D08. 20240328 RIB Plan van aanpak Huiselijk geweld en kindermishandeling.pdf

Aan de gemeenteraad

datum

28 maart 2024

behandeld door

Dennis van Noort

ons kenmerk

2024- 0027844

doorkiesnummer Onderwerp

Plan van aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling

Geachte mevrouw, heer, Met deze raadsinformatiebrief brengt het college van B&W u op de hoogte van het tot stand komen van het plan van aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling voor de gemeente Papendrecht. Aanleiding De gemeenteraad heeft verzocht om een plan van aanpak voor de bestrijding van kindermishandeling en huiselijk geweld op te stellen. Via het aanbieden van dit plan van aanpak voldoen we graag aan dit verzoek, en daarmee aan de ingediende motie van D66. Dit plan van aanpak heeft veel samenhang met al bestaande of aankomende programma's, zoals de Integrale Wijkaanpak en de Routekaart Jeugd. Met dit plan willen proactief stappen zetten om onze aanpak van kindermishandeling en huiselijk geweld te verbeteren, in afwachting van de nog op te stellen regiovisie Huiselijk geweld waarvoor het proces binnenkort van start gaat. Mocht de nieuwe regiovisie leiden tot nieuwe inzichten of acties dan stellen we dit plan van aanpak bij. We willen in onze aanpak niet alleen aan symptoombestrijding doen, maar juist in beeld brengen waar huiselijk geweld en kindermishandeling vandaan komt. De basis voor het plan van aanpak is daarom een verkenning in de literatuur naar de vormen en oorzaken van mishandeling en een analyse van beschikbare data over het onderwerp, inclusief risico- en beschermende factoren op lokaal en wijkniveau.

Tegelijk willen we ook geen dingen dubbel doen maar zoveel mogelijk versterken wat kwetsbare inwoners in dergelijke situaties écht helpt. Onderdeel van de verkenning is dus ook een inventarisatie van bestaande en toekomstige initiatieven rond het thema en een analyse op de ketenaanpak. In deze raadsinformatiebrief noemen we alleen de belangrijkste conclusies van deze verkenning. Op basis van de verkenning heeft het college een concreet plan van aanpak vastgesteld met specifieke stappen en een tijdsplanning. Conclusie verkenning Uit de gegevens van Veilig Thuis blijkt niet of de omvang van de problematiek in aantal personen is toegenomen of afgenomen. Wel zien we een stijgende trend in het aantal gestarte (melding)dossiers kindermishandeling (gestarte casussen) wat mogelijk duidt op een groeiende problematiek. Bij huiselijk geweld en ouderenmishandeling is er geen eenduidige trend in aantal meldingen of gestarte meldingdossiers. Maar dat betekent niet dat er geen sprake kan zijn van een groeiende problematiek. Voor alle typen mishandeling geldt dat niet alle problematiek altijd wordt gemeld en in beeld is bij instanties. In regionaal verband worden al langere tijd gesprekken met onder andere Veilig Thuis gevoerd om tot meer precieze cijfers en duiding te komen. Tot op heden heeft dit nog niet geleid tot het gewenste resultaat.

Het college blijft daarom ook aandringen op cijfers en duiding voor Papendrecht. De verkenning laat verder de stijgende aanwezigheid van bepaalde risicofactoren voor mishandeling in huishoudens zien. Bijvoorbeeld op het vlak van psychische problematiek (risico op angst of depressie, GGZ-gebruik), financiën (moeite met rondkomen, bijstandsuitkering), ernstige eenzaamheid bij volwassenen, en specifieke doelgroepen zoals eenoudergezinnen. Wanneer we kijken naar het al bestaande en toekomstig aanbod en programma's zien we dat er al veel wordt gedaan op de genoemde risicofactoren en beschermende factoren. Lokaal is er bijvoorbeeld het actieplan Armoede en schuldenproblematiek, waarin de focus ligt op het verbeteren

van de financiële positie van gezinnen. Ook werken we samen met partners aan een plan van aanpak Eenzaamheid. Regionaal zetten we aanzienlijk in op het verbeteren van de veiligheids- en jeugdbeschermingsketen zelf. De verkenning laat ook zien dat als het gaat om tegengaan van risicofactoren de meeste winst te behalen is in de wijk Kraaihoek. Dit sluit aan bij de Integrale Wijkaanpak, gefocust op de wijken Kraaihoek en Middenpolder. Plan van aanpak Het doel van dit plan van aanpak is, zoals in de inleiding al benoemd, het versterken van de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling. Daarmee willen we de ingrijpende problemen in gezinnen waar mogelijk voorkomen en terugdringen. Zoals aangegeven ontbreekt echter wel benodigde data vanuit Veilig Thuis om de aanpak nog doelgerichter te maken en komt er een nog op te stellen regiovisie op dit thema. Omdat we de urgentie van het thema inzien acteren we al wel ,maar zien we dit plan van aanpak tegelijk als groeidocument. Onderdeel van het plan is allereerst het inzetten op een betere informatievoorziening om de aanpak gerichter te kunnen maken. Dit doen we door in 2024 ambtelijk en bestuurlijk in gesprek te gaan met Veilig Thuis en hier afspraken over te maken. Gezien de uitkomsten van de verkenning en de beperkte informatievoorziening richt het plan zich niet zozeer op het weer toevoegen van nieuwe initiatieven en projecten.

