Bijlage Rapport evaluatie aardgasvrij Klapwijk
Tekst van het document
Evaluatierapport Aardgasvrij Klapwijk 30 Januari 2024
1 van 37
1
Inhoudsopgave
1
Inleiding .......................................................................................................................................................................................... 4
2
Aanvraag PAW-gelden en leerdoelen PAW-gelden .................................................................................... 5 2.1
Leerdoelen ......................................................................................................................................................................... 6
3
Omschrijving Klapwijk .......................................................................................................................................................... 7
4
Procesbeschrijving aardgasvrij Klapwijk ............................................................................................................... 7 4.1
Procesontwikkeling inleiding ............................................................................................................................... 9
4.2
Warmtebedrijf als partner ....................................................................................................................................10
4.3
Bewoners als partner ...............................................................................................................................................10
4.3.1
Bereiken van bewoners ...................................................................................................................................... 11
4.3.2
Uitgangspunten bewonersparticipatie ............................................................................................ 11
4.3.3
Het participatieproces .................................................................................................................................. 12
4.4
Bestuur als partner .....................................................................................................................................................14
4.5
De ontwikkeling van de geothermiebron als leverancier van warmte ..............................14
4.6
Vraagstukken .................................................................................................................................................................14
5
Context proces .........................................................................................................................................................................15 5.1
Wet- en regelgeving .................................................................................................................................................15
5.1.1
Wet Collectieve Warmte (Wcw) .................................................................................................................15
5.1.2
Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) ...................................................15
5.1.3
Besluit gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Bgiw) ..............................................15
5.2
Geopolitieke situatie ................................................................................................................................................ 16
5.3
Berichtgeving (kranten, media) ....................................................................................................................... 17
5.4
Landelijke context........................................................................................................................................................ 17
6
Het aanbod .................................................................................................................................................................................18 6.1
Bronontwikkeling ..........................................................................................................................................................18
6.2
Het warmtenet ...............................................................................................................................................................19
6.3
Aanbod ‘achter de voordeur’ ........................................................................................................................... 20
6.4
Warmtetarieven ........................................................................................................................................................... 21
6.5
Financieringsmogelijkheden .............................................................................................................................22
7
Resultaat en evaluatie ......................................................................................................................................................22 7.1
Resultaat ................................................................................................................................................................................22
7.2
Evaluatie ........................................................................................................................................................................... 23
7.2.1
Vragenlijst keuze bewoners ......................................................................................................................... 23
2 van 37
8
7.2.2
Evaluatie BWK.......................................................................................................................................................... 25
7.2.3
Evaluatie achter de voordeur ..................................................................................................................... 25
7.2.4
Evaluatie Samenwerking HVC en Gemeente ................................................................................. 26
Geleerde lessen en aanbevelingen ........................................................................................................................ 27 8.1
Inwonersperspectief ................................................................................................................................................ 27
8.2
Combineren van opgaven ................................................................................................................................. 28
8.3
Proces ................................................................................................................................................................................. 28
8.3.1
Participatie en communicatie ................................................................................................................... 28
8.3.2
Rollen en verantwoordelijkheden ....................................................................................................... 28
8.3.3
Diversen ................................................................................................................................................................. 29
8.4
Aanbevelingen ............................................................................................................................................................ 29
8.4.1
Projectteams aardgasvrij .............................................................................................................................. 29
8.4.2
Lokaal bestuur ................................................................................................................................................... 29
8.4.3
Rijksoverheid ...................................................................................................................................................... 30
9
Vervolg ......................................................................................................................................................................................... 30
10
Bijlagen en verwijzingen .................................................................................................................................................... 31
Bijlage 1 Rollen en verantwoordelijkheden uit de intentieverklaring gemeente-HVC ................ 32 Gemeente Pijnacker-Nootdorp ...................................................................................................................................... 32 HVC ....................................................................................................................................................................................................... 33 Bijlage 2 Rollen en verantwoordelijkheden samenwerkingsovereenkomst (SOK) ....................... 34 Gezamenlijke verantwoordelijkheden ....................................................................................................................... 34 Verantwoordelijkheden Gemeente ............................................................................................................................. 34 Publiekrechtelijke toestemmingen .............................................................................................................................. 35 Verantwoordelijkheden HVC .............................................................................................................................................
35 Bijlage 3 Anekdotes ....................................................................................................................................................................... 36
3 van 37
1
Inleiding
De gemeente Pijnacker-Nootdorp heeft de ambitie geformuleerd om in 2050 een CO2-neutrale gemeente te zijn. Deze ambitie sluit aan bij het Klimaatakkoord, om de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen en de opwarming van de aarde zo veel mogelijk te beperken. Om deze ambitie te realiseren, zal de verwarming van de gebouwde omgeving moeten veranderen: fossiel aardgas zal in 2050 niet meer gebruikt worden. Om deze ambitie te ondersteunen, is door de gemeente een aanvraag gedaan bij het Programma Aardgasvrije Wijken (PAW, huidig NPLW) voor een bijdrage om Klapwijk aardgasvrij te maken. Deze aanvraag is op 19 november 2020 toegekend, en met de Rijksbijdrage is het proces in 2021 van start gegaan (kijk voor de samenvatting van de aanvraag op https://pijnacker-nootdorp.raadsinformatie.nl/ bij de inkomende stukken van juli 2020 of klik hier ). Vanaf de toekenning is toegewerkt naar een investeringsbesluit om Klapwijk aardgasvrij te maken. Er is gewerkt aan het ontwikkelen van een werkproces, samenwerkingsvormen ontwikkeld tussen warmtebedrijf, de bewoners en de gemeente. Er is een business-case opgezet voor de ontwikkeling. Dit heeft geleid tot een concreet bod aan het eerste deel van Klapwijk. Voor een positief investeringsbesluit moest 50% van de woningeigenaren zich aansluiten op het warmtenet. Helaas is dit percentage vooralsnog niet gehaald.
Voor U ligt het evaluatierapport van het project aardgasvrij Klapwijk. De evaluatie is als volgt opgebouwd. Als eerste herhalen wij de uitgangspunten van de aanvraag PAWgelden en de gestelde leerdoelen hierin. Vervolgens beschrijven wij het doorlopen proces en de ontwikkeling van dit proces en de context waaronder. Daarna het resultaat en de evaluatie van het proces en het resultaat. Hierna de geleerde lessen en de aanbevelingen vanuit het project aardgasvrij Klapwijk. Wij sluiten af met wat het vervolg zal zijn. In het evaluatierapport zijn verwijzingen (hyperlinks) opgenomen naar achterliggende besluiten en/of documenten, mochten de verwijzingen niet beschikbaar zijn dan kunt u een overzicht vinden in hoofdstuk 9 Bijlagen waar u deze documenten dan alsnog kan vinden.
4 van 37
2 Aanvraag PAW-gelden en leerdoelen PAW-gelden De voornaamste reden om voor Klapwijk de PAW-gelden aan te vragen was, in en om de woonwijk Klapwijk kwamen in 2020 een aantal randvoorwaarden samen waardoor een mooie kans ontstond om collectief aardgasvrij te worden. Deze kans deed zich voor omdat: •
De 2e ronde Programma aardgasvrije wijken werd opengesteld
•
Het kunnen combineren met het onderhoudsproject klimaatbestendig Klapwijk. Een van de doelen van de 2e ronde is de combinatie met andere klimaatdoelen. De verwachting is dat deze combinatie uitvoeringsvoordelen heeft doordat werkzaamheden gecombineerd kunnen worden en minder overlast geeft;
•
In het concept energietransitieplan naar voren kwam dat een collectief warmtenetwerk op middelhoog temperatuur de beste oplossing voor Klapwijk is;
•
Er een duurzame bron beschikbaar komt via een geothermie bron in de omgeving van Pijnacker-Oost;
•
De bebouwing geschikt is voor het verwarmen met een collectief warmtesysteem. De woningen zijn eind jaren ’80, begin jaren ’90, en daarom zijn voor het geplande warmtesysteem de meeste woningen geen ingrijpende veranderingen nodig zijn;
Op basis van deze argumenten is de aanvraag voor de 2e ronde aardgasvrije wijken gedaan. Hiervoor is een businesscase opgesteld. De onrendabele top is als Rijksbijdrage aangevraagd. De uitgangspunten die gesteld zijn in de aanvraag waren: •
Bijdrage aansluitkosten (BAK) van €2.250,--, met als referentie het vervangen van de cv-ketel.
