bijlage 1 Eindrapport Maatschappelijke impactanalyse effecten corona Pijnacker-Nootdorp (1249391)

Maatschappelijke impactanalyse effecten corona

Pijnacker-Nootdorp

63682 18 december 2020

Maatschappelijke impactanalyse effecten corona Pijnacker-Nootdorp

Philip van Veller | Sofie Dreef | Sylke Clemens 18 december 2020

Inhoudsopgave 1.

Inleiding

1

2.

Pijnacker-Nootdorp na de coronacrisis: een verkenning

2

3.

Ambities, impact en opgaven voor Pijnacker-Nootdorp

4

3.1

Prettig wonen en werken midden in de Randstad

4

3.2

Overkoepelende thema’s

5

3.3

Verdieping thema: Economie en Duurzaamheid

6

3.4

Verdieping thema: Fysieke omgeving

11

3.5

Verdieping thema: Sociaal domein, Onderwijs en Cultuur

14

3.6

Verdieping thema: Bestuur, Dienstverlening en Veiligheid

19

4.

Wat te doen? Vraagstukken en richtingen

23

4.1

Drie bepalende factoren

23

4.2

Doelen en beleid na corona

24

Bijlagenboek:

Factsheets per begrotingsprogramma Pijnacker-Nootdorp (9)

1

1. Inleiding Sinds maart 2020 beheerst het coronavirus het nieuws, de gezondheidszorg en de sociaaleconomische situatie in ons land. Na een periode van ‘intelligente lockdown’ in het voorjaar en een situatie in de zomer waarin meer mogelijk was, zitten we ten tijde van dit schrijven in een tweede vergaande lockdown. Hoewel de aanvang van de vaccinering in januari hoopvol stemt, is ook duidelijk dat het virus nog (lang) niet weg is. De impact van de pandemie is niet alleen internationaal en landelijk zichtbaar, maar juist ook regionaal en lokaal. Dat is immers de plaats waar mensen werken, wonen en gebruik maken van voorzieningen. De gevolgen van de coronapandemie zijn daar merkbaar. Deze analyse beschrijft hoe de gevolgen van het coronavirus neerslaan in de gemeente Pijnacker-Nootdorp, en hoe de gemeente hiermee om zou kunnen gaan. Daarbij wordt niet alleen uitgegaan van de impact van de maatregelen om het virus in te dammen, maar ook van de bestaande en nieuwe ambities die Pijnacker-Nootdorp voor zichzelf stelt. Je bent er immers zelf bij!

Een strategische verkenning

Leeswijzer

De gemeente Pijnacker-Nootdorp wil proactief in-

De opbouw van dit analysedocument is als volgt:

spelen op de coronacrisis en maakt een strategische verkenning naar de effecten op de langere termijn. Welke opgaven zien we lokaal op ons afkomen? En hoe gaan we daar mee om? In dit analysedocument staan de belangrijkste bevindingen van het onderzoek dat Berenschot deed naar de impact en opgaven voor Pijnacker-Nootdorp, met gebruik van do-

Hoofdstuk twee schetst het proces van de maatschappelijke impactanalyse over corona op Pijnacker-Nootdorp. Er wordt kort ingegaan op waar Pijnacker-Nootdorp stond en naar toe wilde vóór de coronacrisis. Daarna volgt een uitleg over de gedachtegang van deze impactanalyse.

cumenten, statistieken, gesprekken met ambtenaren

In hoofdstuk drie worden eerst drie grote bewegin-

en eigen expertise. In een maatschappelijke dialoog

gen beschreven die we nu zien. Daarna wordt op

met ondernemers en partners van de gemeente is dit

hoofdlijnen per thema de impact van de coronacri-

beeld verrijkt en een handelingsrichting geformu-

sis geschetst, waarbij de focus ligt op wat er specifiek

leerd.

geldt voor de situatie in Pijnacker-Nootdorp. Dit gebeurt aan de hand van twee scenario’s: ‘golfbeweging’ en ‘escalatie’. Hoofdstuk vier richt zich op de vraag: wat te doen? Daarbij zijn er drie bepalende factoren, namelijk: de (bestaande en nieuwe) ambities die er zijn, de beleidskennis die nodig is om die ambities te halen, en de dynamiek van het virus. In hoofdstuk vier zijn de belangrijkste opgaven, vraagstukken en richtingen uiteengezet, als basis voor beslissingen van de gemeente in en voor de toekomst.

63682 – Openbaar

2

2. Pijnacker-Nootdorp na de coronacrisis: een verkenning De coronacrisis raakt niet alleen aan de korte termijn, maar ook aan de langere termijn. Pijnacker-Nootdorp zit, net als de andere gemeenten, in een fase waarin zij omgaat met de effecten van het virus en de maatregelen die nodig zijn om de verspreiding ervan te beheersen. In de huidige situatie van ‘gedeeltelijke lockdown’ duren de maatregelen voort en het is zelfs niet uitgesloten dat die worden verstevigd. Tegelijkertijd is het zaak om te bekijken of er niet meer aan de hand is dan een incident in de geschiedenis, en daarop in te spelen. Pijnacker-Nootdorp gaat een nieuwe fase in waarin zij naast de ‘defensieve’ maatregelen die nog steeds gelden, meer proactief te werk wil gaan. Daarbij past een verkenning naar de situatie en mogelijke handelingsrichtingen. Welke langdurige of zelfs blijvende effecten van de coronacrisis zijn er? Welke opgaven zien we lokaal op ons afkomen? Welke kant willen we op, en hoe komen we daar?

Strategische verkenning in drie stappen Pijnacker-Nootdorp is een gemeente die net als alle andere gemeenten is geraakt door het virus. Er zijn (veel) mensen besmet, er zijn mensen opgenomen in het ziekenhuis en er zijn mensen aan het virus overleden. Naast dit directe leed van de slachtoffers en hun naasten zelf, zijn er ook andere getroffenen. Emotioneel, sociaal en economisch. Het is een crisis die verder gaat dan een aantal maanden, misschien zelfs wel een jaar van ‘omgaan met het virus’. Daarom is deze strategische verkenning uitgevoerd, in drie fases: In de eerste fase is zoveel mogelijk kennis verzameld over de impact van corona op Pijnacker-Nootdorp. Niet alles is kenbaar, maar zowel op mondiaal, landelijk, regionaal als lokaal niveau zijn steeds meer gegevens bekend. In de factsheets die als bijlagen dienen zijn deze gegevens op een rij gezet per programma van de gemeente Pijnacker-Nootdorp.

analysedocument diende als input voor de tweede fase. In dialoogsessies is met de gemeenteraad, maatschappelijke organisaties, ondernemers en de gemeentelijke organisatie gesproken over vraagstukken die uit de opgaven voortkomen, ambities en mogelijkheden. Er zijn vier dialoogsessies gehouden: met de gemeenteraad en met stakeholders (organisaties, bedrijven) vanuit het sociaal domein, de ondernemers en ruimte en milieu. Ofschoon de opkomst per sessie verschilde, kwam hieruit wel een beeld van wat er in Pijnacker-Nootdorp speelt. Op basis van de analyse en de dialoog is deze eind-

In het analysedocument bij deze factsheets is betekenis

gegeven

aan

de

verzamelde

kennis.

Dit

rapportage opgesteld die als basis dient voor beslissingen van de gemeente in en voor de toekomst.

3

Over deze analyse Deze analyse dient om de vraag te kunnen beantwoorden wat de impact is van de coronacrisis op Pijnacker-Nootdorp en welke strategische opgaven en keuzes daaruit voortkomen. Deze elementen zijn terug te zien in het onderstaande kader.

Een strategie begint met een ambitie. Die ambitie

ontwikkeling eruit zal zien. Daarom worden in dit stuk

van Pijnacker-Nootdorp is terug te vinden in docu-

twee scenario’s aangehouden. In het eerste scenario

menten als de programmabegroting, de nieuw te

wordt de huidige situatie min of meer voortgezet.

ontwikkelen omgevingsvisie, strategische beleidsdo-

Hierin zien we langdurig golfbewegingen waarin het

cumenten et cetera. Hieruit hebben we een beeld be-

virus meer de kop op steekt, waarop (regionaal inge-

paald van welke gemeente Pijnacker-Nootdorp is en

zette of landelijke) maatregelen volgen. Op de lan-

wil zijn. Dat is het eerste onderdeel van deze analyse.

gere termijn blijven aanpassingen noodzakelijk, tot-

Corona heeft een grote impact (gehad) op PijnackerNootdorp, net zoals in de rest van de regio, het land en de wereld. Sommige mondiale ontwikkelingen grijpen rechtstreeks in op de samenleving in Pijnacker-Nootdorp; denk aan de gevolgen voor de export

dat er een vaccin is. Daarnaast is er de mogelijkheid dat de huidige situatie van de tweede harde lockdown langdurig aanhoudt. Dit brengt een veel groter risico op sociale en economische schade op de langere termijn met zich mee dan het eerste scenario.