Er is namelijk al veel. We willen juist inzetten op het versterken van bestaande en toekomstige initiatieven rond kindermishandeling en huiselijk geweld, die écht werken voor inwoners. Eén van de speerpunten is daarom monitoring. Want hoewel er al veel gebeurt, zijn de effecten nog niet altijd volledig duidelijk. We willen beter begrijpen wat de effecten van onze interventies zijn op het vlak bijvoorbeeld armoede en eenzaamheid. Dit kunnen namelijk risicofactoren zijn van huiselijk geweld en kindermishandeling. Een ander speerpunt is het verbeteren van de ketensamenwerking, lokaal en regionaal. Zo nemen we maatregelen om professionals van Sterk Papendrecht te trainen op dit thema en werken we aan de lokale en regionale implementatie van het Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming. Tot slot stellen we aan u voor om uiterlijk in het vierde kwartaal van 2024 beeldvormend over dit thema verder te spreken met u als raad. Zo kunnen wij u nog verder op de inhoud meenemen en over de uitvoering van het plan van aanpak van gedachten wisselen. Wij komen hier bij uw agendacommissie op terug.

Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van Papendrecht, de secretaris, de burgemeester,

J.M. Ansems

M.J.M. van Driel

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

Inhoudsopgave 1. Definitielijst ........................................................................................................................ 4 2. Inleiding ............................................................................................................................. 5 3. Vormen kindermishandeling, huiselijk geweld, en ouderenmishandeling ........................... 5 4. Data-analyse Papendrecht ................................................................................................ 6 4.1 Veilig Thuis meldingen ................................................................................................. 6 4.2 Jeugdbeschermingsmaatregelen ................................................................................. 9 4.3 Demografie .................................................................................................................10 5. Risicofactoren & beschermende factoren .........................................................................11 5.1 Kindermishandeling ....................................................................................................12 5.2 Huiselijk geweld ..........................................................................................................13 5.3 Ouderenmishandeling .................................................................................................13 6.

Data risico- en beschermende factoren Papendrecht .......................................................14 6.1 Kindermishandeling ....................................................................................................15 6.2 Huiselijk geweld ..........................................................................................................16 6.3 Ouderenmishandeling .................................................................................................17 6.4 Data op wijkniveau ......................................................................................................17 6.4.1 Kindermishandeling & huiselijk geweld .................................................................18 2

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

5.4.2 Ouderenmishandeling ..........................................................................................18 6. Huidige ontwikkelingen .....................................................................................................19 7. Conclusie .........................................................................................................................21 Bijlage 1: huidige en toekomstige aanpak & ontwikkelingen .................................................23

3

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

1. Definitielijst Hieronder worden de definities weergegeven van de in deze verkenning gebruikte termen. Kindermishandeling Kindermishandeling is huiselijk geweld gericht op kinderen onder de 18 jaar. Het omvat elke vorm van geweld waarbij een minderjarige zich bedreigd voelt of slachtoffer is. Dit kan gaan om zowel fysiek, psychisch als seksueel geweld, door ouders of andere personen van wie de minderjarige afhankelijk is, actief of passief opdringen en waarbij ernstige schade, zoals fysiek of psychisch letsel wordt berokkend aan de minderjarige (zie art. 1.1.1 Wmo 2015 en art. 1.1 Jeugdwet, 2015). Huiselijk geweld Bij huiselijk geweld wordt er geweld (of bedreiging daarmee) gepleegd door iemand uit de huiselijke of familiekring van het slachtoffer. De term "huiselijk" verwijst niet naar de locatie van het geweld, maar naar de relatie tussen de dader en het slachtoffer, zoals een (ex)partner, gezins- en familieleden, huisvrienden of mantelzorgers. Het geweld kan zowel fysiek, seksueel als psychisch van aard zijn (Veilig Thuis, z.d.). Ouderenmishandeling Personen van 65 jaar of ouder waar huiselijk geweld plaatsvindt vallen onder ouderenmishandeling. Bij ouderenmishandeling wordt er fysieke, psychische of materiële schade toegebracht door handelingen of nalatigheden door personen die een terugkerende persoonlijke of professionele relatie met de oudere hebben.

Deze personen zijn vaak een bron van afhankelijkheid voor de oudere (VWS, 2011; H. Comijs 1996). Ouderen lopen een verhoogd risico op misbruik, wat kan escaleren van kwaad tot erger. Misbruik van ouderen vindt plaats in zowel huiselijke kring als in zorginstellingen. De term "huiselijke kring" verwijst naar partners, ex-partners, gezinsleden, familieleden of huisvrienden. 4

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

Femicide Femicide is ernstig geweld tegen vrouwen en kinderen, mogelijk leidend tot moord (SterkHuis, 2023). Het ontstaat vaak als een extreem gevolg van een patroon van huiselijk geweld, met herkenbare waarschuwingssignalen voor een fatale afloop. Slachtoffers, vaak geïsoleerd en afhankelijk, ervaren schaamte en angst voor wraak. Femicide komt in alle lagen van de samenleving voor, ook onder jongeren, waar "dating violence" een voorspeller is van ernstig geweld in latere relaties. Femicide wordt beschouwd als een uitkomst van huiselijk geweld. In deze verkenning wordt femicide dus ook meegenomen onder de noemer van huiselijk geweld.