•
Werkzaamheden in het huis € 666,--.
•
Afleverset op de plaats van de cv-ketel te bereiken via de buitenzijde van de woning (zogenaamde tweede regenpijp).
•
Totale bouwkosten zijn ingeschat op €16.900.000,-- miljoen.
•
Proceskosten: € -942.825
•
Totale investeringskosten: € 17.842.825
Om de gehele wijk direct aardgasvrij te maken, is bij het Rijk in 2020 een bijdrage van € 7.587.716 gevraagd in het kader van het Programma Aardgasvrije Wijken. Dit staat gelijk aan ongeveer 42% van de totale investering, zijnde € 17.842.825. Dit is de optelsom van de investering door de gemeente, bewoners en warmte-exploitant in het warmtenet. Dit staat gelijk aan € 5.563 per woning. In de aanvraag is nadrukkelijk rekening gehouden met het intensieve participatietraject, procesbegeleiding en kennisuitwisseling. Ondanks dat wij kunnen aanhaken op de procesorganisatie van Klimaatbestendig Klapwijk, zal er veel tijd en moeite gaan zitten om bewoners voor te lichten wat aardgasvrij betekent voor hen en om draagvlak te krijgen om aan te sluiten op het warmtenet.
5 van 37
Op basis van bovenstaande uitgangspunten is de verwachting dat in Klapwijk een collectief aardgasvrij is aan te leggen tegen de laagst mogelijke maatschappelijke en individuele kosten, waar voldoende draagvlak voor gecreëerd kan worden. Hiermee wordt invulling gegeven aan de uitgangspunten van het Energietransitieplan van de gemeente: haalbaar, betaalbaar en eerlijk.
2.1
Leerdoelen
In de PAW-aanvraag waren onderstaande leerdoelen geformuleerd: De proeftuin biedt de gemeente, de markt en de inwoners de kans om te leren hoe de verschillende rollen en verantwoordelijkheden zijn van de partijen die deelnemen. Binnen het proces klimaat adaptief Klapwijk zijn veel partijen actief. Iedereen heeft een ander belang en besluitvormingsproces. Ook bewoners nemen eigen beslissingen. Hoe gaan wij het gesprek aan en komen wij tot een gedragen visie, is ons grootste leerdoel. Wie heeft daarbij welke rol? Hiervan leren wij voor de transitie in de volgende wijken. Inhoudelijk biedt de proeftuin de mogelijkheid een warmtenet te ontwikkelen waarin een combinatie kan worden gemaakt tussen de glastuinbouw, de bebouwde omgeving en klimaat adaptieve opgaven. Wij leren dan hoe deze twee werelden en twee opgaven elkaar kunnen versterken en helpen. Gemeente Pijnacker-Nootdorp is een glastuinbouwgemeente. In elke kern, Delfgauw, Nootdorp en Pijnacker is deze combinatie aan de orde. Het onderzoeken van de marktordening en besluitvorming rondom de aanleg van warmtenetten is een belangrijk leerpunt. Onze raad wil graag discussiëren over de rol en verantwoordelijkheid van de gemeente hierin. De proeftuin aardgasvrij Klapwijk geeft ons de mogelijkheid om dit ook aan de hand van een concreet proces te doen, dit is Pijnacker-Nootdorp op zijn sterkst.
Het is ook uitdrukkelijk de bedoeling om te leren hoe je een woonwijk aardgasvrij maakt en waar wij dan tegen aan lopen. Wij staan immers pas aan de vooravond van de energietransitie. Voor onszelf willen wij dus leren, maar ook willen wij kennis delen met andere wijken in Nederland. Zowel in onze aanpak, en de combinatie met het klimaatbestendig maken van de wijk, als ook de verbinding met de glastuinbouw en geothermiebron, maakt dat er voldoende leervragen zijn die bruikbaar zijn voor andere wijken. Samen met diverse partners (onder andere woningbouwcorporatie, netbeheerder, lokale energiecoöperatie, Wayland en natuurlijk de bewoners) gaan wij aan de slag om Klapwijk aardgasvrij te maken en in combinatie met het klimaatbestendig, geheel toekomstbestendig te maken.
6 van 37
3 Omschrijving Klapwijk Klapwijk is een jaren 80-90 wijk, voornamelijk bestaande uit grondgebonden koopwoningen, ongeveer 10% is in het bezit van woningbouwcorporatie Rondom Wonen. In de wijk staat een school, de Mariaschool en een kerk, de Ontmoetingskerk. De wijk is in de loop der jaren aan zetting onderhevig en het is noodzakelijk om grootschalig onderhoud te plegen aan de buitenruimte. De straten worden heringericht en de riolering en kabels en leidingen worden opgehoogd. Voor de herinrichting loopt het project Klimaatbestendig Klapwijk. De wijk wordt zo ingericht dat deze ook klaar is voor het toekomstige klimaat. Overzicht wijk in aantallen: •
1.431 huishoudens
•
Bouwperiode 1988 – 1995
•
+/- 100 huurwoningen van Rondom Wonen
•
De rest koopwoningen
•
Voornamelijk energielabel C, klein deel B
•
Actieve basisschool, Ontmoetingskerk en bewonersvereniging
4 Procesbeschrijving aardgasvrij Klapwijk In onderstaande tabel zijn de stappen weergegeven die doorlopen zijn en benodigd zijn om het warmtenet aan te leggen: Tijdslijn
Korte omschrijving
2018
Mogelijke Aardwarmte bron in de buurt van Klapwijk Kick-off Klapwijk à bewonersverenigingen, werkgroepen Klapwijk techniek, geld, hieruit is later Belangen Vereniging Klapwijk (BWK) ontstaan
2020
2e Ronde PAW, in september 2020 gekregen
2021
Energietransitieplan 2021 Warmteleverancier selectie (i.s.m. Raad & BWK) Besluitvorming in de raad m.b.t. een publiek warmtebedrijf is terug te vinden bij de stukken van 23 september 2021 via notubiz .Indien de verwijzingen niet werken kijk dan op https://pijnacker-nootdorp.raadsinformatie.nl/ bij de besluitvormende vergadering van 23 september 2021.
