Bijlage 2 - Beheer- en inrichtingsschets Weidevogelkerngebied Zuidpolder van Delfgauw

Beheerplan en inrichtingsschets weidevogelkerngebied Zuidpolder van Delfgauw 2020 Onderzoeksgebied: Zuidpolder van Delfgauw Opsteller(s): F. V. van der Lans

Beheerplan en inrichtingsschets weidevogelkerngebied Zuidpolder van Delfgauw 2020 Ondertitel

Onderzoeksgebied: Zuidpolder van Delfgauw

Opsteller(s)

F. V. van der Lans

Datum

25 maart 2021

Versienummer

4

Rapportkenmerk

ER20200920v04

Aantal pagina's

67

Opdrachtgever

Provincie Zuid-Holland

Contactpersoon

J. Verhulst

Collegiale toets

L. Boon

Wijze van citeren

Lans, F. V. van der. 2020. Beheerplan en inrichtingsschets Zuidpolder van Delfgauw 2020. Onderzoeksgebied: Zuidpolder van Delfgauw. Rapportkenmerk ER20200920v04. Ecoresult B.V., Dordrecht

Ecoresult B.V. Van Ravesteyn-erf 156 3315 DK Dordrecht 078 75 184 12 info@ecoresult.nl www.ecoresult.nl

© copyright Ecoresult B.V. 2020 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt door middel van druk, fotokopie, microflm of welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteursrechthebbende. Ecoresult B.V. kan door opdrachtgever niet aansprakelijk worden gesteld voor schade die voortvloeit uit gebruik van data of gegevens of door toepassing van aanbevelingen en conclusies, die zijn opgenomen in deze rapportage.

INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding.................................................................................................................................................................................................................................7 1.1 Aanleiding en doel.................................................................................................................................................................................................8 2 Huidige situatie.................................................................................................................................................................................................................9 3 Analyse factoren voor weidevogels..................................................................................................................................................................11 3.1 Aantal, verspreiding en trend weidevogels in Zuidpolder van Delfgauw.......................................................................11 3.2 Verstoringsafstanden..........................................................................................................................................................................................14 3.3

Bemesting.................................................................................................................................................................................................................15 3.4 Kruidenrijkdom......................................................................................................................................................................................................17 3.5 Graslengte.................................................................................................................................................................................................................19 3.6 Storingskruiden.....................................................................................................................................................................................................20 3.7 Beweiding.................................................................................................................................................................................................................21 3.8 Ontwatering............................................................................................................................................................................................................22 3.9

Sloten...........................................................................................................................................................................................................................22 3.10 Natuurvriendelijke oevers............................................................................................................................................................................23 3.11 Greppels..................................................................................................................................................................................................................24 3.12 Werkzaamheden................................................................................................................................................................................................25 3.13 Predatie....................................................................................................................................................................................................................25 3.14 Voedsel voor weidevogels...........................................................................................................................................................................27 3.15 Nevendoelen Hoogheemraadschap van

Delfand......................................................................................................................27 3.15.1 Waterkwaliteit..............................................................................................................................................................................................27 3.15.2 Vismigratie.....................................................................................................................................................................................................28 3.15.3 Doelsoorten anders dan weidevogels.........................................................................................................................................29 3.16 Icoonsoorten Provincie Zuid-Holland..................................................................................................................................................29 3.17 Bodemdaling, veenbehoud, reductie gassen en oplosbare stofen.................................................................................30 3.18 Combinatie met agrarisch natuurbeheer..........................................................................................................................................30 4

Afbakening........................................................................................................................................................................................................................33 4.1 Welke soorten.........................................................................................................................................................................................................33 4.2 Bekende valkuilen in weidevogelbeheer..............................................................................................................................................33 4.3 Bekende succesfactoren in weidevogelbeheer................................................................................................................................34 5 Beschrijving inrichtingsmaatregelen...............................................................................................................................................................35 5.1 De eendenkooi......................................................................................................................................................................................................35 5.1.1

Greppelen.........................................................................................................................................................................................................36 5.1.2 Uitzetten onderbemaling.......................................................................................................................................................................37 5.1.3 Bomen verwijderen of terugzetten..................................................................................................................................................37 5.1.4 Poelen..................................................................................................................................................................................................................38 5.1.5 Toegankelijkheid...........................................................................................................................................................................................38 5.1.6 Natuurvriendelijke oever.........................................................................................................................................................................39 5.1.7 Sloten

verbreden..........................................................................................................................................................................................40 5.1.8 Bruggen verwijderen.................................................................................................................................................................................41 5.1.9 Peilverhoging..................................................................................................................................................................................................41 5.1.10 Overig/extra..................................................................................................................................................................................................45 5.1.11 Beleefbaarheid............................................................................................................................................................................................45

5.1.12 Akker (buiten dit plan).............................................................................................................................................................46 5.1.13 Herinirchting Groene Keijzer (buiten dit plan).........................................................................................................47 6 Beschrijving beheer......................................................................................................................................................................................49 6.1 Inleiding.......................................................................................................................................................................................................49 6.2 Overgangsbeheer................................................................................................................................................................................49 6.3 Pakketten....................................................................................................................................................................................................50 6.3.1 Voorbeweiden.................................................................................................................................................................................50 6.3.2 Extensief

weiden............................................................................................................................................................................50 6.3.3 Maaidatum 15 juni........................................................................................................................................................................51 6.3.4 Plas-dras met botanisch beheer..........................................................................................................................................51 6.3.5 Slootkant beheer, botanisch beheer................................................................................................................................51 6.3.6 Schonen en baggeren van watergangen.....................................................................................................................51 6.3.7 Nieuwe kade....................................................................................................................................................................................52 6.3.8 De Groene Keizer...........................................................................................................................................................................52 7 Beheer ganzen en

predatoren...............................................................................................................................................................55 8 Monitoring.........................................................................................................................................................................................................57 9 Kostenraming inrichting...........................................................................................................................................................................59 10 Algemene regels.........................................................................................................................................................................................61 11 Literatuur..........................................................................................................................................................................................................63 12 Contactgegevens Ecoresult B.V..........................................................................................................................................................65

5

1

Inleiding

Al uit de eerste bronnen in de 16e en 17e eeuw worden weidevogels vermeld als talrijke broedvogels van het agrarisch platteland in Nederland. Er wordt beschreven hoe honderdduizenden eieren werden geraapt, honderden adulten werden gevangen en geschoten en hoe kuikens werden vetgemest en opgegeten, maar ook dat er een datum was tot wanneer geraapt werd en een quotum op hoeveel vogels geschoten mochten worden. De weidevogels werden dus erg gewaardeerd, zij het op een andere manier dan tegenwoordig, hoewel eierrapen tot onder koningin Beatrix nog heel gebruikelijk was. Weidevogels hebben zich in de loop der eeuwen aangepast aan dit door mensen gecreëerde landschap vanuit hun oorspronkelijke broedgebieden in hoogvenen, duinvalleien, kwelders, rietlanden, overstromingsgebieden van rivieren en steppes. Deze aanpassing bleek erg succesvol en weidevogels konden in aantal en verspreiding toenemen door het ontstaan van de graslandgebieden. De eerste kentering van deze positieve trend zette zich in rond de 2e wereldoorlog toen door ruilverkaveling en ontwatering, de opkomst van machines, bestrijdingsmiddelen en kunstmest, de toen nog zeer talrijke kemphaan, watersnip, zomertaling, paapje en kwartelkoning als meest kritische weidevogels het veld begonnen te ruimen.

