Bijlage 1. Voorjaarsnota 2025/Kadernota 2026
Tekst van het document
Progamma 4: groen en recreatie Het uitvoeren van regulier beheer en onderhoud voor het dagelijks beheer en onderhoud van groen, water, oevers en speelvoorzieningen in de openbare ruimte In 2025 stellen we een nieuw beheerplan groen op. We verwachten dit beheerplan in het eerste kwartaal 2026 voor te leggen aan de raad. Hierin verwerken we de mutaties in ons areaal en maken we inzichtelijk welke middelen we meerjarig nodig hebben om het onderhoud en beheer van ons openbaar groen in stand te houden.
22
Net als in 2025 voorzien wij ook vanaf 2026 grote financiële tekorten voor het beheer openbaar groen op de exploitatiebudgetten. Dit vanwege de autonome kostenstijgingen. In de periode tussen de voorjaarsnota en de behandeling van de begroting 2026 gaan we met u in gesprek over de beeldkwaliteit, het onderhoudsniveau en de ambities binnen het openbaar groen in relatie tot de kosten. Dit als onderdeel van het opstellen van het beheerplan groen. In 2024 heeft college het Gemeentelijk Ganzenbeheerplan vastgesteld. Vanaf 2026 zijn voor de uitvoering hiervan structureel middelen nodig. De provincie Zuid-Holland stelt in 2025 een nieuwe subsidieregeling op voor het beheer van regionale recreatiegebieden. Hierdoor wordt de provinciale subsidie voor (voorheen recreatieschap) de Dobbeplas vanaf 2026 teruggebracht van 80% subsidie naar 40% subsidie. In de Kadernota 2025 is hierop deels geanticipeerd door vanaf 2026 € 75.000 structureel nadelig op te nemen voor het beheer van het terrein rond de Dobbeplas. Wij zijn nog met de provincie in overleg over een overgangsregeling. In 2026 actualiseren wij het beheerplan spelen 2022-2025.
Het opstellen en uitvoeren van beleid en maatregelen ter bevordering van de biodiversiteit en dierenwelzijn Eind 2025 wordt volgens de huidige planning het Omgevingsprogramma Groen in en om de Kernen vastgesteld. Dit omgevingsprogramma is het beleidskader voor biodiversiteit, spelen & bewegen, landschap en dierenwelzijn. Het omgevingsprogramma bevat ook een uitvoeringsprogramma met maatregelen. Het uitgangspunt is dat de uitvoering van dit kader zoveel mogelijk gebeurt met bestaande middelen.
Het opstellen en uitvoeren van beleid en maatregelen ter bevordering van ontmoeten, recreëren, bewegen en spelen in de kernen Het Omgevingsprogramma Groen in en om de Kernen is het nieuwe beleidskader voor spelen & bewegen, en recreatie in het buitengebied. Zie verder de tekst onder biodiversiteit en dierenwelzijn.
Het opstellen en uitvoeren van beleid en maatregelen ter bevordering van natuur en landschap, en recreëren in het buitengebied Het Omgevingsprogramma Groen in en om de Kernen is het nieuwe beleidskader voor natuur en landschap in het buitengebied. Zie verder de tekst onder biodiversiteit en dierenwelzijn.
Het opstellen en uitvoeren van maatregelen om de gevolgen van klimaatverandering te ondervangen In 2025 starten we met omgevingsprogramma Klimaatbestendige gemeente. Hierin nemen wij beleid en maatregelen op voor onder andere wateroverlast, hittestress en droogte. Dit beleidsplan vervangt het huidige Omgevingsprogramma Water en Klimaat. Het opstellen en het vaststellen van dit omgevingsprogramma is gepland voor 2026. Het voornemen is om in dit omgevingsprogramma ook het Gemeentelijk Rioleringsplan op te nemen. In 2026 actualiseren wij het beheerplan oevers 2022-2026. In 2026 actualiseren wij het baggerplan 2024-2027.
Programma 5: onderwijs en kinderopvang Realiseren basisvoorzieningen in de eigen woon- en leefomgeving De realisatie van basisvoorzieningen voor onderwijs en (kinder)opvang wordt uitgevoerd conform het Integraal Huisvestingsplan Kindcentra 2023. Bij de aanbesteding van diverse onderwijshuisvestingsprojecten ervaren wij dat de berekende budgetten op basis van VNG normering niet altijd toereikend zijn. In tweede helft van 2025 verwachten wij het aanbestedingsresultaat voor renovatie van het scholencomplex Koningshof ten behoeve van SBO Prinsenhof en SkippyPepijn. De daadwerkelijke start van de renovatie is naar verwachting begin 2026. In het laatste kwartaal van 2024 zijn de uitbreidingen van de kindcentra Maria en Beatrix gestart. De oplevering en ingebruikname van kindcentrum Beatrix is voorzien voor de zomer. De oplevering en ingebruikname van kindcentrum Maria wordt verwacht in het najaar. De uitbreiding van Stanislas Pijnacker is eind mei opgeleverd. De tijdelijke onderwijsvoorzieningen aan de Sportlaan worden verwijderd. We bereiden renovatie van de Josephschool in Pijnacker voor. De realisatie tot kindcentrum wordt hierbij betrokken. De voorbereiding voor
23
renovatie van het scholencomplex Koningshof is gestart. Eind vorig jaar zijn de kindcentra in Pijnacker Noord in gebruik genomen door respectievelijk Octantschool Schatkaart, samen met SkippyPepijn en Casa onderwijs en opvang. In afwachting van het voldoen van de laatste onderhoudstermijnen, wordt dit project in het vierde kwartaal van dit jaar financieel afgerond. In Nootdorp is eind vorig jaar begonnen met de bouw van kindcentrum Regenboog. De realisatie verloopt volgens planning en de oplevering is voorzien eind 2025. Met schoolbestuur Laurentius zijn we in gesprek over de leegstand in de Jozefschool Nootdorp. Schoolbesturen kunnen jaarlijks voor 1 februari een aanvraag indienen voor onderwijshuisvesting. Beoordeling en toetsing van de aanvragen heeft plaats op basis van de Verordening voorzieningen huisvesting onderwijs PN 2015. Toegekende aanvragen worden opgenomen in het Programma onderwijshuisvesting, nadat de schoolbesturen in het Op Overeenstemming Gericht Overleg (OOGO) in de gelegenheid zijn gesteld hun zienswijze kenbaar te maken.
Wetsvoorstel van school naar duurzaam werk We verwachten dat de wet ‘Van school naar duurzaam werk’ op 1 januari 2026 zal ingaan. Om meer kansengelijkheid en betere begeleiding van jongeren tot 27 jaar met een kwetsbare positie bij de overgang van school naar werk en het behouden van werk mogelijk te maken, zullen we in 2026 deze wet implementeren. De bestaande aanpak Regeling regionale aanpak voortijdig schoolverlaten 2020-2025 wordt voortgezet onder de Regeling regionaal programma en Doorstroompuntfunctie 2026-2029. Hiervoor wordt het huidige regionaal programma aangepast, zodat deze aansluit op de wensen van de wet, de regionale analyse en de behoeften van jongeren in onze regio. De kosten worden gedekt uit de regionale RMC-VSV middelen. De minister van OCW kent jaarlijks een specifieke uitkering toe aan de Doorstroompunt- contactgemeenten van elke regio voor de uitvoering van de Doorstroompunt taken en het regionaal programma. Deze middelen worden door de contactgemeente doorgezet naar de gemeenten in de regio. Onder de nieuwe wet blijft deze constructie gehandhaafd. Deze specifieke uitkering wordt met ingang van 2026 uitgebreid op basis van de nieuwe taken. Het is onduidelijk in hoeverre deze aanvulling de uitvoering van de nieuwe verplichtingen gaat dekken.
Brede Doeluitkering (BDU) t.b.v. aanpak laaggeletterdheid We verwachten in 2026 een gewijzigde financieringssystematiek vanuit het rijk. De huidige BDU-uitkering komt waarschijnlijk te vervallen en daarmee mogelijk ook het systeem van contactgemeente en regiogemeente (per arbeidsmarktregio). We ontvangen dan middelen via het gemeentefonds. Het is aan de gemeente, of en hoe we verder willen en hoe dit besteed gaat worden. Verder gaat de wijziging mogelijk ook gepaard met een zogenaamde efficiencykorting waardoor minder geld beschikbaar is. Het huidige systeem is dat we een openbare aanbesteding doen voor de formele trajecten en informeel met het Taalhuis, waarbij de gemeente Zoetermeer optreedt als contactgemeente. Het Taalhuis Pijnacker-Nootdorp ontvangt rechtstreeks een jaarlijkse subsidie van de gemeente Zoetermeer om haar taken uit te kunnen voeren.
Programma 6: collectieve voorzieningen Onderzoek toekomstperspectief sportzaal Koningshof In september vorig jaar is het Accommodatieplan binnensport 2024 vastgesteld. Eén van de actiepunten is een onderzoek naar de toekomstbestendigheid van sportzaal Koningshof. De resultaten van het onderzoek verwachten wij medio 2025. De resultaten worden verwerkt in een toekomstplan voor de sportzaal. De verwachting is dat dit toekomstplan in het laatste kwartaal van 2025 met de raad kan worden gedeeld.