(bloemen!) en het afsluiten van recreatiebestemmin-

In deze analyse worden de belangrijkste opgaven

gen tijdens de eerste golf. Andere effecten werken

genoemd die zich door de coronacrisis (kunnen

vanuit de regio door naar de gemeente, zoals op het

gaan) voordoen. Door de coronacrisis raken som-

gebied van de arbeidsmarkt. Maar uiteraard is de be-

mige ambities verder weg. Er ontstaan ook nieuwe

langrijkste vraag welke lokale effecten we zien. Bepa-

vraagstukken.

lend voor de impact op lange termijn is de ontwikkeling van het virus zelf, met de maatregelen die daarop volgen. Er is geen eenduidig beeld van hoe die

De belangrijkste vraag is wat Pijnacker-Nootdorp zou kunnen doen: de handelingsrichting. Die vraag komt in het laatste hoofdstuk aan de orde.

4

3. Ambities, impact en opgaven voor Pijnacker-Nootdorp In dit hoofdstuk wordt op de belangrijkste onderwerpen de impact van corona geschetst. Eerst het karakter van Pijnacker-Nootdorp, als uitgangspunt. Daarna volgen drie korte beschouwingen langs de lijnen van de belangrijke overkoepelende thema’s die zichtbaar zijn als het gaat om de impact van corona: de economie, de ruimte en de samenleving. Dit is een overzicht op hoofdlijnen, die elkaar aanvullen maar ook snijden. Immers, de economie heeft haar weerslag op bijvoorbeeld de woningmarkt. Hetzelfde geldt voor de sociale aspecten, die ook hun uitwerking hebben op het ruimtegebruik. Na de beschouwing op hoofdlijnen wordt in de navolgende hoofdstukken per thema (gerelateerd aan de programma’s van de gemeente) dieper ingezoomd op wat de consequenties zijn voor PijnackerNootdorp. Wat was de ambitie, wat is de impact van de coronacrisis daarop, welke opgaven zien we? Een verdere verdieping is te vinden in de factsheets in de bijlagen.

3.1 Prettig wonen en werken midden in de Randstad Om te beginnen iets over waar Pijnacker-Nootdorp vandaan komt en waar het heen wilde vóór de coronacrisis. Pijnacker-Nootdorp heeft een eigen identiteit. Het is een gemeente midden in de Randstad met drie ruim opgezette woonkernen en daarnaast bedrijventerreinen, een groot areaal glastuinbouw en veel groengebieden. Het is een sterke groeigemeente, waarvan zowel de bevolking als de werkgelegenheid in de laatste twintig jaar met meer dan de helft toenam. Er wonen veel gezinnen met kinderen, maar ook steeds meer ouderen die relatief lang thuis blijven

Pijnacker-Nootdorp is een gemeente met ambitie. In de komende decennia zijn er meer woningen no-

wonen. De bevolking is al met al iets jonger dan het

dig voor de eigen bevolking en voor inwoners uit de

Nederlands gemiddelde.

regio die graag in een dorpse omgeving willen wo-

Op 1 januari 2020 had de gemeente 55.308 inwoners. De mensen zijn actief bij elkaar betrokken, zijn meer dan gemiddeld tevreden over hun leven en hun woonomgeving, hebben veel vaker dan gemiddeld een baan en hebben een relatief hoog besteedbaar inkomen. Wel is er een tekort aan betaalbare huuren koopwoningen.

nen. Ook zet de gemeente in op het behoud van het groene karakter, genoeg werkgelegenheid, een fijn winkelaanbod en een veilig en gezond leefklimaat. Omdat Pijnacker-Nootdorp midden in de drukke Randstad ligt, heeft de gemeente ook te maken met de nadelen ervan, die zichtbaar zijn in milieufactoren zoals de luchtkwaliteit, hittestress en lichtbelasting. De glastuinbouw is internationaal befaamd en innovatief.

5

3.2 Overkoepelende thema’s

1

Economie

Nieuwe kwetsbaren

2

Deze crisis begon als een gezondheidscri-

Zoals hiernaast gesteld zal de groep kwetsba-

sis. Echter, de maatregelen en de reactie daarop heb-

ren groeien en zullen de groepen die het al zwaar

ben een veel diepere doorwerking gekregen dan de

hadden het nog zwaarder krijgen. Er dreigt boven-

bezetting van de IC’s. We zien een economische crisis

dien een groep ‘nieuwe kwetsbaren’ te ontstaan. Het

die onherroepelijk ontstaat door de maatregelen die

gaat hierbij onder andere om ouderen die vatbaarder

zijn ingesteld om het coronavirus in te dammen. Een

zijn voor het virus, jongeren en werkzoekenden die

internationale crisis die ongekend is en diep ingrijpt

hun kansen zien slinken door de veranderende ar-

op de investeringen, tempo van innovatie, consump-

beidsmarkt, kinderen die afhankelijk zijn van jeugd-

tie en werkgelegenheid. Een herstel zal jaren duren

hulp en mensen die niet goed kunnen meekomen in

en Nederland zal hier als kleine, open economie

de versnelde digitalisering. Daarnaast staat de sa-

grote gevolgen van ondervinden. Lichtpunt hierbij

menleving als geheel steeds meer onder druk. Hoe-

vormen de bevindingen van het World Economic Fo-

wel een crisis solidariteit en sociale cohesie naar bo-

rum, dat vaststelt dat de Nederlandse economie op

ven brengt (maar we evengoed egoïsme zien; zie het

vrijwel alle prioriteitsgebieden voor economische

hamsteren), ontstaat er ook maatschappelijke on-

transformatie zeer goed scoort, met name als het

vrede naargelang de situatie voortduurt. De corona-

gaat om de infrastructuur en digitale netwerken en

maatregelen veranderen immers het dagelijks leven

vaardigheden van de bevolking. Ook de aansluiting

en vragen om veel aanpassingsvermogen, flexibiliteit

tussen inkomenssteun en opleiding is een belangrijk

en uithoudingsvermogen.

punt.1

Het is dan ook niet verwonderlijk dat de coronacrisis

Waar in de economische crisis van 2008/2009 de steunmaatregelen voornamelijk waren gericht op het redden van de banken, ligt de focus tijdens de coronacrisis op het redden van de arbeidsmarkt. Dit betekent dat bedrijven vooralsnog worden gesteund. Echter, op de middellange termijn zullen er zich on-

leidt tot meer stress, angst en somberheid. Pijnacker-Nootdorp is een dorpse omgeving met veel maatschappelijke veerkracht, sociale binding en een rijk verenigingsleven. De groep kwetsbaren is goed in beeld. Zie: thema sociaal domein.

afwendbare gevolgen voor salarissen en werkgelegenheid voordoen. Bovendien is de arbeidsmarkt in 2020 meer geflexibiliseerd dan tijdens de vorige crisis. Er is dus een grotere ‘flexibele schil’ die op termijn de klappen krijgt waardoor de kwetsbare groep in de samenleving zal groeien.

3

Andere omgang met ruimte

Waar een jaar terug de meeste mensen hun zomer-

De gezondheidscrisis leidt dus niet alleen tot een

vakantie doorgebracht zullen hebben in de Franse,

economische crisis, maar is in potentie ook een so-

Italiaanse of Spaanse zon, trokken we in 2020 massaal

ciale crisis.

de Nederlandse natuur in. En waar een jaar terug de

Pijnacker-Nootdorp staat er, afgezien van de hard getroffen sierteelt, relatief goed voor. Zie: thema economie & duurzaamheid

1 Global Competitiveness Report 2020. World Economic

Forum, 16 December 2020

meeste mensen vijf dagen per week op een kantoor doorbrachten, zaten we nu ineens noodgedwongen thuis. De wereld is door corona even kleiner geworden en we zijn meer lokaal gaan leven. Op korte

63682 – Openbaar

6

termijn nopen de anti-coronamaatregelen tot aan-

Het is zeker dat de coronacrisis een andere ruimte-

passingen van gebouwen (ventilatie, schermen) en

vraag met zich meebrengt en daarmee ook een an-

een vraag om meer vierkante meters buiten (terras-

der ruimtegebruik en ruimtebeslag.

sen). Recreatie en werk; alles moet in de buurt (kunnen) plaatsvinden. Mensen zullen hieraan wennen en voor mogelijke nieuwe golven prijs blijven stellen op tal van mogelijkheden dichtbij huis. Dit doet een ander en intensiever beslag op de lokale openbare ruimte, met mogelijke schaarste en overlastproble-

Pijnacker-Nootdorp heeft een goede uitgangspositie doordat het zich in groene gebieden bevindt en men er ruim kan wonen. Zolang het virus niet escaleert en de economie niet héél erg tegenzit zal de woningvraag daarom ook hoog blijven Zie: thema fysieke omgeving

men.