2. Inleiding De data van Veilig Thuis toont een stijging in het aantal meldingen kindermishandeling in 2019 t/m 2023 binnen gemeente Papendrecht. De gemeenteraad verzocht een Plan van Aanpak op te stellen voor de bestrijding van kindermishandeling en huiselijk geweld (Motie D66 IVP, 11.M2 met als indiendatum 2 februari 2023) om in het eerste kwartaal van 2024 op te leveren. Tevens heeft de raad verzocht ook femicide hierin mee te nemen. Om een volledig beeld te scheppen wordt ook het thema ouderenmishandeling meegenomen. Een eerste stap in het opstellen van het plan is meer inzicht krijgen in de problematiek en het reeds bestaande aanbod en ontwikkelingen, zo is er bijvoorbeeld veel samenhang met programma's als de Integrale Wijkaanpak en de Routekaart Jeugd. Om deze reden is er gestart met het uitvoeren van een verkenning, die hier voor u ligt. Om de verkenning vorm te geven zijn gegevens over de risicofactoren & beschermende factoren van kindermishandeling, huiselijk geweld, en ouderenmishandeling in kaart gebracht. Om data te vergaren is gebruik gemaakt van de volgende bronnen: • Rapportages van Veilig Thuis; • Dashboard van Veilig Thuis; • Dashboard Service Organisatie Jeugd; • Openbare databronnen; • Persoonlijke communicatie met de betrokken partijen. Het eerste deel van deze verkenning zal ingaan op de verschillende vormen van mishandeling.

Vervolgens zal een analyse worden weergegeven van de beschikbare data rondom het onderwerp, waaronder data over de risicofactoren en beschermende factoren, zowel op lokaal niveau als op wijkniveau. Als laatst wordt er ingegaan op het reeds bestaande en toekomstige aanbod en ontwikkellijnen.

3. Vormen kindermishandeling, huiselijk geweld, en ouderenmishandeling Kindermishandeling, huiselijk geweld, en ouderenmishandeling kunnen plaatsvinden in verschillende vormen (Veilig Thuis ZHZ, z.d.): • Fysiek geweld: dit omvat handelingen zoals slaan, schoppen en andere vormen van fysieke mishandeling. 5

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

•

•

• •

Psychisch geweld: hieronder valt niet-incidenteel uitschelden, vernederen, dreigen met geweld, vernieling van eigendommen, financieel uitbuiten, het ontzeggen van beslissingsbevoegdheid of het zaaien van angst. Ook het getuige zijn van partnergeweld of de mishandeling van broertjes of zusjes valt hieronder. Seksueel geweld: dit omvat alle seksuele handelingen die een volwassene een persoon oplegt met als doel de seksuele behoeften van ouder(s) of derde(n) of een andere volwassene te bevredigen, of om er financieel voordeel uit te halen. Voorbeelden hiervan zijn ongewenste aanrakingen, seks tegen iemands wil of chantage via sociale media. Lichamelijke verwaarlozing: hierbij wordt niet voorzien in de basisbehoeften zoals voeding, kleding, onderdak, bescherming tegen kou of gevaren, medische zorg en een geschikte leefomgeving. Psychische verwaarlozing: dit houdt in dat er langdurig tekort wordt geschoten in gepaste omgang en het geven van positieve aandacht aan de persoon.

4. Data-analyse Papendrecht Recentelijk is een analyse op de data van Veilig Thuis uitgevoerd met als doel de omvang van de problematiek kindermishandeling in kaart te brengen. Echter bleken de beschikbare data onvoldoende geschikt om een beeld van de omvang van de problematiek te scheppen; essentiële data zijn niet beschikbaar (het aantal unieke jeugdigen waarbij sprake is van kindermishandeling). De huidige systemen en processen zijn hier niet op ingericht. Hieronder wordt een analyse weergegeven op de data die wel beschikbaar zijn, gerelateerd aan het thema kindermishandeling, huiselijk geweld, en ouderenmishandeling.

4.1 Veilig Thuis meldingen Veilig Thuis heeft het aantal meldingen kindermishandeling, huiselijk geweld, en ouderenmishandeling inzichtelijk. Het aantal meldingen zegt echter niets over het aantal unieke personen waarbij sprake is van kindermishandeling, huiselijk geweld, of ouderenmishandeling. Er kunnen bijvoorbeeld tien meldingen over één persoon, gezin, of incident gedaan worden. Ook kan niet ieder incident waarover melding wordt gedaan betiteld worden als "kindermishandeling", "huiselijk geweld", of "ouderenmishandeling". Bij een melding gaat het namelijk over een vermoeden van mishandeling. In bepaalde gevallen kan dit vermoeden vervolgens bevestigd of ontkracht worden. In andere gevallen kan een vermoeden niet bevestigd en niet ontkracht worden. In afbeelding 1 is te zien dat in de gemeente Papendrecht over de jaren heen een stijging is in het aantal meldingen kindermishandeling bij Veilig Thuis. In afbeelding 2 is te zien dat deze stijging grotendeels komt door meldingen vanuit de politie. De politie en Veilig Thuis hebben de afspraak dat de politie bij veiligheidszorgen direct melding doet, waar andere inwoners ook de mogelijkheid hebben een adviesvraag in te dienen in plaats van direct melding te doen. Voor huiselijk geweld is geen eenduidige trend te zien in het aantal meldingen bij Veilig Thuis over de jaren heen voor gemeente Papendrecht.

Wel wordt ook hier veel gemeld door de politie.