2022
Juni 2022 intentieverklaring met HVC Besluitvorming in de raad m.b.t. de keuze van het warmtebedrijf is terug te vinden bij de stukken van 2 juni 2022
7 van 37
Tijdslijn
Korte omschrijving via notubiz. Als de verwijzingen niet werken kijk dan op https://pijnacker-nootdorp.raadsinformatie.nl/ bij de besluitvormende vergadering van 2 juni 2022. Start Ontwikkelteam HVC/Gemeente i.s.m. BWK
Oktober 2022
1e Mijlpaal Business Case (BuCa) (PAW, BAK) - planning volgt proces klimaatbestendig sinds zomer 2022 - HVC geeft benodigde tijd voor fases
December 2022
Na aanbesteding/ partnerselectie door HVC i.s.m. Gemeente &BWK, keuze voor Toekomstgroep
April 2023
2e Mijlpaal aanbod bewoners (inpandig) Onderdeel hiervan: •
Uitwerken contract HVC-Toekomstgroep (offertetraject aansluiten particulieren)
•
Campagneteam vanuit HVC (werkzaamheden langs de deuren/keukentafelgesprekken)
•
1 feb 2023 is het aanbod/ontwikkelteam gestart
•
Vervolgens voor het beste aanbod gekeken welke aanpassingen echt nodig (op basisvoorwaarden HVC)
•
Half april 2023 aanbod gereed, eind april akkoord Raad
April -oktober 2023
VO warmtenet en DO warmtenet Ontwerptekening HWC Campagne in Klapwijk (keukentafelgesprekken) verstrekken informatie aan bewoners zodat zij keuze konden maken om wel/niet aan te sluiten op warmtenet
31 Oktober 2023
Go/no Go (min. 50% bewoners fase A benodigd voor starten met aanleg warmtenet) -> vooralsnog nog Go (22 %)
Q1-2024
Start met aanleg warmtenet Bouwen HWC Aansluiting warmtenet-woning
Q3-Q4 2024
Sept. 24 1e warmtelevering, Warmte leveren aan woningen fase A
8 van 37
4.1
Procesontwikkeling inleiding
Er is nauwelijks ervaring in het aardgasvrij maken van een woonwijk zoals Klapwijk. Belangrijk onderdeel is het ontwikkelen van een werkproces rondom aardgasvrij maken van een wijk met voornamelijk vrijesectorwoningen. Wij hebben als gemeente een regierol, maar hebben geen rol in het leveren, exploiteren en afnemen van warmte. Wij hebben onderzocht en geleerd, wat de rollen en verantwoordelijkheden van de verschillende stakeholders/belanghebbende in de warmteketen zijn: •
Het Warmtebedrijf is verantwoordelijk tot en met de warmtewisselaar (afleverset) in de meterkast;
•
De woningeigenaar is verantwoordelijk voor de installatie achter de warmtewisselaar;
•
Het verwijderen van de gasmeter en (indien van toepassing) verzwaren elektriciteitsaansluiting valt onder verantwoordelijkheid van de netbeheerder (Stedin);
Het is een van de eerste woonwijken binnen de gemeente, waar een project is gestart om van het aardgas af te komen. Het komen tot aardgasvrij is een ontdekkingstocht waarin samenwerking voorop staat. Daarin heeft het gemeentebestuur een belangrijke maatschappelijke verantwoordelijkheid. Zij faciliteren en beslissen over de inzet van middelen en randvoorwaarden die wij daaraan stellen. Dat maakt dat wij 4 procesrichtingen hebben opgepakt: 1.
Het betrekken van een warmtebedrijf als partner in het project
2.
Het betrekken van de eigenaren van de woningen als partner in het project
3.
Het betrekken van het bestuur (college en raad) als partner in het project
4. De ontwikkeling van de geothermiebron als leverancier van warmte In september 2022 is het “Strategisch Omgeving Management Klapwijk – PijnackerNootdorp” opgesteld i.s.m. HVC waarin de diverse stakeholders in kaart zijn gebracht. In bijlage 1 (opgenomen in dit document) is een overzicht te vinden van de rollen en verantwoordelijkheden zoals benoemd in de intentieverklaring met het warmtebedrijf. Tijdens het proces wat wij hebben doorlopen is ook is een concept samenwerkingsovereenkomst (zie bijlage 2 van dit document) opgesteld, met daarin hoe de rollen en de verantwoordelijkheden gedurende de doorlooptijd van de aanleg van een warmtenet zouden moeten zijn.
9 van 37
4.2 Warmtebedrijf als partner Binnen de gemeente zijn een 2-tal private warmtebedrijven actief, die een warmtenetwerk exploiteren die direct bij de realisatie van de wijk is aangelegd. In Nootdorp is dit Eneco en in Pijnacker is dit Eteck. Voor de opgave in Klapwijk, een wijk met bestaande bouw en voor het grootste deel particulier bezit, is gezocht naar een partner om dit proces te gaan doorlopen. Dit proces is in 2 stappen in een bestuurlijk besluitvormingsproces doorlopen. In de eerste stap is de keuze gemaakt tussen een publiek of private warmtebedrijf. De raad heeft op 23 september 2021 besloten om met een publieke partij verder de business-case te gaan verkennen. De belangrijkste reden hiervoor was dat het in dit stadium onmogelijk was om een aanbesteding voor te bereiden. De risico’s voor de gemeente zijn te groot omdat er een grote onzekerheid is over het aantal deelnemers en dat dit bij private partijen te grote risico’s met zich mee zou brengen. De raad heeft besloten om de samenwerking te gaan verkennen met de 2 publieke warmtebedrijven die werkzaam kunnen zijn binnen de gemeente Pijnacker-Nootdorp, HVC en Netverder (zie het raadsbesluit, via notubiz). Netverder is een netwerkbedrijf en HVC een integraal warmtebedrijf.
De verkenning heeft ertoe geleid dat op de raad heeft besloten op 2 juni 2022 om met HVC verder te gaan als partner en de business-case voor te bereiden, hiervoor is in juni 2022 een intentieovereenkomst gesloten. De belangrijkste overweging was dat HVC een volwassen en integraal warmtebedrijf is. Netverder, als netbeheerder, kan niet de exploitatie op zich nemen. In de fase waarin het project zich bevond was dit een te groot risico (zie raadsvoorstel en besluit via notubiz). Met HVC is daarna een business-case voorbereid om een aanbod te doen aan de bewoners om aan te sluiten op het warmtenetwerk.
4.3 Bewoners als partner Uiteindelijk bepalen de bewoners op welke wijze zij van het aardgas af willen. De bewoner is de belangrijkste partner in het proces. Wij hebben ervoor gekozen de bewoners vanaf het begin te committeren bij het project. Dus vanaf de aanvraag tot en met het aanbod. De betrokkenheid van de bewoners is tijdens het proces doorontwikkeld en toegenomen.
10 van 37
4.3.1
Bereiken van bewoners
Klapwijk heeft 1350 woningeigenaren, het is een gemiddelde woonwijk met een diversiteit aan bewoners. Elke inwoner beslist en daarom is het belangrijk om na te denken hoe de bewoners te bereiken en te betrekken. Voor het project klimaatbestendig Klapwijk was al bewonersparticipatie opgezet. In eerste instantie hebben wij ons daarbij aangesloten. In de wijk is een bestaande bewonersvereniging actief. Het project is besproken met deze vereniging. De aard van de vereniging en de aard van het project was verschillend. De bewonersvereniging richt zich met name op activiteiten en de inrichting van de wijk en vanwege de tijdsbesteding aan het project klimaatbestendig Klapwijk, paste de begeleiding van aardgasvrij Klapwijk niet helemaal. Belangenvereniging Warm Klapwijk is ontstaan in de startfase toen de gemeente met inwoners aan de slag ging via werkgroepen. Een aantal leden van de werkgroep hebben zich toen verenigt in de BWK. Met de gemeente zijn werkafspraken gemaakt over de rol en werkzaamheden van BWK. Een positief, kritische sparringpartner van de gemeente en het warmtebedrijf HVC plus ogen en oren van de wijk. Ze zijn gekomen tot ongeveer 250 leden die zij n.a.v. gesprekken, brainstormsessies en processtappen (naast de gemeente en HVC) ook informeerde over de status van het warmtenet.
Klapwijkers die zorgen en vragen liever met medebewoners bespraken konden goed bij hen terecht. 4.3.2
Uitgangspunten bewonersparticipatie
Een van de belangrijkste uitgangspunten tijdens de participatie en communicatie was de richting en ruimte balans. Wij gaven richting waar dat nodig was en waren helder over dat wat vast stond, bijvoorbeeld: aardgasvrij in 2050. Aan de andere kant zijn wij duidelijk geweest waarover deelnemers nog konden meedenken, bijvoorbeeld: wat is voor u belangrijk bij deze overstap? Door te begrijpen wat deelnemers belangrijk vonden hebben wij oplossingen bedacht die aansloten bij behoeften van deelnemers. Inwoners gaven in de startfase aan dat zij het bijvoorbeeld belangrijk vonden dat het alternatief goedkoop en betaalbaar was. Wij hebben bij het bepalen van de richting dan ook gekeken naar het meest betaalbare en goedkoopste alternatief voor deze wijk.