3.3 Verdieping thema: Economie en Duurzaamheid

Programma’s Economie & Glastuinbouw, Veiligheid & Duurzaamheid

Werkgelegenheid Situatie pre-corona: Hoewel de glastuinbouw een grote economische actor is binnen de gemeente, zijn in deze sector met name arbeidsmigranten werkzaam. Pijnacker-Nootdorp is een echte woongemeente en de meeste inwoners zijn werkzaam in de regio2 in de (zakelijke) dienstverlening en handel3. Er zijn in de gemeente 177 ondernemers actief in de detailhandel. De tendens is dat mensen steeds meer online winkelen waardoor de vraag naar fysieke winkels afneemt. Deze transitie vertaalt zich echter nog niet in leegstand. Ambities: Pijnacker-Nootdorp streeft naar een uit-

komt ook tot uiting in de verwachtingen van het Cen-

nodigend ondernemersklimaat met ruimte voor aller-

traal Planbureau (CPB) die in haar meest recente ra-

lei soorten bedrijven, die zowel lokaal als regionaal

ming een krimp van 5,1% verwacht over heel 2020.

gericht zijn. Waar nodig wil de gemeente haar verou-

Volgens deze raming loopt de werkloosheid zonder

derde bedrijventerreinen opknappen en verduurza-

aanvullend steunbeleid op naar 6,5% in 2021.

men. De drie (winkel)centra en zes bedrijventerreinen dragen bij aan de ruim 16.000 banen binnen de gemeente.

Het aantal werknemersbanen is van februari op maart 2020 met 23.000 afgenomen. Het werkloosheidspercentage en het aantal uitkeringen steeg de eerste

Impact scenario ‘golfbeweging’: De coronacrisis en

maanden na de uitbraak uitzonderlijk snel (en het

de gezondheidsmaatregelen raken de Nederlandse

meest onder jongeren omdat zij het vaakst een flexi-

economie dit jaar buitengewoon hard. De economie

bel arbeidscontract hebben)4. Aan het einde van het

kromp in het tweede kwartaal van 2020 met 8,5%. Dat

eerste kwartaal van 2020 waren er 21% minder vaca-

is volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek

tures dan in het eerste kwartaal van 2019. Dit is met

(CBS) de grootste kwartaalkrimp ooit gemeten. Dat

een afname van 60.000 de grootste daling ooit

2 3

Ecorys, 2018 Waarstaatjegemeente, 2020

4

CBS, 2020; UWV, 2020

63682 – Openbaar

7

gemeten5. De laatste maanden daalt de werkloosheid

het komend jaar zeker 15% van de non-food winkels

juist weer, maar economische voorspellingen gaan

zal verdwijnen. In de komende twee jaar zal dit oplo-

wel uit van een stijging in 2021.6 Hoewel Pijnacker-

pen tot 25-30%. Voor Pijnacker-Nootdorp zijn hier-

Nootdorp relatief veel ZZP’ers kent – de flexibele schil

van

van de economie - ten opzichte van de rest van de

Sectoren die naast detailhandel hard worden getrof-

regio7, zijn de meeste inwoners niet werkzaam in

fen zijn horeca, cultuur en de luchtvaart. De sierteelt

zwaar getroffen sectoren. De verwachte krimp van

had het met name in de eerste golf zwaar, maar doet

werkgelegenheid (zowel voor mensen met een vast

het in het najaar van 2020 een stuk beter. Een flinke

als een flexibel dienstverband) is dus kleiner dan ge-

afname van omzet is ook te zien voor de technolo-

middeld voor Nederland:

gische industrie en (personen)vervoer. Groothandels,

geen

specifieke

cijfers

beschikbaar.

chemie, bouwnijverheid en de maakindustrie lijken minder hard getroffen en er is zelfs een groei te zien voor detailhandel food, detailhandel wonen en elektronica, gezondheids- en welzijnszorg, openbaar bestuur en post- en koeriersdiensten8. Als deze kennis wordt gecombineerd met de sectorstructuur van bedrijven in Pijnacker-Nootdorp9 blijkt dat de gemeente weinig bedrijven heeft in sectoren die hard worden getroffen:

Impact scenario ‘escalatie’: Een nieuwe langdurige Als gevolg van de coronamaatregelen en angst voor het virus is de online verkoop van producten sterk gestegen ten koste van de detailhandel. De transitie van offline naar online die al gaande was, wordt door corona dus versneld. Ook lokale winkeliers in Pijnacker-Nootdorp worden geraakt. De verschillen tussen

lockdown kan grote economische gevolgen hebben, ook voor Pijnacker-Nootdorp. Verdere economische krimp zal leiden tot meer faillissementen en werklozen, en zal doorwerken op tal van andere beleidsterreinen als wonen, het sociaal domein en de (financiering van de) duurzaamheidstransitie.

branches zijn groot. Landelijk is de verwachting dat

CBS, 2020 CBS, december 2020 7 CBS, 2020 5 6

ING/CBS, 2020; SCP, 2020; Waarstaatjegemeente/UWV, 2020 9 CBS, 2020; ING, 2020; Regiobedrijf, 2020; Rabobank, 2020; SCP, 2020 8

8

Glastuinbouw

Situatie pre-corona: Samen met het Westland en Lansingerland vormt Pijnacker-Nootdorp de top van

Glastuinbouw in PijnackerNootdorp

de glastuinbouw. Niet alleen in Nederland, maar over heel de wereld. Door de gunstige ligging zijn belangrijke handels- en distributieknooppunten in Bleiswijk, Naaldwijk en Aalsmeer op een gemakkelijke manier te bereiken. Samen vormen zij het glastuinbouwcluster: Greenport West-Holland. Er bevinden zich 152 glastuinbouwbedrijven in de gemeente.

Ambities: De glastuinbouw in Pijnacker-Nootdorp

Groenteteelt

Fruitteelt

Sierteelt

moet ook in de toekomst een internationale speler zijn op het gebied van voedsel en gezondheid. Een herstructurering moet ervoor zorgen dat de grote glastuinbouwgebieden zijn doorontwikkeld tot toonaangevende moderne, duurzame glastuinbouwgebieden. Kleinere, minder toekomstbestendige glastuinbouwgebieden moeten in de loop der jaren een andere functie krijgen.

In het najaar van 2020 lijkt het beter te gaan met de glastuinbouwbedrijven. Vraag en aanbod zijn beter op elkaar afgesteld doordat er minder is aangeplant en de lokale vraag naar bloemen en planten is gestegen. Hierdoor konden er goede verkoopprijzen voor de producten gevraagd worden. Glastuinders die produceren voor de horeca hebben door de tweede golf en de daaruit volgende maatregelen wel

Impact scenario ‘golfbeweging’: De wereldwijde

weer een tweede klap te verwerken. Ondernemers in

maatregelen die genomen worden om het coronavi-

de glastuinbouw ervaren daarnaast dat banken in

rus in te dammen zorgen voor een verstoring van in-

tijden van corona zeer terughoudend zijn in het

ternationale handelsketens waardoor ook de glas-

financieren van investeringen in duurzaamheid,

tuinbouw hard wordt getroffen. De Nederlandse af-

nieuwbouw of nieuwe teelten. Hierdoor lopen ook

zetmarkt is gericht op export waardoor naast vraag-

financieel gezonde glastuinbedrijven het risico in de

uitval ook logistieke problemen leiden tot een versto-

financiële problemen komen. Eventuele faillissemen-

ring van de cyclus van productie, handel en verkoop

ten binnen de glastuinbouw kunnen ook voor kansen

van bloemen, fruit en groente10. De sierteelt werd

zorgen in de reconstructie van de glastuinbouw: de

aanvankelijk door corona aanzienlijk zwaarder

betere (innovatievere, duurzamere) bedrijven groeien

getroffen dan de groente en fruitteelt. Later is de

en de “ophouders” ruimen het veld. Hoewel in de

initiële schade doordat veel sierteelt werd wegge-

glastuinbouw veel arbeidsmigranten werkzaam zijn,

gooid deels ingelopen door meer lokale afname van

lijkt er bij de in Pijnacker-Nootdorp gevestigde be-

producten. Pijnacker-Nootdorp kent relatief veel sier-

drijven vooralsnog geen tekort aan personeel.

teelt bedrijven ten opzichte van groente- en fruitteelt, hetgeen aanvankelijk dus ongunstig uitpakte.

Impact scenario ‘escalatie’: Een langdurige tweede lockdown zal (nog) grote(re) economische gevolgen hebben, ook voor de glastuinbouw, al lijkt de toename van de lokale afzetmarkt een deel van de verliezen te compenseren.

