De Handreiking Participatiewet in Balans

Handreiking Participatiewet in balans Wegwijzer bij de implementatie van de wijzigingen Stimulansz 15 juni 2026 Versie 3

2 Stimulansz • Handreiking Participatiewet in balans • 15 juni 2026 Voorwoord Niet de regels, maar de mens centraal. Menselijke maat, vertrouwen en vereenvoudiging, dat zijn de uitgangspunten van de Participatiewet in balans. Het kabinet wil hiermee concrete stappen zetten om de door uitkeringsgerechtigden én professionals ervaren hardheden in de Participatiewet weg te nemen. Het doel is de rechtszekerheid van uitkeringsgerechtigden te vergroten en de professionals voldoende ruimte te geven om hen daarbij te helpen. Gemeenten zijn al volop bezig met de Participatiewet in balans: de wijzigingen die gelden sinds 1 januari 2026 worden uitgevoerd, de wijzigingen die ingaan per 1 januari 2027 worden voorbereid. Deze handreiking zet de wijzigingen uiteen en biedt achtergrondinformatie, handvatten en inspiratie voor beleidskeuzes en voor de praktische uitvoering hiervan. Deze handreiking is geschreven in opdracht van VNG en in samenwerking met VNG Realisatie, Divosa, SAM en het ministerie van SZW. Dit is de derde versie van de handreiking; geactualiseerd en aangevuld met nieuwe informatie, zowel bij wijzigingen die al zijn ingegaan als bij nog komende wetswijzigingen. Nieuwe informatie en inhoudelijke wijzigingen zijn in deze versie geel gemarkeerd.

Stimulansz, 15 juni 2026 3 Stimulansz • Handreiking Participatiewet in balans • 15 juni 2026 Inhoud Voorwoord __________________________________________________________________ 2 Inleiding ____________________________________________________________________ 8 Leeswijzer __________________________________________________________________ 10 Deel 1: Wijzigingen in de Aanvraagprocedure _____________________________________ 12 1 De vierwekenzoektermijn voor jongeren ______________________________________ 12 1.1 Wat is er gewijzigd voor jongeren tot 27 jaar? _______________________________ 12 1.2 Waarom is de vierwekenzoektermijn gewijzigd? _____________________________ 13 1.3 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning ____________________ 14 1.4 IOAW, IOAZ en Bbz ____________________________________________________ 16 2 Identificatieplicht DigiD en EU-rijbewijs _______________________________________ 17 2.1 Wat is er gewijzigd bij de identificatieplicht? ________________________________ 17 2.2 Waarom zijn de identificatiemogelijkheden verruimd? ________________________ 18 2.3 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning ____________________ 19 2.4 IOAW, IOAZ en Bbz ____________________________________________________ 22 3 Vereenvoudiging aanvraagprocedure _________________________________________ 23 3.1 Meldingsdatum is aanvraagdatum

________________________________________ 23 3.2 Meldingsdatum IOAW, IOAZ of Bbz is meldingsdatum bijstand __________________ 24 3.3 Aanpassing van de toegangseis IOAZ ______________________________________ 25 3.4 Een verkorte aanvraagprocedure _________________________________________ 27 3.5 IOAW, IOAZ en Bbz ____________________________________________________ 30 Deel 2: Vaststellen recht op bijstand ____________________________________________ 32 4 Ontvangsten uit giften _____________________________________________________ 32 4.1 Wat is er gewijzigd voor giften? __________________________________________ 32 4.2 Waarom een vast bedrag? _______________________________________________ 33 4.3 Hoe doe je onderzoek naar giften? ________________________________________ 34 4.4 Hoe ga je om met kostenbesparende bijdragen? _____________________________ 35 4.5 Vertrouwen versus verplichtingen ________________________________________ 36 4.6 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning ____________________ 36 4.7 IOAW, IOAZ en Bbz ____________________________________________________ 37 5 Harmonisatie van de jongerennorm __________________________________________ 39 5.1 Wat is er gewijzigd aan de jongerennorm? __________________________________ 39 5.2 Waarom is de jongerennorm gewijzigd? ____________________________________ 40 5.3 Ruimte voor de hoogte van de aanvulling

___________________________________ 40 5.4 Overgangsrecht _______________________________________________________ 42 5.5 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning ____________________ 43 5.6 IOAW, IOAZ en Bbz ____________________________________________________ 43 6 Terugwerkende kracht bij aanvragen _________________________________________ 44 6.1 Wat is er gewijzigd in de terugwerkende kracht? | _____________________________ 44 6.2 Waarom is terugwerkende kracht mogelijk? | ________________________________ 44 6.3 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning ____________________ 46 6.4 IOAW, IOAZ en Bbz | ____________________________________________________ 47 7 Vermogenstoets __________________________________________________________ 49 7.1 Wat is er gewijzigd aan de vermogenstoets? | ________________________________ 49 7.2 Waarom uitgaan van het daadwerkelijke vermogen? | _________________________ 49 7.3 Hoe doe je onderzoek naar vermogenstoename? | ____________________________ 50 7.4 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning ____________________ 51 7.5 IOAW, IOAZ en Bbz | ____________________________________________________ 52 8 Niet-rechthebbende partner ________________________________________________ 53 8.1 Wat wijzigt er in de norm? | ______________________________________________ 53 8.2 Gevolgen voor beleid, uitvoering

en digitale ondersteuning ____________________ 53 8.3 Kan de gemeente vooruitlopen op de wijziging? | _____________________________ 54 8.4 IOAW, IOAZ en Bbz | ____________________________________________________ 54 9 ALO-kop _________________________________________________________________ 55 9.1 Wat wijzigt er voor ouders zonder ALO-kop? ________________________________ 55 9.2 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning ____________________ 56 9.3 Kan de gemeente vooruitlopen op de wijziging? | _____________________________ 57 9.4 IOAW, IOAZ en Bbz | ____________________________________________________ 57 10 Evenredigheidstoets bij dringende redenen ____________________________________ 58 10.1 Wat wijzigt er bij dringende redenen? | _____________________________________ 58 10.2 Waarom worden deze artikelen gewijzigd? | _________________________________ 59 10.3 Kader voor toets aan evenredigheid _______________________________________ 59 10.4 Wat betekent deze wijziging voor de gemeente? _____________________________ 61 10.5 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning ____________________ 62 10.6 IOAW, IOAZ en Bbz | ____________________________________________________ 63 Deel 3: Stabiel en voldoende inkomen ___________________________________________ 64 11 Bufferbudget _____________________________________________________________ 64 11.1 Wat is

het bufferbudget? | _______________________________________________ 64 11.2 Kenmerken van het bufferbudget _________________________________________ 65 11.3 Gevolgen voor belastingen en toeslagen | ___________________________________ 66 11.4 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning ____________________ 66 11.5 IOAW, IOAZ en Bbz | ____________________________________________________ 66 12 Ambtshalve individuele inkomenstoeslag ______________________________________ 67 12.1 Wat wijzigt er aan de verstrekking van de inkomenstoeslag? | ___________________ 67 12.2 Waarom ambtshalve toekennen? _________________________________________ 67 12.3 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning ____________________ 68 4 | Stimulansz • Handreiking Participatiewet in balans • 15 juni 2026 12.4 Kan de gemeente al vooruitlopen op de wijziging? | ___________________________ 69 12.5 IOAW, IOAZ en Bbz | ____________________________________________________ 70 13 Uniform verrekenen inkomsten uit arbeid _____________________________________ 71 13.1 Wat wijzigt er in de verrekening van inkomsten? _____________________________ 71 13.2 Waarom wordt de manier van verrekenen gewijzigd? _________________________ 72 13.3 Kan de gemeente al vooruitlopen op de wijziging? | ___________________________ 77 13.4 Automatisch verrekenen