Deze soorten leven in gebieden die in de winter onder water staan en waar zich vanaf april/mei een kruidenrijke vegetatie ontwikkelt die niet voor half-augustus gehooid wordt. Patrijs en veldleeuwerik leven in drogere gebieden, maar kenden een overeenkomstig lot. De overige soorten bleven nog toenemen in aantal en verspreiding en begonnen vanaf de jaren 1970 pas problemen te ondervinden van de verdergaande ontwatering en intensivering van de landbouw. Tegenwoordig beschouwen we weidevogels als cultureel erfgoed en proberen we de sterke afname te keren door massale inzet van vrijwillige weidevogelbescherming, subsidies voor beheermaatregelen in agrarisch natuurbeheer en het oprichten van weidevogelreservaten. Ondanks al deze inzet blijkt het moeilijk om het tij te keren. Dit onder meer door sterke toename van vos, steenmarter, boommarter, das, buizerd, havik, slechtvalk, sperwer, zwarte kraai, roek, ekster, kauw en kleine mantelmeeuw. Dergelijke predatoren werden in de voorliggende periode door jacht bestreden en stierven vervolgens bijna uit doordat daar zware vergiftiging van het milieu bij kwam. Deze periode van jacht bereikte zijn piek in de jaren 1970/1980.

Daarna begonnen de populaties van deze dieren, die wel eens eieren, kuikens of adulten van weidevogels eten en daarom predatoren genoemd worden, zich langzaam te herstellen, totdat ze in de jaren 2000 weer over het hele land te vinden waren. Daarnaast kromp de 7

oppervlakte open grasland aanzienlijk in de periode 1980 – 2020 ten gevolge van woningbouw, infrastructuur, bosaanplant, glastuinbouw en industrie. Bovendien bleef de controle over de waterhuishouding toenemen, zodat de vijand van het eerste uur, ontwatering, nog steeds een probleem vormt voor weidevogels.

1.1

Aanleiding en doel

Februari 2020 heeft Ecoresult B.V. opdracht gekregen voor het tekenen van een inrichtingsschets en opstellen van een beheerplan voor een weidevogelkerngebied in de Zuidpolder van Delfgauw. In deze rapportage worden de inrichtingsmaatregelen en beheervoorwaarden toegelicht. De provincie, de gemeente Pijnacker-Nootdorp en Staatsbosbeheer bezitten samen bijna 90 ha (hectare) grond in de Zuidpolder. Op deze gronden en door herverkaveling kan hier een weidevogelkerngebied gerealiseerd worden. De inrichtingsschets is een stap in de concretisering van het rapport Weidevogelkerngebied Zuidpolder van Delfgauw door Optifeld (Gloudemans, S. 2019). Primair doel van het weidevogelkerngebied is de uitbreiding van het aantal broedende weidevogels en de verhoging van het broedsucces. Landschapsbehoud, beleving voor recreanten, gebruik door lokale boeren, verbeteren van waterkwaliteit en de biodiversiteit, voorkomen van verdere bodemdaling, verminderen van stikstofuitstoot, veenbehoud en behoud van cultuurhistorie zijn nevendoelen waarmee rekening gehouden wordt in dit plan.

8

2

Huidige situatie

De huidige situatie betreft een veenweidegebied en droogmakerij tussen Pijnacker en Oude Leede. De huidige situatie en de kansen voor een weidevogelkerngebied zijn uitvoerig beschreven in het rapport Weidevogelkerngebied Zuidpolder van Delfgauw door Optifeld (Gloudemans, S. 2019). Hierin worden doelen, randvoorwaarden, analyse, maatregelen, realisatie en kernpunten. De uitgangssituatie is geschikt voor weidevogels, aangezien deze hier al sinds jaar en dag broeden. In de Zuidpolder broeden jaarlijks zo’n 200 paar weidevogels in 15 soorten. Twee derde van het aantal paartjes broedt binnen de begrenzing van het toekomstig weidevogelkerngebied. Voor optimalisering van het weidevogelkerngebied zijn herverkaveling, nieuwe ontsluiting, ander beheer, verwijdering storende bosschages en aanpassingen van het watersysteem nodig.

9

3

Analyse factoren voor weidevogels

3.1

Aantal, verspreiding en trend weidevogels in Zuidpolder van Delfgauw

Eind jaren 1990 kwam ik (Ferry van der Lans) voor monitoring van de pakketten van agrarisch natuurbeheer in de Zuidpolder om hier een zeer rijke weidevogelstand aan te trefen. Bij Anton Sonneveld vonden we ruim 100 nesten, waaronder 26 grutto’s en evenveel tureluurs. Deze aantallen zaten ook achter Anton, richting de Zuideindse weg en in het tegenwoordig vrijwel door vogels verlaten zuidelijk deel. In het land van Jaap Zegwaard broedden kemphanen en watersnippen en stonden grote aantallen weidevogels op de plas-dras in het vroege voorjaar. Al snel hierna werden deze belangrijke delen van de polder voor weidevogels ongeschikt, omdat de woonwijk Keizershof gebouwd werd op het land van Jaap Zegwaard en de N470 door het land van Anton en achtergelegen populatie kwam te lopen. Voor deze activiteiten is de Groene Keijzer in 2007 als compensatiegebied aangelegd met weidevogels als doelstelling. Door de manier van inrichting met open water, riet en kale grond en door het feit dat het stijf tegen de N-weg aan ligt, is dit compensatiegebied nooit het toevluchtsoord geworden voor broedende grutto’s, kemphanen, veldleeuweriken, of grote aantallen weidevogels. Wel is het een leuk vogelgebied en broeden er soorten die min of meer tot de weidevogels behoren zoals kluten, kleine plevieren, kieviten, tureluurs, bergeenden, kokmeeuwen, visdieven, gele kwikstaart, krakeenden en kuifeenden.

Zaten er eind jaren 1990 nog met gemak meer dan 100 paar grutto’s in de Zuidpolder, inmiddels is dat aantal de afgelopen vijf jaar geslonken tot een magere 20 paartjes. De afname geldt net zo goed voor kieviten, tureluurs, scholeksters en andere soorten, die de polder rijk was, maar vaak wat minder sterk als bij de grutto, die vrij kritisch is. De broedsuccessen de afgelopen vijf jaar zijn te laag om een lokale populatie in stand te houden. Het bruto territoriaal succes (BTS) is het getal wat je krijgt als je het aantal paren met jongen in de laatste week van mei, vergelijkt met het aantal territoria dat aanwezig is. Dan weet je hoeveel paren met jongen er lopen, maar niet hoeveel jongen en ook niet of ze uiteindelijk vliegvlug worden. Aangenomen wordt, dat een BTS cijfer van 65% voldoende is om de populatie op peil te houden. In de Zuidpolder van Delfgauw lag dat cijfer de afgelopen 5 jaar bij grutto’s steeds dichtbij de 50% in de 11

gangbare telperiode (laatste week mei). Kijken we echter naar het aantal paren met jongen in de eerste week juni, als de kuikens vliegvlug worden, dan is dit percentage nog verder gedaald tot 10 – 15% (Bron: VWG Midden-Delfand).

