaal in gebruik is, is er relatief veel doorloop; bedrijfjes en bedrijven die bedrijfsunits korte tijd gebruiken, soms met tal van inschrijvingen op één adres. ▪ Op de particuliere markt kunnen – buiten de gemeente om – bedrijven en/of panden worden gekocht. Dit lijkt onder meer te worden benut door (rechts)personen die wegtrekken van bedrijfslocaties in andere gemeenten, bijvoorbeeld vanwege consequente handhaving. ▪ Occasiondealers (een risicobranche) komen onder andere naar bedrijventerrein Boezem West, omdat gratis parkeren in de openbare ruimte is toegestaan, waardoor het gemakkelijk is om occasions te parkeren. Dit is uiteraard aantrekkelijk voor bonafide en malafide dealers. 2.2.2 Sociale vraagstukken en ondermijning in Nootdorp Vanwege stadsvernieuwingsprojecten zijn personen, gezinnen en families vanuit Haagse achterstandswijken (zoals de Schilderswijk) verhuisd naar huurwoningen in Nootdorp.

Met deze verhuizingen zijn sociale problemen (zoals langdurige bijstand) en veiligheidsvraagstukken verplaatst naar Nootdorp. Groepen en families claimen en benutten autonomie ten opzichte van de overheid. Dit komt tot uitdrukking in verschillende gedragingen en omstandigheden, te weten: ▪ Er zijn incongruenties zichtbaar, want personen en gezinnen die leven van de bijstand of van een laag legaal inkomen hebben dure bezittingen, zoals auto’s.11 Extra inkomsten worden onder andere verkregen uit zwart werk of criminele praktijken.

11

Bij observaties blijkt (in aanvulling op kennis van respondenten) dat er dure goederen in bezit zijn (of worden gebruikt) in straten met goedkope woningen.

13

▪

▪

▪

▪

Er wordt, onder andere via intimidatie, invloed uitgeoefend om zo te bepalen wie er in bepaald straten wonen. Familieleden en bekenden hebben woningen bij elkaar in de buurt kunnen verwerven. In het straatbeeld valt op dat er in enkele straten veel rommel en afval rondslingert, net als een aantal winkelwagentjes of ogenschijnlijke zwerffietsen.12 Dergelijke systematische ‘kleine wanorde’ werkt – zo leert het leerstuk van broken windows – negatief door.13 Het kan onder andere leiden tot meer vervuiling en het is een drempel voor mensen (die zijn gesteld op orde en netheid) om in dit soort straten te willen wonen. Er wordt in de gaten gehouden wie de straat of een wooncomplex betreedt, hetgeen gemakkelijk is vanwege de bouwstijl. Het valt een professional bijvoorbeeld op dat een belsysteem is aangepast. Wie bij het ene nummer aanbelt, maakt contact met de bewoner van een andere woning. Dit soort praktijken roept de vraag op wat wordt afgeschermd. Er worden naast bijstandsfraude en zwart werk verschillende onrechtmatige praktijken gesignaleerd. Het betreft illegale bedrijfsactiviteiten, zoals onderhoud aan scooters en waarschijnlijk ook de verkoop van gestolen scooters of scooter-onderdelen. In meer algemene zin wordt gewezen op verkoop en aankoop van gestolen of illegale producten.

Er wordt softdrugs verkocht en bewoners zijn betrokken bij hennepteelt, al is onduidelijk of dit in de wijk plaatsheeft of elders. Er wonen personen en families die vermoedelijk actief zijn in de (georganiseerde) criminele wereld, zoals drugscriminaliteit, gokken of diefstal.

2.2.3 Arbeidsmigranten Arbeidsuitbuiting en/of slecht werkgeverschap14 ligt in Den Haag mede in handen van enkele netwerken.15 Daaronder bevinden zich netwerken met een uitzendbureau, met vastgoed en met klandizie in onder andere de agrarische sector (met name glastuinbouw), de bouwsector, horeca of de schoonmaakbranche. Een opeenstapeling van ongunstige omstandigheden - zoals onderbetaling, te lange werktijden, slechte huisvesting (tegen een hoge prijs) en/of intimidatie - plaatst arbeidsmigranten in een sterk afhankelijke positie. Koppeling tussen werk en huisvesting zet hen onder druk. Als ze de gang van zaken op één domein niet accepteren, verliezen ze werk én woning. Arbeidsuitbuiting is een actueel vraagstuk in Nederland, waarover het zogenoemde Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten (ook wel ‘de commissie Roemer’ genoemd) een rapport heeft geschreven. Desondanks wordt arbeidsuitbuiting in Pijnacker-Nootdorp – de derde glastuinbouwgemeente in Nederland – gedeeltelijk getypeerd als een blinde vlek; een dossier waarover weinig informatie beschikbaar is. Dit resulteert in kansen voor netwerken die arbeidsmigranten uitbuiten, mede omdat omringende gemeenten met glastuinbouw (de HLTgemeenten en de gemeente Westland) en met ondermijnende uitzendbureaus (Den Haag) deze