________________________________________________ 77 13.5 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning ____________________ 78 13.6 Kan de gemeente vooruitlopen op deze wijziging? ____________________________ 78 13.7 IOAW, IOAZ en Bbz | ____________________________________________________ 78 14 Verruiming bijverdiengrenzen en premie arbeidsinschakeling < 27 jaar ______________ 80 14.1 De inkomensvrijlatingen en nieuwe regeling | ________________________________ 80 14.2 Wat wijzigt er aan de inkomensvrijlatingen? | ________________________________ 80 14.3 Overgangsrecht inkomensvrijlatingen ______________________________________ 83 14.4 Premie arbeidsinschakeling voor jongeren tot 27 jaar _________________________ 83 14.5 Kan de gemeente vooruitlopen? __________________________________________ 84 14.6 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning ____________________ 84 14.7 IOAW, IOAZ en Bbz | ____________________________________________________ 84 Deel 4: Begeleiding, participatie en re-integratie ___________________________________ 86 15 Ruimte voor mantelzorg ____________________________________________________ 86 15.1 Wat is er gewijzigd voor mantelzorg? ______________________________________ 86 15.2 Waarom zijn deze artikelen gewijzigd? _____________________________________ 87 15.3 De wijzigingen per artikel toegelicht

_______________________________________ 88 15.4 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning ____________________ 92 15.5 IOAW, IOAZ en Bbz | ____________________________________________________ 93 16 Maatschappelijke participatie _______________________________________________ 94 16.1 Wat wijzigt er in de participatieverplichtingen? ______________________________ 94 16.2 Waarom wijzigen deze artikelen? _________________________________________ 95 16.3 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning ____________________ 96 16.4 Kan de gemeente al vooruitlopen op deze wetswijziging? ______________________ 98 16.5 IOAW, IOAZ en Bbz | ____________________________________________________ 98 17 Recht op eigenstandig vormgeven participatie __________________________________ 99 17.1 Wat wijzigt er voor de doelgroep? | ________________________________________ 99 17.2 Waarom komt het recht op zelf vormgeven in de wet? ________________________ 99 17.3 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning ___________________ 101 17.4 Kan de gemeente vooruitlopen op de wetwijziging? | _________________________ 101 17.5 IOAW, IOAZ en Bbz | ___________________________________________________ 101 18 Ondersteunen bij maatschappelijke participatie | _______________________________ 102 5 | Stimulansz • Handreiking Participatiewet in balans • 15 juni 2026 18.1 Wat

wijzigt er met betrekking tot de ondersteuning? | ________________________ 102 18.2 Ondersteuning bij maatschappelijke participatie ____________________________ 103 18.3 Tegenprestatie en wederkerigheid _______________________________________ 103 18.4 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning | ___________________ 104 18.5 Kan de gemeente vooruitlopen op deze wijziging? ___________________________ 106 18.6 IOAW, IOAZ en Bbz | ___________________________________________________ 106 19 Ruimte voor afstemming van de maatregelen | _________________________________ 107 19.1 Wat wijzigt er bij de maatregelen? _______________________________________ 108 19.2 Waarom komt er meer ruimte voor afstemming? | ___________________________ 109 19.3 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning | ___________________ 109 19.4 Kan de gemeente vooruitlopen op de wijzigingen? __________________________ 110 19.5 IOAW, IOAZ en Bbz | ___________________________________________________ 110 20 Toespitsen verplichtingen op het individu | ____________________________________ 111 20.1 Wat wijzigt er bij de participatie- en arbeidsverplichtingen? ___________________ 111 20.2 Waarom worden de verplichtingen toegespitst op het individu? ________________ 112 20.3 Mantelzorg en afstemmen verplichtingen | _________________________________ 113 20.4 Gevolgen voor beleid, uitvoering

en digitale ondersteuning | ___________________ 114 20.5 Kan de gemeente vooruitlopen op deze wijziging? ___________________________ 115 20.6 IOAW, IOAZ en Bbz | ___________________________________________________ 115 Deel 5: Overig ______________________________________________________________ 116 21 Verbreding experimenteerartikel | ___________________________________________ 116 21.1 Wat is er gewijzigd aan het experimenteerartikel? ___________________________ 116 21.2 IOAW, IOAZ en Bbz | ___________________________________________________ 117 22 Bevoorschottingspercentage in lijn met beslagvrije voet _________________________ 118 22.1 Wat is er gewijzigd aan het experimenteerartikel? ___________________________ 118 22.2 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning | ___________________ 118 22.3 IOAW, IOAZ en Bbz | ___________________________________________________ 118 23 Kleine aanpassing onweerlegbaar rechtsvermoeden ____________________________ 119 23.1 Wat is er gewijzigd aan ‘gezamenlijke huishouding’? _________________________ 119 23.2 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning | ___________________ 120 23.3 IOAW, IOAZ en Bbz | ___________________________________________________ 120 Bijlage 1: Samenhang met andere wetgeving (in wording) __________________________ 121 Wet van school naar duurzaam werk

_________________________________________ 121 Wet modernisering elektronisch bestuurlijk verkeer _____________________________ 121 eIDAS en andere digitale en analoge wijzigingen ________________________________ 122 Regeling Participatiewet, IOAW en IOAZ | ______________________________________ 122 Wetsvoorstel handhaving sociale zekerheid ____________________________________ 123 Wet verbetermaatregelen toeslagen | _________________________________________ 124 6 | Stimulansz • Handreiking Participatiewet in balans • 15 juni 2026 7 Stimulansz • Handreiking Participatiewet in balans • 15 juni 2026 Wetsvoorstel proactieve dienstverlening ______________________________________ 124 Bijlage 2: Begrippenlijst ______________________________________________________ 125 Bijlage 3: Wijzigingen en artikelnummers Participatiewet, IOAW, IOAZ en Bbz__________ 127 Bijlage 4: Overgangsrecht ____________________________________________________ 130 Per wanneer geldt nieuwe wetgeving? ________________________________________ 130 Participatiewet in balans en overgangsrecht ___________________________________ 130 Welk recht is van toepassing? _______________________________________________ 130 Colofon ___________________________________________________________________ 132 Over Stimulansz ____________________________________________________________ 133 8 Stimulansz • Handreiking Participatiewet in

balans • 15 juni 2026 Inleiding De Participatiewet biedt nog niet altijd voldoende ruimte voor maatwerk. Dat maakt het lastig om op een passende manier rekening te houden met de individuele situatie van mensen. De wet was en is nog vooral gericht op controle en de uitvoering van regels, en te weinig op vertrouwen in de mensen die zijn aangewezen op een uitkering. De wet knelt op sommige punten, de Participatiewet is uit balans. Om meer balans in wet en uitvoering te krijgen, is er het programma Participatiewet in balans. Het kabinet wil hiermee de regels en ondersteuning van de Participatiewet beter laten aansluiten op de mogelijkheden en omstandigheden van mensen voor wie ze bedoeld zijn. Kernbegrippen hierbij zijn vereenvoudiging, vertrouwen en menselijke maat1. Het programma beoogt deze kernbegrippen te verankeren in (de uitvoering van) de wet. Dit moet leiden tot een betere en voorspelbaarder dienstverlening aan mensen met een bijstandsuitkering en meer handelingsruimte om dat mogelijk te maken. Dit vraagt ook om een cultuuromslag, waarbij een belangrijke rol is weggelegd voor de uitvoerend professional. Het programma omvat 3 sporen: • Spoor 1: Wijzigingen die op korte termijn de regels en ondersteuning van de Participatiewet beter laten aansluiten op de mogelijkheden en omstandigheden van de mensen voor wie ze bedoeld zijn.

Deze wijzigingen staan in de Participatiewet in balans; • Spoor 2: De fundamentele herziening van het stelsel op de lange termijn; • Spoor 3: Het versterken van de vakdeskundigheid in de uitvoering van de herziene Participatiewet. De wijzigingen in spoor 1 bieden op korte termijn de ruimte om te doen wat nodig is om mensen met een uitkering goed te ondersteunen. Deze handreiking gaat in op deze wijzigingen en biedt handelingsperspectief voor gemeenten. De wijzigingen in spoor 1 zijn in te delen in 5 categorieën en 3 fasen. In deze handreiking volgen we meestal de indeling zoals in onderstaand schema. In hoofdstuk 2 en 4 wijkt de indeling af. De wijzigingen staan daar in een volgorde die van algemeen naar specifiek gaat en het (werk)proces volgt. (Klik op de afbeelding) 1 zie bijlage 2: Begrippenlijst.