11 van 37
Andere uitgangspunten waren transparant en eerlijk. Door open communicatie zijn wij al vroeg in het proces begonnen met het betrekken van inwoners. Wij hebben bewoners ook van heel dichtbij mee laten kijken bij de stappen van de gemeente bijvoorbeeld bij de keuze voor het warmtebedrijf. Deze keuze is in samenspraak met bewoners gemaakt. 4.3.3
Het participatieproces
Het participatieproces is in te delen in vier fases. Wij hebben als gemeente veel ervaringen opgedaan tot en met fase 3. Tot de uitvoeringsfase is het met het resultaat uit de campagnefase nog niet gekomen.
Startfase: van eerste idee naar gedeelde ambitie In Klapwijk zijn wij gestart met het gesprek over de gezamenlijke ambitie. In deze fase kwamen wij erachter dat zowel voor- en tegenstanders bijna dezelfde dingen belangrijk vinden bij deze overstap. Onze gezamenlijk voorwaarden bij aardgasvrij Klapwijk zijn: •
Een transparant en eerlijk proces;
•
Zo min mogelijk aanpassingen aan huis;
•
Zo goedkoop mogelijk voor iedereen;
•
Een betrouwbaar en duurzaam alternatief.
Het doel van deze fase is gericht op het informeren van inwoners, zo veel als mogelijk ophalen van wensen en ideeën. Met als resultaat een vliegende start en het goede gesprek over het proces oftewel antwoord op de vraag Hoe gaan wij samenwerken? De participatie- en communicatiemiddelen die wij in deze stap o.a. hebben ingezet zijn: •
Informatiebijeenkomst (online en offline)
•
Meedenksessie inwoners
•
Gesprekken wijkvereniging, woningcorporatie, Ontmoetingskerk
•
Vragenlijst
•
Website
•
Huis aan huis nieuwsbrief
Ontwerpfase: van gedeelde ambitie naar mogelijke oplossing Op basis van de gezamenlijke voorwaarden toetsen wij verschillende mogelijke oplossingen en daaruit kwam warmtenet het meest in de buurt. De techniek achter het warmtenet is bewezen en dus betrouwbaar.
12 van 37
Gezien de huizen in Klapwijk gaat een warmtenet zorgen voor de minste aanpassingen in de woning want met een hoge temperatuur is er bijna geen isolatieopgave. Geen isolatieopgave zorgt er in deze ook voor dat de kosten lager zijn dan de kosten van andere (elektrische) oplossingen. Wij beantwoorden in deze fase de volgende vragen: •
Wie gaat het warmtenet aanleggen/beheren
•
Wat gaat het kosten
•
Wie betaalt wat
•
Wat moet er in de straat gebeuren
•
Wat moet er in huizen gebeuren
Het doel van deze fase is gericht op het onderzoeken van de alternatieven en het maken van een plan van aanpak van het voorkeursalternatief (warmtenet). Concreet betekende dat in deze fase het aanstellen van een warmteleverancier, het voorbereiden van een concreet voorstel (incl. verdeling/inzet van de PAW-gelden) en het bepalen van de fasering. De participatie- en communicatiemiddelen die wij in deze stap o.a. hebben ingezet zijn: •
Meedenksessies
•
Aanwezig in de wijk met een stand
•
Woningscans om aanpassingen te bepalen voor plan van aanpak
•
Oprichting belangenvereniging Warm Klapwijk, in positie gebracht
•
Betrekken van belangenvereniging bij belangrijke keuzes zoals inzet PAW-gelden, keuze warmtebedrijf en aannemer en opstellen menukaart
•
Huis aan huis nieuwsbrief
•
Op bezoek bij referentieprojecten
•
Ledenvergaderingen belangenvereniging
Campagnefase: van mogelijke oplossing naar concreet voorstel De campagnefase is een cruciale fase in het proces gebleken. In deze fase kregen wij, maar ook inwoners duidelijkheid over de kosten, de aanpassingen in de woning en duidelijkheid over de mogelijke financiering. Het doel van deze fase was om zoveel mogelijk inwoners zo goed mogelijk te informeren over de aansluiting op het warmtenet. Met als gewenst resultaat zoveel mogelijk aansluitingen op het warmtenet. Eigenaren van de eerste 283 woningen (fase A) hadden de mogelijkheid om zich aan te sluiten. Voor elke geïnteresseerde eigenaar werd bekeken welke aanpassingen in huis nodig waren, zoals overschakelen naar elektrisch koken en het aanpassen van leidingwerk. Sommige huishoudens en woningcorporatie Rondom Wonen hebben besloten om over te stappen op het warmtenet. Het vereiste deelnamepercentage van 50% is echter niet gehaald. Daarom wordt het warmtenet voorlopig niet aangelegd. De gemeente beschouwt het warmtenet nog steeds als het meest haalbare alternatief voor aardgas in Klapwijk.
13 van 37
De participatie- en communicatiemiddelen die wij in deze stap o.a. hebben ingezet zijn: •
Keukentafelgesprekken
•
Informatiebijeenkomsten
•
Inzet Duurzaamheidscoach
•
Aanwezigheid in de wijk
•
Website
•
Nieuwsbrieven
•
Warmtenetkrant
•
Zichtbaarheid in de wijk
•
Bijeenkomst(en) van belangenvereniging
•
Pers
4.4 Bestuur als partner Gedurende het gehele proces is de raad geïnformeerd en de raad is expliciet meegenomen bij de keuzes, die gedurende het proces dienden te worden gemaakt. Zoals het opstellen van de selectiecriteria voor een warmtebedrijf en de uiteindelijke keuze voor een warmtebedrijf en vervolgens over voorwaarden en de wijze van inzet van de PAW gelden.
4.5 De ontwikkeling van de geothermiebron als leverancier van warmte Warmteleverancier Wayland had de opsporingsvergunning om naar geothermie te boren in het glastuinbouwgebied FES-Oostland gekregen. Bij de start van het project was de planning om binnen afzienbare tijd een geothermiebron operationeel te hebben. Voor de afzet naar warmte is gekeken naar de glastuinbouw en de woningbouw. Al snel bleek dat door alle onzekere economische omstandigheden er onvoldoende zekerheid was over de afname van warmte in het glastuinbouwgebied. Dit heeft ertoe geleid dat Wayland de ontwikkeling van de geothermiebron heeft stilgelegd. Uitvoeringsfase: van concreet voorstel naar zichtbaar resultaat Tot deze fase is het in Klapwijk nooit gekomen. Wij hebben in deze fase geen ervaringen.
4.6 Vraagstukken De vraagstukken die binnen het proces naar boven zijn gekomen: •
Verantwoordelijkheden warmtebedrijf/woningeigenaar
•
Plek warmtewisselaar
•
Leidingen verloop door woningen
•
Financiering (Warmtefonds/duurzaamheidslening Gemeente) en het voorschieten van de ISDE-subsidie
•
Betalingstermijnen (risico en doorlooptijd proces)
14 van 37
5 Context proces De omgeving en de randvoorwaarden gedurende het project zijn aan verandering onderhevig. Deze veranderende uitgangspunten hebben veel invloed gehad op het project. De onzekerheid rondom wet- en regelgeving, de geopolitieke situatie en de energiecrisis en de landelijk media hebben het project beïnvloed.