6

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

Met betrekking tot ouderenmishandeling is het aantal meldingen relatief laag; het gaat hier op zijn hoogst om 10 meldingen per jaar, namelijk in 2021. Omdat de aantallen dermate laag zijn wordt niet specifiek ingegaan op de meldersgroep politie. Echter is er de laatste jaren wel sprake van vergrijzing, waardoor er steeds meer ouderen komen (afbeelding 9). De verwachting vanuit professionals is dat een deel van de ouderenmishandeling, maar ook kindermishandeling en huiselijk geweld niet in beeld is bij instanties (persoonlijke communicatie, Veilig Thuis, 2023). Afbeelding 1: meldingen VT

Afbeelding 2: meldingen VT politie

7

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

Naast het aantal meldingen, heeft Veilig Thuis ook het aantal gestarte dossiers op basis van een melding inzichtelijk. Het proces na het binnenkomen van een melding bij Veilig Thuis ziet er als volgt uit. Na een binnengekomen melding kunnen meerdere keuzes gemaakt worden; 1. Bij triage kan beoordeeld worden dat er niets mee hoeft te gebeuren, omdat de melding bijvoorbeeld onterecht was. In dit geval wordt het dossier direct gesloten na het triagebesluit. 2. Als er bij het gezin al reeds hulpverlening betrokken is, kan de melding worden overgedragen naar betreffende partij. In dit geval wordt het dossier direct gesloten na de overdracht, óf blijft het dossier open voor monitoring na de overdracht. Wanneer er bijvoorbeeld sprake is van overdracht van een dossier naar Sterk Papendrecht, betekent dit niet per definitie dat er geen sprake is van het type mishandeling, maar het vermoeden is niet zo heftig dat vervolg en onderzoek plaats moet vinden. 3. Soms is een onderzoek of de dienst "Voorwaarden & Vervolg" benodigd naar aanleiding van de melding. "Voorwaarden & Vervolg" houdt in dat een medewerker van Veilig Thuis voorwaarden aan de leef- en/of opvoedsituatie stelt, op basis waarvan de thuissituatie veilig wordt en blijft. Er komt een plan hoe aan de voorwaarden gewerkt gaat worden. In dit geval wordt er nog gemonitord na overdracht, dus blijft het dossier open.

Tijdens het monitoren staat het dossier nog open, wat betekent dat nieuwe meldingen hierin worden geregistreerd. Zodra het dossier is afgesloten, wordt er bij een nieuwe melding over hetzelfde gezinssysteem dus een nieuw dossier gestart. Dit betekent dat de kwartaaldata niet met zekerheid wat zegt over het aantal unieke gezinssystemen waarover melding is gedaan. Hier is het huidige systeem niet op ingericht. Wel is te zien of er een toename of afname is in het aantal gestarte meldingdossiers t.o.v. de voorgaande perioden. Daarnaast gaat zoals eerder benoemt het ook bij een meldingdossier niet per definitie over het betitelen van de casus als "kindermishandeling", "huiselijk geweld", of "ouderenmishandeling", maar een vermoeden van. In afbeelding 3 is te zien dat er op kwartaalbasis vanaf het tweede kwartaal van 2020 een algehele stijging is in het gestarte aantal meldingdossiers met betrekking tot een vermoeden van kindermishandeling. Afbeelding 3: aantal gestarte (melding)dossiers kindermishandeling VT - Papendrecht

In afbeelding 4 is te zien dat het aantal gestarte dossiers op basis van een melding met betrekking tot huiselijk geweld fluctueert. Er is over de jaren heen geen eenduidige stijging of daling te zien.

8

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

Afbeelding 4: aantal gestarte (melding)dossiers huiselijk geweld VT - Papendrecht

In afbeelding 5 is het aantal gestarte dossiers op basis van meldingen te zien voor ouderenmishandeling. Het gaat hier per kwartaal slechts om één tot drie gestarte meldingdossiers. Afbeelding 5: aantal gestarte (melding)dossiers kindermishandeling VT – Papendrecht

4.2 Jeugdbeschermingsmaatregelen Naast de data van Veilig Thuis, gericht op het aantal meldingen en gestarte meldingdossiers, is er data van het aantal jeugdigen met een jeugdbeschermingsmaatregel beschikbaar. Let op, deze data staan alleen in relatie tot het onderdeel kindermishandeling, en niet per definitie tot huiselijk geweld of ouderenmishandeling. Het opleggen van een jeugdbeschermingsmaatregel werkt als volgt. Bij ernstige problemen in het gezin kan verplicht hulp worden opgelegd bij de opvoeding van het kind. De kinderrechter kan hiervoor een jeugdbeschermingsmaatregel opleggen ter bescherming van het kind. Dit kan een ondertoezichtstelling (gezin krijgt verplichte hulp en ondersteuning bij het opvoeden) zijn, of een voogdijmaatregel (hierbij verliest de ouder/verzorger het gezag over het kind). Dit kan mogelijk samengaan met een uithuisplaatsing. Een jeugdbeschermingsmaatregel kán dus mogelijk volgen op een Veilig Thuis melding, maar dit hoeft lang niet altijd het geval te zijn. In afbeelding 6 is het aantal jeugdigen met een jeugdbeschermingsmaatregel in Papendrecht over de jaren heen inzichtelijk. Hier is te zien dat het aantal jeugdigen met een jeugdbeschermingsmaatregel (ondertoezichtstelling en/of voogdij) afneemt sinds 2019, maar in 2023 weer licht stijgt. Dit betekent dat het aantal jeugdigen waarbij de 9

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

veiligheidsproblematiek dermate groot is dat er een jeugdbeschermingsmaatregel wordt ingezet over het algemeen af nam over de jaren, met weer een lichte stijging in 2023. * Afbeelding 6: jeugdigen met jeugdbeschermingsmaatregel Papendrecht

*Cijfers van 2023 zijn mogelijk nog niet volledig i.v.m. declaratieachterstanden.