Padelvoorzieningen De Tennisvereniging Pijnacker (TVP) heeft plannen om in eigen beheer en voor eigen rekening en verantwoording zes overdekte padelbanen te realiseren ter vervanging van drie tennisbanen. We zijn met de TVP in gesprek over deze plannen en de voorwaarden waarbinnen deze plannen mogelijk kunnen worden uitgevoerd. Daarnaast is er ruimte én (lokale) belangstelling voor een commerciële padelhal voor acht of tien banen op de kavel achter Stanislas Pijnacker, tevens naast het complex van de TVP. We onderzoeken of beide ontwikkelingen naast elkaar kunnen bestaan. De TVP richt zich met name op het bedienen van bestaande en nieuwe leden. De commerciële ontwikkeling richt zich op inwoners die geen lid willen worden van een tennisvereniging (en de hierbij behorende verplichtingen) en tegen een commercieel tarief een padelbaan
24
willen huren. Ook de Nootdorpse Tennisclub (NTC) heeft plannen om in de toekomst padelbanen te realiseren op het eigen tenniscomplex. In onze verkenning naar de behoefte aan padelvoorzieningen in Pijnacker-Nootdorp is afstemming geweest met de gemeente Lansingerland. Lansingerland heeft circa 66.000 inwoners en 30 padelbanen (15 outdoor en 15 indoor). Dit impliceert dat er voldoende vraag is naar padel om de voorgenomen realisaties in Pijnacker-Nootdorp verder uit te werken.
Actualisatie subsidiebeleid De actualisatie van het subsidiebeleid wordt momenteel uitgevoerd. De resultaten, inclusief een geactualiseerde subsidieverordening en (waar nodig) aangepaste subsidieregelingen, worden tegen het einde van 2025 voor besluitvorming aan de raad aangeboden. Hiervoor zijn geen extra financiële middelen nodig.
Realisatie SCC Pijnacker Er wordt gewerkt aan het opstellen van het Definitief Ontwerp. Parallel daaraan loopt de voorbereiding van de aanbesteding voor de realisatie. De planning is om de aanbesteding voor de zomer te starten, zodat in het laatste kwartaal van 2025 de bouw kan worden voorbereid. Sloop van het huidige pand is voorzien in het eerste kwartaal van 2026 met een oplevering van het nieuwe SCC in het laatste kwartaal van 2027.
Lokale inclusie agenda In april stelde de raad de startnotitie voor de lokale inclusie agenda vast. Het is de verwachting dat de lokale inclusie agenda in het vierde kwartaal van dit jaar voor besluitvorming aan de raad kan worden aangeboden. De benodigde middelen voor het participatieplan worden gedekt uit de reserve sociaal domein.
Jongerenontmoetingsplekken In 2024 heeft een inventarisatie van ontmoetingsplekken voor de jeugd plaats gevonden. Nog dit jaar streven wij naar de realisatie van vier jongerenontmoetingsplekken in de openbare ruimte. De hiervoor benodigde financiële middelen worden gedekt uit bestaande budgetten voor preventief jeugdbeleid. Voor 2025 en 2026 wordt voorgesteld de kosten te dekken uit de Eneco-stelpost.
Programma 7: individuele voorzieningen We bieden laagdrempelige en doelmatige oplossingen voor jongeren, ouderen, gezinnen en inwoners in een kwetsbare positie Landelijke zorgakkoorden Rond de uitvoering van het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA), het Integraal Zorgakkoord (IZA) en het Regionaal Integraal Gezondheidsakkoord (RIGA) is nog veel onzeker. Wij monitoren de ontwikkelingen en blijven onze inzet kritisch beoordelen, zolang er geen zicht is op structurele middelen. Welzijnsondersteuner ouderen Er is een evaluatie van de welzijnsondersteuner ouderen met DSW in 2026 afgesproken, waarbij wordt besloten over continuering en de passende verdeling van de kosten tussen de gemeente en DSW. We gaan dit in 2025 voorbereiden. Participatiewet in balans De invoering van deze wet is opnieuw vertraagd. We verwachten dat de eerste set maatregelen van de Participatiewet in balans op zijn vroegst op 1 januari 2026 ingaan.
We continueren de maatregelen om de kosten te beheersen en de kwaliteit te borgen Na vaststelling van het definitieve pakket van maatregelen in het interventieplan kostenbeheersing en innovatie sociaal domein 2025-2028, gaan wij over tot een gefaseerde implementatie. Jaarlijks zullen wij via een voortgangsrapportage over de implementatie en opbrengsten van het interventieplan rapporteren. Daarnaast zullen wij waar mogelijk op zoek blijven gaan naar kansen om te innoveren en kosten te beheersen.
25
Programma 8: veiligheid en duurzaamheid We werken samen met inwoners, organisaties, ondernemers, brandweer en politie aan de veiligheid en leefbaarheid in onze wijken en kernen Integraal Veiligheidsplan 2027- 2030 In 2026 starten we met het opstellen van een nieuw Integraal Veiligheidsplan voor de periode 2027-2030.
Aandacht voor lucht-, water- en bodemkwaliteit Omgevingsprogramma Leefkwaliteit In 2025 is gestart met het Omgevingsprogramma Leefkwalitiet. Het Omgevingsprogramma zal in 2026 bestuurlijk worden vastgesteld. Nieuw afvalbeleid Op basis van de door de gemeenteraad vastgestelde startnotitie doorontwkkeling afval- en grondstoffenbeleid zal eind 2025 een voorstel voor nieuw afvalbeleid aan de gemeenteraad worden voorgelegd met onder andere een restafvaltarief. Met de wijziging van het afvalbeleid zullen aanloop-/transitiekosten gemoeid zijn. In principe kunnen alle kosten die betrekking hebben op afval gedekt worden uit de afvalstoffenheffing. Omgevingsprogramma Energie In 2025 is gestart met het Omgevinsprogramma Energie, dat behalve over het wettelijke verplichte onderwerp warmte ook zal gaan over elektriciteit. Dit omgevingsprogramma zal in 2026 bestuurlijk worden vastgesteld. Voor de uitvoering van dit programma zijn in het verleden bij het Energietransitieplan 2021 financiele middelen beschikbaar gesteld. Daarnaast zijn landelijke (SPUK) subsidies toegekend. Koersplan Omgevingsdienst Haaglanden Door de Omgevingsdienst Haaglanden (ODH) is samen met de deelnemers een koersplan opgesteld om de ODH toekomstbestendig te maken. Het Koersplan is in januari 2025 door het Algemeen Bestuur van de ODH vastsgesteld.
Voor de uitvoering van het koersplan zijn structureel extra financiele middelen nodig (voor Pijnacker-Nootdorp 42.400 euro). Vooralsnog zijn deze middelen niet opgenomen in de Kadernota.
Programma 9: bestuur en bedrijfsvoering De gestage groei van de organisatie vraagt aandacht voor verschillende thema’s binnen de bedrijfsvoering, zoals huisvesting, ICT-infrastructuur, digitalisering, datagedreven werken, informatiebeveiliging en scholingsbehoefte. Vooralsnog worden oplossingen gezocht binnen bestaande middelen. Voor de komende jaren wordt dit punt meegenomen in de langere termijn beleidsdocumenten uitgewerkt zoals de visies op de dienstverlening, digitalisering en huisvesting. Eventuele gevolgen worden pas duidelijk na uitwerking van het beleid in deze documenten. Omdat het beleid nog niet gereed is, is het ook niet duidelijk of de volledige uitvoering meer middelen gaat vragen.