10

Coronamonitor Zuid-Holland ,2020

9

Duurzaamheid Ambities: Pijnacker-Nootdorp wil in 2050

aan de duurzaamheidsdoelstellingen van de ge-

energieneutraal zijn. Twee derde van de energie die

meente. De grootste bron van luchtvervuiling in Pijn-

nodig is, wordt dan lokaal opgewekt, onder meer met

acker-Nootdorp is, door de ligging tussen de A4 en

aardwarmteputten, zonnepanelen en/of zonnecollec-

de A12, het wegverkeer11. Doordat mensen als ge-

toren op de daken van vrijwel alle woningen en zon-

volg van de coronacrisis thuis moesten werken is het

nepanelen op land in de glastuinbouwgebieden.

autoverkeer op de weg afgenomen waardoor er

Voor warmte en elektriciteit wordt gebruik gemaakt

een (tijdelijke) verbetering van de luchtkwaliteit te

van voorzieningen van (buiten) de regio, zoals rest-

zien was12. Daarnaast was de verwachting dat er door

warmte.

de verminderde export- en importbewegingen een

Impact corona scenario ‘golfbeweging’: Corona is op dit moment voor velen de belangrijkste prioriteit. Dit betekent dat de wereldwijde aandacht voor klimaatvraagstukken aan het verminderen is waardoor het uitvoeren van het Klimaatakkoord vertraagd kan worden. Het tijdsschema voor de regionale energiestrategieën (RES’en) is verruimd, maar uitgangspunt is toch nog steeds dat de doelen zoals opgenomen in het Klimaatakkoord geen vertraging oplopen. Er is gekozen voor verruiming omdat het democratische en maatschappelijke proces rondom de RES’en in

emissiereductie van ongeveer vier procent zou zijn. Echter, doordat de grootvervuilers (in de chemie en industrie) ook tijdens de coronacrisis actief bleven is de uiteindelijke “milieuwinst” beperkt gebleven. Ook in Pijnacker-Nootdorp is de verbeterde luchtkwaliteit door het wegvallen van verkeer tenietgedaan door de tropische temperaturen van deze zomer en de smog die daardoor ontstond. Een ander effect van corona is dat door de onzekere toekomst bedrijven minder makkelijk financiering krijgen voor investeringen in duurzaamheidinnovaties.

verschillende regio’s onder druk is komen te staan als

Impact scenario ‘escalatie’: Als reactie op de eco-

gevolg van corona: het organiseren van participatie-

nomische krimp die door een tweede lockdown enkel

trajecten met inwoners, bedrijfsleven en organisaties

zal toenemen, zullen burgers en bedrijven mogelijk

wordt immers bemoeilijkt door de anderhalve meter

minder geneigd zijn om te investeren in duurzaam-

maatregel. Ook heeft de politieke agenda van veel ra-

heidsmaatregelen. Ook zullen banken (nog) minder

den door de coronacrisis vertraging opgelopen.

ruimte hebben voor de financiering van innovaties.

Specifiek voor Pijnacker-Nootdorp geldt dat door de coronacrisis de export van sierteelt (vrijwel) volledig is weggevallen, maar daarvoor is een lokale afzetmarkt in de plaats gekomen. Dit leidt tot kortere ke-

Dit geldt voor de glastuinbouw (zoals hierboven genoemd), maar ook voor andere sectoren en duurzaamheidsmaatregelen in de privésfeer (bijv. zonnepanelen).

tens en minder vervoerbewegingen, wat bijdraagt

11

GGD Haaglanden

12

RIVM, 2020

63682 – Openbaar

10

Opgaven economie & duurzaamheid Uit bovenstaande impactanalyse volgen voor de gemeente Pijnacker-Nootdorp de volgende opgaven:

1

Anticiperen op de groeiende groep

mogelijkheden en kansen voor versnelde (toch al

nieuwe kwetsbaren als gevolg van de

voorziene) herstructurering en verduurzaming.

economische crisis. Hoewel de meeste inwoners van Pijnacker-Nootdorp niet werkzaam zijn in getroffen sectoren en ook de meeste bedrijven (m.u.v. de sierteelt) in de gemeente zich niet in getroffen sectoren bevinden, zullen er toch mensen zijn die hun baan verliezen en in financiële moeilijkheden komen. De meeste banen in de regio richten zich op hoger opgeleiden; dit maakt het voor lager opgeleiden lastiger om werk te vinden. Aan de hand van vroegsignalering (zie thema sociaal domein) is nu al te zien dat sommige bewoners van de gemeente het moeilijk hebben. Met name jongeren worden hard getroffen door de veranderende arbeidsmarkt: zij kunnen moeilijker een stageplek vinden en hebben relatief vaak een flexibel contract. Over jeugdwerkloosheid in Pijnacker-Nootdorp zijn geen cijfers be-

3

tra. Winkelcentra staan onder druk door acute vraaguitval en afname van het con-

sumentenvertrouwen; slechts deels opgevangen door de trend ‘koop lokaal’. Een deel van de winkeliers zal (versneld) stoppen. Zaak is om tegen deze achtergrond de functie en nabije aanwezigheid van winkels voor het woonplezier op peil te houden. De consolidatie van de winkelcentra gaat niet alleen om het op peil houden van winkels, maar hangt ook samen met sociaal-maatschappelijke voorzieningen, dienstverlening, zorg, opleiding, kinderopvang, sport en recreatie et cetera.

4

De klimaatdoelstellingen niet uit het oog verliezen. De gezondheidscrisis, economische crisis en sociale crisis kunnen er-

kend.

2

Omgaan met consolidatie winkelcen-

Een rol nemen richting de glastuinbouw. De glastuinbouw is de belangrijkste bedrijfstak in Pijnacker-Nootdorp. Ofschoon

veel economische randvoorwaarden op regionaal of landelijk niveau worden geschapen, liggen er ook lokaal opgaven en mogelijkheden. Deze kunnen liggen in het versnellen van ruimtelijke investeringen (bereikbaarheid),

maar

ook

het

bekijken

van

voor zorgen dat het klimaatdoelstellingen naar de achtergrond verdwijnen. De coronacrisis biedt echter wellicht ook kansen om sterk(er) in te zetten op duurzaamheid.

63682 – Openbaar

11

3.4 Verdieping thema: Fysieke omgeving Programma’s Ruimte & Wonen, Mobiliteit, Groen & Recreatie, Veiligheid & Duurzaamheid

Wonen Situatie pre-corona: De woningmarkt staat onder druk. Sinds 2013 is het aantal te koop aangeboden woningen in Pijnacker-Nootdorp sterk gedaald. Sinds 2017 daalde ook de gemiddelde vraagprijs van aangeboden woningen, met een lichte stijging in 2020.13 De gemeente heeft een aantal woningbouwprojecten (Ackerswoude, Keijzershof, Tuindershof en de Scheg). De verwachting is dat er daarbovenop tot 2040 nog ca. 4.000 nieuwbouwwoningen nodig zijn. Vergeleken met de regio heeft Pijnacker-Nootdorp relatief veel grondgebonden woningen en relatief weinig appartementen (zie onderstaande grafiek). Dit is in lijn met cijfers over samenstelling van huishoudens: de gemeente kent relatief weinig alleenstaande huishoudens; 75,8% van de huishoudens is samenwonend.14

De relatief kleine huursector bestaat uit 20,1% sociale huur en 8,5% particuliere huur.16 Ambities: Pijnacker-Nootdorp wil haar woonomgeving zowel kwalitatief als kwantitatief verbeteren. De gemeente heeft de ambitie om nog flink uit te breiden. In principe is dit voor de eigen woningbehoefte, maar feitelijk is de geraamde groei (veel) groter. Naast uitbreiding wordt ingezet op betere benutting van de bestaande voorraad (doorstroming) en de beschikbare ruimte voor wonen (verdichting en herstructurering, ook van glastuinbouwgebied). Impact scenario ‘golfbeweging’: Ondanks de coronacrisis is de vraag naar woningen nog steeds groter dan het aanbod in de regio, en in Pijnacker-Nootdorp in het bijzonder. Er is dan ook nog steeds sprake van stijging van de prijzen van koopwoningen.17 De coronacrisis heeft op twee manieren impact op het

Het aandeel koopwoningen is in Pijnacker-Nootdorp

thema wonen. Allereerst is er sprake van een her-

aanzienlijk hoger dan het Nederlands gemiddelde

waardering van groene gebieden. Doordat mensen

(71,4% t.o.v. 57,4%) en de WOZ-waarde van deze wo-

meer tijd thuis doorbrengen, ontstaat er meer be-

ningen ligt hoger dan gemiddeld in Nederland.15

hoefte aan ruimte in en rondom het eigen huis. Een mogelijk gevolg hiervan is dat er vanuit nabijgelegen, dichtbebouwde gemeenten Den Haag, Delft, Zoetermeer en Rotterdam een trek ontstaat naar groene woongemeente Pijnacker-Nootdorp. Ten tweede zal de regionale behoefte aan betaalbare woningen voor kwetsbare groepen door de negatieve ontwikkelingen en stijgende werkloosheid als gevolg van corona (nog) groter worden. Impact scenario ‘escalatie’: Door economische krimp als gevolg van corona daalt de werkgelegenheid, met groeiende (angst voor) werkloosheid tot gevolg. Hierdoor daalt de vraag naar het aantal

Huizenzoeker CBS, 2019 15 CBS, 2019 13

16

14

17

Pijnacker-Nootdorp in cijfers, 2019 CBS, 2020. Vereniging Eigen Huis, 2020. QuickScan, 2020.