12

Dit wordt bevestigd bij observaties. Kelling, G.L. and Coles, C.M. (1995). Fixing Broken Windows. Restoring Order and Reducing Crime in Our Communities. New York: Free Press. 14 Arbeidsuitbuiting is een vorm van mensenhandel. Mensenhandel is van oudsher gericht op seksuele uitbuiting. Sinds 1 januari 2005 is mensenhandel buiten de seksindustrie strafbaar gesteld. Wat dat betreft kan onderscheid gemaakt worden tussen: 1.) arbeidsuitbuiting (uitbuiting in het domein van werk en inkomen), 2.) criminele uitbuiting (personen worden gedwongen strafbare feiten te plegen), en 3.) gedwongen dienstverlening (diensten die onder dwang moeten worden verricht, zonder arbeidsverhouding). Als strafrechtelijke vervolging vanwege arbeidsuitbuiting niet mogelijk is, pakt de Inspectie SZW de overtreding van arbeidswetten aan (o.a. slecht werkgeverschap). Echter: “Deze aanpak past (…) niet altijd bij het opzettelijke karakter van de overtreding of bij de maatschappelijke overtuiging dat er sprake is van uitbuiting.” (F. Boerman e.a., Nationaal dreigingsbeeld 2017. Georganiseerde criminaliteit, Zoetermeer, mei 2017, p. 78) 15 Zie Torre, E.J. van der e.a. (RIEC Den Haag), Ondermijningsbeeld gemeente Den Haag, 2019. 13

14

problematiek in kaart brengen en aanpakken. In Pijnacker-Nootdorp komen de volgende patronen in beeld: ▪ Woningen die worden gebruikt voor de verhuur van woonruimte / kamers aan arbeidsmigranten. Dit wordt geschat op meer dan honderd in de gemeente. In 2009 schat een onderzoek het aantal locaties waar arbeidsmigranten overnachten (dus niet alleen woningen) op 187. Naar schatting werkten in 2009 in totaal 700 tot 800 arbeidsmigranten in PijnackerNootdorp, waarvan ongeveer de helft er woonachtig is.16 ▪ Er worden arbeidsmigranten illegaal gehuisvest op bedrijventerreinen en op of rondom bedrijven, onder meer in het oude kassengebied. ▪ Er is een tekort aan woonruimte voor arbeidsmigranten en dat leidt tot een patstelling. Er wordt niet meteen gehandhaafd bij illegale bewoning en er worden ook geen woonvoorzieningen in Pijnacker-Nootdorp gerealiseerd. De consequentie is dat schaarse woonruimte een potentieel pressiemiddel blijft (ook voor criminelen) richting arbeidsmigranten. De afdeling Beleid werkt aan huisvestingsbeleid voor arbeidsmigranten, met aandacht voor arbeidsuitbuiting en malafide uitzendbureaus. ▪ Het bovenstaande punt leidt ertoe dat in Pijnacker-Nootdorp onder meer arbeidsmigranten werken die buiten de gemeente (onder meer in Den Haag) worden gehuisvest. Dit roept de vraag op of het gaat om ondermijnende uitzendbureaus die arbeidsmigranten uitbuiten.

Die vraag bleef vaak onbeantwoord, al denken enkele respondenten dat dit zo is. 2.2.4 Overige fenomenen Naast de bovenstaande ondermijning komen de volgende praktijken en fenomenen in beeld: a. Jongeren en jongvolwassenen: sluipende risico’s b. Horeca: enkele signalen c. Criminele netwerken d. Dunne signalen Ad a.) Jongeren en jongvolwassenen: sluipende risico’s De gemeente telt, in de drie kernen en bij het skatepark Klapwijk, hangplekken van jongeren. In de kernen gaat het onder meer om plaatsen bij en rondom winkelcentra en in de omgeving van sportclubs. Het betreft jongeren die enige overlast veroorzaken, al blijft dat binnen de perken, mede door alertheid van jongerenwerkers. Dit heeft een impuls gekregen door de coronamaatregelen, omdat het jongerenwerk het voortouw nam bij de ‘communicatieve handhaving’ daarvan, hetgeen gunstig uitpakte. De individuele criminaliteit onder rondhangende jongeren ligt op een laag peil, getuige een gering aantal jongeren dat in aanmerking komt voor een persoonsgerichte aanpak. De jongeren krijgen - zo merken respondenten met materie- en locatiekennis - te maken met potentiële problemen en verleidingen vanwege ondermijning op straatniveau, te weten: ▪ Er worden, op straat en via snapchat, allerhande soorten drugs aangeboden, net al flessen (sterke) drank.