Afbeelding 1. Territoria van weidevogels op 10 mei 2020. Bron: Landschapsbeheer

Op bovenstaande verspreidingskaart is te zien hoe de weidevogels sterk geclusterd bij elkaar zitten in ruwweg twee groepen: de Groene Keijzer (lichtblauw bovenin op de kaart) en aangrenzend grasland bij Sonneveld en een andere cluster in 4 aangrenzende percelen tussen de boerderij van Nap en de droogmaking in, enigszins doorlopend in de droogmaking tot aan de Oude Leede. Belangrijkste overeenkomst is dat dit de natste gebieden zijn. Het geplande kerngebied omvat eerst genoemde populatie, een deel van de tweede, maar bezit ook een grote hoek om de eendenkooi en in de droogmaking, waar momenteel vrijwel geen vogel zit.

12

Afbeelding 2. Situatie voor aanleg Kejzershof en N470 tot 2007.

13

Afbeelding 3. Door de aanleg van de woonwijk en N-weg verdwenen twee belangrijke gebieden voor grutto’s (blauw vierkant).

3.2

Verstoringsafstanden.

Voor de inrichting en het beheer van een weidevogelkerngebied is het belangrijk om te weten welke delen van het gebied meer of minder geschikt zijn. Verstoringsafstanden spelen daarin een rol, omdat het kerngebied in de Zuidpolder van Delfgauw storende elementen kent van bomen, boomgroepen, boerderijen, fetspaden, wandelpaden, landwegen en N-wegen. De Zuidpolder ligt namelijk in een van drukste gebieden van Nederland. Er zijn eerdere onderzoeken naar verstoringsafstanden verricht, maar aan de hand van verspreidingsgegevens van weidevogels in Midden-Delfand kunnen we de gebiedspecifeke afstanden bepalen. Op basis van de gevonden nesten of vastgestelde territoria en de storende factoren zoals infrastructuur, woningen en beplanting is een analyse gemaakt van de minimale en veel voorkomende afstand, die de kievit en de grutto aanhouden tot deze storende elementen in de broedtijd. De kievit vertegenwoordigt hierbij de tolerante soorten waaronder ook patrijs, scholekster, kluut, kleine plevier, gele kwikstaart, graspieper, veldleeuwerik, wilde eend en krakeend vallen, hoewel specifeke afstanden per soort verschillen. De grutto vertegenwoordigt de schuwe soorten waaronder zomertaling, slobeend, kuifeend, watersnip, kemphaan en tureluur vallen.

Grutto’s zitten meestal meer dan 2x zo ver van de bron van verstoring dan kieviten, behalve bij boomgroepen waar beide soorten ver vandaan blijven. 14

Storingsafstand minimaal en gebruikelijk per weidevogelgroep Autosnelweg A4, A13, A20 Provinciale weg N209, N470, N223, N468 Landweg, Zouteveen, Oostveen, Hofweg, Duifpolderweg Fietspad, Kralingerpad, fetspad Woudsepolder, KEP Wandelpad, Zwethkade, Bergboezem, Doelpad Dijken, Bergboezem, Schieveen, Aalkeet, Duifpolder Bomen, bosjes. Zuidpolder, Aalkeet, Commandeur, Zouteveen Boerderijen, woningen Dorpsrand/ stadsrand. Maasland, Schipluiden, Delft, Rotterdam Glastuinbouw. Kralinger, Dorppolder, Duifpolder, KEP, Woudse

Kievit 60- 140 40- 60 20- 40 40- 60 40- 150 0 70 – 250 60- 140 60- 140 20- 40

Grutto 250 – 400 80 – 250 60 – 130 80 – 150 80 – 200 50 – 100 70 – 250 150 – 250 250 – 400 60 – 130

Tabel 1. Kleinste en gebruikelijke verstoringsafstanden gemeten in Midden-Delfand in de periode 2015 – 2020, F. van der Lans

De grootste verstoring gaat uit van snelwegen en bebouwde kom, die beide op voldoende afstand liggen van de Zuidpolder van Delfgauw en hier geen efect hebben. De overige elementen zijn wel aanwezig, waarvan de N470 en de eendenkooi Pijnacker het grootste efect hebben op het potentiële weidevogelgebied vanwege hun ligging. De Groene Keizer valt geheel binnen de afstand tot de Provinciale weg, waar grutto’s liever niet broeden en vervolgens valt door de eendenkooi het grootste deel van het weidevogelkerngebied binnen de verstoringsafstand waar grutto’s liever niet broeden. Alleen het zuidelijk deel, in de droogmakerij, is voldoende van verstoring verwijderd om broedende grutto’s toe te staan, maar hier zijn de ecologische condities niet geschikt. Het terugsnoeien van de beplanting rond de eendenkooi is een middel waarover gesproken wordt, dat kan bijdragen aan de vergroting van het potentieel areaal, net als inrichting van het zuidelijk deel.

3.3

Bemesting

Is bemesting goed of slecht voor weidevogels? Het antwoord kan zowel ja, als nee zijn. Weidevogels komen zowel voor op gebieden die nooit bemest worden, zoals de Vlietlanden en het zand in Schieveen, als op zwaar bemeste graslanden en maïsvelden. Op beide uitersten weten ze eieren uit te broeden en kuikens groot te brengen. Positieve bijdrage van mest is te vinden in het feit dat ze fungeert als voedingsbodem van een aantal soorten ongewervelden, zoals regenwormen, strontvliegen, wapenvliegen en mestkevers, die vervolgens weer door de weidevogels gegeten worden. Dit geldt met name voor de koeienvlaaien en schapenkeutels in het veld, mits niet verontreinigd door ontwormingsmiddelen en antibiotica. Vaste mest met stro (ruige stalmest), zoals gebruikelijk in het oude systeem met de Hollandse stal, is erg 15

geschikt als broedplaats voor insecten en is aantrekkelijk voor bodemleven wanneer over het land uitgespreid en in mindere mate geldt dit ook wel voor drijfmest, mits onoverdekt opgeslagen en niet vervuild met chemicaliën en niet met een sleepvoetbemester aangebracht. Echter, uit onderzoek blijkt dat het aantal soorten insecten en de afmetingen van de overgebleven soorten insecten sterk teruglopen indien er meer bemest wordt. Een jonge kievit, die langzaam groeit, pakt vier insecten per minuut in een optimale situatie en een grutto tien, omdat deze veel sneller groeit dan een kievit. Bij 50 kg stikstof per hectare (overeenkomstig met circa 12 ton drijfmest per hectare 1) is het formaat van het gemiddelde insect al zo gekrompen dat de grutto 50 prooien per minuut moet pakken en bij 400 kg stikstof per hectare is dat 150 insecten per minuut. Overigens wordt gesteld, dat er tegenwoordig zo’n 22,5 kg2 stikstof per hectare uit de lucht valt. Echter de insecten zijn niet alleen kleiner, maar er zijn ook minder insecten, zodat de kuikens bij een dergelijke bemestingsgraad onvoldoende voedsel vinden. Voor adulte weidevogels zijn regenwormen van belang en hierbij is in onderzoek vastgesteld, dat door de huidige sleepvoetbemesting, het aantal wormen sterk daalt en de bereikbaarheid voor de vogels verslechterd omdat de bovenlaag van de grond keihard wordt.