Fase-indeling en gedoogjaar Een aantal van de 23 wijzigingen uit de Participatiewet in balans | is al in werking getreden en de overige wijzigingen gelden vanaf 1 januari 2027.2 De wijzigingen zijn verdeeld in 3 fasen: 1. | Fase 1 bevat 11 wijzigingen die op 1 januari 2026 in werking zijn getreden; 2. | Fase 2 is een gedoogjaar. De 5 wijzigingen waarvoor dit gedoogjaar geldt treden in werking per 1 januari 2027, maar worden in 2026 formeel gedoogd. Dit betekent dat gemeenten vooruit mogen lopen op deze wijzigingen en/of de nodige voorbereidingen kunnen treffen.3 3. | De 12 wijzigingen in fase 3 treden in werking per 1 januari 2027. Dit zijn onder meer de wijzigingen waarvoor ICT-aanpassingen nodig zijn, die samenhangen met de inwerkingtreding van de Wet handhaving sociale zekerheid of die zorgvuldig moeten worden voorbereid door gemeenten. Voor Toespitsen verplichtingen op het individu is 2027 een transitiejaar, zodat de gemeente meer tijd heeft deze voor te bereiden en vanaf 2028 goed kan uitvoeren. Doorwerking in de IOAW, IOAZ en het Bbz In deze handreiking is in de laatste paragraaf van ieder hoofdstuk kort aangegeven of en hoe de betreffende wijziging doorwerkt in de IOAW, IOAZ en/of het Bbz.

Vanwege de Participatiewet in balans wijzigt ook het Bbz op een aantal onderdelen.4 Helaas is het niet mogelijk om dit wijzigingsbesluit gefaseerd in werking te laten treden, net zoals de Participatiewet in balans. Dit betekent dat de wijzigingen van het Bbz per 1 januari 2027 in werking treden. Samenhang met andere wetgeving Een aantal wijzigingen in fase 3 hangt samen met de inwerkingtreding van het Wetsvoorstel handhaving sociale zekerheid, dat een beoogde ingangsdatum van 1 januari 2027 heeft, andere wijzigingen lopen samen met wijzigingen in andere wetgeving of wetgeving in wording. Waar dit het geval is, is dit in de tekst aangegeven. Een korte uitleg over de genoemde wetten en regelingen staat in bijlage 1: Samenhang met andere wetgeving. Begrippenlijst In deze handreiking is een begrippenlijst opgenomen met definities van begrippen in het kader van de Participatiewet in balans, zoals die in deze handreiking gebruikt worden en die niet in de Participatiewet zelf zijn opgenomen. Zie voor de begrippen en definities bijlage 2: Begrippenlijst. Overzicht wijzigingen en bijbehorende artikelnummers In een overzicht staan per wijziging de nieuwe, gewijzigde en vervallen artikelnummers uit de Participatiewet, de IOAW, de IOAZ en het Bbz. Dit overzicht staat in bijlage 3: Wijzigingen en artikelnummers.

Overgangsrecht Voor twee wijzigingen is overgangsrecht geregeld, voor de andere niet. Wat betekent dit voor lopende uitkeringen? Of in situaties waarin de wet wijzigt terwijl er een bezwaarprocedure loopt? Daar wordt in bijlage 4: Overgangsrecht kort op ingegaan. 2 Zie het Inwerkingtredingsbesluit Participatiewet in balans, 29 oktober 2025 3 Zie Kamerbrief over de gedoogde onderdelen van de Participatiewet in balans, 14 oktober 2025 4 Zie Wijzigingsbesluit Bbz (Staatsblad 2025, 220), 5 september 2025. 9 | Stimulansz • Handreiking Participatiewet in balans • 15 juni 2026 Aanvraag- procedure 2026 & 2027 2026 De vierwekenzoektermijn blijft van kracht. De gemeente krijgt de mogelijkheid om de zoektermijn bij jongeren in kwetsbare situaties niet toe te passen. Vierwekenzoektermijn voor jongeren < 27 jaar Naar uitleg Naar uitleg Identificatieplicht, DigiD & EU-rijbewijs De identiteit vaststellen mag ook met een Europees rijbewijs, DigiD, EDI-Wallet of een ander elektronisch identificatiemiddel. De hele aanvraag kan via DigiD worden afgehandeld. Datum melding wordt datum aanvraag, ook als het de melding voor een andere uitkering betreft. Voor aanvragen binnen 12 maanden na uitstroom is een verkorte procedure mogelijk.

Vereenvoudiging aanvraagprocedure Naar uitleg Naar uitleg Giften en kostenbesparingen tot een bedrag van € 1.200 per huishouden per kalenderjaar hebben geen invloed op de hoogte van de bijstandsuitkering. Ontvangsten uit giften Naar uitleg De gemeente kan de norm van jongeren tot 21 jaar ophogen met een vast bedrag aan algemene bijstand als de ouders niet kunnen bijdragen in de kosten. Harmonisatie jongerennorm De gemeente krijgt de ruimte om de bijstand met maximaal 3 maanden terugwerkende kracht toe te kennen als de individuele omstandigheden van de aanvrager daarom vragen. Terugwerkende kracht bij aanvragen Naar uitleg Naar uitleg De bijstandgerechtigde met kinderen en een niet-rechthebbende partner heeft recht op een hogere norm. Die is gelijk aan de norm voor alleenstaanden. Niet-rechthebbende partner 01-01-2027 Naar uitleg De gemeente gaat niet langer uit van het vermogen zoals dat bij aanvang van de bijstand is vastgesteld, maar kijkt naar het actuele vermogen van de bijstandsgerechtigde. Vermogenstoets De gemeente moet toetsen aan het evenredigheidsbeginsel bij de vraag of er redenen zijn om geheel of gedeeltelijk af te zien van een terugvordering of van een boete.

Evenredigheidstoets bij dringende redenen Naar uitleg LEESWIJZER Vaststellen Recht op Bijstand Naar uitleg De bijstandgerechtigde met kinderen en een niet-rechthebbende partner kan recht hebben op een verhoging van de hogere norm. Die compenseert de ontbrekende ALO-kop. ALO-kop 01-01-2027 Bevoorschottings - percentage in lijn met beslagvrije voet Naar uitleg Overig Verbreding experimenteerartikel Naar uitleg Kleine aanpassing onweerlegbaar rechtsvermoeden Naar uitleg 2027 2026 & 2027 2026 Stabiel & Voldoende Inkomen Begeleiding, Participatie & Re-integratie LEESWIJZER Bufferbudget Een bedrag van maximaal € 1.000 per kalenderjaar, waarmee de gemeente schommelingen in de uitkering door verrekening van inkomsten kan opvangen. Naar uitleg Met gebruik van al aanwezige gegevens van de inwoner kan de gemeente de individuele inkomenstoeslag zonder aanvraag verstrekken. Ambtshalve individuele inkomenstoeslag Naar uitleg Er komt één bijverdienregeling voor alle bijstandsgerechtigden van 18 tot AOW, van 12 maanden 15% van de inkomsten. Ook jongeren tot 27 jaar kunnen recht hebben op een premie. Verruiming bijverdiengrenzen & premie arbeidsinschakeling <27 jaar Naar uitleg Gedoogd in ‘26 Naar uitleg Deels gedoogd in ‘26 ! Uniform verrekenen van inkomsten uit arbeid Er komen verplichte regels voor het verrekenen van vakantiebijslag, eindejaarsuitkering en keuzebudget.