5.1
Wet- en regelgeving
Gedurende de doorlooptijd van het proces was er sprake van aankomende wetregelgeving welke ondersteunend zijn voor het voeren van de regie op de warmtetransitie en het geven van duidelijkheid over de ontwikkelingen over het uit faseren van het gas en de warmteprijs. De nieuwe wetgeving is voorbereid en ter besluitvorming aangeboden. Deze wetgeving is nog niet vastgesteld en geeft daarom wel richting, maar nog geen houvast. Het project is onder dan ook onder huidige wet- en regelgeving uitgevoerd. De nieuwe wet- en regelgeving betreft: 5.1.1
Wet Collectieve Warmte (Wcw)
De Wet Collectieve Warmte (Wcw) vervangt de huidige Warmtewet. Het doel van de nieuwe wet is om de ontwikkeling van nieuwe warmtenetten te vergemakkelijken en zo de energietransitie te bevorderen. Maar ook om betaalbaarheid, betrouwbaarheid en duurzaamheid van collectieve warmtelevering te waarborgen. Dat gebeurt onder andere door gemeenten de regie over de warmtetransitie te geven. De verwachte inwerkingtreding is 1 januari 2025. 5.1.2
Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw)
Het wetsvoorstel voor de Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Wgiw) is erop gericht om gemeenten de bevoegdheden te geven die nodig zijn om regie te voeren in de wijk- of gebiedsgerichte aanpak van de warmtetransitie. Een van de belangrijkste daarvan is de aanwijsbevoegdheid, waarin gemeenten kunnen aangeven wanneer in wijken geen gas meer wordt geleverd. De verwachte inwerkingtreding is 1 januari 2025. 5.1.3
Besluit gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Bgiw)
Het Besluit gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Bgiw) is een concept Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB). Het Bgiw werkt het proces, in de wijkgerichte aanpak en de juridische waarborgen bij gebruikmaking van de aanwijsbevoegdheid nader uit. Het Bgiw bevat daartoe onder andere instructieregels voor het warmteprogramma en voor het omgevingsplan (indien gebruik wordt gemaakt van de aanwijsbevoegdheid).
15 van 37
5.2 Geopolitieke situatie De energietransitie vindt plaats in een internationale context waarin geopolitiek een rol speelt. De Russische inval in Oekraïne op 24 februari 2022 zorgt ervoor dat Europa zoekt naar manieren om de afhankelijkheid van Russisch gas af te bouwen. Ondertussen spelen er ook andere afhankelijkheden zoals van de dominante positie van China op het gebied van grondstoffen en technieken voor een nieuw energiesysteem. De Russische inval in Oekraïne maakte de afhankelijkheid van Russisch gas en de risico’s die dat met zich meebrengt in een klap duidelijk. Het eerste jaar na de crisis heeft dit geleid tot hogere energieprijzen, die hebben geleid tot de energiecrisis. De urgentie van de energietransitie kwam daarmee in een versnelling en het belang van aardgasvrij maken was hoog, daarentegen leidde de hoge energieprijzen tot energiearmoede. Om dit te voorkomen heeft de landelijke overheid maatregelen getroffen om de energieprijzen te verlagen. Wij zitten in een veranderende energiemarkt. Door o.a. TNO zijn opties op een rij gezet die in meer of mindere mate kunnen bijdragen aan het terugdringen van de import vanuit Rusland op korte, middellange en langere termijn. De opties betreffen enerzijds het vervangen van het aanbod van gas uit Rusland door andere fossiele en niet-fossiele energiebronnen. Anderzijds op maatregelen die de vraag beperken.
De olie- en gas wereld verandert fundamenteel. Schattingen voor de toekomstige vraag naar olie en gas worden naar beneden bijgesteld. Olie en gas worden niet meer gezien als brandstoffen die tot in lengte van dagen nodig zullen zijn. Om te overleven moeten lOC's (International Oil Companies) en landen als Saoedi-Arabië op zoek naar een nieuw verdienmodel en worden geconfronteerd met een dilemma: de prijs maximaliseren of de hoeveelheid olie die in de grond blijft zitten minimaliseren. De wereld neemt met dit alles afscheid van de oude situatie, waar olie en gas relatief schaars zijn, en gaat naar een nieuwe situatie: olie en gas zijn relatief overvloedig en hebben nog maar een beperkte toekomst. Het is geen gegeven, maar wel waarschijnlijk, dat de olie- en gasprijzen in deze wereld van overvloed gemiddeld relatief laag zullen zijn. Tijdens het doen van het aanbod aan de inwoners van Klapwijk, is de gasprijs laag, gelden de energieplafonds nog en is er geen zicht op een stijging en de gasprijs. Dat bemoeilijkt op de korte termijn de keuze van inwoners omdat zij alternatieven met hernieuwbar energie vergelijken met gasprijzen en het vervangen van een gasketel.
16 van 37
5.3 Berichtgeving (kranten, media) Gedurende het hele proces van het warmtenet heeft de lokale- en landelijke berichtgeving over verduurzaming, de warmtetransitie en warmtenetten nogal gefluctueerd. Een aantal media hebben een negatief effect gehad op de mening van sommige inwoners. Zo waren er negatieve tv-uitzendingen van Radar, Hofbar en Lubach. Altijd met andere voorbeelden maar die wel direct invloed leken te hebben op de inwoners uit Klapwijk. Het onderscheid tussen de verschillende situaties is niet altijd te maken. Bewoners kunnen dit zelf niet altijd goed schetsen en trekken soms conclusies die vervolgens moeilijk te ontkrachten zijn. Ook printmedia kwamen regelmatig met verhalen over warmtenetten en over het proces in Klapwijk specifiek, die niet altijd op feiten en juistheid waren gestoeld. Wij hebben geen invloed op deze berichtgeving, het geeft echter wel heel veel ruis en onduidelijkheid voor bewoners en dus onzekerheid.
5.4 Landelijke context In het de opstartfase van het warmtenet zaten wij nog middenin COVID19 maatregelen. Hierdoor was het lastiger om inwoners te betrekken bij het onderwerp. Toch is de gemeente erin geslaagd om al in een pril stadium met diverse aangepaste middelen met mensen in gesprek te gaan. Denk hierbij aan online Webinars en vergaderingen, een stand in de wijk die men kon bezoeken op 1,5 meter afstand en een huis-aan-huis nieuwsbrief. Toen de gasprijzen in 2021 flink stegen hielp dat wel in een positieve beeldvorming van het warmtenet. Het projectteam maakte voor het eerst mee dat mensen bij de gemeente aanklopte met de vraag of het niet een beetje sneller ontwikkeld kon worden. Toen in 2022 de overheid mensen tegemoetkwam met het energieplafond werkte dat wel weer tegen. Ondertussen merkten wij dat het vertrouwen in de landelijke overheid en daarmee ook in de lokale overheid gestaag afnam. Het dieptepunt ervaarde wij tijdens de val van het kabinet in de zomer 2023. Dit was op het moment dat HVC midden in de campagnefase zat. De resultaten van de Tweede Kamerverkiezingen (november 2023) kunnen ook van invloed zijn op de warmtetransitie.
17 van 37
6 Het aanbod Het volledig aanbod voor het aansluiten op het warmtenet bestaat uit: 1.
Het aanbod
2.
De warmtetarieven
3.
Financieringsmogelijkheden
Het aanbod is stapsgewijs ontwikkeld en gevormd op basis van de verschillende verantwoordelijkheden:
6.1
1.
Bronontwikkeling geothermie;
2.
HVC tot en met de afleverset, het warmtenet;
3.
De bewoners, alles achter de voordeur.