26
4.2. Mutaties per programma Bedragen x € 1.000
2026 primair
2027
mutaties
actueel
primair
mutaties
actueel -7.840
lasten Prog. 1 ruimte en wonen
-9.191
1.858
-7.333
-8.036
196
Prog. 2 economie en glastuinbouw
-2.746
0
-2.746
-889
0
-889
Prog. 3 mobiliteit
-8.161
130
-8.031
-8.303
171
-8.132
Prog. 4 groen en recreatie
-7.465
-33
-7.498
-7.442
23
-7.419
Prog. 5 onderwijs en kinderopvang
-7.134
169
-6.965
-7.367
518
-6.849
Prog. 6 collectieve voorzieningen
-16.026
-935
-16.961
-15.821
248
-15.573
Prog. 7 individuele voorzieningen
-44.745
-2.671
-47.416
-44.124
-2.638
-46.762
Prog. 8 veiligheid en duurzaamheid
-22.774
-207
-22.981
-22.831
-365
-23.196
Prog. 9 bestuur en bedrijfsvoering
-6.440
-45
-6.485
-6.361
-45
-6.406
subtotaal programma's
-124.682
-1.733
-126.415
-121.174
-1.892
-123.066
Prog. 10 algemene dekkingsmiddelen
-12.269
2.159
-10.110
-17.450
2.259
-15.191
overhead
-18.946
-1.604
-20.550
-19.042
-1.711
-20.753
heffing VpB
-587
0
-587
-69
0
-69
bedrag onvoorzien
-103
0
-103
-103
0
-103
-156.587
-1.179
-157.766
-157.838
-1.344
-159.182
-2.789
62
-2.727
-1.556
901
-655
-159.376
-1.117
-160.493
-159.394
-443
-159.837
Prog. 1 ruimte en wonen
5.652
0
5.652
5.787
0
5.787
Prog. 2 economie en glastuinbouw
2.507
0
2.507
278
0
278
Prog. 3 mobiliteit
217
0
217
217
0
217
Prog. 4 groen en recreatie
274
0
274
274
0
274
Prog. 5 onderwijs en kinderopvang
1253
176
1.429
1.339
176
1.515
Prog. 6 collectieve voorzieningen
2.080
44
2.124
1.529
0
1.529
Prog. 7 individuele voorzieningen
8.983
1.240
10.223
9.008
1.240
10.248
Prog. 8 veiligheid en duurzaamheid
16.361
0
16.361
16.766
0
16.766
Prog. 9 bestuur en bedrijfsvoering
790
0
790
790
0
790
subtotaal programma's
38.117
1.460
39.577
35.988
1.414
37.402
Prog. 10 algemene dekkingsmiddelen en onvoorzien
112.290
-704
111.586
116.328
-925
115.403
resultaat voor bestemming
150.407
756
151.163
152.316
489
152.805
8.881
-490
8.391
6.153
-557
5.596
159.288
266
159.554
158.469
-67
158.402
-88
-851
-939
-925
-510
-1.435
resultaat voor bestemming dotaties reserves Totaal saldo van lasten inclusief dotaties reserves baten
onttrekkingen reserves Totaal saldo van baten inclusief onttrekkingen reserves BEGROTINGSSALDO NA BESTEMMING
27
Bedragen x € 1.000
2028 primair
2029
mutaties
actueel
primair
mutaties
actueel -6.025
lasten Prog. 1 ruimte en wonen
-6.220
195
-6.025
-6.220
195
-889
0
-889
-889
0
-889
Prog. 3 mobiliteit
-8.545
125
-8.420
-8.545
-19
-8.564
Prog. 4 groen en recreatie
-7.647
193
-7.454
-7.647
154
-7.493
Prog. 5 onderwijs en kinderopvang
-7.406
225
-7.181
-7.406
335
-7.071
Prog. 6 collectieve voorzieningen
-17.191
513
-16.678
-17.191
603
-16.588
Prog. 7 individuele voorzieningen
-44.124
-2.738
-46.862
-44.124
-2.731
-46.855
Prog. 8 veiligheid en duurzaamheid
-22.935
-318
-23.253
-22.935
-266
-23.201
Prog. 9 bestuur en bedrijfsvoering
-6.361
-45
-6.406
-6.361
-45
-6.406
subtotaal programma's
-121.318
-1.850
-123.168
-121.318
-1.774
-123.092
Prog. 10 algemene dekkingsmiddelen
-22.102
2.291
-19.811
-22.102
2.143
-19.959
overhead
-19.285
-1.805
-21.090
-19.285
-1.427
-20.712
heffing VpB
-182
0
-182
-182
0
-182
bedrag onvoorzien
-103
0
-103
-103
0
-103
-162.990
-1.364
-164.354
-162.990
-1.058
-164.048
-4.398
3.509
-889
-4.398
3.509
-889
-167.388
2.145
-165.243
-167.388
2.451
-164.937
Prog. 2 economie en glastuinbouw
resultaat voor bestemming dotaties reserves Totaal saldo van lasten inclusief dotaties reserves baten
4.465
0
4.465
4.465
0
4.465
Prog. 2 economie en glastuinbouw
Prog. 1 ruimte en wonen
283
0
283
283
0
283
Prog. 3 mobiliteit
217
0
217
217
0
217
Prog. 4 groen en recreatie
274
0
274
274
0
274
Prog. 5 onderwijs en kinderopvang
1.389
176
1.565
1.389
227
1.616
Prog. 6 collectieve voorzieningen
1.529
0
1.529
1.529
-55
1.474
Prog. 7 individuele voorzieningen
9.033
1.240
10.273
9.033
1.240
10.273
Prog. 8 veiligheid en duurzaamheid
16.568
0
16.568
16.568
0
16.568
Prog. 9 bestuur en bedrijfsvoering
790
0
790
790
0
790
subtotaal programma's
34.548
1.415
35.963
34.548
1.411
35.959
Prog. 10 algemene dekkingsmiddelen en onvoorzien
120.055
-1.518
118.537
120.055
-2.077
117.978
resultaat voor bestemming
154.603
-103
154.500
154.603
-666
153.937
9.249
-3.479
5.770
9.249
-4.239
5.010
163.852
-3.581
160.271
163.852
-4.905
158.947
-3.536
-1.436
-4.972
-3.536
-2.454
-5.990
onttrekkingen reserves Totaal saldo van baten inclusief onttrekkingen reserves BEGROTINGSSALDO NA BESTEMMING
Gezien de uitgebreide toelichting in dit hoofdstuk wordt in de afzonderlijke programma’s geen toelichting geven op de mutaties.
28
5. Toekomstbestendige gemeentefinanciën 5.1. Opgave en aanbestedingen openbare ruimte Opgave Toekomstbestendige gemeentefinanciën Bedragen x € 1.000 (-/- is nadelig)
2025
2026
2027
2028
2029
Begroting '25/ NJN '24
1.615
-88
-927
-3.537
-3.537
Effecten circulaires en herverdeling gemeentefonds
-432
-468
-582
-1.230
-2.065
Saldo vóór TBGF fase 2
1.182
-555
-1.510
-4.767
-5.602
Niet in (hoofdstuk) kadernota opgenomen voorstellen (ter overweging/ afweging Raad) Er is een aantal onderwerpen waarover nog geen besluitvorming heeft plaatsgevonden, maar waarvoor de nodige voorbereidingen zijn getroffen met een substantiële en/ of structurele impact. Om de juiste afweging te kunnen maken worden deze onderwerpen hierna binnen deze Voorjaarsnota/ Kadernota uiteengezet. De gevolgen van deze onderwerpen zijn (nog) niet in de administratie verwerkt, en daarmee in de delen hiervóór nog niet in het beeld verwerkt. Bedragen x € 1.000 (-/- is nadelig)
2025
2026
2027
2028
2029
Aanbesteding straatreinigen Verschil budget ten laste van begrotingssaldo
-135
-271
-271
-271
-271
Tegenmaatregel bijstellen beeldkwaliteit
135
271
271
271
271
0
0
0
0
0
1.182
-555
-1.510
-4.767
-5.602
Subtotaal Saldo
Toelichting Straatreinigen Binnen de openbare ruimte moeten de komende periode meerdere aanbestedingen plaatsvinden. De eerste aanbesteding met substantiële impact betreft straatreinigen. Uit de gemaakte ramingen komt, op basis van de huidige beeldkwaliteit, een tekort van ca. € 271.000 per jaar naar voren. Om binnen de bestaande middelen te blijven zal de beeldkwaliteit moeten worden bijgesteld. Op basis van het bij deze Kadernota bekende beeld zijn er geen structurele middelen beschikbaar. Graag gaat het college met de Raad in gesprek over de (beeld)kwaliteit in relatie tot de kosten.
5.2 Uitwerking maatregelen Voorgestelde maatregelen In het verlengde van toekomstbestendige gemeentefinanciën fase 1, bij de Kadernota 2025, is een vergelijkbaar traject doorlopen naar de Kadernota 2026: toekomstbestendige gemeentefinanciën fase 2. Gezien de huidige negatieve meerjarenraming, 'claims' op de exploitatiebegroting, met de 'lucht uit de begroting' toenemende risico's in de begroting én onzekere externe factoren is voor deze fase wederom een set van mogelijke maatregelen opgesteld die kunnen helpen bij/ leiden tot een sluitende meerjarenbegroting. Voor de uitwerking van mogelijke maatregelen heeft het college verzocht een viertal scenario's uit te werken met oplopende impact. In alle scenario's is een sluitende begroting 2026 het uitgangspunt, waarbij oplopend een steeds groter tekort wordt opgelost met steeds impactvollere maatregelen. Het college heeft het tweede scenario laten
29
uitwerken, waarbij 2026 en 2027 een sluitend begrotingssaldo laat zien en 2028 en 2029 een tekort van resp. € 3 miljoen en € 4 miljoen. Bij het uitwerken van de scenario's is als uitgangspunt het recentst met de Raad gedeelde saldo gehanteerd (Informatienota ‘Verdeelmodel gemeentefonds’ d.d. 11 maart 2025). Ontwikkelingen in het kader van het reguliere voorjaarsnota- en kadernotaproces zijn hierin niet meegenomen. Het college stelt voor de volgende maatregelen door te voeren: Bedragen x € 1.000 (-/- is nadelig)
2025
2026
2027
2028
2029
Omvang post
Stand van zaken taakstelling GR'en
288
145
145
145
Kostendekkende anterieure overeenkomsten bouwplannen
75
75
75
75
Terugdringen beheerkosten strategisch vastgoed
70
75
95
105
Besparen energiekosten Openbare verlichting
100
180
180
180
Verhogen toeristenbelasting
350
350
350
350
Kostendekkende leges bouwvergunning
25
45
45
Besparing Citymarketing
10
10
10
159
159
159
Stopzetten beheer bewaakte fietsenstallingen
159
Besparing opvang wilde dieren OZB 3% woningen in 2027 OZB 3% niet-woningen in 2027 Stopzetten Rotterdampas
20
Verkenning van kaasschaaf op 5% van alle advies en diensten derden Subtotaal
1.062
4
4
4
279
279
279
129
129
129
20
20
20
77
77
77
1.528
1.568
1.578
Toelichting Stand van zaken taakstelling GR'en Het hier gepresenteerde bedrag betreft een regionaal teruggekoppelde stand van zaken met betrekking tot de realisatie van de taakstelling uit de Kaderbrief GR'en van februari j.l., toegepast op de begroting van Pijnacker-Nootdorp. De definitieve bedragen volgen uit de nog vast te stellen begrotingen van de gemeenschappelijke regelingen en worden opgenomen bij in begroting 2026.