De graslanden die voor het kerngebied geselecteerd zijn, zijn sterk overbemest door het beleid van Staatsbosbeheer, provincie en gemeente op hun gronden, waar geen maatregelen voor weidevogels, biologisch, of ecologisch beheer werden getrofen. Stoppen met bemesten leidt echter niet tot de gewenste verandering naar meer kruiden en meer insecten. De voedingsstofen blijven lang in de bodem aanwezig en door een onbalans in stikstof en fosfaten kan de bodem verzuren, waardoor de activiteit van micro-organismes afneemt en de opname van de elementen vermindert. In deze situatie profteren slechts enkele soorten van de nutriënten en is de diversiteit in kruiden laag. Enkele soorten die wel goed groeien worden vaak te zwaar en dominant om voor vogels aantrekkelijk te zijn. Alleen als het waterpeil wordt opgezet zie je deze positieve verandering in vegetatie en aantal insecten wel heel snel, omdat voedingsstofen versneld uitspoelen. Bemesten met ruige stalmest (dankzij veel organische stof en door het ontbreken van de zure urine) is ook een manier om te voorkomen dat de onbalans in de nutriënten van voormalige intensief bemeste gronden leiden tot ongeschikt biotoop voor weidevogels en om een positieve bijdrage in insecten, bodemleven en kruidenrijkdom te verkrijgen.

Of de in de polder aanwezige stalmest van paarden daar ook voor geschikt is, zal uit analyse en experimenteren kunnen blijken. Bekalken is bij sterke verzuring een hulpmiddel om de nutriënten weer in de juiste balans te krijgen.

1 2

16

https://ondernemingsdatabank.indicator.nl/mestwetgeving/voorraden_meststofen_vastleggen/ NLTALBAR_EU080805 https://www.wur.nl/upload_mm/e/c/d/2fce1598-f7-4737-9319-8cbfa397664a-20191002%20factsheet %20Oenema.pdf

3.4

Kruidenrijkdom

Hoewel kruidenrijkdom uiteraard positief is voor het aantal insecten en daarmee voedsel voor de weidevogels, is het aantal kruiden niet per sé bepalend voor het aantal weidevogels dat er broedt. Op kale maïsakkers vestigen zich grote aantallen kieviten en grutto’s broeden vaak in kruidenarm raaigras. Toch zijn dit voor de kuikens geen goede plekken. Op maïsland komen de nesten van de kieviten vrijwel allemaal uit, maar sterven de kuikens binnen enkele dagen. Grutto’s in raaigrasland hebben vroeg in het voorjaar al dekking van het groeiende gras, maar komen in mei tijdens het uitkomen van de jongen in het maaien van die velden terecht. Een deel van de ongewervelden die als voedsel dienen voor de weidevogels is niet direct aan bloemen gerelateerd, waardoor ook in minder bloemrijke situatie voedsel aanwezig kan zijn. De relatie tussen bemesting en kruiden is heel sterk in de zin van hoe minder bemesting, hoe meer kruiden (en hoe meer grote insecten). In onze omgeving zien we dat op de Vlietlanden en het in 2005 aangelegde zandgebied in Schieveen, gebieden die nooit bemest zijn en war ook veel weidevogels zitten. Hier staan rond de 100 soorten kruiden, waaronder diverse soorten orchideeën.

Percelen waar kruidenrijk agrarisch natuurbeheer wordt gedaan hebben zo’n 15 tot 20 soorten kruiden en grassen, maar laten laten de afgelopen 20 jaar geen sterke ontwikkeling zien naar een meer kruidenrijk grasland. Algemene kruiden zijn paardenbloem, scherpe boterbloem, gewone hoornbloem, witte klaver, diverse soorten zuring en pinksterbloem. Ook percelen rond de eendenkooi Schipluiden en in recreatiegebieden van Reconstructie, waar al vele jaren niet meer bemest wordt, zijn de kruiden nauwelijks toegenomen. In de intensieve graslanden staan nog geen 10 soorten kruiden en grassen. Op maïsland komt spontaan veel paarse dovenetel, vogelmuur, kleine veldkers, herderstasje en dergelijke op, waardoor het nog redelijk kruidenrijk kan zijn in de kuikentijd, ware het niet, dat het tegen die tijd wordt kaal gemaakt (geroterd) en ingezaaid. In de Zuidpolder van Delfgauw zijn momenteel geen kruidenrijke percelen aanwezig. Inzaaien van kruiden wordt op veel plaatsen gedaan en kan de vestiging van kruiden ten goede komen. Er zijn veel verschillende kruidenmengsels op de markt en de doelstelling van het kruidenmengsel kan verschillen. Kringloopboeren in Midden-Delfand gebruiken een mengsel met smalle weegbree, klaversoorten en cichorei omdat deze gewassen voedingswaarde hebben voor het vee. Hoewel nog maar recent toegepast zagen we hier een bescheiden toename van veldleeuwerik en kievit.

In het kerngebied van de Commandeurspolder zijn echte koekoeksbloem, grote ratelaar en margriet ingezaaid. Dit heeft geleid tot een sterke toename in het aantal insecten. Helaas valt de bloeitijd van grote ratelaar en margriet hier pas tegen het eind van het broedseizoen en worden de margrieten erg hoog, waardoor de insecten misschien niet goed bereikbaar zijn voor de jonge weidevogels. Er foerageerden wel veel zwaluwen boven deze velden. Inzaaien is geen garantie voor 17

succes. Zoals eerder gesteld leidt de bemestingsgraad tot een laag aantal kruiden en verdwijnen soorten vanzelf weer. In de Zuidpolder van Delfgauw heeft Rodenburg een perceel doorgezaaid met een kruidenmengsel. Dit is nauwelijks opgekomen. Het inzaaien van natuurvriendelijke oevers van het Waterschap in de Zuidpolder is grotendeels mislukt. Achterliggend probleem is daar het van de natuurlijke situatie afwijkende peilbeheer, met constant waterpeil in plaats van in de zomer lage waterstanden (de planten zouden zich nu moeten uitzaaien op slikranden) en in de winter hoog waterpeil. Oeverafkalving en sterke begrazing door ganzen hebben bijgedragen aan het mislukken van deze vegetaties. Op enkele plekken groeien nu wilgen in de oevers. Slootkanten hebben de hoogste kruidenrijkdom in de polders van Midden-Delfand en in de Zuidpolder. Dit komt door de grotere diversiteit in gradaties van vocht en bodem, door lage mestgift, door meer open plekken waar zaden kunnen kiemen en door de aanwezige zaadbank. In aanvulling op eerder genoemde plantensoorten tref je in de slootkanten watermunt, moeraswalstro, tandzaad, moerasvergeet-me-nietje, oeverbies, egelskop, gele maskerbloem. Bovendien zijn in de Zuidpolder oevers van poldersloten bij Sonneveld en Nap rond 2000 door lokale boeren ingeplant met dotter, gele lis, beekpunge en watermunt. Deze planten staan er nog steeds.

Afbeelding 4. Slootkant met dotter bij Nap in de Zuidpolder.