4.3 Demografie Onderstaand (afbeelding 7 en 8) is het totaal aantal inwoners en aantal jeugdige inwoners van gemeente Papendrecht weergegeven. In de data van Veilig Thuis is een stijgende trend in meldingen kindermishandeling te zien, en een trend in het aantal gestarte meldingdossiers kindermishandeling. In onderstaande data is te zien dat dit niet te verklaren is door simpelweg een stijging in de populatie en het aantal jeugdigen binnen de populatie.

Afbeelding 7: aantal inwoners Papendrecht

10

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

Afbeelding 8: aantal jeugdigen Papendrecht

Daarnaast zal toekomstig door de vergrijzing het aantal ouderen binnen Papendrecht stijgen (OCD, 2021). Zie afbeelding 9. Dit vergroot tevens de kans op ouderenmishandeling. Ook komt de zorg steeds meer onder druk te staan, wat mogelijk een risicofactor vormt voor beroepskrachten, mantelzorgers en familieleden. Afbeelding 9: vergrijzing Papendrecht

5. Risicofactoren & beschermende factoren De drie typen mishandeling gaan gepaard met risicofactoren en beschermende factoren. Risicofactoren zijn gedragingen, omstandigheden, of kenmerken die problemen vergroten. Beschermende factoren zijn tegenhangers voor risicofactoren die bescherming bieden. Beschermende factoren kunnen gezien worden als buffer, zo kan dit bijvoorbeeld een ouder extra veerkracht geven ondanks negatieve omstandigheden. Over het algemeen ontstaat mishandeling bij een combinatie van risicofactoren, en onvoldoende aanwezigheid van beschermende factoren. Let op, de aanwezigheid van (een) risicofactor(en) betekent niet per definitie dat er sprake is van mishandeling. Daarentegen kan mishandeling ook voorkomen zonder aanwezigheid van risicofactoren. Dit varieert per situatie (Richtlijnen jeugdhulp & jeugdbescherming, z.d.). Risicofactoren en beschermende factoren zijn nauw aan elkaar gelinkt. Een risicofactor is vaak, als je deze ombuigt juist, een beschermende factor en vice versa. Zo kan bijvoorbeeld een gebrek aan eigenwaarde een risicofactor zijn, terwijl een positief zelfbeeld juist een beschermende factor kan zijn. 11

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

De risicofactoren en beschermende factoren in deze verkenning zijn gebaseerd op de risicofactoren en beschermende factoren uit de meldcode Huiselijk Geweld en Kindermishandeling (KNMT, 2021).

5.1 Kindermishandeling Ouders willen vaak veranderen, maar weten niet altijd hoe. Psychische problemen, gebrekkige opvoedingsvaardigheden, of stress zijn voorbeelden van risicofactoren bij kindermishandeling. Ook traumatische jeugdervaringen van de ouder vergroten het risico op mishandeling van het eigen kind. Daarnaast kan een ouder meer stress ervaren door de zorg voor kinderen met extra behoeften en gedragsproblemen. Ook factoren als een ongewenste zwangerschap, kunnen een rol spelen. Onderzoek benadrukt dat problemen die specifiek met de ouder te maken hebben, zoals psychische problemen, een ouder die zelf mishandeld is geweest, of huiselijk geweld tussen partners de belangrijkste voorspellende factoren zijn voor kindermishandeling (Alink et al., 2011; Mulder, 2014; Stith et al., 2009). Tabel 1: risicofactoren kindermishandeling Ouder

Omgeving

Kind

Interactie ouder-kind

-Mishandeling van een eerder kind -Financiële problemen -Ongewenst of tegenvallend -Gebrek aan kennis over -mishandeling of verwaarlozing in eigen (armoede) kind opvoeding, vreemde verleden -werkloosheid, lage -huilbaby verwachtingen of opvattingen -persoonlijkheidsstoornis: impulsiviteit, opleiding, gebrek aan -kind met (meervoudige) -negatieve ouderinstabiliteit, agressie, suïcideneiging, perspectief handicap kindinteractie moord -weinig steun van familie -kind met ontwikkelings- en -ongewenste zwangerschap -(risico op) angst of depressie en omgeving gedragsprobleem (ADHD, -negatief ervaren -verslaving: alcohol, drugs, gokken (isolement) autisme, ODD) zwangerschap (medische -(lichte) verstandelijke handicap -nieuwe migranten, -prematuur, of dysmatuur complicaties, geweld, -ontkenning ernst kindermishandeling illegalen geboren kind relatieproblemen) -verbaal of lichamelijk relationeel geweld -adoptiekind, pleegkind, of -stressfactoren in gezin (bv. -vader of moeder is jonger dan 20 jaar stiefkind verhuizing, scheiding) -alleenstaand ouderschap -groot gezin van drie of meer -afhoudend jegens gezondheidszorg en kinderen hulpverlening (no-shows) -kind dat eerder mishandeld -chronische ziekte met extra belasting is voor kind en gezin *Bron: meldcode huiselijk geweld & kindermishandeling

Bij beschermende factoren voor kindermishandeling kan bijvoorbeeld gedacht worden aan goede kennis over opvoeding en ontwikkeling, of een ondersteunende partner. Maar ook aan goede sociale vaardigheden of een positief zelfbeeld van het kind, waardoor deze mogelijk minder (ernstige) nadelige gevolgen ervaart van kindermishandeling. Tabel 2: beschermende factoren kindermishandeling Ouder