Kostendekkende anterieure overeenkomsten bouwplannen We leggen jaarlijks € 100.000 toe op het opstellen en aangaan van anterieure overeenkomsten.We streven naar 100% kostendekkendheid. Rekening houdend met 25% faalkosten gaan het college uit van een jaarlijkse besparing van € 75.000.
Terugdringen beheerkosten strategisch vastgoed Het betreft hier kosten voor het tijdelijk beheer van strategische grondaankopen/ vastgoed tot dat de gronden / objecten in een GREX worden ingebracht. Bij opening van de GREX Oranjepark en Dwarskade komt de helft van deze kostenpost te vervallen. Door de verdere verkoop van onbenut maatschappelijk vastgoed in de toekomst en terughoudendheid bij nieuwe aankopen kunnen deze kosten de komende jaren worden afgebouwd tot 20% van het huidige budget.
Besparen energiekosten Openbare verlichting Door (versnelde) vervanging van (deels dimbare) ledverlichting binnen de gemeente (lichtmasten) dit jaar en komend jaar besparen we in de toekomst jaarlijks € 180.000 aan energiekosten.
Verhogen toeristenbelasting De raad heeft het college gevraagd te onderzoeken welke opties er zijn als het gaat om het verhogen van de toeristenbelasting en het gaan invoeren van een forensenbelasting. Artikel 223 van de Gemeentewet bepaalt dat gemeenten een forensenbelasting kunnen heffen op natuurlijke personen die meer dan 90 dagen per jaar
30
een gemeubileerde woning in de gemeente beschikbaar houden, zonder daar hun hoofdverblijf te hebben. Het doel van deze belasting is om niet-ingezetenen, met voornamelijk een tweede woning, die toch veel gebruik maken van gemeentelijke voorzieningen, mee te laten betalen aan het algemene voorzieningenniveau. Omdat tweede woningbezit in Pijnacker-Nootdorp nauwelijks voorkomt is de invoering van forensenbelasting niet interessant. Anders is het met de toeristenbelasting zoals wij deze al kennen. Op grond van artikel 224 van de Gemeentewet wordt toeristenbelasting geheven van personen die verblijf houden binnen de gemeente en die niet als ingezetene in de Basisregistratie Personen (BRP) zijn ingeschreven. De aanslag wordt opgelegd aan degene die gelegenheid tot verblijf biedt. In Pijnacker-Nootdorp is het tarief voor een overnachting op een camping in een mobiel onderkomen (tent, caravan, camper) €1,02 en een hotel €2,39. Voor 2025 is de opbrengst begroot op € 219.000, voor het overgrote deel afkomstig van Hotel vd Valk Den Haag-Nootdorp. In Den Haag is het tarief 6,20 per overnachting. (Delft €4,50; Zoetermeer €10,32). Het college stelt voor het Haagse tarief in te voeren.
Kostendekkende leges bouwvergunning Bij de begroting 2025 is de kostendekkenheid 97,84%. We streven naar 100% kostendekkendheid. Per jaar zou dit € 45.000 moeten opleveren.
Verder inperken citymarketing Bij toekomstbestendige gemeentefinanciën fase 1 is besloten tot een bezuiniging op Citymarketing met € 43.000. In de begroting 2025 rest nog € 27.000 wat wordt ingezet in het kader van Natuurlijk PijnackerNootdorp waarmee we ons economisch vestigingsklimaat promoten. Het college stelt voor het budget voor de website, magazine en vouchers te versoberen en terug te brengen tot € 17.000.
Stopzetten beheer bewaakte fietsenstallingen In 2024 is het beheer van de bewaakte fietsenstallingen opnieuw aanbesteed. Gedurende 2 jaar verzorgt DudeGoed/Fietsenwacht het beheer van de fietsenstallingen bij de haltes Pijnacker-centrum en Nootdorp. Dit jaar moet voorzetting opnieuw worden overwogen en aanbesteed. Beëindiging levert een jaarlijkse besparing op van € 159.000.
Besparing opvang wilde dieren Er kan bij de opvang wilde dieren € 4.000 worden bespaard op de niet wettelijke taken door het opzeggen van de overeenkomst met De Wulp vogelopvang.
Rotterdampas Het college stelt voor de bijdrage aan de Rotterdampas stop te zetten. Hierdoor kunnen onze inwoners met een lager inkomen geen Rotterdampas meer kopen tegen gereduceerd tarief, maar betalen zij bij aanschaf/ verlenging het standaardtarief van €65. De kosten voor de Rotterdampas zijn begroot op € 20.000.
Verkenning van kaasschaaf op 5% van alle advies en diensten derden Binnen het Domein fysieke leefomgeving is jaarlijks ruim € 1,5 miljoen begroot voor de post adviezen & onderzoeken derden en de post overige goederen & diensten. Het totaal van deze posten laat jaarlijks een onderuitputting zien. Het college stelt daarom een structurele korting van 5% voor.
Inhaalindexatie OZB Bij de begroting 2025 is een (inhaal)indexering van 3% in 2025 en 3% in 2026 vastgesteld. Aangezien het OZB-percentage bij Pijnacker-Nootdorp nog veel ruimte laat (zowel in benchmark met andere gemeenten als ten opzichte van het rekentarief in de algemene uitkering) wordt voorgesteld deze lijn van 3% voor 2027 door te trekken. Deze 3% betekent circa € 12 voor een gemiddeld huishouden per jaar. LET OP: het OZB-percentage is slechts één element van de OZB-opbrengsten. Het andere element is de WOZ-waarde, welke in Pijnacker-Nootdorp relatief hoog is. Op basis van deze WOZ-waarde wordt de gemeente echter gekort op de algemene uitkering.
31
Om een beeld te schetsen van de OZB-ruimte wordt in de volgende tabel (over het jaar 2025) een vergelijking gemaakt tussen de door de gemeente Pijnacker-Nootdorp gehanteerde OZB percentages en de rekenpercentages van de algemene uitkering: Pijnacker-Nootdorp
Rekentarief algemene uitkering
Verschil %
0,0736%
0,0914%
24%
OZB niet woningen - eigenaren 0,2225%
0,3079%
38%
OZB niet woningen - gebruik
0,2342%
53%
OZB woningen
0,1528%
Het rekentarief van de algemene uitkering is een generiek percentage dat het Rijk gebruikt voor elke gemeente. Op basis van dit tarief wordt elke gemeente gekort op de algemene uitkering, voor het deel waarvan 'het Rijk vindt' dat de gemeente dit middels lokale belastingen zelf kan ophalen. Aan deze methodiek kleven diverse 'mitsen en maren', maar deze vergelijking geeft wel een beeld/ perspectief van waar de gemeente staat.
Voorgestelde maatregelen, verder uit te werken bij de begroting Voor een aantal kansen en risico's, zoals enkele aanbestedingen in de openbare ruimte, renteontwikkelingen en effecten van de voorjaarsnota van het Rijk is de impact nog onvoldoende in beeld en slechts een indicatie te geven (zoals opgenomen in de inleiding). Mocht dit bij elkaar negatief uitpakken bestaat de kans dat bij de begroting 2026 aanvullende maatregelen genomen moeten worden.
Samenvatting Voorgaande uiteenzettingen leiden tot de volgende resultaten: Bedragen x € 1.000 (-/- is nadelig)
2025
Saldo vóór TBGF fase 2 Set met maatregelen toekomstbestendige gemeentefinanciën Saldo Voorgesteld scenario 2 Verschil
2026
2027
2028
2029
1.182
-555
-1.510
-4.767
-5.602
0
1.062
1.528
1.568
1.578
1.182
507
19
-3.198
-4.024
>0
0
0
-3.000
-4.000
507
19
-198
-24
Maatregelen waarvan wordt voorgesteld NIET door te voeren in deze fase In deze fase van toekomstbestendige gemeentefinanciën is wederom een inventarisatie van maatregelen aan het college voorgelegd. Deze niet (geheel) uitputtende lijst heeft geleid tot de volgende maatregelen waarvan wordt voorgesteld niet door te voeren in deze fase. Bedragen x € 1.000 (-/- is nadelig)
2026
2027
2028
Afbouw SBJ Samen sterk
108
215
215
2029 215
Stopzetten bijdrage Zomerschool
10
10
Stopzetten Combinatiefunctionarissen
347
347
310
310
145
145
20
20
50
50
60
60
OZB 3% woningen jaarlijks vanaf 2028
279
559
OZB 3% niet-woningen jaarlijks vanaf 2028
129
257
1.565
1.973
Verkenning van kaasschaaf op 5% van alle subsidies Herinvoeren hondenbelasting
129
Terugdringen onderhoudskosten beheer beeldende kunst Stopzetten Kleine verkeersmaatregelen
50
50
Heroverwegen Doorstroommakelaar na 2 jaar CAR-verzekering (Construction All Risk)
Totaal
32
P.M.
158
394
Toelichting Afbouw SBJ Samen sterk Doel van de samenwerking is voorkomen en tegengaan van eenzaamheid, het stimuleren van verbondenheid en samenredzaamheid door o.a. lief en leed straten, community building, opzetten informele netwerken e.d. De Bibliotheek Oostland is daarbij penvoerder. De Subsidie bestaat feitelijk uit personeelslasten (in dienst bij de bibliotheek). Bij afbouw subsidie moet daarom een redelijke termijn (min. 1 jaar) in acht worden genomen
Stopzetten bijdrage Zomerschool Het betreft hier een niet wettelijke taak. Bovendien kan hier subsidie voor worden aangevraagd en zijn er ook andere voorzieningen beschikbaar. Besparing op bijdrage kan per 2028 ingevoerd worden.