18

3.5

Graslengte

Graslengte is zeer bepalend voor het voorkomen van weidevogels. Er zijn soorten die van kaal tot kort begroeid land houden en soorten die van hoger gras houden. Kort gras is bij vogels, die naar bodemleven zoeken, het meest geliefde biotoop om te foerageren. Voor zaadeters en insecteneters mag het gras langer zijn. Ook zijn er weidevogels die de dekking van het gras gebruiken om hun nest te verbergen. Maar bij hoger gras is dan vooral een pollige grasmat favoriet met veel hoogteverschillen en houdt boven de 20 centimeter het optimum wel weer op en is langer gras minder aantrekkelijk. Het wordt ook niet gewaardeerd als het gras in de vestigingsperiode in maart/april al langer is dan circa vijf centimeter. Later in het seizoen als het gras in bloei staat, vormen ongemaaide percelen met lang gras een geliefd biotoop van eendachtigen om te nestelen of te foerageren met hun jongen. Maar als er gemaaid is in mei, vormen deze graslanden vaak weer het favoriete terrein van weidevogels om te foerageren en voor het leggen van nalegsels. Meerjarig ongemaaide graslanden, of graslanden die door voedselrijkdom al vanaf maart hoog gras hebben zijn niet geschikt voor weidevogels.

Afbeelding 5. Graslengte eind mei 2020 in de Zuidpolder. Slechts een klein deel van het gebied heeft de juiste graslengte. Dit zijn de percelen met hoog waterpeil en lage begrazingsdruk van ganzen. Een deel is beweid of niet bezocht , of niet relevant voor grutto’s en daarom niet beoordeeld.

19

3.6

Storingskruiden

Onder de storingskruiden worden gerekend de kruiden, die geen waarde hebben voor de veeteelt of zelfs een gevaar vormen voor de gezondheid van het vee. Typische storingssoorten zijn akkerdistels, ridderzuring, pitrus en jacobskruiskruid. Laatstgenoemde is voor vee giftig en het minst gewenst. Toch is deze soort vrij schaars in Midden-Delfand en wordt zij vooral aangetrofen op zandige bodems, zoals in wegbermen. In de Zuidpolder staat het langs het beheerpad parallel aan de N470. Pitrus verschijnt bij stagnerend water en hoge fosfaatgehaltes. In de Zuidpolder staat heel weinig pitrus en dan op enkele percelen van Sonneveld. Akkerdistels groeien vooral op zeer voedselrijke grond. De zone waar de slootbagger wordt gedeponeerd is erg risicovol voor het ontstaan van distelhaarden. Grote distelhaarden ontbreken in de Zuidpolder. Maaien voor de bloei (voor 1 juni) wordt gedaan om distels terug te dringen. Ridderzuring is ongewenst omdat het vee het niet graag eet en het erg dominant kan worden. Ridderzuring groeit op voedselrijke bodem en kan zich sterk uitbreiden bij een late maaidatum. Ridderzuring groeit vooral bij Sonneveld en in de Groene Keizer. Druk begrazing en maaien voor 1 juni zijn manieren om de ridderzuring terug te dringen. Veldzuring daarentegen wordt niet als negatief ervaren.

Koolzaad en andere brassica soorten worden door SBB als storingskruiden gezien, gebaseerd op ervaring in weidevogelgebied de Wilck. Niet in deze omgeving, noch in de literatuur wordt deze ervaring gedeeld. Koolzaad lijkt eerder een aanwinst vanwege de vele insecten (ideale bloeitijd voor een doelsoort als weidehommel) die de bloemen bezoeken, het zaad dat door vogels gegeten wordt en de aantrekkingskracht die het heeft op soorten als gele kwikstaart. Neem daarbij de beperkte hoogte en daardoor afwezigheid van optische verstoring voor weidevogels, de bodemverbeteraar/groenbemester eigenschappen en voedzaamheid voor vee en we zien geen reden om dit als storingskruiden te behandelen. Er is geen reden om aan te nemen, dat in weidevogelkerngebied de Zuidpolder massaal koolzaad zal verschijnen aangezien erg weinig grondwerk plaatsvindt en er daarmee weinig kale grond beschikbaar is om zich te vestigen. Om storingskruiden weg te krijgen is intensief beheer nodig: vroeg maaien en intensieve begrazing zijn de meest natuurvriendelijke manieren. Lokale onkruidbestrijding, of opnieuw inzaaien, of bekalken zijn minder gebruikelijke opties.

20

Afbeelding 6. Ridderzuring en zwaar gras bij Sonneveld in de Zuidpolder. Op de achtergrond de eendenkooi.

3.7

Beweiding

Beweiding is een grote leverancier van insecten en bodemleven. Kieviten zijn hier het meest op aangepast en door hun vroege legdatum, komen de nesten uit als het rundvee in april het land in gaat en waar ze vervolgens met hun kuikens veel rond foerageren. Percelen met jaarronde beweiding zijn geliefd bij veldleeuwerik en patrijs. Ook de scholekster en gele kwikstaart zijn veel bij beweiding te vinden. Daarnaast foerageren spreeuwen, witte kwikstaarten, kauwen en houtduiven ook graag op percelen die beweid zijn. In gebieden waar de bodem erg voedselrijk is en het gras eigenlijk te snel groeit om in mei nog geschikt te zijn voor weidevogels, is beweiden een manier om in ieder geval geschikt foerageergebied voor volwassen vogels en hun kuikens te krijgen. Voorbeweiden van 1 april tot begin mei, zorgt voor een reset in de grasgroei, zodat deze velden in mei en juni wel geschikt zijn voor weidevogels. Behalve de evidente insecten en bodemdieren die profteren van de mest en de beesten zelf, heeft vee ook een efect op de bodem, waarin pootafdrukken voor microbiotoop zorgen waarin planten zich kunnen vestigen en waarin insecten zich voortplanten als er water in blijft staan. Een laatste positief efect van beweiding is, dat het kan helpen om mensen, honden, katten en vossen uit het land te houden en de zichtlijnen van roofvogels breekt. Hierdoor is het efect van predatie kleiner.

Op vochtige percelen met beweiding kunnen kievit, tureluur en scholekster op de meest 21

onwaarschijnlijke plekken (zoals tussen bospercelen in de Zuidrand Vockestaert, tussen kassen in het westland) succesvol voortplanten. In de Zuidpolder is vrij weinig beweiding met rundvee aanwezig bij Westerman, Nap, Gravesteijn en van der Marel.

3.8

Ontwatering

Ontwatering is al meer dan 100 jaar de grootste vijand van de weidevogels. Het is de basis waardoor gebieden ongeschikt raken voor steltlopers en eenden, die allemaal van natte omstandigheden houden. In het kielzog van ontwatering is intensivering van de landbouw mogelijk en wordt het moment waarop werkzaamheden op het land mogelijk zijn, sterk vervroegd op de kalender. De relatie tussen waterpeil en weidevogels is heel sterk en helaas zijn tot in de jaren 2000 nog peilbesluiten doorgevoerd in de Zouteveen, Woudsepolder, KEP, Duifpolder, Dorppolder en Commandeurspolder. Het efect van peilverlaging is meteen merkbaar en vogels verdwijnen snel uit dit soort gebieden. Omgekeerd is het efect van peilverhoging en plasdraspompen direct positief merkbaar. In de Zuidpolder van Delfgauw zijn enkele percelen bij Nap en Sonneveld en langs de Groene Keizer momenteel geschikt qua waterpeil. Met name in het zuidelijk deel, de droogmaking en rond de eendenkooi zijn percelen aanwezig met een grotere drooglegging, die in de huidige situatie ongeschikt zijn voor weidevogels.