Het gaat niet alleen om softdrugs en (het snel populair geworden) lachgas, maar ook om harddrugs. Het is eenvoudig te bestellen en de bezorging is doorgaans snel en betrouwbaar. Verkopers doen aan marketing via social media, mede omdat ze weten dat een deel van de jongeren geld op zak heeft. Ze jagen daarmee het drugs- en drankgebruik onder jongeren aan. Het resulteert in problematisch drugsgebruik, bijvoorbeeld van softdrugs. ▪ Onder jongeren worden zogenoemde geldezels gerekruteerd. Dat zijn mensen die hun bankrekening ter beschikking stellen aan (internet)criminelen die hier ten behoeve van

16

Arcadis (2009). Arbeidsmigranten uit de MOE+-landen in de gemeente Pijnacker-Nootdorp. Rotterdam: Arcadis.

15

▪ ▪ ▪

strafbare feiten geld op storten of laten storten. Het gaat onder meer om geld dat buit wordt gemaakt met whatsapp-fraude, oplichting op marktplaats of afpersing. Dit fenomeen is tijdens de coronapandemie merkbaar toegenomen. Lokale cybercriminelen spannen jongeren voor het karretje. Dit overkomt doorsnee-jongeren. Jongeren worden ingezet om te assisteren bij drugshandel, zoals bezorging of opslag. Er wordt messenbezit gesignaleerd, al blijft het gebruik ervan beperkt tot een uitzondering. In Delfgauw is (door jongeren) een bezorger beroofd. Dit lijkt geen criminele trend, maar een situatie die in de kiem kan worden gesmoord.

Als jongeren ouder worden, neemt hun actieradius toe en wordt het gemakkelijker om - bijvoorbeeld via sportscholen of horeca - in contact te treden met criminelen en criminele groepen. Dit gebeurt dan met name in Den Haag of Zoetermeer, al is dit niet goed in beeld. Criminaliteit door jongvolwassenen, onder meer hennepteelt en diefstal, komt deels lokaal in beeld. Onder meer binnen sociale kringen in kwetsbare straten in Nootdorp. Tabel 2.5: Een lachgas-casus Bij een controle in Nootdorp (december 2020) troffen agenten in december 2020 in totaal achttien cilinders met lachgas aan in de kofferbak van een auto. Volgens de politie is deze situatie strafbaar. ,,Lachgas valt onder het besluit voor vervoer gevaarlijke stoffen, wat betekent dat het niet zomaar mag worden vervoerd”, laat ze weten. ,,Gasflessen moeten worden vastgezet in de auto en zijn voorzien van de juiste etiketten. En bovendien mag een particulier nooit meer dan twee kilo vervoeren. Vanaf dat gewicht moet de chauffeur een specifieke opleiding hebben om gevaarlijke stoffen te mogen vervoeren.” Bron: https://www.ad.nl/delft/politie-vindt-18-flessen-lachgas-in-auto-in-nootdorp~a05a78a3/ Tabel 2.6: De politie waarschuwt voor (en signaleert problemen met) lachgas en geldezels Politie waarschuwt wederom voor lachgas Regio - De politie waarschuwt wederom voor lachgas.