Stopzetten Combinatiefunctionarissen Laagdrempelig en aanvullend sport- en cultuuraanbod op 17 PO scholen (Rijke schooldag), 1 KO organisatie, 3 sportverenigingen en in de buurt (voor alle jeugd). Het betreft een niet wettelijke taak (T4T sport en cultuur en beweegcoaches senioren en aangepast sporten). Het genoemde te besparen bedrag is de gemeentelijke bijdrage. Daarnaast zijn er aanvullende bijdragen vanuit Rijk, partners en het Ondernemersfonds. De lopende afspraken zijn tot en met 2026.
Verkenning van kaasschaaf op 5% van alle subsidies Besparing van 5% op hele subsidielijst, met uitzondering van SBJ (is al meegeteld) en Gro-up (vanwege advies bij eindevaluatie actieplan bestaanszekerheid.
Herinvoeren hondenbelasting Op verzoek van de raad is onderzocht wat herinvoeren van de hondenbelasting betekent. Herinvoeren tegen hetzelfde tarief levert € 154.000 op. Minus implementatie kosten 1e jaar € 25.000 en handhavings/ inningskosten 2e jaar en verder (€ 9.000).
Stopzetten Kleine verkeersmaatregelen Het budget is bedoeld voor kleine verkeersmaatregelen naar aanleiding van meldingen inwoners. Daar waar aantoonbaar noodzakelijk treffen we maatregelen zoals rond de Parade. Slechts een deel kan uitgevoerd worden met het budget.
Heroverwegen Doorstroommakelaar na twee jaar Met dit voorstel gaan we terug naar het oorspronkelijke idee van een pilot voor twee jaar.
Opzeggen CAR-verzekering De gemeente sluit jaarlijks een zogenaamde CAR verzekering (Construction All Risk verzekering) af tegen materiële schade die ontstaat tijdens de bouw of montage van gebouwen, wegen, bruggen en installaties. De normale gang van zaken is dat de opdrachtnemer (aannemer) een (doorlopende) CAR verzekering heeft. Opzeggen van deze verzekering brengt echter financiële en juridische risico's met zich mee die eerst nader in beeld gebracht moeten worden.
OZB 3% woningen jaarlijks vanaf 2028 Op de korting van de algemene uitkering wordt een zogenoemd “vereveningspercentage” toegepast. Deze bedraagt 80% voor woningen en 70% voor niet woningen. Bij de herverdeling van het gemeentefonds staan ook deze percentages ter discussie. Met een jaarlijkse verhoging van de OZB met 3% anticiperen we op de herverdeling en een verhoging van het vereveningspercentage door het Rijk naar 90%.
33
Overige onderwerpen Naast de hierboven beschreven maatregelen zijn enkele andere onderwerpen te identificeren waarover afweging kan plaatsvinden. Oftewel: deze lijst is niet uitputtend. Te denken valt aan: •
• •
OZB; de huidige OZB verhoging is een beperkte indexatie van de OZB. De OZB tarieven zijn nog aanzienlijk lager dan waarmee in gemeentefonds wordt gerekend. Er is geen verhoging toegepast voor het sluitend verkrijgen van de begroting of het (volledig) opvangen van het herverdeeleffect, (her)overwegen van besluiten die in het recente verleden zijn doorgevoerd en waarvan de uitvoering nog niet is aangevangen, Eventuele, daadwerkelijke, inzet van de mogelijkheid om algemene reserve te gebruiken voor dekking van structurele lasten (zie uitwerking hierna).
Inzet van algemene reserve ter dekking van structurele lasten Vanaf (1 januari) 2024 is het gemeenten toegestaan reserves en overschotten in te zetten ter dekking van structurele lasten. Als voorwaarden hiervoor gelden de volgende regels: • • •
34
Van het vrij besteedbare vermogen (algemene reserves) mag maximaal 10% worden ingezet, De solvabiliteit moet groter zijn én blijven dan 20%, Het weerstandsvermogen moet, naar oordeel van de toezichthouder (de provincie), voldoende zijn.
6. Ontwikkeling vermogenspositie 6.1. Vermogenspositie per januari 2025 De ontwikkeling van de vermogenspositie bestaat uit een actualisatie van de huidige vermogenspositie op basis van de Jaarrekening 2024, de verwachte ontwikkelingen in de grondexploitaties en de investeringsplanning, alsmede enkele andere mutaties in het vrij beschikbare vermogen. Beschikbare weerstandscapaciteit (bedragen x € 1.000) Weerstand
Capaciteit
Algemene reserve per 1-1-2025
63.345
Resultaat Jaarrekening 2024
6.871
Ten laste van de algemene reserve gebrachte bestemmingen
-2.591
Resultaatbestemming ten gunste van bestemmingsreserves
-4.117
Onvoorzien 2025
103
Totaal beschikbare weerstandscapaciteit
63.611
Benodigde weerstandscapaciteit o.b.v. Jaarrekening 2024
13.385
Beschikbaar vermogen per 1 januari 2025
50.226
De weerstandsratio is bepaald op basis van de normtabel van de Universiteit Twente. Per 1 januari 2025 bedraagt deze 4,75 en wordt daarmee beoordeeld als ‘uitstekend’. Deze ratio wijkt af van de berekening van de ratio ten tijde van de kadernota, aangezien bij de kadernota mutaties gedurende het lopende jaar hebben plaatsgevonden.
Ratio weerstandsvermogen =
35
Beschikbare weerstandscapaciteit Benodigde weerstandscapaciteit
=
63.610 13.385
= 4,75
6.2. Actualisatie vermogenspositie (algemene reserve) Bij deze paragraaf wordt uitsluitend gerekend met de verwerkte besluiten. De onderwerpen die nog voorliggen vanuit de 'toekomstbestendige gemeentefinanciën' zijn hierbij NIET meegenomen.
Mutaties weerstandscapaciteit exclusief grondexploitaties Er worden de volgende mutaties in de algemene reserve verwacht die van invloed zijn op de beschikbare weerstandscapaciteit. Omschrijving (€ x 1.000)
2025
2026
2027
2028
2029
1. Afsluiten voorziening Herstelwerkzaamheden Het Nest
12
-
-
-
-
2. Saldo exploitatie overig gemeentelijk vastgoed
133
133
133
133
133
3. Actualisatie investeringen
181
-
-
-
-
4. Aanvullende storting voorziening Baggerwerken
-85
-
-
-
-
5. Resultaatbestemming uit jaarrekeningresultaat
-2.591
-
-
-
-
6. Aanvullende afschrijvingslasten staat van activa
-1.182
0
0
0
0
7. Investering Sociaal Cultureel Centrum
-13.591
-
-
-
-
8. VpB over winstuitkeringen
-1.055
-587
-69
-182
-182
9. Saldo Voorjaarsnota 2025/Kadernota 2026 Totaal
1.195
-1.060
-1.435
-4.972
-5.990
-16.983
-1.514
-1.371
-5.021
-6.039
Toelichting: 1.
Opheffen voorziening Herstelwerkzaamheden MFA Het Nest De werkzaamheden zijn afgerond in 2024. Het overschot komt ten gunste van de algemene reserve.
2.
Saldo exploitatie overig gemeentelijk vastgoed Na een periode waarin kosten voor renovatie en inrichting zijn gemaakt voor gemeentelijk vastgoed, volgt een aantal jaren waarin de huuropbrengsten de kosten van beheer overstijgen. Zowel de dekking van de kosten als de storting van het jaarlijkse exploitatieoverschot verloopt via de algemene reserve.
3.
Actualisatie investeringen Een lagere boekwaarde leidt tot lagere afschrijvingslasten, het overschot wordt toegevoegd aan de algemene reserve.
4.
Voorziening Baggerwerken Een negatieve voorziening heeft geleidt tot een aanvullende storting in de voorziening Baggerwerken.
5.
Resultaatbestemming Ten laste van de algemene reserve wordt € 2.591.000 onttrokken en wordt bestemd in 2025.
6.
Afschrijvingslasten staat van activa De actualisatie van de staat van activa heeft geleidt tot een aanvullende onttrekking ten laste van de algemene reserve ter dekking van de afschrijvingslasten.
7.
Sociaal Cultureel Centrum Er wordt € 13.591.000 gestort in de bestemmingsreserve Afschrijvingslasten Sociaal Cultureel Centrum ter dekking van de afschrijvingslasten.
8.
Vennootschapsbelasting over winstuitkeringen Er wordt een hogere winst verwacht op de grondexploitatie hierover wordt 25% vennootschapsbelasting geheven.
9.
Saldo Voorjaarsnota 2025/Kadernota 2026 Dit betreft het vrij beschikbaar begrotingssaldo na vaststelling van de Voorjaarsnota 2025/Kadernota 2026, exclusief mutaties TBGF.
Mutaties weerstandscapaciteit naar aanleiding van de actualisatie grondexploitaties De actualisatie van de grondexploitaties per 1 juli 2024 levert voor de Voorjaarsnota 2025/Kadernota 2026 het volgende beeld op voor wat betreft de verwachte winstuitnames, rente op de strategische grondvoorraad en de dotatie voor de te verwachten verliezen op nadelige complexen.
36
Omschrijving (€ x 1.000)
2025
1. Rente strategisch grondvoorraad 2. Verhogen van de voorziening nadelige complexen
2026
2027
2028
2029
0
0
0
0
0
-50
-40
-41
0
0
3. Verwachte winstuitnames grondexploitaties
4.218
2.349
276
728
728
Totaal
4.168
2.309
235
728
728
Toelichting: 1+2.