3.9

Sloten

Watergangen (sloten) kunnen een belangrijke aanvulling zijn op het leefgebied van weidevogels. Voor de eendachtigen is dit evident, maar ook steltlopers en zangvogels maken gebruik van de sloten. De ideale sloten voor weidevogels, vinden we bijvoorbeeld in de Woudse waterberging en in de Duifpolder, waar de weidevogels veel gebruik maken van sloten. Deze sloten zijn erg ondiep (15 cm waterkolom) en liggen bijna gelijk met maaiveld (max 10 cm drooglegging). In deze gevallen wordt veel gefoerageerd in de sloten door weidevogels en als de sloten een beetje opdrogen foerageren hier veel kuikens van kieviten en tureluurs. Slootkanten worden veel gebruikt om te rusten, als uitkijkpost en gelden vaak als grens van een territorium. Slootkanten die veel gebruikt worden door weidevogels zijn vrij kaal en laag ten opzichte van de sloot zelf. In de Zuidpolder bevinden zich twee sloten waar weidevogels veel gebruik van maken; een tochtsloot in het zuidelijk deel, waar altijd veel eenden en steltlopers aanwezig zijn en een slootje met onderbemaling in het noordelijk deel, waar veel kuikens foerageren als deze droog staat.

22

3.10

Natuurvriendelijke oevers

In Midden-Delfand zijn vele kilometers natuurvriendelijke oevers aangelegd, in de Zuidpolder, Commandeur, Zouteveen, Kralinger, Woudse polder, meestal langs hoofdwatergangen en meestal door het Hoogheemraadschap van Delfand. Er is geen enkele NVO die aantrekkingskracht heeft op weidevogels. Andersom zijn er wel NVO’s die door opslag van bomen of zware vegetatie van riet juist zorgen voor een negatieve uitstraling op weidevogelgebied. Een voor een weidevogel ideale NVO zou een slikrand hebben en kort begroeid zijn met kruiden en grassen. Er staat 0 tot 5 cm water en beweiding is eigenlijk gunstig, maar misschien minder wenselijk vanuit oogpunt van instandhouding van de oever. Het beheer bestaat dan uit 2x per jaar maaien voor een kruidenrijke oever, met een 1e maaibeurt 15 juli. Voor insecten, vissen, amfbieën en watervogels kunnen NVO’s wel een grote bijdrage leveren aan verbetering van de leefomstandigheden, zodat het wel ten goede komt aan biodiversiteit. Bovendien hebben juist riet en lisdodde een gunstig efect op de waterkwaliteit, omdat slibdeeltjes worden vastgelegd en ze veel voedingsstofen opnemen. Maaien en afvoeren leidt dan tot afvoeren van stikstof en fosfor. Daarnaast hebben deze soorten een functie als oeververdediging.

Wanneer riet en lisdodde volledig in het water (10 – 20 cm diep) staan hebben ze het meeste nut voor deze doelen en vormen ze geen schuilplaats voor roofdieren. Riet en lisdodde worden jaarlijks, of om het jaar gemaaid in de herfst. Er zijn dus 2 zones in een NVO; een vochtige kruidenzone en een natte rietzone. Binnen het weidevogelkerngebied is een vochtige kruidenzone het meest wenselijk, daarbuiten, of aan de randen, kan een natte rietzone worden toegepast.

Afbeelding 7. NVO met opslag bomen langs de by-pass door de Zuidpolder. Dit is niet aantrekkelijk voor weidevogels.

23

Ook bieden NVO’s paaiplaatsen voor vissen en dient een NVO als aanvullende waterberging. Het aanleggen van NVO’s in de droogmaking kan ook helpen bij het behalen van doelstellingen van de ‘Gedragscode Wet natuurbescherming voor waterschappen’. Daarin is gesteld dat, ter bescherming van de platte schijfhoorn, Delfand 25% van de aquatische vegetatie moet laten staan in watergangen in het leefgebied van de platte schijfhoorn. In de droogmaking wordt dat niet gehaald door de impact op de waterafvoer.

3.11

Greppels

Greppels zijn een soort mini-slootjes, die ooit zijn aangelegd om water op het maaiveld af te voeren. Voor met name kuikens van weidevogels zijn greppels een erg goede plek om zich te verstoppen voor roofdieren. Daarnaast broeden kieviten graag op de kluiten die met greppelen naast de greppel zijn neergelegd. Tot slot vormen de greppels foerageergebied, waar muggenlarven in het water zitten en bodemleven goed bereikbaar is. Op luchtfoto’s van de Zuidpolder is te zien, dat er honderden greppels zijn aangelegd, soms wel zeven, of acht per perceel. In de loop der tijd zijn de greppels slecht onderhouden en deels verdwenen. Een voor weidevogels ideale greppel staat in het vroege voorjaar blank, droogt in mei langzaam op en loopt in juni weer vol, als het zomerpeil ingaat. Bij Gravesteijn in de Zuidpolder zijn in 2020 enkele greppels uitgediept, waar meteen tureluurs en kieviten met jongen gebruik van maakten.

Afbeelding 8. Goed onderhouden greppels bij Nap in de Zuidpolder. Dit is aantrekkelijk voor weidevogels.

24

3.12

Werkzaamheden

Werkzaamheden op het land behoren tot de grootste verliesfactor van legsels en kuikens van weidevogels. Om deze reden wordt op veel plaatsen aan vrijwillige weidevogelbescherming gedaan, waarbij nesten worden opgezocht om deze bij de werkzaamheden te sparen. In de moderne landbouw volgen de bewerkingen van het land zich zo snel op, dat het onmogelijk is voor een weidevogel zijn nest zonder nestbescherming groot te brengen. De vogel heeft hier circa twee maanden (acht weken) voor nodig en vaak wordt er half maart bemest, in april gerold en begin mei gemaaid. Daarna wordt het land bemest en binnen zes weken weer gemaaid. Op maïsland en akkerland zijn vaak nog meer bewerkingen nodig in het broedseizoen. Beweiding komt ook tijdens het broedseizoen het weiland in, waar dan vaak nestbeschermers voor geplaatst worden. Alleen op percelen met beheersvergoeding of natuurbeheer wordt een periode van rust van het vroege voorjaar tot in juni gewaarborgd en zijn vogels veilig van landbouwkundige werkzaamheden. In de Zuidpolder van Delfgauw wordt door alle agrariërs rekening gehouden met broedende weidevogels op de percelen. Bovendien is er voldoende land met late maaidatum aanwezig voor de populatie grutto’s en andere hooiland soorten.

3.13

Predatie

Tot in de jaren 1960 was het heel gebruikelijk om ieder roofdier, viseter, vleeseter, of aaseter, of ongedierte meteen dood te maken. De economie van het grasland bestond niet alleen uit het boerenbedrijf zoals we dat nu kennen, maar ook uit boomgaarden en moestuinen en er liepen eierrapers, jagers, vissers, rietsnijders, eendenhouders in het land. Iedereen had baat bij lage aantallen predatoren. Weidevogels hadden dus weinig last van predatie door roofdieren. De belangrijkste predator was de mens, die massaal kievitseieren raapte. Hierna verdwenen in de jaren 1970 vrijwel alle roofdieren door de zware vergiften, oplosmiddelen en andere chemicaliën, waar de weidevogels zelf dan weer verrassend weinig last van hadden. Door de enorme vergiftiging van het milieu waarin soorten in hoog tempo verdwenen en door demografsche en economische ontwikkelingen van plattelandseconomie naar grootstedelijke wereldeconomie, veranderde de visie op de natuur voor veel mensen van een gebruiksnatuur naar een kwetsbare natuur, die je zijn gang moet laten gaan. Deze tendens is alleen maar gegroeid en jacht kent veel tegenstanders. In de jaren 1980 -2000 werd eigenlijk alleen nog op zwarte kraai en ekster als schadesoorten gejaagd. Na 2000 zijn daar vos en ganzen bij gekomen. Wilde eend, houtduif en haas worden voor consumptie bejaagd.