Gegevens over inkomsten komen uit de Polisadministratie. Naar uitleg Mantelzorg kan worden verleend zonder dat dit vergaande gevolgen heeft voor de bijstandsuitkering. Er is niet automatisch sprake van een gezamenlijke huishouding. Ruimte voor mantelzorg Ook voor bijstandsgerechtigden met een flinke afstand tot de arbeidsmarkt is het belangrijk om activiteiten te doen waarmee zij deelnemen aan de samenleving. Maatschappelijke participatie Naar uitleg Gedoogd in ‘26 De gemeente kan de bijstandsgerechtigden ondersteunen bij (het vormgeven van) de maatschappelijke participatie. Ondersteunen bij maatschappelijke participatie Gedoogd in ‘26 Naar uitleg Bijstandsgerechtigden krijgen de ruimte om hun maatschappelijke participatie zelf in te vullen. Het doel is deelnemen aan de samenleving, met werk of andere activiteiten. Recht op eigenstandig vormgeven van participatie Naar uitleg Gedoogd in ‘26 De gemeente krijgt ruimte om bij het opleggen van een maatregel rekening te houden met de situatie van de bijstandsgerechtigde. De standaard- verlagingen vervallen. Ruimte voor afstemming maatregelen Naar uitleg Beoogd per 01-01-2027 Maatschappelijke participatie is maatwerk. De gemeente krijgt meer ruimte voor bij de bijstandsgerechtigde passende verplichtingen en ontheffingen.

Toespitsen verplichtingen op individu Beoogd per 01-01-2027 Naar uitleg 12 Stimulansz • Handreiking Participatiewet in balans • 15 juni 2026 Deel 1: Wijzigingen in de Aanvraagprocedure Twee van de doelen van de Participatiewet in balans zijn: de vereenvoudiging van de uitvoering van de wet en het beter laten aansluiten bij de omstandigheden van de mensen voor wie de wet bedoeld is. In dit kader zijn er voor de aanvraagprocedure enkele wijzigingen die de aanvraag versoepelen en belemmeringen kunnen wegnemen om bijstand aan te vragen, of juist de stap naar werk te zetten. Het gaat om: • het niet toepassen van de vierwekenzoektermijn voor jongeren in een kwetsbare situatie; • de mogelijkheid om met een EU-rijbewijs en DigiD te voldoen aan de identificatieplicht; • een vereenvoudiging van de aanvraagprocedure, waarbij: - de meldingsdatum de aanvraagdatum voor de bijstandsuitkering wordt, ook als dit de meldingsdatum voor een IOAW-, IOAZ- of Bbz-uitkering was en daar geen recht op bleek te zijn; - de toelatingseis voor de IOAZ wordt aangepast; en - de gemeente de mogelijkheid krijgt om voor inwoners die na korte tijd weer instromen in de bijstand een verkorte aanvraagprocedure in te richten. Deze wijzigingen worden in dit deel van de handreiking nader toegelicht.

1 De vierwekenzoektermijn voor jongeren Deze wijziging is ingegaan per 1 januari 2026 Voor alle jongeren tot 27 jaar geldt na de melding een zoektermijn van 4 weken. In deze 4 weken moeten zij zoeken naar werk en/of scholing. Jongeren moeten kunnen aantonen dat zij hier actief mee bezig zijn geweest. Voor jongeren die recent ingeschreven stonden bij het praktijkonderwijs of het VSO geldt een uitzondering. Bij hen moet de gemeente de aanvraag meteen in behandeling nemen. Dit geldt ook voor jongeren met een medische urenbeperking of die behoren tot de doelgroep loonkostensubsidie. 1.1 Wat is er gewijzigd voor jongeren tot 27 jaar? Over de zoektermijn van jongeren stond in artikel 41 lid 4 van de Participatiewet het volgende: Een aanvraag van algemene bijstand die alleen ziet op alleenstaanden en alleenstaande ouders jonger dan 27 jaar en gehuwden waarvan beide echtgenoten jonger dan 27 jaar zijn wordt niet eerder ingediend dan vier weken na de melding, bedoeld in artikel 44, en wordt niet eerder dan vier weken na die melding door het college in behandeling genomen. De vorige zin is niet van toepassing: a. voor de duur van een jaar op alleenstaanden, alleenstaande ouders en gehuwden wanneer een van de personen uiterlijk een jaar voorafgaand aan de aanvraag ingeschreven heeft gestaan bij: 1°.

het praktijkonderwijs, bedoeld in artikel 10f van de Wet op het voortgezet onderwijs, of 2°. het voortgezet speciaal onderwijs, bedoeld in artikel 2 van de Wet op de expertisecentra; b. op alleenstaanden, alleenstaande ouders en gehuwden wanneer een van de personen medisch urenbeperkt is of behoort tot de doelgroep loonkostensubsidie. En in lid 6:

13 Stimulansz • Handreiking Participatiewet in balans • 15 juni 2026 De personen, bedoeld in het vierde lid, die recht hebben op een uitkering op grond van de Werkloosheidswet, kunnen zich al melden om bijstand aan te vragen vanaf de dag gelegen vier weken voordat het recht op die uitkering eindigt. Met de Participatiewet in balans is er aan artikel 41 Participatiewet een elfde en twaalfde lid toegevoegd: 11. In afwijking van het vierde lid kan het college de aanvraag voor het verstrijken van de termijn van vier weken in behandeling nemen, indien naar het oordeel van het college de omstandigheden van de belanghebbende of het gezin daartoe aanleiding geven. 12. In alle gevallen waar het vierde lid niet op van toepassing is, stelt het college betrokkene na melding onverwijld in de gelegenheid een aanvraag in te dienen. Met deze aanvulling heeft de gemeente (d.w.z. de consulent) meer ruimte om te bepalen of voor een jongere de zoektermijn geldt, of dat zij de bijstandsaanvraag van de jongere meteen in behandeling kan nemen. Het is de bedoeling dat de gemeente de zoektermijn effectief inzet en niet toepast als deze niet het gewenste effect heeft. Denk aan jongeren met een aanzienlijke afstand tot de arbeidsmarkt, waarbij ook de stap naar onderwijs niet reëel is.

Of waarbij een crisissituatie of multiproblematiek speelt en de nadruk op het oplossen hiervan moet liggen, voordat de jongere toekomt aan het zoeken naar een opleiding of werk. Jongeren voor wie geen zoektermijn geldt moeten bij de melding direct een aanvraag kunnen doen (Zie ook § 3.1 Meldingsdatum is aanvraagdatum). 1.2 Waarom is de vierwekenzoektermijn gewijzigd? De vierwekenzoektermijn (verder zoektermijn genoemd) is destijds in de wet opgenomen om jongeren tot 27 jaar meer bewust te maken van hun verantwoordelijkheid om aan het werk te gaan. Het moet niet vanzelfsprekend zijn om meteen een beroep op bijstand te kunnen doen, en hiervan financieel afhankelijk te worden. Van een naar het oordeel van de gemeente zelfredzame jongere mag nog steeds worden verwacht dat deze - voordat hij bijstand aanvraagt - werk zoekt of zich voor een opleiding aanmeldt, om hiermee in zijn toekomst te investeren. Gemeenten mogen deze jongeren wel op een andere manier ondersteunen. Er geldt bijvoorbeeld geen zoektermijn bij schuldhulpverlening. Er is bewust gekozen om geen generieke vrijlating toe te passen, maar de consulent de ruimte te geven de individuele situatie van de jongere te beoordelen. En als die situatie daartoe aanleiding geeft, is het belangrijk dat de gemeente de aanvraag meteen in behandeling kan nemen.

Door een ruimere omschrijving in de wet op te nemen kunnen gemeenten maatwerk leveren en waar nodig ook integraal hulp en ondersteuning bieden. Bijvoorbeeld naast werk en inkomen ook vanuit (verlengde) jeugdzorg of schuldhulpverlening. Daarmee kan voorkomen worden dat de jongere uit beeld raakt of dieper in de problemen komt. De wetswijziging biedt dus geen vrijbrief om de zoektermijn niet (meer) toe te passen. Hoofdregel is dat deze nog steeds geldt en dat daar zo nodig een uitzondering op gemaakt mag worden. Wat wordt bedoeld met kwetsbare omstandigheden? In de memorie van toelichting bij de Participatiewet in balans staat een aantal situaties beschreven waarin sprake kan zijn van kwetsbare omstandigheden. Het gaat bijvoorbeeld om jongeren: • die in een inrichting verblijven of recht hebben op opvang als bedoeld in de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015)5; • die uiterlijk een jaar voorafgaand aan de melding in een inrichting verbleven of recht hadden op opvang als bedoeld in de Wmo 2015; • die uiterlijk een jaar voorafgaand aan de melding bij een pleegouder of in een gezinshuis verbleven als bedoeld in de Jeugdwet; 5 Denk aan een beschermde woonplek of maatschappelijke opvang.