Bronontwikkeling
Het uitgangspunt van het project was een aansluiting op de nog te ontwikkeling geothermiebron ten oosten van Klapwijk. Een groot deel van de warmte van deze bron is bestemd voor het glastuinbouwgebied. Al snel bleek dat door alle onzekere economische omstandigheden onvoldoende zekerheid was over de afname van warmte in het glastuinbouwgebied. Dit heeft ertoe geleid dat de exploitant van de geothermiebron de ontwikkeling hiervan heeft stilgelegd.
18 van 37
Alternatieven voor hernieuwbare warmte zijn er, maar komen van verder en vragen dus een hogere investering en tijd. Om het project niet verder te vertragen is een tijdelijke oplossing wenselijk in de vorm van een warmtecentrale met gasgestookte ketels.
6.2 Het warmtenet Om aan te sluiten op het warmtenetwerk wordt veelal een Bijdrage Aansluitkosten (BAK) doorberekend aan de huiseigenaar. Om deze BAK te bepalen is door HVC een business-case opgesteld op basis van de actuele uitgangspunten. Deze zijn nogal veranderd t.o.v. de aanvraag van de PAW-geleden. De voornaamste wijzigingen voor de kosten zijn: •
Algemene prijsstijgingen (indexeringen) van ca. 25%;
•
Tijdelijke warmtecentrale, waarna later wordt aangesloten op een geothermiebron;
•
Afleverset te plaatsen in de meterkast en niet via een tweede regenpijp naar de zolder (dit heeft te maken met veiligheid van het warmtesysteem in huis en de wens van bewoners), hierdoor vallen de kosten achter de voordeur hoger uit;
De voornaamste wijzigingen ten aanzien van de dekking/financiering zijn: •
Vervallen van de energie-investeringsaftrek;
•
Introductie van de WIS;
•
Inzet van de PAW-gelden;
In hoofdstuk 2 zijn de uitgangpunten voor de BAK opgenomen tijdens de aanvraag, deze zijn: •
Bijdrage aansluitkosten (BAK) van € 2.250, -- (inclusief ISDE-subsidie).
•
Totale bouwkosten zijn ingeschat op € 16.900.000, --
•
Proceskosten: € 942.825, --
•
Totale investeringskosten: € 17.842.825, --
Bij aanvraag Investering warmtenetwerk Proceskosten
Werkelijke kosten
€ 16.900.000, -€ 942.825, --
Tijdelijke warmtebron Totale kosten
€ 21.300.000, -€ 1.500.000, --
€ 17.842.825, --
€ 22.800.000, --
Met de inzet van de PAW-gelden, de WIS en het vervallen van de EIA komt de bijdrage aansluitkosten (BAK) op € 2.000, -- uit.
19 van 37
6.3 Aanbod ‘achter de voordeur’ De kosten achter de voordeur zijn bij de PAW-aanvraag ingeschat op gemiddeld € 666,--. Dit gaat uit van dat bewoners elektrisch koken en niet ieder huis hoeft over te stappen. Daarnaast gingen wij ervanuit dat de afleverset op de plaats van de cv-ketel zou komen en dat de warmteleiding naar de cv-ketel via de buitenkant van de woning naar de afleverset gebracht zou worden. Tijdens de uitwerking is gebleken dat het niet mogelijk is om de afleverset op de plek van de cv-ketel te plaatsen, dit in verband met veiligheid en de verantwoordelijkheid hieromtrent. Er moet immers warm water naar zolder (waar meestal de ketel staat) gebracht worden. Bij eventuele lekkage kan warm water op plekken komen waar ze niet wenselijk is, de toevoerleiding is de verantwoordelijkheid van HVC. De afleverset wordt daarom bij voorkeur in de meterkast geplaatst, zoals ook andere nutsvoorzieningen. In overleg met de bewoners is ook bepaald dat een tweede regenpijp niet wenselijk is, daarom is definitief gekozen om de afleverset in de meterkast te plaatsen. Tijdens de voorbereidingen van het aanbod is gebleken dat de radiotoren in veel huizen onvoldoende uitkoeling hebben. Het toepassen van radiatorkranen is hiervoor nodig. Wij hebben gemerkt dat in Klapwijk dat er veel variatie is in de benodigde werkzaamheden per woning.
Zo kan bijvoorbeeld in een aantal woningen aangesloten worden op leidingen dicht bij de meterkast, in andere kan dat weer niet. Dit geeft veel variatie in de benodigde werkzaamheden. Vanuit de bewoners is de wens gekomen om zoveel mogelijk te ontzorgen, daarom is HVC op zoek gegaan naar een partner om de werkzaamheden achter de voordeur te bepalen en uit te voeren. Dit is puur installatiewerk en niet de expertise van HVC. De Toekomstgroep is daarvoor in samenspraak met de bewoners voorgeselecteerd. Een deel van de bewoners heeft aangegeven ook zelf aan de slag te kunnen om kosten te besparen, hierin is voorzien. Het uiteindelijke aanbod voor de bewoners is tot stand gekomen in het ontwikkelteam “achter de voordeur” waarin betrokkenen zaten van HVC, de Toekomstgroep en de gemeente. Tijdens dit proces heeft de belangenvereniging (BWK) een belangrijke rol vervuld als klankbord en/om mee te denken. Dit proces heeft een menukaart opgeleverd waarin is opgenomen wat alle aanpassingen/werkzaamheden zijn die achter de voordeur mogelijk kunnen zijn en is aangeven wat dit per aanpassing kost. Via keukentafelgesprekken zijn per woning alle kosten van de werkzaamheden bepaald en is het individuele aanbod ‘achter de voordeur’ vastgesteld. Dit kan dus per woning verschillen.
20 van 37
Gebleken is dat het aanbod achter de voordeur minimaal € 2.000, -- (inclusief BTW) en maximaal € 6.000, -- (inclusief BTW) is. Met een gemiddelde van € 4.800, -- (exclusief elektrisch koken). In onderstaande tabel is de spreiding opgenomen:
6.4
Warmtetarieven
Voor de warmtetarieven is besloten om aan te sluiten bij de warmtetarieven die HVC jaarlijks vaststelt. Speciale warmtetarieven voor alleen Klapwijk zou mogelijk leiden tot hogere tarieven, maar vonden wij het ook onrechtvaardig voor andere wijken mocht dit juist lager uitvallen. Ook is het risicovol om afspraken te maken voor een lange periode. De jaarlijks vastgestelde tarieven staan onder toezicht van de ACM.
21 van 37
6.5 Financieringsmogelijkheden De bewoners hebben de mogelijkheid om voor alle kosten, die gemaakt worden een financiering af te sluiten. Wij hebben voor deze financiering verwezen naar het nationale Warmtefonds (energielening en -bespaarhypotheek) en naar de gemeentelijke duurzaamheidslening.
7
Resultaat en evaluatie
7.1
Resultaat
Het voornoemde aanbod is gedaan aan bewoners van Fase A. Dit betreft 239 vrijesectorwoningen en 44 corporatiewoningen, totaal 283 woningen. Alle 239 woningen zijn benaderd, uiteindelijk hebben wij van 7 woningen niets vernomen. 123 bewoners hebben aangeven geen interesse te hebben om een aanbod te krijgen. Er zijn uiteindelijk 108 keukentafelgesprekken gevoerd. Tijdens de campagne vond er periodiek overleg plaats van de projectgroep en vond er terugkoppeling plaats van wat er tijdens de keukentafelgesprekken en/of belangenvereniging werd gehoord over mogelijke drempels voor bewoners om aan te sluiten op het warmtenet. Op basis hiervan werd er extra informatie verstrekt via de FAQ en nieuwsbrieven over bijvoorbeeld opbouw warmtetarieven, aanpassingen in huis, welke werkzaamheden binnen offerte vielen, duurzame bron en financieringsmogelijkheden. Of werden er aanpassingen gedaan zoals het verplaatsen van de betalingstermijnen en na overleg met RVO het voorschieten van de ISDE-subsidie voor bewoners. Op 31 oktober 2023 was de deadline om in te schrijven.