Omgeving

Kind

-Competentie en draagkracht: ouders kunnen -Steun uit informeel netwerk; er is -Kind is sociaal vaardig, kan gevoelens opvoeding qua tijd en energie aan tenminste een betrouwbaar goed verwoorden, probleemoplossend -positief zelfbeeld persoon vermogen -partner ondersteunt en deelt in zorg en opvoeding -die het kind kan opvang of de -positief zelfbeeld -ouders hebben vervelende jeugdervaringen goed ouders praktisch, materieel, of -bovengemiddelde intelligentie verwerkt emotioneel bijstaan -aantrekkelijk uiterlijk, kind ziet er leuk -ouders kunnen steun putten uit eigen liefdevolle -steun uit informeel netwerk: uit opvoeding instanties helpen ouder(s) en/of -kind heeft goede relatie met andere -ouders zijn in staat steun uit omgeving te vragen en kind (bijvoorbeeld volwassene(n) naast ouders deze goed te gebruiken -veerkracht, kind kan staande blijven in

12

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

-ouders zijn aanwezig en emotioneel beschikbaar voor het kind -ouders zijn flexibel en kunnen omgaan met veranderingen

jeugdgezondheidszorg, huisarts, allerlei sociale situaties, toont kerk) veerkracht; -kind is bereid en in staat te veranderen, kan naar eigen aandeel kijken en nieuwe dingen aanleren *Bron: meldcode huiselijk geweld & kindermishandeling

5.2 Huiselijk geweld Bij huiselijk geweld kan sprake zijn van risicofactoren, zoals psychische problematiek, sociale isolatie, en bijvoorbeeld alcohol- of drugsgebruik. In tegensteling tot bij kindermishandeling is er minder onderzoek bekend over welk type risicofactoren het meest verband houden met huiselijk geweld. Wel is aannemelijk dat dit mogelijk net als bij kindermishandeling de factoren zijn die met de pleger zelf te maken hebben. Tabel 3: risicofactoren huiselijk geweld -alcohol- of drugsmisbruik -dreigen met geweld -psychiatrische aandoening -geestelijke/lichamelijke handicap -pleger/getuige/slachtoffer zijn geweest van geweld -crimineel verleden -specifieke omstandigheden -dreiging met geweld -verminking -dodelijk ongeluk of ongeluk met letsel tot gevolg -afpersing -chantage -schuldbinding of afkopen -geen beschikking hebben over eigen geld of bezittingen -onredelijke hoge afdracht van inkomsten -vrijheidsbeperking en sociale isolatie -gedwongen huwelijk -(dreiging met) verstoting of echtscheiding, in het bijzonder bij migranten zonder verblijfsvergunning -geïsoleerd leefpatroon (sociaal isolement) -(dreigen met) afpakken van kinderen -partner met lager opleidingsniveau, werkeloosheid en alcohol/druggebruik -mishandeling van dieren *Bron: meldcode huiselijk geweld & kindermishandeling

Bij de beschermende factoren van huiselijk geweld is er sprake van een overlap met de beschermende factoren van kindermishandeling. Ook hier kan bijvoorbeeld worden gedacht aan een positief zelfbeeld. Daarnaast kunnen vertrouwen, een goede gezondheid, en het op orde hebben van basisvoorwaarden zoals inkomen, voedsel, onderdak, et cetera ook gelden als beschermende factor voor huiselijk geweld. Tabel 4: beschermende factoren huiselijk geweld (volwassenen) -zelfvertrouwen en positief zelfbeeld -stabiele persoonlijkheid -goede gezondheid -positieve jeugdervaringen -sociale vaardigheden -kan spanning en conflicten uitpraten -erkenning van het geweld door het slachtoffer -heeft sociale steun -sociale cohesie in de buurt -voldoende hulp beschikbaar -voldoende materiële basisvoorwaarden (inkomen, voedsel, onderdak) *Bron: meldcode huiselijk geweld & kindermishandeling

13

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

5.3 Ouderenmishandeling Uit onderzoek blijkt dat het risico op ouderenmishandeling toeneemt met het ouder worden. Ook neemt dit toe naarmate de oudere meer zorg nodig heeft. Vaak is de oudere afhankelijk van de pleger. In veel gevallen is dit een naaste. Het kan bijvoorbeeld zo zijn dat plegers zelf problemen hebben, bijvoorbeeld op financieel vlak of een verslaving. Ook kan het zo zijn dat de langdurige verzorging van de oudere steeds zwaarder wordt, waardoor dit leidt tot ontspoorde mantelzorg, wat vaak niet moedwillige mishandeling is (Veilig Thuis GV, z.d.). Andersom kan ook ouderenmishandeling plaatsvinden, bijvoorbeeld bij een echtpaar waardoor een van de twee dementerend is en agressief wordt naar de ander. Tabel 5: risicofactoren ouderenmishandeling Ouderenfactoren