Verwachte winstuitnames grondexploitaties De grondexploitaties zijn per 1 juli 2024 geactualiseerd. De geprognotiseerde winsten zijn in de algemene reserve opgenomen.
Samenvatting en conclusie Onderstaand zijn alle mutaties die gevolgen hebben voor het weerstandsvermogen samengevat. Omschrijving (x € 1.000)
2025
2026
2027
2028
2029
Mutaties exclusief grondexploitaties
-16.983
-1.514
-1.371
-5.021
-6.039
Mutaties actualisatie grondexploitatie
4.168
2.309
235
728
728
Totaal ten gunste/laste van het weerstandsvermogen
-12.815
795
-1.136
-4.293
-5.311
De beschikbare weerstandscapaciteit per 1 januari 2025 bedraagt € 63,3 miljoen. In onderstaande tabel wordt het verloop weergegeven na bovenstaande actualisatie. Het benodigd weerstandsvermogen is bij de Jaarrekening 2024 berekend op € 13,385 miljoen. Dit betekent dat de weerstandsratio in de periode 2025-2029 volgens de normtabel wordt gekwalificeerd als uitstekend. Omschrijving (x € 1.000)
2025
2026
2027
2028
2029
Beschikbare weerstandscapaciteit per 1 januari
63.611
50.796
51.591
50.455
46.162
Verwachte mutaties
-12.815
795
-1.136
-4.293
-5.311
Beschikbaar weerstandscapaciteit per 31 december
50.796
51.591
50.455
46.162
40.851
Benodigd weerstandscapaciteit conform Kadernota 2024
13.385
13.385
13.385
13.385
13.385
3,79
3,85
3,77
3,45
3,05
Ratio weerstandsvermogen per 31 december
37
6.3. Overzicht mutaties reserves en voorzieningen Ten behoeve van een evenwichtige bedrijfsvoering is het gebruik van reserves en voorzieningen noodzakelijk. In de beleidsnota Reserves en voorzieningen worden hierover vierjaarlijks voorwaarden vastgelegd. Op grond van artikel 16 van de Financiële verordening gemeente Pijnacker-Nootdorp 2024 wordt jaarlijks als onderdeel van de kadernota een bijgesteld overzicht van reserves en voorzieningen met toelichting opgenomen. In deze toelichting wordt ingegaan op de vorming en besteding van bestemmingsreserves en voorzieningen. De mutaties in de algemene reserve zijn reeds toegelicht bij de actualisatie van de vermogenspositie in paragraaf 5.2.
Reservemutaties onttrekkingen: 1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
38
Dotatie aan de bestemmingsreserve ‘Afschrijvingslasten gemeentelijke huisvesting’ Vanuit de bestemmingsreserve bedrijfsvoering is € 175.400 onttrokken en gestort in de bestemmingsreserve Afschrijvingslasten gemeentelijke huisvesting ter dekking van de afschrijvingslasten voor de upgrade van het gemeentekantoor. Dotatie aan de bestemmingsreserve ‘Bedrijfsvoering’ Er is € 262.170 onttrokken uit de bestemmingsreserve Sociaal Domein en gestort in de reserve Bedrijfsvoering om uitvoering te geven aan de vormgeving van het interventieplan en de start van een zestal nieuwe kostenbesparingsmaatregelen. Dotaties aan de bestemmingsreserve ‘Sociaal Domein’ € 605.000 aan reserveringen voor afrekening van declaraties op jeugdhulp uit oude jaren is op advies van het Servicebureau komen vrij te vallen en blijft nu in de reserve gereserveerd voor dit doel; € 482.006 is het overschot op diverse budgetten binnen de nullijn van het sociaal domein en blijft met deze reservetoevoeging beschikbaar binnen het sociaal domein; € 241.000 is 50% van het overschot op de uitvoering van de Energietoeslag en is met het besluit over de resultatabestemming 2024 toegevoegd aan deze reserve. Dotatie aan de bestemmingsreserve ‘Afschrijvingslasten school De Regenboog’ Ten laste van de algemene reserve is de bestemmingsreserve op de juiste hoogte gebracht ter dekking van de afschrijvingslasten ad. € 389.026.
Dotatie aan de bestemmingsreserve ‘Cultuur’ Ten laste van de algemene reserve is de bestemmingsreserve op de juiste hoogte gebracht ter dekking van de afschrijvingslasten ad. € 41.688. Dotatie aan de bestemmingsreserve ‘Beschermd wonen/beschermd thuis’ Transformatiemiddelen 2024/2025 worden voor een bedrag van € 400.000 vanuit de centrumgemeente Delft doorgestort voor de implementatie en uitvoering van de gedecentraliseerde taken voor Beschermd wonen/Beschermd thuis. Dotatie aan de bestemmingsreserve 'Afschrijvingslasten Oranjepark' Ten laste van de algemene reserve is de bestemmingsreserve op de juiste hoogte gebracht ter dekking van de afschrijvingslasten ad. € 49.200. Dotatie aan de bestemmingsreserve ‘Versterking dienstverlening’ Voor de versterking van de dienstverlening door gemeenten zijn door het Rijk POK middelen toegekend (Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslagen), de storting bedraagt € 219.552 voor de periode 2025-2027.
Dotatie aan de bestemmingsreserve ‘Afschrijvingslasten Sociaal Cultureel Centrum Er wordt € 13.591.000 onttrokken uit de algemene reserve en gestort in de bestemmingsreserve Afschrijvingslasten Sociaal Cultureel Centrum ter dekking van de afschrijvingslastenl Dotatie aan de bestemmingsreserve ‘Afschrijvingslasten IKC's’ Ten laste van de algemene reserve is de bestemmingsreserve op de juiste hoogte gebracht ter dekking van de afschrijvingslasten ad. € 704.746.
Reservemutaties stortingen: 1.
2.
3.
4.
5. 6. 7.
8.
9.
Onttrekking aan de bestemmingsreserve ‘Bedrijfsvoering’ In 2025 vindt vanuit de reserve Bedrijfsvoering voor € 1.824.368 aan ontrekkingen plaats. Dit heeft te maken met bedrijfsvoering gerelateerde zaken. Onttrekking aan de bestemmingsreserve ‘Sociaal Domein’ De kosten van een aantal projectmatige activiteiten worden gedekt uit deze reserve ad. € 1.754.758. De grootste onderwerpen betreffen het nieuwe interventieplan sociaal domein en het inkooptraject jeugd. Onttrekking aan de bestemmingsreserve ‘Vluchtelingen en asielopvang’ Met betrekking tot werkzaamheden voor de vluchtelingenopvang wordt € 51.000 onttrokken uit deze reserve. Onttrekking aan de bestemmingsreserve ‘De Groene Keizer’ Voor de jaren 2025-2027 wordt jaarlijks € 10.000 onttrokken om een bijdrage te leveren voor het bosbeheer in de eendenkooi. Onttrekking aan de bestemmingsreserve 'Implementatie Omgevingswet‘’ Er wordt € 200.000 ingezet voor teamcoaching en loonbaancoaching. Onttrekking aan de bestemmingsreserve ‘Faciliteiten personeel’ Het opleidingsbudget voor 2025 wordt opgehoogd, € 149.322 wordt volledig ingezet. Onttrekking aan de bestemmingsreserve ‘Beschermd wonen beschermd thuis’ Uit deze reserve wordt € 17.000 onttrokken voor de dekking van incidentele personele lasten met betrekking tot beschermd wonen/beschermd thuis.
Onttrekking aan de bestemmingsreserve ‘Versterking dienstverlening’ Voor de versterking van de dienstverlening door gemeenten zijn door het Rijk POK middelen toegekend (Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslagen), de onttrekking bedraagt € 325.000 in 2025. Onttrekking aan de bestemmingsreserve ‘Maatregelen bestaanszekerheid' Voor het uitvoeren van het actieplan bestaanszekerheid 2023-2024 wordt in 2025 € 247.500 onttrokken aan deze reserve.
Voorziening: 1. 2.
3.
4.
5.
6.
7.
Dotatie aan de voorziening “Onderhoud gebouwen” De jaarlijkse dotatie in de voorziening wordt verlaagd met € 45.000. Dotatie aan de voorziening “Baggerwerken” Een negatieve voorziening heeft geleidt tot een aanvullende storting ad. € 85.000 ten laste van de algemene reserve. Onttrekking aan de voorziening “Onderhoud gebouwen” De onttrekking aan de voorziening wordt verlaagd van € 259.800 tot € 82.100. De voorgenomen onderhouds werkzaamheden worden uitgesteld en worden betrokken bij het Beheerplan gebouwen 2027-2030. Onttrekking aan de voorziening “Onderhoud wegen” Voor het verwijderen van oude pollers, herstel van bestrating en kosten voor de projectmanagement worden gedekt uit de voorziening ad. € 165.000. Onttrekking aan de voorziening “Reiniging” Voor het verbeteren van de kwaliteit van grondstoffen zijn een aantal maatregelen opgenomen. Deze maatregelen hebben betrekking op eenmalige ingrepen in het areaal voor de inzameling en communicatie. De kosten ad. € 248.000 worden gedekt uit de voorziening. Onttrekking aan de voorziening “Openbaar groen” Voor het groenonderhoud zijn de bestaande middelen ontoereikend. Voor 2025 wordt een beroep gedaan op de voorziening. Om de aanbesteding voor groenonderhoud op te starten zijn aanvullende middelen nodig voor de uitbreiding van Pijnacker-West.