63682 – Openbaar

12

koopwoningen: mensen kunnen of durven vanwege

voorbeeld van een (tijdelijke) herinrichting van de pu-

(de dreiging van) het verliezen van hun baan geen

blieke ruimte.

hypotheek af te sluiten. Een specifiek aandachtspunt voor Pijnacker-Nootdorp is de betaalbaarheid van woningen voor flexwerkers. De gemeente heeft in de regio het hoogste aantal flexwerkers, in vergelijking met het totaalaantal banen. Het risico bestaat

Vanzelfsprekend is ook in Pijnacker-Nootdorp, handhaving van coronamaatregelen (in het bijzonder de anderhalve meter regel) in de openbare ruimte een aandachtspunt.

dat zij door het wegvallen van inkomsten (te) kampen

Impact scenario ‘escalatie’: Nog meer dat in het

(krijgen) met betalingsproblemen bij hun hypotheek

scenario ‘golfbeweging’, zal de handhaving van

of huur.

maatregelen bij een langdurige tweede lockdown een belangrijk aandachtspunt zijn. Hoe langer de maatregelen aanhouden hoe meer het draagvlak

Gebruik van de publieke ruimte

hiervoor zal afnemen.

Situatie pre-corona: Pijnacker-Nootdorp kent drie kernen omringd door natuur- en recreatieterreinen

Mobiliteit

en agrarische bestemmingen (met name glastuinbouw). Hoewel de gemeente middenin de Randstad

Situatie pre-corona: Pijnacker-Nootdorp is een ge-

ligt, is het landelijke karakter nog volop voelbaar en

meente waar veel mensen wonen die elders werken.

beleefbaar.

Dat leidt tot veel verkeersbewegingen. De gemeente

Ambities: Pijnacker-Nootdorp wil in de toekomst nog steeds een herkenbare groene gemeente zijn met het kenmerkende groene buitengebied en groene woonwijken die samen een lokaal natuurnetwerk vormen. De aandacht voor het veranderende

ligt in de oksel van de A12 en A13 en is aangesloten op de Randstadrail (lijn E). Vergeleken met gemiddeld in Nederland wordt er in Pijnacker-Nootdorp iets meer gefietst en iets minder gebruik gemaakt van de auto en trein. Ook wordt er iets minder gelopen.18

klimaat, ecologie en biodiversiteit leidt op sommige plekken geleid tot een andere inrichting van het (openbaar) gebied. Impact scenario ‘golfbeweging’: Omdat mensen zich door corona in een kleinere cirkel bewegen, wordt de openbare ruimte in Pijnacker-Nootdorp intensiever en anders gebruikt. De toestroom van recreanten legt druk op de groene (buiten)gebieden van de gemeente en zorgt voor concurrentie tussen de verschillende gebruikersgroepen. Dit vraagt om keuzes als het gaat om (her)inrichting, beheer en onderhoud van deze gebieden, bijvoorbeeld het aanleggen, onderhouden en verbeteren van fiets- en wandelpaden en het inrichten van openbare ontmoetingsplekken en buitensportfaciliteiten, die impact hebben op de gemeentelijke financiën. De terrasverruimingen, waarvan in Pijnacker-Nootdorp twaalf van de dertien aanvragen zijn goedgekeurd, is een ander

In de gemeente rijdt een regiotaxi, als aanvulling op het ov. Deze is voornamelijk van belang voor mensen met een ziekte of beperking. Daarnaast faciliteert de gemeente leerlingenvervoer voor kinderen die niet zelfstandig naar school kunnen reizen en verder dan zes km van de school woonachtig zijn.19 Ambities: Pijnacker-Nootdorp wil ook in de toekomst uitstekend bereikbaar zijn met zowel de fiets, de auto als het ov. Het bestaande mobiliteitsnetwerk is in de basis voldoende om de bereikbaarheid te kunnen garanderen, ook in de toekomst met meer

18

CBS-OViN, 2017

19

Pijnacker-Nootdorp, 2020

63682 – Openbaar

13

woningen. De gemeente zet in op duurzame mobili-

Het gebruik van de (elektrische) fiets is als gevolg van

teit door de bestaande infrastructuur beter te benut-

de coronacrisis enorm toegenomen, als alternatief

ten en in te zetten op het verminderen, veranderen

voor het ov én als recreatieve bezigheid in de buiten-

en verschonen van mobiliteitsvormen. Er staan bij-

lucht. Mogelijk zal ook de populariteit van deelauto’s,

voorbeeld twee snelfietspaden op de planning en de

als alternatief voor het ov, toenemen. Tot slot wordt

gemeente was voor corona al gestart met het opstel-

er sinds de coronacrisis ook meer functioneel en re-

len van een fietsplan.

creatief gewandeld.

Impact scenario ‘golfbeweging’: Als gevolg van de

Op de regionale vervoersbedrijven heeft de co-

coronacrisis is de mobiliteitsbehoefte sterk gedaald.

ronacrisis een grote financiële impact. De invulling

Het dagelijkse leven speelt zich relatief meer af

en bekostiging van het ov is regionaal belegd (Ver-

rondom het huis, waardoor er minder noodzaak is

voersautoriteit MRDH); daar heeft Pijnacker-Noot-

voor lange afstandsvervoer. Inmiddels zijn basis- en

dorp dus enkel indirect invloed op.

middelbare scholen en kinderdagverblijven weer open. Wat betreft werk luidt het advies van het RIVM nog steeds: werk zoveel mogelijk vanuit huis.

Impact scenario ‘escalatie’: In de huidige tweede lockdown zien we dat het aantal vervoersbewegingen met de auto en het ov weer afneemt. Wanneer deze

De ontwikkeling van mobiliteit is onhelder. De op-

situatie lang voortduurt zal de financiële positie van

roep om thuis te werken zorgt voor minder auto’s op

de vervoersbedrijven in de regio nog verder onder

de weg en minder reizigers in het ov, maar daar staat

druk komen te staan: minder reizigers betekent im-

een lichte stijging in het vrachtverkeer tegenover. Het

mers minder inkomsten,

totaal aantal vervoersbewegingen ligt aanzienlijk lager dan voor de coronacrisis, maar het is de vraag in hoeverre dit een blijvend effect is.

Opgaven fysieke omgeving Uit bovengenoemde impactanalyse volgen de volgende opgaven:

1

Inspelen op de veranderende woning-

zogenaamd ‘wicked’ vraagstuk voor de gemeente: de

behoefte en waardering van de publieke

toekomst is onzeker, terwijl wonen bij uitstek een be-

ruimte.

leidsterrein is waar keuzes (en investeringen) moeten

De

woningbouwopgave

blijft

groot, maar er zijn wel verschuivingen zichtbaar. Zo

worden gemaakt voor de lange termijn.

neemt de regionale vraag naar betaalbare woningen voor kwetsbare groepen toe. Bovendien is er een herwaardering van de buitenruimte in de directe nabijheid van woningen. Een aantrekkelijke buitenruimte in een stedelijk gebied wordt onder meer gevormd door het faciliteren van activiteiten (recreatie, ruimte voor ontmoeting), passende architectuur, comfort en diversiteit; het vormgeven hiervan vormt een opgave voor de gemeente. Tot slot is de onvoorspelbaarheid van de woningmarkt in het scenario escalatie een

2

Inspelen op veranderende vormen van mobiliteit. De ontwikkelingen rondom mobiliteit, in het bijzonder voor de moda-

liteiten auto en ov, laten zich zeer lastig voorspellen. Wel is de verwachting dat er blijvend meer gefietst en gewandeld zal worden. Dit momentum kan worden gebruikt om een extra impuls te geven aan de ambities op het gebied van duurzame mobiliteit.