14 Stimulansz • Handreiking Participatiewet in balans • 15 juni 2026 • voor wie uiterlijk een jaar voorafgaand aan de melding een kinderbeschermingsmaatregel gold die werd uitgevoerd door een gecertificeerde instelling als bedoeld in de Jeugdwet; en • die niet zijn ingeschreven als ingezetene in de basisregistratie personen of die zonder woonadres, maar met een briefadres zijn ingeschreven in de basisregistratie personen.6 Deze opsomming is niet uitputtend. Er zijn ook de uitzonderingen die al eerder in de wet opgenomen waren. Namelijk jongeren: • die recent ingeschreven stonden bij het praktijkonderwijs of het VSO; • met een medische urenbeperking of die behoren tot de doelgroep loonkostensubsidie. Daarnaast kan ook worden gedacht aan jongeren die dakloos zijn, schulden hebben, geen sociaal netwerk en/of geen startkwalificatie7 hebben. De bovengenoemde situaties kunnen in de beleidsregels worden opgenomen. Zie ook de Modelverzamelbeleidsregels PIB fase 1. Onverwijlde aanvraag Als geen gebruik wordt gemaakt van de zoektermijn houdt dit in dat de jongere onverwijld in de gelegenheid moet worden gesteld om een aanvraag in te dienen. Het nieuwe lid 12 bij artikel 41 is toegevoegd om het inwoners zo gemakkelijk mogelijk te maken een aanvraag in te dienen.

Elke melding is immers een signaal van een inwoner aan de gemeente dat deze persoon in omstandigheden verkeert of dreigt te raken dat hij niet meer in de kosten van zijn bestaan kan voorzien. En dat hij in staat wil worden gesteld om een aanvraag te doen (zie ook § 3.1 Meldingsdatum is aanvraagdatum). Dit vraagt om een kritische blik op aanvraagprocedures die een of meer tussenstappen van de jongere verlangen, bijvoorbeeld als deze later zijn digitale melding nog telefonisch moet bevestigen of een uitnodiging ontvangt voor een intakegesprek enige tijd (enkele dagen of een week) na de melding. Als dat het contact is waarin kan worden vastgesteld of de zoektermijn voor de jongere geldt, is er vermoedelijk geen sprake van het ‘onverwijld in de gelegenheid stellen een aanvraag te doen’ en moet de procedure wellicht worden aangepast. 1.3 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning Beleid Heeft de gemeente beleidsregels over de zoektermijn voor jongeren? Pas deze tekst dan aan en breng hem in overeenstemming met de wetgeving zoals deze na invoering van de Participatiewet in balans luidt. In de beleidsregels kunnen kaders worden opgenomen wanneer niet of juist wel de zoektermijn wordt ingezet. Het is belangrijk dat de gemeente voldoende ruimte houdt om in individuele gevallen de zoektermijn achterwege te laten als de situatie van de jongere daarom vraagt.

Uitvoering Als de gemeente voor de zoektermijn werkinstructies heeft, werk deze dan bij. Ook hierin is het van belang om de consulent ruimte te geven om in individuele gevallen een passende keuze te maken over het al dan niet inzetten van de zoekperiode. Met deze wetswijziging wordt het nog belangrijker dat bij elke jongere die zich meldt wordt beoordeeld of er wel of geen zoektermijn wordt opgelegd. Afhankelijk van de wijze waarop de meldings- en 6 Memorie van toelichting Participatiewet in balans, juni 2024 7 De Wet van school naar duurzaam werk regelt een nieuw artikel 7a Pw. Hiermee krijgt de gemeente meer mogelijkheden om jongeren zonder startkwalificatie ondersteuning te bieden. 15 Stimulansz • Handreiking Participatiewet in balans • 15 juni 2026 aanvraagprocedure is ingericht, kan een kleinere of grotere bijstelling van dat proces nodig zijn. Zie daarvoor ook de relevante paragrafen onder ‘Digitale ondersteuning’. Jongeren voor wie de zoektermijn niet geldt, moeten bij de melding aansluitend een aanvraag kunnen doen (zie § 3.1 Meldingsdatum is aanvraagdatum). Het is goed het hele proces door te lichten en te bepalen hoe de gemeente (in het vervolg) meldingen van jongeren wil gaan verwerken. Als de gemeente de jongere aan de balie of telefonisch spreekt, kan meteen een inschatting van de situatie worden gemaakt. Of een afspraak om nader met de jongere in gesprek te gaan.

Wordt de aanvraag digitaal gedaan, dan is het handig de volgende vragen te doorlopen: • Krijgen jongeren in alle gevallen een bericht dat zij eerst 4 weken zelf op zoek moeten gaan naar werk of scholing? • Moeten de jongeren zelf telefonisch hun melding bevestigen? • Kan dat bevestigen ook op een andere manier dan telefonisch? • Hoe heeft de gemeente zicht op jongeren die digitaal een melding doen en deze vervolgens niet zelfstandig bevestigen? • Op welke manier kan de gemeente deze laatste groep proactief benaderen? Mocht dat er nog niet zijn, ontwikkel dan een proces en werkinstructies voor de ontvangst en doorgeleiding van digitale meldingen, het contact met de jongere en de verdere behandeling. Het contact tussen de consulent en de jongere is doorslaggevend voor de vraag of de jongere wel of geen zoektermijn krijgt. De consulent zal nog alerter moeten zijn op signalen over de individuele omstandigheden van de jongere die ertoe kunnen leiden van de zoektermijn af te zien. Dit is een uitdaging, omdat in de praktijk blijkt dat vaak meerdere contactmomenten nodig zijn om een vertrouwensband met de jongere op te bouwen, voordat deze openheid van zaken durft te geven. Het kan helpen om voorzichtig door te vragen en aan de jongere uit te leggen hoe het diegene kan helpen om zo open mogelijk over diens situatie te zijn.

Digitale ondersteuning Via werk.nl Als een jongere tot 27 jaar zich op werk.nl inschrijft voor bijstand (aanvraag via eBijstand), komt deze terecht in een kortere aanvraag.8 Het vervolg van de aanvraag wordt geblokkeerd door de zoektermijn. De jongere krijgt op dat moment een instructie te zien. Dit kan een standaardtekst zijn of een tekst die door de gemeente zelf is opgesteld. Ga na of de tekst nog voldoet en of het nodig is om de toon wijzigen. In de tekst kan de jongere worden opgeroepen om telefonisch contact op te nemen of zich te melden bij het gemeentehuis. Voor sommigen is dat een praktisch probleem of (te) spannend. De gemeente kan de jongere ook vragen een e-mail te sturen, met daarin eventueel een telefoonnummer waarop hij gebeld kan worden. Los van de tekst kan een gemeente die gebruik maakt van de Decentrale Beheermodule, het systeem zo instellen, dat ze een notificatiemail ontvangt als een jongere zich meldt en een zoektermijn start. Een andere manier is om iedere dag de meldingen en aanvragen te monitoren op de pagina van Suwinet. Beide opties geven de gemeente de kans om snel contact op te nemen en te onderzoeken of de jongere ondersteuning nodig heeft en er al dan niet een zoekperiode van toepassing is. Hiermee kan worden voorkomen dat jongeren die wel ondersteuning nodig hebben, maar zich niet durven of kunnen melden, aan hun lot worden overgelaten.