Onttrekking aan de voorziening ‘Herstelwerkzaamheden MFA Het Nest’ De werkzaamheden zijn afgerond in 2024, het overschot wordt gestort in de algemene reserve.
Een volledig overzicht van alle reserves en voorzieningen treft u aan in de bijlage.
39
7. Bijlagen
40
7.1. Reserves en voorzieningen Saldo eind dienstjaar 2024 EIGENVERMOGEN Algemene reserves Algemene Reserve
63.345.014
Resultaat jaarrekening
6.870.782
Totaal algemene reserve
70.215.796
Bestemmingsreserves: Best. Reserve Afschrijvingslasten Gemeentelijke huisvesting
4.973.430
Best. Reserve Afschrijvingslasten Fes Oostelijke Randweg
6.336.366
Best. Reserve Afschrijvingslasten Komkommerweg
5.130.553
Best. Reserve Afschrijvingslasten ISV Pijnacker Noord
1.064.688
Best. Reserve Afschrijvingslasten Ruijven Zuid-Polder Best. Reserve Bedrijfsvoering
395.638 4.192.191
Best. Reserve Afschrijvingslasten De Groene Wijdte
3.100.812
Best. Reserve Afschrijvingslasten Stanislas-college
10.510.333
Best. Reserve Afschrijvingslasten Renovatie scholen Pijnacker Noord
91.089
Best. Reserve Bestemmingsreserve Sociaal Domein
3.568.229
Best. Reserve Vluchtelingen en asielopvang
2.603.578
Best. Reserve Energieneutrale gemeente
1.946.491
Best. Reserve Beheer Dobbeplas
310.000
Best. Reserve Afschrijvingslasten herinrichting Raadhuisplein
525.228
Best. Reserve Groene Keizer
285.000
Best. Reserve Afschrijvingslasten Modernisering gemeentekantoor
267.394
Best. Reserve Afschrijvingslasten Schoollokaties Ackerswoude en Keijzershof
11.669.186
Best. Reserve Kwaliteitsverbetering Groenzoom
1.096.750
Best. Reserve Afschrijvingslasten Herstructurering Katwijkerlaan
2.088.757
Best. Reserve Afschrijvingslasten School de Regenboog
5.785.133
Best. Reserve Verbinding Groenzoom-Balijbos
262.386
Best. Reserve Implementatie Omgevingswet
953.174
Best. Reserve Cultuur
718.314
Best. Reserve Afschrijvingslasten Casaschool en IKC Pijnacker Noord
15.362.887
Best. Reserve Lagere rente langlopende leningen o/g
3.839.572
Best. Reserve Faciliteiten personeel
149.322
Best. Reserve Tijdelijke huisvesting CBS Schatkaart
72.222
Best. Reserve Tijdelijke huisvesting Jan Jansen Sporthal Best. Reserve Bescherm wonen/beschermd thuis Best. Reserve Afschrijvingslasten opvanglocaties ontheemden
751.744 2.011.705
Best.Reserve Degeneratiekosten
296.771
Best.Reserve Transformatiegebieden
208.566
Best. Reserve Oranjepark
350.800
Best. Reserve Maatregelen bestaanszekerheid
322.500
Best. Reserve Versterking dienstverlening
898.646
Best. Reserve Metropolitane fietsroute
5.457.000
Best. Reserve FLO Brandweer Best. Reserve Afschrijvingslasten Sociaal Cultureel Centrum
534.956 -
Reserves m.b.t. Enecogelden Best. Reserve Afschrijvingslasten IKC's
26.238.782
Best. Reserve Afschrijvingslasten Sporthallen
9.490.953
Best. Reserve Afschrijvingslasten Onderbouw kunstgrasvelden
2.930.402
41
Best. Reserve Afschrijvingslasten Cultura Dorpsstraat 7
1.518.099
Best. Reserve Afschrijvingslasten Begraafplaats St. Janshof
2.590.494
Best. Reserve Afschrijvingslasten Asfaltering
188.815
Totaal bestemmingsreserve
141.088.957
Totaal eigen vermogen
211.304.753
VOORZIENINGEN Voorziening Onderhoud wegen
2.166.410
Voorziening Onderhoud gebouwen
92.775
Voorziening Baggerwerken
353.971
Voorziening Dubieuze debiteuren
1.268.634
Voorziening Nadelige complexen
8.922.000
Voorziening Wethouderspensioenen
3.672.765
Voorziening Openbaar groen
656.250
Voorziening Civiele kunstwerken
222.339
Voorziening Riolering (egalisatie)
5.186.106
Voorziening Beheer Dobbeplas
99.937
Voorziening Groot onderhoud en renovaties buitensport
234.597
Voorziening Beheer Wandelbos Laakweg
1.001.974
Voorziening Bovenwettelijk verlof
461.257
Voorziening RVU en personele verplichtingen
633.810
Voorziening Herstelwerkzaamheden Het Nest
12.101
Voorziening Reiniging
417.742
Totaal voorzieningen
25.402.667
Reserves en voorzieningen
236.707.421 Begroting 2025 Bij:
Af:
Begroting 2026 Saldo eind
Bij:
Af:
dienstjaar 2025
Saldo eind dienstjaar 2026
EIGENVERMOGEN Algemene reserves Algemene Reserve
11.415.159
22.671.406
52.088.767
6.870.782
-
11.415.159
29.542.188
52.088.767
2.482.231
627.897
53.943.101
175.400
403.810
4.745.020
-
403.810
4.341.210
Best. Reserve Afschrijvingslasten Fes Oostelijke Randweg
-
176.010
6.160.356
-
176.010
5.984.346
Best. Reserve Afschrijvingslasten Komkommerweg
-
59.070
5.071.483
-
25.255
5.046.228
Best. Reserve Afschrijvingslasten ISV Pijnacker Noord
-
27.300
1.037.388
-
27.300
1.010.088
Best. Reserve Afschrijvingslasten Ruijven ZuidPolder
-
17.120
378.518
-
17.120
361.398
Resultaat jaarrekening
2.482.231
627.897
53.943.101 -
Totaal algemene reserve Bestemmingsreserves: Best. Reserve Afschrijvingslasten Gemeentelijke huisvesting
Best. Reserve Bedrijfsvoering
2.057.710
1.824.368
4.425.533
-
673.880
3.751.653
Best. Reserve Afschrijvingslasten De Groene Wijdte
-
122.421
2.978.391
-
122.421
2.855.970
Best. Reserve Afschrijvingslasten Stanislas-college
-
320.245
10.190.088
-
405.604
9.784.484
Best. Reserve Afschrijvingslasten Renovatie scholen Pijnacker Noord
-
13.283
77.806
-
13.283
64.523
Best. Reserve Bestemmingsreserve Sociaal Domein
1.425.406
1.754.758
3.238.877
25.121
867.981
2.396.017
Best. Reserve Vluchtelingen en asielopvang
1.623.000
51.000
4.175.578
-
-
4.175.578
Best. Reserve Energieneutrale gemeente
-
-
1.946.491
-
-
1.946.491
Best. Reserve Beheer Dobbeplas
-
-
310.000
-
-
310.000
42
Begroting 2025
Begroting 2026
Best. Reserve Afschrijvingslasten herinrichting Raadhuisplein
-
22.595
502.633
-
35.015
467.618
Best. Reserve Groene Keizer
-
10.000
275.000
-
10.000
265.000
Best. Reserve Afschrijvingslasten Modernisering gemeentekantoor
-
42.091
225.303
-
42.091
183.212
Best. Reserve Afschrijvingslasten Schoollokaties Ackerswoude en Keijzershof
-
130.996
11.538.190
-
295.895
11.242.295
Best. Reserve Kwaliteitsverbetering Groenzoom
-
-
1.096.750
-
-
1.096.750
Best. Reserve Afschrijvingslasten Herstructurering Katwijkerlaan
-
86.492
2.002.265
-
45.822
1.956.443
389.026
-
6.174.159
-
161.108
6.013.051
Best. Reserve Afschrijvingslasten School de Regenboog Best. Reserve Verbinding Groenzoom-Balijbos
-
-
262.386
-
-
262.386
Best. Reserve Implementatie Omgevingswet
-
199.000
754.174
-
-
754.174
41.688
-
760.002
-
760.002
-
Best. Reserve Afschrijvingslasten Casaschool en IKC Pijnacker Noord
-
12.254
15.350.633
-
384.303
14.966.330
Best. Reserve Lagere rente langlopende leningen o/g
-
1.020.000
2.819.572
-
774.000
2.045.572
Best. Reserve Faciliteiten personeel
-
149.322
-
-
-
-
Best. Reserve Tijdelijke huisvesting CBS Schatkaart
-
-
72.222
-
-
72.222
Best. Reserve Tijdelijke huisvesting Jan Jansen Sporthal
-
-
-
-
-
-
Best. Reserve Cultuur
Best. Reserve Bescherm wonen/beschermd thuis
400.000
17.000
1.134.744
-
-
1.134.744
Best. Reserve Afschrijvingslasten opvanglocaties ontheemden
-
80.252
1.931.453
-
80.252
1.851.201
Best.Reserve Degeneratiekosten
-
140.000
156.771
-
-
156.771
Best.Reserve Transformatiegebieden
-
150.000
58.566
-
-
58.566
49.200
-