14

63682 – Openbaar

3.5 Verdieping thema: Sociaal domein, Onderwijs en Cultuur Programma’s Collectieve voorzieningen, Individuele voorzieningen, Onderwijs

Sociaal domein en maatschappelijke cohesie Situatie pre-corona: Pijnacker-Nootdorp heeft rela-

Ambities: Pijnacker-Nootdorp wil ook in de toe-

tief veel meerpersoonshuishoudens met kinderen.

komst een levendige en actieve samenleving zijn,

Het gebruik van huisartsenzorg, wijkverpleging en

waar iedereen op zijn of haar manier meedoet. Inwo-

GGZ is veel lager dan gemiddeld in Nederland. Het

ners voelen zich betrokken bij elkaar en kijken naar

aantal personen en huishoudens met een bijstands-

elkaar om. Basisvoorzieningen op het gebied van

uitkering is relatief laag. Daarnaast zijn relatief veel

zorg, onderwijs en winkels zijn in de buurt en goed

werkenden ZZP’ers, die een hoger inkomen hebben

bereikbaar.

dan het Nederlands gemiddelde. De inwoners van Pijnacker-Nootdorp verlenen evenveel mantelzorg als landelijk gemiddeld, al komt uit gesprekken met de gemeente naar voren dat er in Pijnacker-Nootdorp veel “verborgen mantelzorgers” zijn. Dit zijn mensen die zichzelf niet als mantelzorger bestempelen maar wel voor iemand zorg dragen. Het percentage vrijwilligers in Pijnacker-Nootdorp ligt met 35% boven het landelijk gemiddelde van 29,7%20. Dit kan duiden op een bovengemiddelde betrokkenheid bij de omgeving, maar dat hoeft niet. De bewoners van Pijnacker-Nootdorp waarderen hun wijk gemiddeld met een 7,9. Dit geeft aan dat de inwoners over het algemeen prettig wonen in hun wijk. De betrokkenheid bij de wijk echter wordt gemiddeld met een 6,7 beoordeeld en dat is dus een stuk lager. Het sociaal vertrouwen is lager dan landelijk gemiddeld:

20

GGD/CBS/RIVM, 2016

Impact scenario ‘golfbeweging’: Er ligt veel druk op de GGD Haaglanden door het moeten uitvoeren van coronatesten, het beantwoorden van vragen en het uitvoeren van bron- en contactonderzoeken. Daarnaast heeft de reguliere zorg tijdens de coronacrisis voor een deel stilgelegen. Die achterstand zal moeten worden ingehaald. Financieel staat de GGD onder druk doordat zij enerzijds meer kosten moet maken door de extra coronataken (denk aan bijscholing, laboratoriumkosten, aanschaf persoonlijke beschermingsmiddelen, langere werkdagen en inzet extra personeel) en anderzijds opbrengsten (denk aan het uitblijven van reizigersvaccinaties) misloopt. Het Rijk heeft toegezegd dat alle kosten worden gedekt die de GGD heeft gemaakt de afgelopen periode en de komende periode nog zal maken vanwege het coronavirus. Hetzelfde geldt voor gederfde inkomsten.

15

63682 – Openbaar

De coronacrisis kan leiden tot gevoelens van angst,

teruggelopen, al liggen ze nog steeds hoger dan voor

stress en eenzaamheid. GGD Haaglanden en het

de coronacrisis. Het oplopen van de cijfers kan ook

RIVM21 hebben sinds half april zes metingen uitge-

deels komen doordat mensen meer thuis zijn en

voerd van het mentaal welbevinden van inwoners van

daardoor meer overlast ervaren.

de regio. Onderstaande trendgrafiek laat zien dat gevoelens van (meer) somberheid, angst en stress in de periode tot begin juli afnamen, maar sindsdien weer toenemen. Ook wat betreft gevoelens van (meer) eenzaamheid is er vanaf begin juni niet langer sprake van een dalende trend. Dit wijst erop dat de emotionele dreiging van het coronavirus sinds begin juni weer licht is toegenomen, met een daling van het mentaal welbevinden van de respondenten als gevolg.

Wat ook opvalt, is dat het aantal meldingen van vroegsignalering schuldenproblematiek in Pijnacker-Nootdorp is verdubbeld ten opzichte van de periode vóór de coronacrisis. Dit duidt op toenemende financiële kwetsbaarheid van met name laaggeschoolde inwoners in de gemeente. Omdat banen in de buurt van Pijnacker-Nootdorp voornamelijk in Ouderen en jongeren zijn bijzonder kwetsbare groe-

de zakelijke dienstverlening liggen én gericht zijn op

pen. Inmiddels worden in Pijnacker-Nootdorp activi-

hoger opgeleiden kan het voor laaggeschoolde men-

teiten, dagbesteding en diensten gericht op ouderen

sen ingewikkeld zijn om een baan te vinden. Ook

weer opgepakt en mogen woon-zorgcomplexen

moet er rekening gehouden worden met een uitge-

weer bezoek ontvangen. Vrijwilligers worden nog be-

stelde vraag naar jeugdzorg. De uitval van jeugdhulp

perkt ingezet aangezien deze zelf vaak onderdeel uit-

tijdens de eerste maanden van de coronacrisis was

maken van de risicogroep. Hierdoor, en door de an-

voor sommige kinderen een probleem en voor an-

derhalve meter maatregelen, kunnen er veel minder

dere kinderen niet. Door dit goed in beeld te brengen

ouderen deelnemen aan activiteiten dan voorheen.

kan de afgelopen periode dus ook een kans bieden

Gedurende de coronacrisis was er in Pijnacker-Noot-

voor normalisering.

dorp veel samenwerking te zien tussen vrijwilligers-

Impact scenario ‘escalatie’: Een langdurige tweede

initiatieven, de gesubsidieerde instellingen - zoals

lockdown zal de hierboven genoemde effecten –

SWOP, jeugd en jongerenwerk - en lokale onderne-

druk op de GGD, psychische gevolgen op Nederlan-

mers. Hoewel er als gevolg van de coronacrisis dus

ders en in het bijzonder ouderen en jongeren, sociale

een stijgende sociale cohesie te zien was is de sociale

instabiliteit en toenemende financiële kwetsbaarheid

stabiliteit ook onder druk komen te staan. Tijdens de

van (bepaalde groepen) inwoners – verder verster-

eerste golf was er meer overlast van jeugd, zo ook in

ken.

Pijnacker-Nootdorp zoals de grafiek met politieregistraties laat zien. Na de zomer zijn deze cijfers

Panelonderzoek GGD Haaglanden, RIVM en GGD-GHOR Nederland, factsheet trends meetronde 1 t/m 6. 21

16

Onderwijs Situatie pre-corona: In Pijnacker-Noot-

tekort daardoor bijna 21.000 stages en leerba-

dorp bevinden zich 20 basisscholen en

nen23.

De arbeidsmarktregio waar Pijnacker-

één school voor algemeen voortgezet onderwijs). De

Nootdorp deel van uitmaakt kent ook een tekort

gemeente zet in op het realiseren van zogenoemde

aan stageplekken, al ligt dit met 23 een stuk lager

IKC’s (Integrale Kind Centra). Uitgangspunt is één IKC

dan in de omliggende arbeidsmarktregio’s (zie

of één MFA (Multifunctionele Accommodatie) met

grafiek).

meerdere scholen of meerdere IKC’s onder één dak per wijk. Impact scenario ‘golfbeweging’: Na een periode waarin ze hun deuren moesten sluiten, zijn kinderopvangcentra en nu ook de basis- en middelbare scholen weer open. Er zijn zorgen over eventueel opgelopen leerachterstanden en/of sociaal-psychische effecten van de crisis op kinderen. De sociale functie en de structuur van de school is immers een tijd weggevallen in het leven van kinderen en jongeren waardoor de oefening in het zich sociaal tot anderen verhouden zich veelal beperkte tot de thuissituatie. Dit raakt kinderen en jongeren in hun sociaal-emotionele ontwikkeling en de ontwikkeling van hun brein22. Het is dus van belang om vast te stellen hoe de leerlingen ervoor staan en hoe zij de crisistijd hebben ervaren. Ambtelijk wordt aangegeven dat de schoolbesturen in Pijnacker-Nootdorp de kinderen goed in beeld hebben en dat er tijdens de eerste lockdown

Uit de focusgroep kwam naar voren dat er op dit

adequaat is opgetreden tegen verzuim. In de

moment minder peuters staan ingeschreven bij de

herfst- en wintermaanden is het schoolverzuim toe-

grootste peuteropvang in Pijnacker-Nootdorp

genomen door de maatregel om bij milde klachten

dan voor corona. Gedurende de sluiting tot de zo-

thuis te blijven. Het onderwijsveld in Pijnacker-Noot-

mer zijn er geen aanmeldingen geweest en mogelijke

dorp heeft er echter vertrouwen in dat eventueel op-

tweede sluiting geeft grote financiële problemen. Dit

gelopen onderwijsachterstanden voldoende wegge-

zet de gemeentelijke ambitie om ‘een voorschools

werkt kunnen worden. Waar echter ook rekening mee

aanbod van goede kwaliteit te regisseren voor de

gehouden moet worden, is dat door de maatregel om

jeugd tot 4 jaar’ en het signaleren en vroegtijdig aan-

bij milde klachten thuis te blijven ook docenten zich

pakken van achterstanden, onder druk.

vaker zullen ziekmelden. Met het oog op het landelijke lerarentekort zullen ziektepoules niet groot zijn waardoor scholen mogelijk in de problemen komen.