In alle polders in MiddenDelfand wordt gejaagd op ganzen, hazen, vossen en kraaien. Met name de laatste twee kunnen 25

negatief efect hebben op de weidevogelpopulatie en dienen bestreden te worden. Zwarte kraai foerageert intensief in een zone van 500 meter rond het nest en verjaagt soortgenoten uit dit territorium. Buizerd foerageert intensief in een zone van 1 kilometer rond het nest. Vos heeft een territorium van 100 tot 400 hectare. Deze drie soorten eten vaak eieren en kuikens van weidevogels. Zwarte kraai en buizerd hebben zelfs een specifek op weidevogeleieren en kuikens aangepaste jachtmethode. Momenteel broeden om het kerngebied elf paar zwarte kraai en twee paar buizerd (het nest in het zuidelijk deel is niet meer bezet). Vos wordt regelmatig gezien in de Zuidpolder. Bij een gemiddelde van één kuiken of ei per kraai/buizerd/vos per dag in het broedseizoen (twee maanden) kom je in een voorzichtige schatting op 20 predatoren x 60 eieren/kuikens = 1200 eieren en kuikens. Bij een huidige populatie van minder dan 100 broedparen zouden er 400 eieren/kuikens beschikbaar zijn en kan er als er drie nalegesles geproduceerd worden, nog steeds geen enkel kuiken vliegvlug worden. Daarnaast zijn er nog hermelijn, kleine mantelmeeuw, ooievaar, bruine kiekendief, torenvalk, steenuil, havik, ekster, kauw en blauwe reiger in de polder aanwezig, die ook wel eens een ei of kuiken opeten, maar er nooit zo gericht naar op zoek gaan als vos, buizerd en zwarte kraai.

Overigens zijn buizerd, hermelijn, steenuil, torenvalk, bruine kiekendief, havik strikt beschermd en mogen niet bejaagd worden.

Afbeelding 9. In de Zuidpolder broeden meerdere buizerds en zwarte kraaien en heel het kerngebied valt binnen de intensieve zone van foerageergebieden van deze soorten.

26

3.14

Voedsel voor weidevogels

De volwassen steltlopers onder weidevogels voeden zich voor het grootste deel met bodemleven, namelijk regenwormen en emelten. Regenwormen zijn vaak erg talrijk (50 – 200 wormen per m 2) en vormen daarom stapelvoedsel. Emelten (de larven van langpootmuggen) zijn een nog betere voedselbron, omdat ze makkelijker te pakken zijn en een hogere energetisch waarde hebben. De kuikens van de steltlopers eten insecten en dan met name insecten groter dan 4mm. Voor een grutto gezin zijn naar schatting 1 miljoen prooien nodig om een seizoen door te brengen en op te groeien. De aantallen insecten moeten dus zeer hoog zijn. Typisch talrijke insecten in weiland zijn langpootmug, steekmug, slijkvlieg, snipvlieg, wapenvlieg, strontvlieg, vleesvlieg, maar ook kevertjes en dergelijke. De manier van perceelbeheer is enigszins van invloed op voedselbronnen van vogels. Hooiland levert een iets grotere hoeveelheid vliegende insecten op, terwijl percelen met vee juist weer gemiddeld meer regenwormen leveren. Hooiland is een geschikt habitat voor vliegende insecten omdat de vegetatie daar (voor het maaien) hoger is, terwijl begrazing zorgt voor een kaal en kort grasland. Beweide percelen zijn mogelijk geschikter habitat voor regenwormen door de aanwezigheid van mest. Voor bodemjagende ongewervelden als loopkevers en spinnen, is korte vegetatie met open plekken in beweide percelen voordelig.

In dichte vegetatie kunnen deze soorten moeilijker jagen. Het ligt voor de hand dat de hoogste dichtheid aan insecten, ongewervelden en regenwormen in totaal gehaald wordt bij een beheer dat voor structuurvariatie zorgt. Afwisseling van korte en hoge vegetatie met en zonder vee, kan zowel bodemjagende ongewervelden, regenwormen als vliegende insecten optimale omstandigheden bieden3.

3.15

Nevendoelen Hoogheemraadschap van Delfand

Naast het doel van het weidevogelkerngebied heeft het Waterschap enkele doelen benoemd die gecombineerd kunnen worden met de doelen van het weidevogelgebied. Het gaat dan om het verbeteren van waterkwaliteit en vismigratie.

3.15.1

Waterkwaliteit

De waterkwaliteit in de Zuidpolder van Delfgauw is matig te noemen; hoge gehaltes aan voedingsstofen, maar ook bestrijdingsmiddelen zijn in het water aanwezig. Bij fysisch- chemische waterkwaliteit gaat het om parameters die informatie geven over doorzicht, thermische 3

Van Donk S., M. Courbois, W. Koenders & J. van der Winden 2019.

27

omstandigheden, zuurstofhuishouding, zoutgehalte, verzuringstoestand en voedselrijkdom (nutriënten). Parameters die daarbij horen zijn: ammonium, chloride, fuoride, fosfaat, geleidbaarheid, nitraat, radioactiviteit, temperatuur, troebelheid, zuurtegraad en zuurstof. Dit zijn ecologieondersteunende parameters en bepalend voor een goede ontwikkeling van macrofyten en ander waterleven. De parameters waarop het beste gestuurd kan worden zijn de voedingsstofen stikstof (ammonium, nitraat) en fosfor (fosfaat). Voor deze stofen heeft Delfand per KRW-waterlichaam normen gedefnieerd. In de Zuidpolder van Delfgauw en de droogmaking wordt gestreefd naar 2,1 mg stikstof per liter en 0,56 mg fosfor per liter. Om tegemoet te komen aan deze normen zijn twee type maatregelen denkbaar: aanpak bij de bron en natuurlijke zuivering. Bij natuurlijke zuivering kan worden gedacht aan: natuurlijke inrichting van oevers met helofyten, waterplantzones, helofytenflter en water via een langere weg of vertraagd afvoeren (toename retentietijd). Het opzetten van het waterpeil in het weidevogelkerngebied zal leiden tot mobilisatie van stikstof en fosfor. Door maatregelen bij de bron in combinatie met natuurlijke zuivering kan eutrofëring van het water worden beperkt. Stikstof is mobieler dan fosfaat, waardoor stikstof sneller uit het systeem verdwijnt dan fosfor.

Monitoring van de waterkwaliteit in het gebied kan hierover meer informatie geven4.

3.15.2

Vismigratie

Toegankelijkheid voor vissen is een van de doelen van het waterschap. Vis kan vanuit de Pijnackerse Vaart en Plas van Van Buijsen vrij migreren naar de Toetocht, Karitaatmolensloot en Delftse Schie. Vismigratie naar de droogmaking is een stuk moeilijker. Daarvoor moet vis een duiker met een kleine diameter onder de kade passeren. Ook bij het gemaal van de droogmaking ontstaan problemen, omdat het gemaal nog niet visvriendelijk is. Om de droogmaking als leefgebied voor vissen toegankelijk te maken zal het gemaal van de droogmaking tweezijdig vispasseerbaar (visvriendelijke pomp met halve vislift) moeten zijn. Het staat in de planning van Delfand om dit nog deze planperiode te realiseren. Daarnaast zullen de vismigratieroutes voor vis aantrekkelijk moeten zijn om te foerageren en te schuilen. Hierbij kan worden gedacht aan het natuurvriendelijk inrichten van de oevers langs de hoofdwatergangen.