400.000
-
399.999
1
-
247.500
75.000
-
50.000
25.000
Best. Reserve Oranjepark Best. Reserve Maatregelen bestaanszekerheid Best. Reserve Versterking dienstverlening
219.552
325.000
793.198
219.552
215.000
797.750
Best. Reserve Metropolitane fietsroute
-
-
5.457.000
-
5.400
5.451.600
Best. Reserve FLO Brandweer
-
136.000
398.956
-
136.000
262.956
13.591.000
-
13.591.000
-
-
13.591.000
Best. Reserve Afschrijvingslasten Sociaal Cultureel Centrum Reserves m.b.t. Enecogelden Best. Reserve Afschrijvingslasten IKC's
704.746
753.161
26.190.367
-
971.858
25.218.509
Best. Reserve Afschrijvingslasten Sporthallen
-
214.325
9.276.628
-
340.501
8.936.127
Best. Reserve Afschrijvingslasten Onderbouw kunstgrasvelden
-
93.436
2.836.966
-
109.964
2.727.002
Best. Reserve Afschrijvingslasten Cultura Dorpsstraat 7
-
63.254
1.454.845
-
63.254
1.391.591
Best. Reserve Afschrijvingslasten Begraafplaats St. Janshof
-
91.373
2.499.121
-
91.373
2.407.748
Best. Reserve Afschrijvingslasten Asfaltering
-
130.489
58.326
-
58.326
0
Totaal bestemmingsreserve
20.676.728
8.883.925 152.881.761
244.673
7.762.827 145.363.607
Totaal eigen vermogen
32.091.887
38.426.113 204.970.528
2.726.904
8.390.724 199.306.708
VOORZIENINGEN Voorziening Onderhoud wegen
705.000
1.815.000
1.056.410
705.000
225.000
1.536.410
Voorziening Onderhoud gebouwen
125.000
82.100
135.675
170.000
63.000
242.675
Voorziening Baggerwerken
445.000
545.000
253.971
360.000
326.000
287.971
Voorziening Dubieuze debiteuren
79.064
-
1.347.698
79.064
-
1.426.762
Voorziening Nadelige complexen
49.816
511.298
8.460.518
40.586
-
8.501.104
Voorziening Wethouderspensioenen
200.000
77.796
3.794.969
200.000
77.796
3.917.173
Voorziening Openbaar groen
250.000
715.000
191.250
250.000
300.000
141.250
Voorziening Civiele kunstwerken
500.000
620.000
102.339
500.000
590.000
12.339
Voorziening Riolering (egalisatie)
196.906
-
5.383.012
30.909
-
5.413.921
43
Begroting 2025 Voorziening Beheer Dobbeplas
Begroting 2026
-
-
99.937
-
-
99.937
50.000
50.000
234.597
50.000
96.000
188.597
Voorziening Beheer Wandelbos Laakweg
-
98.052
903.922
-
98.052
805.870
Voorziening Bovenwettelijk verlof
-
-
461.257
-
-
461.257
Voorziening RVU en personele verplichtingen
-
332.081
301.729
-
102.010
199.719
Voorziening Herstelwerkzaamheden Het Nest
-
12.101
-
-
-
-
Voorziening Reiniging
-
248.000
169.742
-
-
169.742 23.404.726
Voorziening Groot onderhoud en renovaties buitensport
Totaal voorzieningen
2.600.786
4.858.428
22.897.025
2.385.559
1.877.858
Reserves en voorzieningen
34.692.673
43.284.541 227.867.553
5.112.463
10.268.582 222.711.434
Begroting 2027 Bij:
Af:
Begroting 2028 Saldo eind
Bij:
Af:
dienstjaar 2027
Saldo eind dienstjaar 2028
EIGENVERMOGEN Algemene reserves Algemene Reserve Resultaat jaarrekening
408.987
110.398
54.241.690
860.987
182.000
54.920.677
-
-
-
-
-
-
Totaal algemene reserve
-
408.987
110.398
54.241.690
860.987
182.000
54.920.677
Best. Reserve Afschrijvingslasten Gemeentelijke huisvesting
-
403.810
3.937.400
-
376.143
3.561.257
Best. Reserve Afschrijvingslasten Fes Oostelijke Randweg
-
176.010
5.808.336
-
176.010
5.632.326
Best. Reserve Afschrijvingslasten Komkommerweg
-
40.255
5.005.973
-
78.660
4.927.313
Best. Reserve Afschrijvingslasten ISV Pijnacker Noord
-
27.300
982.789
-
27.300
955.489
Best. Reserve Afschrijvingslasten Ruijven Zuid-Polder
-
17.120
344.278
-
17.120
327.158
Best. Reserve Bedrijfsvoering
-
530.000
3.221.653
-
430.000
2.791.653
Best. Reserve Afschrijvingslasten De Groene Wijdte
-
122.421
2.733.549
-
122.421
2.611.128
Best. Reserve Afschrijvingslasten Stanislas-college
-
405.604
9.378.880
-
424.290
8.954.590
Best. Reserve Afschrijvingslasten Renovatie scholen Pijnacker Noord
-
13.283
51.240
-
13.283
37.957
Best. Reserve Bestemmingsreserve Sociaal Domein
Bestemmingsreserves:
26.486
50.000
2.372.503
27.839
-
2.400.342
Best. Reserve Vluchtelingen en asielopvang
-
-
4.175.578
-
-
4.175.578
Best. Reserve Energieneutrale gemeente
-
-
1.946.491
-
-
1.946.491
Best. Reserve Beheer Dobbeplas
-
-
310.000
-
-
310.000
Best. Reserve Afschrijvingslasten herinrichting Raadhuisplein
-
35.015
432.603
-
35.015
397.588
Best. Reserve Groene Keizer
-
10.000
255.000
-
-
255.000
Best. Reserve Afschrijvingslasten Modernisering gemeentekantoor
-
42.091
141.121
-
42.091
99.030
Best. Reserve Afschrijvingslasten Schoollokaties Ackerswoude en Keijzershof
-
295.895
10.946.400
-
295.895
10.650.505
Best. Reserve Kwaliteitsverbetering Groenzoom
-
-
1.096.750
-
-
1.096.750
Best. Reserve Afschrijvingslasten Herstructurering Katwijkerlaan
-
48.582
1.907.861
-
48.582
1.859.279
Best. Reserve Afschrijvingslasten School de Regenboog
-
161.108
5.851.943
-
161.108
5.690.835
Best. Reserve Verbinding Groenzoom-Balijbos
-
-
262.386
-
-
262.386
Best. Reserve Implementatie Omgevingswet
-
-
754.174
-
-
754.174
Best. Reserve Cultuur
-
-
-
-
-
-
Best. Reserve Afschrijvingslasten Casaschool en IKC Pijnacker Noord
-
384.303
14.582.027
-
384.303
14.197.724
Best. Reserve Lagere rente langlopende leningen o/g
-
774.000
1.271.572
-
774.000
497.572
Best. Reserve Faciliteiten personeel
-
-
-
-
-
-
44
Begroting 2027
Begroting 2028
Best. Reserve Tijdelijke huisvesting CBS Schatkaart
-
-
72.222
-
-
72.222
Best. Reserve Tijdelijke huisvesting Jan Jansen Sporthal
-
-
-
-
-
-
Best. Reserve Bescherm wonen/beschermd thuis
-
-
1.134.744
-
-
1.134.744
Best. Reserve Afschrijvingslasten opvanglocaties ontheemden
-
80.252
1.770.949
-
80.252
1.690.697
Best.Reserve Degeneratiekosten
-
-
156.771
-
-
156.771
Best.Reserve Transformatiegebieden
-
-
58.566
-
-
58.566
Best. Reserve Oranjepark
-
-
1
-
-
1
Best. Reserve Maatregelen bestaanszekerheid
-
25.000
-
-
-
-
219.552
95.000
922.302
-
-
922.302
Best. Reserve Versterking dienstverlening Best. Reserve Metropolitane fietsroute
-
19.515
5.432.085
-
21.165
5.410.920
Best. Reserve FLO Brandweer
-
106.000
156.956
-
90.000
66.956
Best. Reserve Afschrijvingslasten Sociaal Cultureel Centrum
-
-
13.591.000
-
337.275
13.253.725
Best. Reserve Afschrijvingslasten IKC's
-
1.001.912
24.216.597
-
1.031.966
23.184.631
Best. Reserve Afschrijvingslasten Sporthallen
-
340.501
8.595.626
-
340.501
8.255.125
Best. Reserve Afschrijvingslasten Onderbouw kunstgrasvelden
-
126.464
2.600.538
-
126.464
2.474.074
Best. Reserve Afschrijvingslasten Cultura Dorpsstraat 7
-
63.254
1.328.337
-
63.254
1.265.083
Best. Reserve Afschrijvingslasten Begraafplaats St. Janshof
-
91.373
2.316.375
-
91.373
2.225.002
Best. Reserve Afschrijvingslasten Asfaltering
-
-
0
-
-
-
Reserves m.b.t. Enecogelden
Totaal bestemmingsreserve
246.038
5.486.068 140.123.577
27.839
5.588.471 134.562.945
Totaal eigen vermogen
655.025
5.596.466 194.365.267
888.826
5.770.471 189.483.622
VOORZIENINGEN Voorziening Onderhoud wegen
705.000
565.000
1.676.410
705.000
315.000
2.066.410
Voorziening Onderhoud gebouwen
188.125
90.300
340.500
242.500
170.000
413.000
Voorziening Baggerwerken
360.000
249.000
398.971
360.000
360.000
398.971
Voorziening Dubieuze debiteuren