Impact scenario ‘escalatie’: Bij een blijvend hoog besmettingsniveau blijft het een optie dat scholen en kinderopvangcentra nog langer hun deuren moeten

Zoals ook eerder genoemd verdienen jongeren extra

sluiten, waardoor leerachterstanden oplopen en kin-

aandacht. Omdat het advies vanuit de Rijksoverheid

deren uit instabiele gezinnen (meer) psychische pro-

nog steeds gericht is op thuiswerken kiezen veel be-

blemen zullen ervaren. Tijdens de eerste lockdown

drijven ervoor om geen stageplekken aan te bieden

hadden de schoolbesturen in Pijnacker-Nootdorp

omdat er dan niet voldoende begeleiding gegeven

alle kinderen goed in beeld en is er adequaat opge-

kan worden. Per 27 augustus bedraagt het landelijke

treden bij zorg en verzuim. Van belang is om bij een

22

Shonkhoff, 2020

23

Beroepsonderwijs & Bedrijfsleven, 2020

63682 – Openbaar

17

tweede lockdown deze kinderen goed in de gaten te

Nootdorp bij een tweede sluiting is de financiële po-

blijven houden en de goede aanpak voort te zetten.

sitie van de grootste peuteropvangaanbieder in de

Een

gemeente.

specifiek

aandachtspunt

voor

Pijnacker-

Cultuur Situatie pre-corona: Pijnacker-Nootdorp is

CulturA & Zo, dat nu maximaal dertig mensen kan

een groeiende gemeente, maar heeft nog de cultu-

ontvangen in haar theater en dus geen rendabel pro-

rele voorzieningen die passen bij een kleine ge-

gramma kan draaien. Het inkomstenverlies van het

meente. Er zijn verschillende instellingen zoals het

cultuurcafé in CulturA & Zo bedraagt naar schatting

culturele centrum de Trucker, het multidisciplinaire

30.000 euro24. Als de horeca weer open mag en de

CulturA & Zo (dat met een lening van de gemeente

omzet daardoor enigszins kan aantrekken, mogen er

tot stand is gekomen), ’t Speeltoneel en verschillende

alsnog minder mensen ontvangen worden vanwege

kunstroutes. In het pand van stichting CulturA & Zo

de afstandsbeperkingen. Daar komt bij dat culturele

zijn naast de bibliotheek, theater, bioscoop en horeca

instellingen (veelal) geen winstoogmerk hebben: er

ook verschillende welzijnsvoorzieningen gevestigd

zijn vaak wel reserves, maar niet genoeg om de co-

zoals SBJ Samen Sterk.

ronacrisis op te vangen. Ook in het scenario ‘golfbe-

Impact scenario ‘golfbeweging’: Culturele instellingen moeten vooralsnog draaien met een sterk ver-

weging’ staat de culturele sector dus zwaar onder druk.

minderde capaciteit om de anderhalve meter te kun-

Impact scenario ‘escalatie’: Bij een langdurige

nen handhaven. Het verdienmodel is echter geba-

tweede lockdown ondervinden de culturele instellin-

seerd op volle zalen, kaartverkoop en baromzet

gen nog grotere grote financiële problemen met mo-

en staat daarmee haaks op de anderhalve meter

gelijke faillissementen in de cultuursector tot gevolg.

samenleving. Dit geldt ook voor bijvoorbeeld

24

QuickScan, 2020

18

Opgaven Sociaal Domein, Onderwijs & Cultuur Uit bovengenoemde impactanalyse volgen de volgende opgaven:

1

Borgen van de zorg, de sociale stabiliteit

aangepast, zoals scholen en andere gebouwen (ven-

en cohesie. Ofschoon de uitgangspositie

tilatie).

van Pijnacker-Nootdorp goed is, kent ook deze gemeente groepen die aandacht behoeven. Bovendien zien we signalen dat de sociale stabiliteit en cohesie onder druk (kunnen komen te) staan. De opgave is om ervoor te zorgen dat ook in de toekomst álle inwoners van de gemeente mee kunnen blijven doen.

3

De signalen goed monitoren en voorbereid zijn om groeiende groepen zorg en ondersteuning te bieden. Afgaande op

enkele indicatoren zijn er voorzichtige signalen dat de hulpvraag (in de toekomst) toeneemt. Er kan een (regionale) link worden gemaakt tussen onderwijs en bedrijfsleven en instrumenten zoals “leven lang leren”

2

Behouden van de bestaande infrastruc-

en Social Return On Investment (SROI) zouden verder

tuur en het prepareren op de nieuwe

ontwikkeld kunnen worden. Toekomstgericht onder-

omstandigheden. Door de coronacrisis

wijs, arbeidswetgeving en inkomenssteun moeten

staan culturele instellingen onder druk, hetgeen de

goed geïntegreerd zijn.25 Specifiek voor de jeugdzorg

culturele infrastructuur in Pijnacker-Nootdorp onder-

geldt dat monitoring inzicht geven in of de uitval ge-

mijnt. Hetzelfde geldt voor de voorschoolse opvang.

durende de coronacrisis een signaal is van een uitge-

Daarnaast

stelde vraag óf van een kans voor normalisering.

moeten

accommodaties

worden

Global Competitiveness Report 2020. World Economic Forum, 16 December 2020 25

19

3.6 Verdieping thema: Bestuur, Dienstverlening en Veiligheid Programma’s Bestuur en dienstverlening, Veiligheid

Bestuur en dienstverlening Situatie pre-corona: Wat betreft de gemeentelijke dienstverlening ontloopt de waardering van inwoners van Pijnacker-Nootdorp het gemiddelde van de provincie Zuid-Holland nauwelijks (schaal 1-10):26

4% – dat is fors hoger dan landelijk gemiddeld (1,4%).29 Ambities: Pijnacker-Nootdorp zet in op participatie en aansluiting bij de actieve gemeenschap. Onder het thema ‘In verbinding’ van de Uitvoeringsagenda van het college worden de inwoners, organisaties en verenigingen, ondernemers en raad vanuit partnerschap en co-creatie betrokken. De gemeente beschouwt de dienstverlening als een dynamisch proces dat zich constant aanpast aan de eisen van de tijd. Er is een integraal programma, waarin ICT en dienstverlening in relatie tot elkaar worden ontwikkeld. Van de 380 gemeenten in Nederland (in 2018) neemt de gemeente de 16e positie in bij digitale volwassenheid voor burgers en de 32e po-

De meest in het oog springende omstandigheid is – net als voor alle andere gemeenten in Nederland – de financiële uitdagingen die op Pijnacker-Nootdorp afkomen. De financiële positie van gemeenten staat al

sitie bij digitale volwassenheid voor ondernemers. Als werkgever streeft de organisatie naar een dynamische werkomgeving met veel ruimte voor zelfontplooiing en groei.

langere tijd onder druk. Grote maatschappelijke op-

Impact scenario ‘golfbeweging’: De coronacrisis en

gaven – nog los van de coronacrisis – vragen om ge-

-maatregelen hebben een enorme impact op de ge-

meentelijke investeringen, maar door druk op de ex-

meentelijke dienstverlening. Van de loketfunctie tot

ploitatie kunnen veel gemeenten geen dekking voor

inspraak- en participatieprocessen: de anderhalve

de bijbehorende kapitaallasten vinden.27 De solvabi-

meter samenleving vraagt om het organiseren van

liteitsratio – het aandeel van de bezittingen op de ba-

een andere vorm van contact tussen gemeente en

lans dat niet met schuldverplichtingen is belast – is

inwoner. Digitalisering biedt mogelijkheden, maar

voor Pijnacker-Nootdorp iets lager dan het Neder-

niet alle inwoners gaan even gemakkelijk in deze

lands gemiddelde. Met een netto investeringsquote

transitie mee.

van -0,9% is het niveau van investeringen in (im)materiele vaste activa (gronden, gebouwen, wegen, maar bijvoorbeeld ook ICT-apparatuur en kantoormeubilair) door Pijnacker-Nootdorp erg laag.28 De gemeente kent een onbenutte OZB-capaciteit van

Wat betreft de gemeentefinanciën maakt de coronacrisis pijnlijk zichtbaar waar het knelt. Zo stelt de Raad voor het openbaar bestuur dat onder meer de BUIG-systematiek, trap-op-trap-af-systematiek en huidige verdeelmechanismen niet passend zijn om deze situatie het hoofd te bieden.30