Ze hebben een poster gepubliceerd met de gevaren van het gas. "Lachgas is niet om te lachen", staat boven de poster. Steeds meer jongeren gebruiken lachgas om in een korte roes te geraken. Ze inhaleren het gas uit een slagroompatroon. Parkeerplaatsen in de regio liggen regelmatig bezaaid met de patronen. "Lachgas brengt verschillende gevaren met zich mee", aldus de politie. "Het is belangrijk om jongeren, maar ook ouders, hierop te wijzen." Wijkagent: "Word geen geldezel!" Pijnaker-Nootdorp - De wijkagent van bureau Pijnacker-Nootdorp voor jeugdzaken, Suzan Houweling, wil een dringende oproep doen aan ouders en jongeren in Pijnacker-Nootdorp. "Wij zien dat jongeren van ongeveer 14 a 15 jaar gevraagd worden om hun bankpas en pincode te overhandigen of beschikbaar te stellen aan andere jongeren die hier een verkeerde bedoeling mee hebben", vertelt ze. "Er wordt er aan de jongeren beloofd dat ze makkelijk en snel veel geld zullen verdienen. Deze jongeren die gevraagd worden zijn vaak kwetsbaar of horen net bij een groep en durven geen “nee” te verkopen", weet Suzan. Er zijn inmiddels meerdere aangiftes gedaan door slachtoffers met hun ouders. "Tot nu toe zien we in onze gemeente dat de kinderen eerst vriendschap sluiten zodat er een vertrouwensband is. Hierna trappen ze in de mooie verhalen en geven hun pinpas en code af.

Dit heeft grote gevolgen voor alle partijen! Natuurlijk gaan wij aan de slag met aangiftes die binnenkomen, maar we zouden graag willen voorkomen dat het zover komt!" Bron: https://www.telstar-online.nl/nieuws/algemeen/84834/politie-waarschuwt-wederom-voor-lachgas Bron: https://www.telstar-online.nl/nieuws/actueel/103858/wijkagent-word-geen-geldezel-

Ad b.) Horeca: enkele signalen Er wordt gesignaleerd dat drugs wordt gebruikt en verhandeld in of rondom enkele horecazaken die populair zijn bij jongeren en jongvolwassenen. Bij drukbezochte zaken lijkt dit te gebeuren buiten de wil of betrokkenheid van de eigenaren en het personeel. Een aantal kleinere horecazaken wordt genoemd vanwege mogelijk witwassen, bezoek van verdachte personen en mogelijke drugshandel. In 16

het verleden is drugs aangetroffen in enkele zaken (zie tabel 2.7). Wat de horeca betreft kunnen we, op basis van de genoemde signalen en incidenten, niet spreken over systematische ondermijning. Tabel 2.7: Horeca-controles en sluitingen Bij een integrale horecacontrole werden op vrijdagavond 19 juni 2015 diverse bedrijven in Pijnacker-Nootdorp gecontroleerd. (…) Op de Oostlaan in Pijnacker zijn twee horecabedrijven gecontroleerd. Bij Shoarma Shemona is een handelshoeveelheid drugs aangetroffen. Daarom is dit horecabedrijf met onmiddellijke ingang gesloten. Binnen twee weken wordt besloten hoe lang de zaak dicht moet blijven. Bij ParsXpress zijn eveneens drugs aangetroffen, hier wordt door de politie nader onderzoek naar gedaan. Met medewerking van de eigenaar is het bedrijf in afwachting van het onderzoek dit weekend gesloten. De burgemeester zal, op basis van de onderzoeksresultaten, op korte termijn een besluit nemen over de handhavingsmaatregelen. Bron: https://regio15.nl/nieuws/politieonderzoeken/22959/horecagelegenheden-pijnacker-gesloten-nacontrole/

Ad c.) Criminele netwerken Er zijn criminele families en personen uit criminele netwerken woonachtig in Pijnacker-Noordorp. Hier komt bij dat criminele netwerken ook - met behulp van lokale contacten - gebruik maken van infrastructurele voorzieningen in de gemeente, onder meer op bedrijventerreinen. De aanwezigheid van deze netwerken komt zo nu en dan tot uitdrukking in locaties met drugsproductie, waaronder tamelijk grootschalige of professionele locaties. De drugshandel heeft soms een modern karakter, want recent is een man uit Pijnacker (samen met een verdachte uit Voorburg) aangehouden inzake internationale drugshandel via postpakketten, op basis van bestellingen via het darkweb. In december 2020 wordt, in en groep van acht arrestanten, een man uit Delfgauw aangehouden vanwege onder meer een chrystal meth-lab in Zoetermeer. Tabel 2.8: Drugscasus in Pijnacker-Noordorp17 - [Drugslab] De rechtbank in Den Haag heeft vijf mannen veroordeeld tot gevangenisstraffen tussen de 6,5 en 2 jaar voor hun betrokkenheid bij XTC-labs in Pijnacker en Lisse. De politie vond een tabletteermachine die 873 pillen per minuut kan produceren [2016]. - [Hennepteelt] In een appartement aan de Oostlaan boven winkelcentrum Ackershof wordt, na een anonieme tip, een “gigantische hennepkwekerij ontdekt”: 500 bakken met wietplanten, met een geschatte straatwaarde “in de tonnen” [2017].