Om iedereen in beeld te krijgen is het dus handig om de notificatie in te stellen (zie hiervoor de Handleiding Decentrale Beheermodule9). Of dagelijks de meldingen binnen te halen en te controleren. 8 NAW-gegevens, geboortedatum, mailadres en telefoonnummer. 9 Handleiding Decentrale Beheermodule aanvraag bijstand 16 Stimulansz • Handreiking Participatiewet in balans • 15 juni 2026 Bij aansluitend contact met de jongere kan de consulent de zoektermijn handmatig uitschakelen. Vervolgens kan de jongere de aanvraag digitaal verder invullen, afronden en versturen.10 Via eigen website Als duidelijk is hoe de gemeente de procedure precies wil laten verlopen, moet de software hierop worden ingericht. Denk daarbij aan het integreren van een vragenstructuur om een digitale voorselectie te maken en jongeren in een kwetsbare situatie een andere melding te geven dan zelfredzame jongeren. Het is aan te raden het digitale systeem11 zo in te richten, dat de gemeente in alle gevallen een overzicht of notificatie krijgt van de meldingen van hun inwoners. Ook als deze de melding niet telefonisch hoeven te bevestigen. Voor sommigen, ook jongeren, is dat een praktisch probleem of (te) spannend, waardoor er soms kostbare tijd verloren gaat. De gemeente kan de jongere ook vragen een e-mail te sturen, met daarin een telefoonnummer waarop hij gebeld kan worden.

Alleen papieren aanvraag Werkt de gemeente nog met een papieren aanvraag, al dan niet in combinatie met een bezoek aan het gemeentehuis? Dan is het goed om te onderzoeken op welke wijze de gemeente kan voldoen aan de Wet modernisering elektronisch bestuurlijk verkeer (Wmebv). Daarnaast kan de gemeente in het vervolgproces een ‘papieren procedure’ blijven gebruiken. De laagste variant van een ‘digitaal kanaal’ bestaat uit het op de website plaatsen van een aanvraagformulier in pdf- vorm dat online kan worden ingevuld, of is te downloaden en handmatig kan worden ingevuld en ondertekend. Vervolgens kan dit worden geüpload en bijvoorbeeld als bijlage bij een e-mail verstuurd. In alle gevallen is het verstandig om bij het kritisch beoordelen van bestaande werkprocessen, of het ontwikkelen van nieuwe, vergelijkbare vragen af te lopen als in de vorige paragrafen al benoemd. Gegevens Suwinet raadplegen Het is toegestaan om via Suwinet al bepaalde gegevens te raadplegen voordat een bijstandsvraag is ingediend. Deze informatie kan helpen te beoordelen of er sprake is van een kwetsbare situatie. Gebruik hiervoor de bronpagina’s DUO–opleidingen en LDR (Doelgroepregister). Bij het opvragen van gegevens via Suwinet bestaat het risico dat er te veel gegevens worden geraadpleegd.

Voor deze situatie is het niet toegestaan gebruik te maken van de overzichtspagina’s, omdat daarop meer informatie wordt getoond dan nodig is. Uiteraard mogen ter beoordeling van de bijstandsaanvraag wel meer gegevens worden geraadpleegd wanneer wordt afgezien van de zoektermijn. 1.4 IOAW, IOAZ en Bbz IOAW en IOAZ Deze wijziging heeft geen gevolgen voor IOAW en IOAZ. Jongeren tot 27 jaar behoren niet tot de doelgroep van de IOAW en IOAZ. Bbz In het Bbz geldt voor jonge ondernemers geen zoektermijn naar werk in loondienst of opleiding. Het is immers de bedoeling dat zij werken in hun eigen bedrijf of zelfstandig beroep. 10 Handreiking configuratie zoekperiode 11 Denk bij inrichting van het aanvraagsysteem aan het eventueel opnemen van koppelingen naar interne en/of externe bronnen. Denk aan DUO voor vaststelling inschrijving bij praktijkonderwijs of VSO. Of dat er binnen de afgelopen 12 maanden bijstand is verstrekt, voor de verkorte aanvraagprocedure. 2 | Identificatieplicht DigiD en EU-rijbewijs Deze wijziging is ingegaan per 1 januari 2026 Bij de aanvraag van een bijstandsuitkering geldt d | e identificatieplicht, geregeld in artikel 17, derde lid, van de Participatiewet.

Hierin staat: ‘Het college stelt bij de uitvoering van deze wet de identiteit van de belanghebbende vast aan de hand van een document als bedoeld in artikel 1, eerste lid, onder 1º tot en met 3º, van de Wet op de identificatieplicht.’ Dit betekent dat de gemeente voor 2026 de identiteit van de mogelijk bijstandsgerechtigde | kon vaststellen aan de hand van: 1. | een Nederlands paspoort of een Nederlandse identiteitskaart; 2. | een vreemdelingendocument waarop de identiteit, nationaliteit en de verblijfsstatus van de inwoner staan; of 3. | een geldig nationaal, diplomatiek of dienstpaspoort van een inwoner afkomstig uit een andere EU- of EER-lidstaat. Legitimeren, authentiseren en identificeren In dit hoofdstuk worden voor de leesbaarheid onderstaande termen gebruikt met deze betekenis:12 • | Legitimeren: zich identificeren met een identificatiebewijs aan de balie of in de spreekkamer; • | Authentiseren: inloggen met DigiD, vaak met tweefactor | -authenticatie via de DigiD | -app of een sms-code; • | Identificeren met DigiD: inloggen met een DigiD die op niveau substantieel is gebracht door eenmalig de NFC-chip van een identificatiebewijs te scannen en dit aan de DigiD te koppelen. Identificatie met DigiD is alleen mogelijk als de dienstverlener de DigiD-inlog ook heeft ingesteld op niveau substantieel.

2.1 | Wat is er gewijzigd bij de identificatieplicht? De Participatiewet in balans maakt het mogelijk dat inwoners zich ook met een geldig Europees rijbewijs kunnen legitimeren.13 Gemeenten kunnen ook een (verkorte) digitale aanvraagprocedure inrichten waarbij de aanvrager zich met DigiD en Europese gelijkgestelde elektronische identificatiemiddelen | kan identificeren. Daarmee zou een aanvraag volledig digitaal kunnen worden afgehandeld | , zonder fysieke identificatie met bijvoorbeeld een identiteitskaart of rijbewijs. De leden 2, 3 en 4 van artikel 17 worden door een nog in te voegen nieuw lid 2 vernummerd naar lid 3, 4 en 5.14 Voor dit hoofdstuk is met name de wijziging van lid 3 - in de toekomst lid 4 - van artikel 17 van de Participatiewet van belang: 12 De Wet digitale overheid geeft de volgende definities: - | authenticatie: elektronisch proces voor de verificatie en bevestiging van de identiteit van een natuurlijke persoon, onderneming of rechtspersoon; | (…) - | identificatiemiddel: elektronisch middel dat persoonsidentificatiegegevens bevat en gebruikt wordt voor de authenticatie van een natuurlijke persoon, rechtspersoon of onderneming die toegang wenst tot elektronische dienstverlening | . 13 Europese rijbewijzen: het ‘bankkaartmodel’ dat in alle EU/EER | -landen op dezelfde manier vorm is gegeven op grond van de EU-richtlijn 2006/126.