22 van 37
In bovenstaande tabel zijn het aantal keukentafelgesprekken opgenomen en het aantal geaccepteerde contracten voor de vrijesectorwoningen. De corporatie heeft in een apart traject aangegeven het aanbod te kunnen accepteren. Zij willen graag aansluiten. Het resultaat komt daarmee, op 31 oktober 2023, op 22% deelname. Dit is onvoldoende om tot aanleg van het warmtenetwerk over te gaan.
7.2
Evaluatie
Na het vaststellen van het behaalde deelnamepercentage is het proces gestart om op verschillende niveaus het project te evalueren. •
In de bewonersbrief aan de inwoners van Klapwijk met de informatie over het behaalde resultaat werden zij gelijktijdig uitgenodigd een vragenlijst in te vullen.
•
Evaluatie samenwerking tussen Belangenvereniging (BWK), HVC en de gemeente
•
Evaluatie achter de voordeur
•
Evaluatie samenwerking HVC en Gemeente
7.2.1
Vragenlijst keuze bewoners
De gemeente onderzocht via een evaluatie of er aanpassingen nodig zijn om het warmtenet aantrekkelijker te maken. Als onderdeel van deze evaluatie is er in november 2023 een vragenlijst uitgezet. Via de vragenlijst is gevraagd naar redenen van inwoners om wel of niet aan te sluiten op het warmtenet. In totaal hebben 385 (+/- 30%) inwoners de vragenlijst ingevuld wat wijst op een grote betrokkenheid van bewoners uit Klapwijk. Voor velen zijn de hoge kosten de reden om niet aan te sluiten, 23 van 37
aangezien de aanpassingen in de woning als te duur worden ervaren. Bovendien zien veel mensen geen noodzaak om nu over te stappen van aardgas, omdat aardgas voorlopig nog beschikbaar is. Een klein deel van de wijk kiest voor een elektrische oplossing, zoals een warmtepomp, als vervanging van aardgas. Wat wij verder nog hebben opgehaald via de vragenlijst is welke communicatiemiddelen informatief zijn geweest voor bewoners uit fase A om een keuze mee te maken. Daaruit blijkt dat de persoonlijke benadering (iedereen een keukentafelgesprek) heeft geholpen. De meeste mensen waarderen dit gesprek als positief. Maar ook de verstuurde informatiekrant, bijeenkomsten in de wijk en de onafhankelijke informatie via BWK werden als positief ervaren. Wij halen hieruit dat het belangrijk is om verschillende middelen in te zetten. Uiteindelijk is maar een klein deel van Fase A tot de keuze voor het warmtenet gekomen. Voor het grootste gedeelte waren de kosten in combinatie met verschillende onzekerheden de bottleneck. Een klein merendeel van de mensen uit de overige fases staat open voor een keukentafelgesprek. Met name om in kaart te brengen wat het hun gaat kosten en welke aanpassingen er achter de voordeur nodig zijn. Zodra zij deze informatie hebben kunnen zij pas een keuze maken voor het warmtenet en het vergelijken met andere opties.
Een veel kleiner deel heeft al gekozen of gaat kiezen voor een elektrische oplossing zoals een warmtepomp. Mensen die aangeven voorlopig aardgas te blijven gebruiken geven aan dat het in de toekomst mogelijk wel interessant wordt om aan te sluiten op het warmtenet. Er moet dan wel een verlaging van de kosten komen en de urgentie moet verhoogd worden bijvoorbeeld door de bekendmaking van wanneer dat aardgas niet meer geleverd gaat worden in Klapwijk, als zij verplicht worden of als er geen andere opties meer zijn.
24 van 37
7.2.2
Evaluatie BWK
De Belangenvereniging Warm Klapwijk, HVC en de Gemeente Pijnacker-Nootdorp hebben onderling de samenwerking en de resultaten van de vragenlijst geëvalueerd. Samenwerking HVC, de Gemeente Pijnacker-Nootdorp en Belangenvereniging Warm Klapwijk hebben de samenwerking als positief ervaren. De positief kritische houding van de bewonersvereniging hebben HVC en de gemeente geholpen om een beter aanbod te kunnen doen en hoe ze de bewoners kon benaderen. Het is bewonderenswaardig hoeveel tijd zij er als vrijwillige inwoners in hebben gestoken. De belangenvereniging is positief over het vroeg betrekken van bewoners, zorgvuldige keuze van de partners, maar ook het ontzorgen van bewoners. Alle partijen zijn teleurgesteld over het eindresultaat maar kijken graag vooruit. Een leerpunt voor alle partijen is rolneming. De belangenvereniging is iets te veel achter de oplossing gaan staan waardoor zij als kritiek uit de wijk hebben gekregen dat zij het verlengstuk van de gemeente waren. BWK was net als de gemeente en HVC overtuigd dat een aansluiting op het warmtenet op dit moment de beste en goedkoopste optie is om aardgasvrij te worden. Door hier meer afstand van te doen denken zij dat ze de volgende keer meer mensen onafhankelijk kunnen informeren.
Resultaten vragenlijst De belangenvereniging herkent zich in de resultaten van de vragenlijst en horen ook terug van leden en andere inwoners dat uiteindelijk de kosten voor veel mensen de reden was om nu niet aan te sluiten. In combinatie met de verschillende onzekerheden die er nog bestonden zoals de aanpassingen in de woning, de warmteprijs van volgende jaren en de warmtebron.
7.2.3
Evaluatie achter de voordeur
Het projectteam wat bestaat uit HVC, de Toekomstgroep, het campagneteam en de gemeente hebben het project tot op heden geëvalueerd. Uit deze evaluatie zijn als belangrijkste punten naar voren gekomen: •
De samenwerking tussen de verschillende partijen is als zeer positief en constructief ervaren;
•
De betrokkenheid van iedereen van de verschillende partijen en bewoners was zeer groot. Dit gaf een positieve boost, maar is ook kwetsbaar hoe houd je iedereen positief betrokken en behoud je het vertrouwen;
•
Het was een ontwikkelproces waarin veel geleerd is door alle betrokken partijen;
•
Het aanbod voor het aansluiten op het warmtenet en de aanpassingen in de woningen is wat betreft kosten het beste haalbare wat past binnen de huidige
25 van 37
mogelijkheden. De menukaart was toereikend, echter de keukentafelgesprekken lieten zien dat de woningopnames van tevoren niet representatief waren. Uiteindelijk kwamen de gemiddelde kosten achter de voordeur op € 4800, = exclusief elektrisch koken; ➢
In fase A bleek nog ongeveer 40% van de inwoners op gas te koken;
➢
Bij 80% van de woningen bleken uiteindelijk extra leidingen getrokken te moeten worden naar boven, dit was afwijkend t.o.v. de woningopnames;
•
Het is voor een volgend project belangrijk om op het moment dat je een daadwerkelijk aanbod gaat doen aan bewoners, meteen duidelijkheid te kunnen geven over het proces, financiering en de toekomstige kosten;
•
Het belangrijk is dat er duidelijkheid komt over "wat is betaalbaar” en richtlijnen vanuit de overheid. Gedurende dit project was er nog geen duidelijkheid over de wet- en regelgeving en de uitfasering van gas;
•
De persoonlijke benadering van bewoners en het zichtbaar zijn in de wijk is essentieel gebleken om bewoners te informeren en te bewegen om een besluit te nemen over een warmtenetaansluiting. Dit kost wel tijd en vraagt om de juiste competenties van deze gezichten in de wijk.
7.2.4
Evaluatie Samenwerking HVC en Gemeente
De samenwerking tussen HVC en de Gemeente wordt op de verschillende niveaus als goed ervaren. Het project heeft een positieve bijdrage geleverd aan het inzichtelijk maken en het ontwikkelen van de rollen en verantwoordelijkheden in de energietransitie. HVC en de Gemeente zagen elkaar als gelijkwaardige partners en waren transparant naar elkaar.