Plegerfactoren

-Toenemende afhankelijkheid van zorg door lichamelijke en -Afhankelijkheid: de pleger kan afhankelijk zijn van het geestelijke achteruitgang slachtoffer, bijvoorbeeld voor huisvesting, sociale -afhankelijkheid van financiële of emotionele aard contacten of inkomen -vermijden van contact of conflictueuze relatie met -overbelasting: de zorg is teveel geworden of de zorg/hulpverleners zorgbehoefte is groter dan dat de mantelzorger kan -familiegeschiedenis: gewelddadig met elkaar omgaan kan van bieden. Ook kan de pleger te kampen hebben met generatie op generatie worden overgedragen langdurige werkloosheid, moeilijkheden op het werk, -ingrijpende voorvallen: er is stress ontstaan door een verhuizing, de relatieproblemen, of schulden dood van een geliefd persoon, verlies van een baan of scheiding -psychische gesteldheid: de pleger kan psychiatrische van een huisgenoot. Er kan sprake zijn van financiële nood problemen of ontwikkelingsstoornissen hebben -isolement: het slachtoffer heeft weinig contact met de buitenwereld -alcoholisme, drugs- en gokverslaving vergroot het risico van mishandeling *Bron: meldcode huiselijk geweld & kindermishandeling

Ook voor ouderenmishandeling zijn er verschillende factoren die beschermend werken, zowel voor de oudere als voor de pleger. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan weerbaarheid van de oudere waarbij deze de eigen regie heeft over zijn of haar leven. Of kennis van het onderwerp grensoverschrijdend gedrag en mishandeling. Bij de pleger kan bijvoorbeeld gedacht worden aan voldoende informatie en ondersteuning om overbelasting van mantelzorg tegen te gaan, en ook kennis van het onderwerp grensoverschrijdend gedrag en mishandeling. Tabel 6: beschermende factoren ouderenmishandeling Ouderenfactoren

Plegerfactoren

-Sociaal netwerk, verschillende goede contacten met familie en/of vrienden -fit, vitaal, en zoveel mogelijk behouden van eigen regie -kennis van het onderwerp ‘grensoverschrijdend gedrag en mishandeling’. Indien de oudere professionele zorg/ondersteuning ontvangt thuis of in een instelling, kennis van de door de organisatie gehanteerde beleidsregels, klachtregeling, en hulpmogelijkheden.

-Voldoende informatie en ondersteuning om overbelasting tegen te gaan -klimaat waarin knelpunten, ‘tegen het plafond aanzitten’ bespreekbaar zijn -klimaat waarin ‘zorgen’ of ‘gevoelens dat er iets niet pluis is’ bespreekbaar zijn -kennis van het onderwerp ‘grensoverschrijdend gedrag en mishandeling’. Indien de oudere professionele zorg/ondersteuning ontvangt thuis of in een instelling, kennis van de door de organisatie gehanteerde beleidsregels, klachtregeling, en hulpmogelijkheden.

*Bron: meldcode huiselijk geweld & kindermishandeling

6. Data risico- en beschermende factoren Papendrecht Zoals aan het begin van de verkenning benoemd is de data van Veilig Thuis niet toereikend om wat te zeggen over de omvang van de problematiek. Omdat kindermishandeling, huiselijk 14

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

geweld, en ouderenmishandeling complexe onderwerpen zijn met mogelijk grote gevolgen voor de betrokkenen wordt in dit hoofdstuk nader onderzoek gedaan naar de data over de risicofactoren en beschermende factoren van deze typen mishandeling in de gemeente Papendrecht. In de volgende onderdelen wordt een overzicht van de data per type mishandeling weergegeven. Bepaalde risicofactoren en beschermende factoren zijn overlappend voor de verschillende soorten mishandeling. Door op een dieper niveau naar deze data te kijken kunnen we aannemelijk maken of er mogelijk sprake is van een groeiende problematiek, en een (gedeeltelijke) verklaring hierachter vinden. De data zijn niet één op één met elkaar te vergelijken. Zo verschillen per indicator de jaren waarvan data beschikbaar is, en zo gaat de ene indicator bijvoorbeeld over het aantal personen met een problematiek, en de andere indicator over het aantal personen met een risico op een specifieke problematiek. Daarnaast gaat de ene indicator over absolute aantallen (bijvoorbeeld het aantal gescheiden inwoners), en de andere indicator over een procentueel aandeel ten opzichte van de inwonerpopulatie (bijvoorbeeld het aandeel inwoners met moeite met rondkomen).

In de volgende onderdelen worden de indicatoren die een stijging of daling in negatieve zin tonen uitgelicht.* Een kanttekening die in acht genomen dient te worden bij de interpretatie is dat we op lang niet alle risicofactoren en beschermende factoren data ter beschikking hebben, het gaat dus alleen over de factoren waar data over beschikbaar is. *De stijging of daling is gemeten door de eerst beschikbare data te vergelijken met de meest recente data.

6.1 Kindermishandeling Onderstaand overzicht (tabel 7) laat een toename zien op bepaalde risicofactoren van kindermishandeling binnen gemeente Papendrecht. Deze zijn zichtbaar in tabel 7 in de rode vakken met een pijl omhoog. Zo zien we bij de risicofactoren van kindermishandeling die bij de ouder liggen (ouderfactoren) een toename over de afgelopen jaren in het aantal volwassenen dat een risico op angst op depressie heeft. Ook zien we een stijging bij het aantal volwassenen dat gebruik maakt van geestelijke gezondheidszorg, het aantal volwassenen dat overmatig drinkt, en het aantal eenoudergezinnen. Bij de omgevingsfactoren zien we een stijging op het aantal huishoudens met een bijstandsuitkering en het aantal volwassenen dat moeite heeft met rondkomen. Daarnaast zien we bij het onderzoeken van de kindfactoren een stijging in het aantal jeugdigen dat geïndiceerde jeugdzorg nodig heeft en ontvangt, en het aantal grote gezinnen met drie of meer kinderen. Betreffende de interactie tussen ouder en kind is er een stijging te zien op het aantal ouders dat behoefte heeft aan deskundige hulp bij de opvoeding, het aantal gescheiden inwoners, en het aantal volwassenen dat stress ervaart. Bij de beschermende factoren zien we een daling bij ouders die voldoende steun van het netwerk ervaren in de opvoeding van hun kinderen, terwijl we bij de kinderen een afname in weerbaarheid zien.