Ook | Nederlandse rijbewijzen vallen onder dit bankkaartmodel. 14 De invoeging van het nieuwe lid 2 in artikel 17 | van de Participatiewet hangt samen met het | Wetsvoorstel Handhaving sociale zekerheid. 17 | Stimulansz • Handreiking Participatiewet in balans • 15 juni 2026 18 Stimulansz • Handreiking Participatiewet in balans • 15 juni 2026 ‘Het college stelt bij de uitvoering van deze wet de identiteit van de belanghebbende vast aan de hand van een document als bedoeld in artikel 1, eerste lid, onder 1° tot en met 4°, van de Wet op de identificatieplicht. Indien een aanvraag voor het recht op bijstand wordt gedaan met gebruikmaking van een elektronisch identificatiemiddel, wordt het college geacht de identiteit van de belanghebbende te hebben vastgesteld als bedoeld in de eerste zin.’ Met deze wijziging zijn er aan de opsomming hierboven nog een 4e en een 5e mogelijkheid toegevoegd, namelijk: 4. de gemeente kan de identiteit ook aan de hand van een geldig Nederlands of EU- rijbewijs vaststellen15; en 5.

identificatie met DigiD of een ander elektronisch identificatiemiddel op het betrouwbaarheidsniveau substantieel dat afkomstig is uit Nederland of een andere lidstaat van de EU of EER, is mogelijk en wordt gelijkgesteld met fysieke identificatie aan de balie.16 Daarmee kan de gemeente desgewenst een digitale aanvraag ook digitaal afhandelen, zodat de hele aanvraagprocedure digitaal verloopt. Komt de inwoner daarna op gesprek, bijvoorbeeld voor een werkintake? Dan kan de gemeente die inwoner vragen om zich tijdens dat gesprek nogmaals te legitimeren op grond van het huidige artikel 17 lid 4 Pw, in de toekomst lid 5. In dit hoofdstuk wordt hierna voornamelijk gesproken over DigiD, omdat dat het meest gebruikte elektronische identificatiemiddel in Nederland is. De Participatiewet spreekt echter nadrukkelijk over een elektronisch identificatiemiddel, dat in Nederland of een andere lidstaat van de Europese Unie is uitgegeven. In beide gevallen moet voor dat elektronische identificatiemiddel worden aangesloten bij de veiligheidsniveaus die voortkomen uit de eIDAS-verordening. En voor identificatie met zo’n elektronisch identificatiemiddel is niveau substantieel vereist. Voorbeelden van andere elektronische identificatiemiddelen zijn eHerkenning (voor bedrijven), iDIN (via de bank), Yivi, Itsme (België) en de EU Digital Identity Wallet (EUDI-wallet).

Voor de meeste mensen in Nederland is DigiD niveau midden op dit moment een inlogmiddel om toegang te krijgen tot een digitale dienst. Identificatie met DigiD kan alleen met een DigiD op niveau substantieel (zie ook onder Digitale ondersteuning). Voor DigiD niveau substantieel is eenmalig een extra identiteitscheck nodig. Dit kan door de NFC-chip in identiteitskaart, paspoort of rijbewijs te scannen. De gemeente moet passende software hebben om deze informatie uit te kunnen lezen. Niet-digitaal blijft mogelijk Het blijft mogelijk om een bijstandsaanvraag niet-digitaal in te dienen of te beoordelen, zodat ook inwoners zonder DigiD toegang tot een uitkering blijven houden. In dat geval stelt de gemeente de identiteit vast aan de hand van een document zoals vermeld in artikel 1, eerste lid, onder 1° tot en met 4°, van de Wet op de identificatieplicht. 2.2 Waarom zijn de identificatiemogelijkheden verruimd? Eén van de hoofddoelen van de Participatiewet in balans is de Participatiewet eenvoudiger uitvoerbaar te maken. Door de verruiming van de identificatiemiddelen en het toevoegen van de mogelijkheid om bijstand digitaal aan te vragen en te beoordelen, kunnen gemeenten inwoners eenvoudiger en sneller helpen. Het gaat bij dit onderdeel vooral erom zaken die een vlotte uitvoering belemmeren weg te nemen of te vergemakkelijken.

15 Ook de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) wijzigt op dezelfde manier, waardoor ook bij schuldhulp een Europees rijbewijs een geldig identificatiemiddel is. 16 Zie onder andere de eIDAS-verordening, die in artikel 1 Pw als begrip is toegevoegd. 19 Stimulansz • Handreiking Participatiewet in balans • 15 juni 2026 Juist inwoners die over weinig middelen beschikken maken vaak een keuze voor behoud en verlenging van hun rijbewijs en niet voor hun identiteitskaart of paspoort. Zeker als zij zich niet buiten Nederland begeven. Door nu ook een bijstandsaanvraag met een EU-rijbewijs mogelijk te maken, gaan er geen tijd en middelen meer verloren aan het aanschaffen of verlengen van een identiteitskaart of paspoort. Nationaliteit, rechtmatig verblijf en geldigheid rijbewijs Ingezetenen van de EU/EER kunnen zich nu ook identificeren met een Europees rijbewijs. Er bestaan ook nationale rijbewijzen in een andere vorm. Deze voldoen niet aan de vereisten voor identificatie en kunnen daarvoor niet gebruikt worden. Identificatie met een Europees rijbewijs geeft geen inzicht in de nationaliteit van de aanvrager of diens verblijfstatus. Hierop kan gecontroleerd worden via andere bronnen, met name via de Basisregistratie Persoonsgegevens (BRP).

Als deze informatie twijfel oproept over de nationaliteit of de verblijfstatus van de inwoner, kan de gemeente alsnog documenten opvragen die meer duidelijkheid geven over zijn situatie. Bij twijfel over de echtheid van een buitenlands EU-rijbewijs, kan men per e-mail vragen stellen aan de RDW via rijbewijsfraude@rdw.nl. Die kan een buitenlands rijbewijs door een documentenexpert van het Expertisecentrum Rijbewijzen (ECR) van de RDW laten controleren op echtheid. Is er snel een reactie nodig, bijvoorbeeld omdat de inwoner nog in de spreekkamer zit? Dan kan men dat in de mail vermelden en een rechtstreeks telefoonnummer achterlaten waarop men teruggebeld kan worden.17 Daarnaast beschikt de afdeling Burgerzaken over een rechtstreeks (geheim) telefoonnummer van de RDW, mocht er direct contact nodig zijn. 2.3 Gevolgen voor beleid, uitvoering en digitale ondersteuning Beleid Staat er in het gemeentelijk beleid iets over de identificatiemiddelen, dan zal dit uitgebreid moeten worden met identificatie met een rijbewijs. Uitbreiding met een eigen digitale aanvraag met DigiD is optioneel. De gemeente zal een belangenafweging moeten maken en deze in haar beleid opnemen. Uitvoering Voor zover er in de werkprocessen iets is opgenomen over de identificatiemiddelen, zal dit uitgebreid moeten worden met een rijbewijs. Uitbreiding met een eigen digitale aanvraag met DigiD is optioneel.

Mocht deze gebruikt gaan worden, zullen de werkprocessen daarop aangepast moeten worden. Digitale ondersteuning Betrouwbaarheidsniveau elektronische identificatiemiddelen Organisaties die inloggen en ondertekenen met DigiD en andere elektronische identificatiemiddelen mogelijk maken, kunnen het betrouwbaarheidsniveau van de inlog zelf bepalen18. Er zijn 3 niveaus: 1. Laag/Midden: DigiD-app of sms-controle;19 2. Substantieel: DigiD-app met een eenmalige ID-check van een paspoort, rijbewijs of identiteitskaart. Als een gebruiker eenmalig een ID-check heeft gedaan met zijn ID-kaart of EU-rijbewijs, kan deze daarna inloggen op niveau substantieel en ook op alle diensten waarvoor een lager niveau vereist is.20 17 VNG Veelgestelde vragen Participatiewet in balans, Vereenvoudiging aanvraagprocedure 18 Dit met inachtneming van de Regeling betrouwbaarheidsniveaus authenticatie elektronische dienstverlening . 19 VNG, DigiD laag (en midden) 20 VNG, DigiD Substantieel (ID-check) 20 Stimulansz • Handreiking Participatiewet in balans • 15 juni 2026 3. Hoog: een check van identiteitskaart of rijbewijs bij elke inlog via de DigiD-app. Dit kan alleen met ID-kaarten en rijbewijzen die zijn afgegeven op of na 13 maart 2021. Met paspoorten is dit controleniveau voorlopig nog niet mogelijk.21 Identificatie en authenticatie Identificatie is iets anders dan authenticatie.