26 van 37
8 Geleerde lessen en aanbevelingen Het proces heeft tot op heden nog niet tot de concrete aanleg van het warmtenet geleid, wij hebben wel veel geleerd. De lessen zijn vanuit verschillende perspectieven en opgaven in dit hoofdstuk opgenomen. Het geeft een beeld waar wij staan in de energietransitie en welke voorwaarden benodigd zijn om op basis van onze ervaringen wel het benodigde deelnamepercentage te behalen. De energietransitie wordt niet voor niets een transitie genoemd: Het aardgasvrij maken van woningen gaat niet over techniek maar over verandering. Het loskomen van het bekende aardgas en het overgaan naar nieuwe warmtebronnen. De energietransitie betreft een verandering voor alle betrokkenen in de (warmte-)keten. Voor gemeente en warmtebedrijf (incl. aanvullende partners) zijn tijdens het project (nieuwe) interne processen en werkwijze ontwikkeld. Belangrijke aspecten bij verandering zijn:
8.1
–
De urgentie om te willen veranderen;
–
De bereidheid om te veranderen;
–
De onzekerheid weg te nemen;
–
Betaalbaarheid;
Inwonersperspectief
De geleerde lessen, die vanuit inwonersperspectief, kunnen worden benoemd zijn: •
Inwoners vergelijken kosten met huidige gasaansluiting en gasprijzen. Zij worden gevraagd kosten te maken voor iets wat zij al hebben en wat zij niet kunnen terugverdienen, of waar de terugverdientijd onbekend is;
•
Het grootste gedeelte geeft aan pas voor een aardgasvrije oplossing te kiezen, wanneer er geen gas meer is en/of er een wettelijke verplichting komt;
•
Inwoners willen alleen overstappen als er sprake is van een duurzame bron of deze binnen afzienbare tijd beschikbaar is;
•
Inwoners willen voor het verduurzamen geen lening afsluiten (geen BKRregistratie);
•
In bijlage 3 zijn een aantal anekdotes vanuit bewoners opgenomen die bovenstaande punten weerspiegelen.
27 van 37
8.2 Combineren van opgaven De geleerde lessen, die ten aanzien van het combineren van opgaven, kunnen worden benoemd zijn: •
Glastuinbouw en bebouwde omgeving Ontwikkelingen in de glastuinbouw hebben ertoe geleid dat de duurzame bron plotseling niet meer ontwikkeld is. Dit heeft gevolgen voor het proces van de bebouwde omgeving. Dit kan ook andersom plaats vinden. Combineren van doelstellingen lijkt in aanvang een goed uitgangspunt. Te veel afhankelijkheid is ook kwetsbaar voor het uiteindelijke resultaat
•
Combineren projecten Het combineren van infrastructurele projecten lijkt ook op voorhand interessant door het combineren van werkzaamheden. In de praktijk is dit echter niet per definitie kostenverlagend, soms zelfs kostenverhogend. Ook voor bewoners is het niet altijd gunstiger. Het combineren met klimaatbestendig Klapwijk, waarin ophogingen aan de orde zijn vragen woningeigenaren kosten te maken zoals het ophogen en het vergroenen van de tuin. Deze kosten komen gelijktijdig met de kosten voor het aansluiten op het warmtenet.
8.3 Proces De geleerde lessen, die ten aanzien van het gelopen proces, kunnen worden benoemd zijn: 8.3.1 •
Participatie en communicatie Verschillende instrumenten inzetten nieuwsbrieven, bewonersbrieven, website, bewonersavonden, belangenvereniging, keukentafelgesprekken, de combinatie maakt dat je iedereen op passende wijze kunt benaderen.
•
De persoonlijke benadering is belangrijk, vaste gezichten voor inwoners in de wijk en tijdens keukentafelgesprekken naast aandacht voor (technisch) aanbod aansluiten op levende zorgen en vragen.
•
Omgevingsmanagement ook in voorbereiding inbedden, in eerste instantie insteek dit pas in te richten tijdens uitvoering.
8.3.2 •
Rollen en verantwoordelijkheden Het is belangrijk dat alle stakeholders hetzelfde doel hebben, waarbij de basis is vastgelegd is in intentieverklaring en/of samenwerkingsovereenkomst.
•
Iedereen zijn eigen rol binnen de warmteketen. • Verantwoordelijkheden in de warmteketen en afdekken risico's zoals positie warmtewisselaar en verwijderen gasmeter.
28 van 37
8.3.3 •
Diversen Om volledig aardgasvrij te worden dienen bewoners ook elektrisch te koken, de extra kosten hiervoor zijn fors voor inwoners. In fase A bleek ongeveer 40% van de bewoners nog op gas te koken.
•
Wees duidelijk bij de doorlooptijd van projecten over de betalingstermijnen en het risico van kostenstijgingen (indexering) en zorg dat deze aansluiten bij consumentenvoorwaarden.
•
De BKR-registratie bij de duurzaamheidslening Warmtefonds en de gemeente is een drempel voor inwoners.
•
Het alternatief gas is aanwezig en onduidelijk tot wanneer, hierdoor geen urgentie voor een aardgasvrij alternatief.
8.4 Aanbevelingen 8.4.1
Projectteams aardgasvrij
Hieronder de aanbevelingen voor de projectteams betrokken bij aardgasvrije wijken: •
Zorg ervoor dat je met de betrokken partijen start als samenwerkingspartners, omdat het een proces is waarin, in de huidige fase van de energietransitie, je moet kunnen bijsturen en dus flexibel moeten kunnen schakelen. Hierbij is een duidelijke afbakening van rollen en verantwoordelijkheden wel van belang;
•
Betrek de inwoners tijdig en passend bij de fase van het project;
•
Blijf tijdens het gehele proces bewust, dat wanneer bewoners later instappen je hen bijpraat zodat zij op hetzelfde informatieniveau zitten. Blijf de gehele boodschap herhalen;
•
Zorg voor een duidelijk aanbod wat qua kosten overeenkomt met de kosten van de vervanging van een cv-ketel;
•
Wees duidelijk tegen bewoners over welke aanpassingen benodigd zijn in hun woning om aardgasvrij te worden;
•
Laat zien welke stappen bewoners zelf kunnen zetten;
•
Zorg voor een persoonlijke benadering met vaste gezichten in de wijk.
8.4.2
Lokaal bestuur
De aanbeveling voor het lokaal bestuur is het formuleren wat haalbaar en betaalbaar is voor inwoners om aardgasvrij te worden en hoe ziet de raad de rol van de gemeente op het financieel vlak en/of gebruikmaken van de aanwijsbevoegdheid voor aardgasvrije wijken.
29 van 37
8.4.3
Rijksoverheid
De aanbevelingen voor de rijksoverheid zijn hieronder per onderwerp aangegeven: PAW gelden In de huidige markt en zijn prijsontwikkelingen is het van belang ook de PAW gelden te indexeren. Financiering kosten achter de voordeur Inwoners vinden de huidige kosten te hoog en/of kunnen dit niet zomaar uitgeven. Dit houdt in dat er een hoger bedrag aan subsidie benodigd is om de kosten voor woningeigenaren te verlagen. Daarnaast zal er een mogelijkheid moeten komen om de overblijvende kosten in termijnen zonder rente en BKR-registratie te kunnen betalen. Urgentie Inwoners hebben behoefte aan duidelijkheid over wanneer er geen gas meer geleverd wordt in wijken zoals Klapwijk. Zekerheid Inwoners willen zekerheid over de ontwikkeling van de warmteprijs. Voor het aansluiten op een warmtenet is van belang dat de warmteprijs goedkoper zal zijn/worden dan de gasprijs in de toekomst.