4

28

Hoogheemraadschap van Delfand

3.15.3

Doelsoorten anders dan weidevogels

Buiten weidevogels om, heeft het Waterschap enkele soorten benoemd waar men graag iets meer voor zou doen, omdat het kenmerkende soorten zijn voor het gebied, die internationaal juist schaars zijn: glassnijder, weidehommel, bittervoorn. Weidehommel en andere insecten profteren van de bloemrijke weiden in het weidevogelkerngebied en het beheer van deze weiden. De weidehommel vliegt al vroeg in het voorjaar en wilgenkatjes en klaver zijn erg belangrijk voor deze soort. Aanvullend hierop kan nog worden gedacht aan het inzaaien met bloemenmengsels (met klaver) van de veenkade tussen de Zuidpolder van Delfgauw en de droogmaking en de kade in het weidevogelgebied, zuidelijk deel. De leefomgeving van de bittervoorn en glassnijder kan worden verbeterd door oevers van watergangen in de droogmaking en het weidevogelkerngebied natuurvriendelijk in te richten en waterplantzones te creëren in watergangen. De oever- en waterplanten zullen insecten aantrekken, waaronder de glassnijder, en bieden schuilmogelijkheden voor vis, waaronder de bittervoorn. Om de droogmaking en het weidevogelkerngebied toegankelijk te maken voor (migrerende) vissen om te paaien en/of (tijdelijk) te verblijven is het belangrijk om kunstwerken en andere objecten in watergangen vispasseerbaar te maken of te voorkomen. Voor de glassnijder zal de poel die wordt aangelegd verder bijdragen aan biotoopverbetering.

Het bij de eerste snede laten staan van 2 meter vegetatie langs de slootkant (tot 2e snede, of bij het schonen in de herfst) is voor weidehommel, glassnijder, bittervoorn gunstig.

3.16

Icoonsoorten Provincie Zuid-Holland

Enkele icoonsoorten komen voor in de Zuidpolder, of kunnen daar verwacht worden. Bij de inrichting en beheerschets wordt rekening gehouden met deze soorten. Rietorchis kan zich in de toekomst vestigen als de voedselrijkdom van de graslanden daalt. In Biesland en Duifpolder zijn al rietorchissen gezien op slootkanten, waar ze eerder niet voorkwamen. Op de plek waar de poel gegraven wordt, kan (na een paar jaar) spontane vestiging optreden in de oeverzone. Voor de argusvlinder is de parallelweg langs de N470 een aanvulling op het biotoop; hier is kale grond (repac pad), kruidenrijke vegetatie en houten hekken en palen (waartegen de rupsen graag verblijven) aanwezig. In de hele Zuidpolder komen de waardplanten (glanshaver, rood zwenkgras, kropaar, witbol) veelvuldig voor. Ook nectarplanten, zoals paardenbloem, akkerdistel, knoopkruid, klaver en 29

heelblaadjes, zijn aanwezig. Het bij de eerste snede laten staan van 2 meter vegetatie langs de slootkant (tot 2e snede of schonen in de herfst) is voor argusvlinder (nectarplanten) en rietorchis (tijd om zich uit te zaaien) gunstig. De patrijs kwam tot begin jaren 2000 voor in de Zuidpolder. In de Groene Keijzer wordt door SBB, VWG Delft en NMP Pijnnacker een veldje ingezaaid met kruiden in de hoop deze soort te kunnen faciliteren. Beweiding, hooiland en het repac-pad complementeren het biotoop. Patrijzen zijn echter gevoelig voor verstoring. Niet over grote afstand, maar wel bij hoge intensiteit en honden De grutto en kluut behoren tot de aanwezige weidevogels en onderliggend plan heeft maatregelen om deze soorten te stimuleren. De steenuil broedt op enkele erven in het gebied. De maatregelen liggen allemaal te ver van de boerderijen om voor de steenuil direct foerageergebied op te leveren. Vroege glazenmaker is talrijker dan de glassnijder en komt in veel polders voor. Het laten staan van 2 meter slootkant bij de eerste snede maaien en een goede waterkwaliteit is bijzonder gunstig voor libellen, die vrijwel uitsluitend boven hogere kruidenrijke vegetatie en helder water met veel waterplanten foerageren.

3.17

Bodemdaling, veenbehoud, reductie gassen en oplosbare stofen

In de polders spelen processen van bodemdaling, inklinking en het verdwijnen van veen al eeuwenlang een rol, sinds men begonnen is met ontwatering. Het is als een spons die leeg loopt en daarbij komen ook nog eens broeikasgassen vrij. De Zuidpolder ligt zo’n 5 meter onder zeeniveau. Herstel van veen is redelijkerwijze niet mogelijk op korte termijn, aangezien de vorming van een paar centimeter veen een eeuwigheid duurt. Bij de vorming van veen wordt veel CO2 vastgelegd (15x meer dan door bos). Hiervoor heb je veenmosrietland nodig, wat alleen groeit onder zeer vochtige en tamelijk voedselarme omstandigheden. Afgestorven plantenresten die onder water liggen vormen uiteindelijk veen. Wat wordt nagestreefd is het afremmen van het proces door minder water te onttrekken. Daarnaast is het onwenselijk om de grasmat te verwijderen, of te scheuren, aangezien dit ook leidt tot ‘verdamping’van het veen. Door een beperking van de mestgift binnen het WVKG komen minder voedingsstofen in het milieu.

3.18

Combinatie met agrarisch natuurbeheer

In de Zuidpolder van Delfgauw wordt sinds de oprichting van de agrarische natuurvereniging 30

Vockestaert aan agrarisch natuurbeheer gedaan. Hierdoor zijn veel nesten en jongen van weidevogels gespaard en zijn meer plantensoorten in de slootkanten aanwezig. Momenteel loopt het agrarisch natuurbeheer via Collectief Midden-Delfand en zijn Sonneveld, Nap, Gravesteijn, Hoogervorst, beide Westermannen, Rodenburg en van Winden hierbijj aangesloten. In vrijwel de hele polder wordt tenminste het lichtste pakket (nestbescherming) toegepast en er zijn enkele velden met zwaar beheer. Op onderstaande afbeelding is in kleuren te zien welk beheer waar is uitgevoerd in 2020 (Bron: Collectief Midden-Delfand). In de toekomst zal dit in het weidevogelkerngebied vervangen worden door N13 (natuur) en zullen in de aangrenzende percelen mogelijk wijzigingen in pakketten worden doorgevoerd. Belangrijk is de buferende werking om het kerngebied, die zorgt voor rust. Verder is vooral beweiding een erg goede aanvulling op het weidevogelkerngebied, dat via agrarisch natuurbeheer ondersteund kan worden. Nestbescherming bij werkzaamheden is ook van groot belang. Verlate maaidatum is minder belangrijk in de percelen buiten het kerngebied voor het totale plaatje en alleen wenselijk op percelen waar grutto’s broeden (kan ook door last minute beheer) en in het kerngebied.