Dit laatste gebeurt op dit moment al als de inwoner met zijn DigiD inlogt om een bijstandsuitkering aan te vragen. Wil de gemeente een volledig digitale afhandeling van een aanvraag mogelijk maken? Dan is het nodig dat de aanvrager zich ook digitaal identificeert. Voor het identificeren met DigiD of een ander elektronisch identificatiemiddel is het nodig om voor de inlog betrouwbaarheidsniveau substantieel in te stellen. Hiervoor is gekozen omdat de gegevens die de aanvrager moet indienen (bijzondere) persoonsgegevens bevatten. Ook wordt met dit niveau misbruik grotendeels voorkomen. Dit niveau is vergelijkbaar met controle van een identiteitsbewijs aan de balie. De meeste gemeenten maken op dit moment gebruik van niveau midden. Dat is voldoende als de inwoner alleen met DigiD inlogt (authenticatie) voor het doen van de aanvraag en daarna de controle van het identiteitsbewijs aan de balie of in de spreekkamer plaatsvindt.22 Werk.nl gebruikt op dit moment voor het inloggen en doen van een aanvraag (van eBijstand) betrouwbaarheidsniveau midden. De gemeente kan dit niveau zelf niet aanpassen. Huidig gebruik DigiD en niveau substantieel23 Van de Nederlandse bevolking heeft ten minste 91% een DigiD. Ruim de helft daarvan heeft een DigiD op niveau substantieel.24 Een groep van ongeveer 7 miljoen inwoners beschikt nog niet over een DigiD op niveau substantieel.

Inloggen instellen op niveau substantieel Veel gemeenten hebben al een digitale inlogmogelijkheid, onder andere om een bijstandsuitkering aan te vragen. Vaak gebeurt dit met DigiD, soms via een andere elektronische ingang, maar meestal nog niet op niveau substantieel. Als de gemeente overschakelt naar niveau substantieel, is het belangrijk te weten dat de inwoners met een DigiD zonder niveau substantieel niet meer kunnen inloggen. Als er via één portaal meerdere diensten worden aangeboden waarvan een of meer niveau substantieel vereisen, is het technisch gezien het gemakkelijkst om alle diensten in het portaal aan te bieden op niveau substantieel, ook de diensten die (nog) geen niveau substantieel vereisen. Maar ook hier geldt, dat er geen hogere beveiliging mag worden gevraagd dan noodzakelijk voor de gevraagde dienst. Het is mogelijk om twee koppelingen met verschillende betrouwbaarheidsniveaus te gebruiken. Overleg met de privacy-officer, ICT-ontwikkelaar/leverancier en Logius wat mogelijk, noodzakelijk en wenselijk is. Let op: beslissingen over inlogmogelijkheden en elektronische identificatie raken niet alleen de afdeling Werk en Inkomen. Het is daarom van belang om deze gemeentebreed op te pakken.

Communicatie in- en extern Besluit de gemeente om over te stappen van een aanvraag zónder DigiD naar een aanvraag mét DigiD, of van een aanvraag met DigiD niveau midden naar DigiD niveau substantieel? Dan is het belangrijk zowel de medewerkers intern als ook de inwoners te informeren: 21 VNG, DigiD Hoog 22 Meer informatie over de betrouwbaarheidsniveaus is ook te vinden op de website van Logius, en die van Forum Standaardisatie. 23 Meer informatie over de informatie in deze paragraaf staat in de Communicatiehandleiding: Inloggen via DigiD app met eenmalige ID-check op de website van Logius. 24 Digitale overheid (maart 2025) 21 Stimulansz • Handreiking Participatiewet in balans • 15 juni 2026 • Intern gaat het met name om de consulenten en overige medewerkers waar vragen van inwoners bij terechtkomen. Denk ook aan de receptiemedewerkers en de medewerkers bij bijvoorbeeld een telefonisch meldpunt. Laat ze weten wat er verandert, welke gevolgen dit voor de inwoner kan hebben en hoe zij die inwoner kunnen helpen om problemen op te lossen of alternatieven te gebruiken. • Extern is het goed om inwoners onder andere via een nieuwsbrief of bericht(en) op de website te informeren. Link daarin door naar de hoofdpagina van DigiD.nl, de informatiesite voor de inwoner. Vermeld ook alternatieve aanvraagmogelijkheden voor inwoners die geen DigiD hebben of niet het juiste niveau.

En geef zo mogelijk aan wie ze kan helpen om een DigiD aan te vragen of het betrouwbaarheidsniveau van hun DigiD te verhogen. Inwoner heeft nog geen DigiD Als de gemeente van online dienstverlening zonder DigiD of andere elektronische ingang, of vanuit alleen papieren procedure overstapt naar inloggen met DigiD op niveau substantieel, dan heeft dat gevolgen voor inwoners die nog helemaal geen DigiD hebben. Deze groep zal eerst een DigiD moeten aanvragen, de DigiD-app downloaden en activeren met ID-check. DigiD niveau substantieel instellen Om een DigiD op niveau substantieel te verkrijgen heeft een inwoner een smartphone of tablet nodig met NFC-lezer en een geldig Nederlands paspoort, rijbewijs of een identiteitskaart. Voor inwoners die geen NFC-lezer hebben is er een work-around. De eenmalige ID-check kan gedaan worden met behulp van iemand die wel een apparaat met NFC-lezer heeft. Denk aan een buurman of familielid, maar wellicht ook een professional van het wijkteam of het maatschappelijk werk. Diegene moet de CheckID-app downloaden. Met deze app wordt het identiteitsbewijs gescand. Via een beveiligde verbinding wordt de ID-check toegevoegd aan de DigiD-app van degene zonder NFC-lezer. De persoon met de NFC-lezer hoeft zelf niet met zijn DigiD in te loggen.

Andere opties Op de website van Logius staan nog andere opties om problemen met inloggen met DigiD (op niveau substantieel) op te lossen. Eén ervan is de papieren aanvraagprocedure, een andere optie is DigiD Machtigen, zodra dat ook op niveau substantieel is gebracht. Op genoemde site staan tips voor vraagstukken rondom veranderingen op het gebied van inloggen met DigiD op niveau substantieel en voorbeelden van communicatie hierover waar de gemeente gebruik van kan maken. Identificeren met DigiD Tegenover voornoemde ongemakken staat het gemak van de identificatie met DigiD voor zowel de inwoner als ook de gemeente. Deze werkwijze maakt het mogelijk om de bijstandsaanvraag volledig digitaal te beoordelen. Vooral bij de verkorte aanvraag kan dit bijdragen aan een zeer snelle en eenvoudige afhandeling. Conclusie De gemeente heeft – als het goed is - inmiddels de mogelijkheid voor het legitimeren met een geldig rijbewijs ingericht. De digitale aanvraag is niet verplicht. Wel geldt voor alle overheidsinstanties per 2026 de Wet modernisering elektronisch bestuurlijk verkeer (Wmebv). Hierin zijn de Awb en nog diverse andere wetten aangepast op de mogelijkheden van elektronisch verkeer tussen inwoners, bedrijven en overheid.

22 Stimulansz • Handreiking Participatiewet in balans • 15 juni 2026 2.4 IOAW, IOAZ en Bbz IOAW en IOAZ In de IOAW en IOAZ is artikel 13 lid van de IOAW/Z op eenzelfde manier gewijzigd als de Participatiewet, zodat ook bij die regelingen identificatie met een rijbewijs en DigiD mogelijk wordt. En ook kan voor deze regelingen een volledig aanvraag en beoordeling eventueel digitaal plaatsvinden. Bbz De grondslag voor het Bbz staat in artikel 78f Pw, waardoor de wijzigingen met betrekking tot de identificatie met rijbewijs en optioneel via DigiD ook hiervoor gelden. 23 Stimulansz • Handreiking Participatiewet in balans • 15 juni 2026 3 Vereenvoudiging aanvraagprocedure Deze wijzigingen zijn ingegaan per 1 januari 2026 De aanvraag van een bijstandsuitkering is voor veel inwoners ingewikkeld en tijdrovend. De aanvraagprocedure wordt door inwoners als (te) lang ervaren. Er geldt een beslistermijn van 8 weken. Dit alles werkt vaak belemmerend in de stap van uitkering naar (deeltijd)werk en weer terug. Vooral bij een korte periode van werk of flexibel werk moet die procedure steeds weer opnieuw doorlopen worden en zit men lang in financiële onzekerheid. Door de combinatie van een aantal wijzigingen wordt de (behandeling van de) aanvraag sneller en eenvoudiger. Onder de vereenvoudiging van de aanvraagprocedure vallen hier de volgende onderwerpen: 1. Meldingsdatum is aanvraagdatum; 2.