VNG Burgerpeiling. De grijze staven geven het gemiddelde voor Zuid-Holland weer. De categorieën ‘samenwerking met inwoners’ en ‘meedoen van inwoners in de maatschappij’ zijn voor Pijnacker-Nootdorp niet beschikbaar. 26

VNG, 2020 VNG, financiële posities gemeenten 2018 29 VNG, financiële posities gemeenten 2018 30 Fraanje & De Jong, 2020 27 28

63682 – Openbaar

20

Nog steeds geldt het RIVM-advies om zoveel moge-

vergadering was er één fractievertegenwoordiger per

lijk thuis te werken. De gemeentelijke organisatie

partij aanwezig, wat ruggenspraak ingewikkelder

volgt dit advies op. Door het verplicht (groten-

maakte. Ook waren de raadsvergaderingen niet pu-

deels) thuiswerken is een enorme digitaliserings-

bliekelijk toegankelijk en zijn er überhaupt minder

slag gemaakt. Nu de periode van thuiswerken steeds

contactmomenten tussen raadsleden en inwoners.

langer duurt en het einde nog niet in zicht lijkt, is het

Het democratisch proces en de ‘participatie-sa-

van belang om de effecten hiervan in beeld te krijgen

menleving’ komen hierdoor onder druk te staan.

en hierop te acteren. Dit heeft zowel betrekking op het welzijn van medewerkers (inrichting thuiswerkplek, mentale impact) als op digitalisering (onder meer informatieveiligheid, beschikbaarheid digitale hulpmiddelen). Op termijn is het heel goed mogelijk dat thuiswerken een vanzelfsprekend onderdeel is van het werkende leven.

Impact scenario ‘escalatie’: In dit scenario wordt het digitaal werken, vergaderen en dienst verlenen zo mogelijk nog belangrijker dan in het scenario, ‘golfbeweging’. Hiervoor gelden eerdergenoemde randvoorwaarden (informatieveiligheid, beschikbaarheid digitale hulpmiddelen, aandacht voor groepen die niet mee kunnen in de digitale transformatie). Een

Tijdens de periode van ‘intelligente lockdown’ moest

tweede lockdown betekent ook dat de raadsvergade-

de gemeenteraad noodgedwongen digitaal vergade-

ringen opnieuw digitaal zullen moeten plaatsvinden.

ren. In de zomer vergaderde de raad enige tijd weer fysiek, maar wel met beperkte aanwezigheid. Per

Veiligheid Situatie pre-corona: Zowel wat betreft

In de ‘Leefbaarometer’ van het ministerie van BZK32

zichtbare criminaliteit als gepercipieerde

uit 2018 scoort Pijnacker-Nootdorp hoger dan ge-

veiligheid scoort Pijnacker-Nootdorp beter dan ge-

middeld en fors hoger dan buurgemeenten Delft,

middeld in de provincie Zuid-Holland. Dat blijkt bij-

Den Haag en Zoetermeer, maar lager dan naburig

voorbeeld uit cijfers over het totaalaantal misdrijven

Lansingerland.

en de onveiligheidsbeleving:31

Ambities: Pijnacker-Nootdorp wil een veilige gemeente zijn om in te wonen, te werken en te recreeren. De gemeente zet daarom in op het regisseren en faciliteren van veiligheid en leefbaarheid door en met inwoners, bedrijven en partners. Impact scenario ‘golfbeweging’: Doordat het leven zich sinds de coronacrisis meer in en rondom huis afspeelt, is er een toename van sociale controle in de woonwijken. Dat is terug te zien in het aantal diefstallen/inbraken in woningen: dat is in Q2 en Q3 2020 fors lager dan in Q2 en Q3 2019. Wat echter ook opvalt, is dat het aantal winkeldiefstallen in Q2 2020 juist hoger lag dan in Q2 2019. Mogelijk heeft dit ermee te maken dat vanwege corona mensen minder vaak fysieke winkels bezoeken en de sociale controle daarmee afneemt33:

Politie, Q2 2020; CBS Veiligheidsmonitor, 2019 Hierin wordt op wijk- en buurtniveau gemonitord in welke de mate de leefomgeving aansluit bij de 31 32

voorwaarden en behoeften die er door de mens aan worden gesteld. 33 Politie Q2 2019 en Q2 2020

21

63682 – Openbaar

Vanzelfsprekend vormen de coronamaatregelen zelf ook een opgave voor het domein openbare orde en veiligheid. Navolging van de anderhalve meter maatregel neemt (verder) af. De regels zijn daarnaast soms moeilijk te handhaven, zoals bijvoorbeeld op sportclubs waar men op het veld geen anderhalve meter afstand hoeft te houden, maar in de kleedkamer of in de kantine weer wel. Hierin is Pijnacker-Nootdorp overigens niet anders dan andere gemeenten. De Veiligheidsregio Haaglanden kan aanvullende lokale en regionale maatregelen afkondigen wanneer het Doordat het leven zich veelal thuis afspeelt ontstaan

aantal besmettingen (te veel) toeneemt. Een aan-

ook daar nieuwe problemen. Ambtelijk werd aange-

dachtspunt daarbij is de capaciteit die de gemeente

geven dat er in augustus en begin september 2020 in

tot haar beschikking heeft voor het handhaven

Pijnacker-Nootdorp meer huisverboden waren dan

van maatregelen. De gemeente had drie boa’s in

het jaar daarvoor, maar dat dit later weer sterk afnam.

dienst en heeft dit uitgebreid tot zes. Ambtelijk wordt

Over heel 2020 is het aantal huisverboden gelijk aan

aangegeven dat er in Pijnacker-Nootdorp ook aan-

eerdere jaren. Landelijk nemen de meldingen bij Vei-

dacht is voor preventieve maatregelen. Door als ge-

lig Thuis toe. Corona zorgt lijkt enerzijds voor meer

meente langs te gaan bij bijvoorbeeld (horeca)onder-

conflicten in de thuissituatie te zorgen en anderzijds

nemers om te informeren over de maatregelen, kan

ook voor moeilijkheden om hulp te verlenen. De GGZ

worden voorkomen dat er bekeuringen worden uit-

houdt zich bezig met suïcidepreventie, maar door de

gedeeld.

coronamaatregelen gebeurt dit in sterk aangepaste vorm waardoor bijvoorbeeld huisbezoeken moeilijker

Impact scenario ‘escalatie’: Het is mogelijk dat er

worden. Er is dus een sterke link tussen het sociaal

nieuwe of andere maatregelen komen die dan ook

domein en het thema veiligheid.

meteen vragen om extra handhaving. Dit zal veel aandacht en capaciteit vragen. Een langdurige

Criminaliteit zal zich door de versnelde digitalisering

tweede lockdown zal naar verwachting ook een weer-

ook meer online afspelen: landelijk is een toename

slag hebben op de gemoedstoestand van de mensen.

van cybercriminaliteit (valse e-mails, sms- en whats-

Bovendien is de kans op werkloosheid groter als de

app-berichten, phishing, etc.) zichtbaar.34 Een ander

crisis langdurig aanhoudt. Meer armoede en werk-

veiligheidsrisico als gevolg van de coronacrisis ligt bij

loosheid in combinatie met een negatief toekomst-

ondermijning. Ondernemers die het financieel moei-

perspectief kunnen zorgen voor meer criminaliteit,

lijk hebben zijn kwetsbaarder voor investeringen

huiselijk geweld, overlast en burgergeschillen.

door criminelen.

34

CCV, 2020

63682 – Openbaar

22

Opgaven Bestuur, Dienstverlening en Veiligheid Uit bovengenoemde impactanalyse volgen de volgende opgaven:

1

Inwoners democratisch betrokken houden en nieuwe vormen van participatie ontwikkelen. Zolang de coronamaatrege-

len van kracht blijven, is de uitdaging om inwoners betrokken houden bij de gemeente. Digitalisering vormt een deel van de oplossing, maar niet iedereen kan hier zonder meer in mee. Speciale aandacht voor laaggeletterden en digitaal minder of niet vaardigen is vereist. Investeringen in nieuwe vormen van participatie kunnen ook ná corona kansen bieden om meer inwoners vaker te betrekken bij ontwikkelingen in Pijnacker-Nootdorp.

2

Knellende

gemeentefinanciën

3

Aanpassen van de organisatie. Zoveel mogelijk vanuit huis werken en veel digi-

taal vergaderen lijkt voorlopig de norm. Bovendien leidt de coronacrisis tot andere prioriteiten en nieuwe uitdagingen, waardoor werkzaamheden veranderen en andere vaardigheden nodig zijn. Dit alles vraagt om aanpassingen in de werkwijze (voortzetten van de digitalisering) de randvoorwaarden om dit mogelijk te maken (informatieveiligheid, beschikbaarheid digitale hulpmiddelen, prettige thuiswerkplek, actief organiseren van ontmoeting op een ‘coronaproof’ ge-