Zie hiervoor de rode vakken met een pijl omlaag in tabel 7. Zoals eerder in de verkenning benoemd gaat het bij mishandeling vaak om een 15

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

opeenstapeling van risicofactoren, en een beperking van de aanwezigheid van beschermende factoren. Tabel 7: data risicofactoren & beschermende factoren kindermishandeling Papendrecht Type Risico Ouderfactoren

Factor

Beschikbare data

Populatie

Psychische problemtatiek

Matig risico op angst/depressie Hoog risico op angst/depressie Verzekerde GGZ-gebruiker (basis GGZ of POH) Overmatige drinker Tienermoeders t.o.v. vrouwenbevolking Eenoudergezinnen Chronische aandoeningen (min. 1) Ernstig beperkt door gezondheid

Volwassenen (19+) Volwassenen (19+) Volwassenen (19+) Volwassenen (19+) 15-19jarige vrouwen Eenoudergezinnen Volwassenen (19+) Volwassenen (19+)

Verslaving Jonge vader of moeder Alleenstaand Chronisch ziek

2017

2019

4,9%

1.089

2020

34% 4% 4,8% 13% 1.130 33% 4%

2021

2022

43% 8% 5,1% 0,21% 1.138

15% 0,11% 1.161 33% 4%

Stijging/daling Bron

↗ ↗ ↗ ↗ ↘ ↗ ≈ ≈

Volwassenenmonitor GGD Volwassenenmonitor GGD Waarstaatjegemeente.nl Volwassenenmonitor GGD Waarstaatjegemeente.nl CBS Volwassenenmonitor GGD Volwassenenmonitor GGD

Omgevingsfactoren Financiële problemen Werkloosheid Laag opleidingsniveau Weinig steun van familie

Huishoudens met bijstandsuitkering (per 10.000 Huishoudens inwoners) Moeite met rondkomen Volwassenen (19+) Werkloosheid 15-65jarigen Laag opgeleid 15-75jarigen Zelden/geen steun familie/vrienden bij Ouders

251,3

306,1

3,9%

8% 4,3% 28%

Jeugdigen

1.078

969

Kinderen

135,3

126,7

128,9

Huishoudens

752

764

759

50%

275,8

↗ 15% 3,1%

↗

15,8%

16,3%

↗

845

1.027

3,9% 27% 44%

Waarstaatjegemeente.nl ↘ ↘ ↘

Volwassenenmonitor GGD Waarstaatjegemeente.nl Waarstaatjegemeente.nl Kindmonitor GGD

Kindfactoren Ontwikkelings- en gedragsproblemen

Geïndiceerde jeugdhulp Aantal ondersteuningstrajecten jeugd Sterk Papendrecht Vroeggeboorte en/of te laag geboortegewicht (per 1.000 geboortes) Huishoudens met 3 of meer kinderen

Jeugdigen

Behoefte deskundige hulp

Ouders & kind

Aantal gescheiden inwoners Stress ervaren in afgelopen 4 weken

Volwassenen (19+) Volwassenen (19+)

Steun uit netwerk

Voldoende steun familie of vrienden bij

Ouders

93%

91%

↘

Kindmonitor GGD

Veerkrachtig in sociale situaties

Is meestal weerbaar Herstels zich snel na moeilijke periode

Kinderen (0-12 jaar) Jeugdigen (12-18 jaar)

64%

62% 66%

↘

Kindmonitor GGD Jeugdmonitor GGD

Prematuur of dysmatuur Groot gezin van 3 of meer kinderen

768

Waarstaatjegemeente.nl ↘

Jaarverantwoording

↘

Waarstaatjegemeente.nl

↗

CBS

↗

Kindmonitor GGD

↗ ↗

CBS Volwassenenmonitor GGD

Interactie ouder-kind Gebrek aan kennis over opvoeding, vreemde verwachtingen of opvattingen Stessfactoren in gezin (bijv. scheiding)

10%

11% 2.551

2.579 56%

2.656

2.671 62%

Beschermend Omgevingsfactoren Kindfactoren

6.2 Huiselijk geweld Ook op het vlak van huiselijk geweld zien we een stijging in bepaalde risicofactoren (tabel 8). Zo zien we een stijging in het aantal overmatige drinkers onder volwassenen, het aantal volwassenen met een risico op angst of depressie, het aantal volwassenen met ernstige eenzaamheid, huishoudens met een bijstandsuitkering, en volwassenen die moeite hebben met rondkomen. Op de beschermende factoren daarentegen zien we een daling op volwassenen met een goed ervaren gezondheid.

16

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

Tabel 8: data risicofactoren & beschermende factoren huiselijk geweld Papendrecht Type Risico

Factor

Beschikbare data

Alcohol- of drugsmisbruik Overmatige drinker Geestelijke/lichamelijke handicap Matig risico op angst/depressie Hoog risico op angst/depressie Chronische aandoeningen (min. 1) Ernstig beperkt door gezondheid Geïsoleerd Zeer ernstig eenzaam Laag opleidingsniveau Laag opgeleid Werkeloosheid Werkloosheid Specifieke omstandigheden

Beschermend Goede gezondheid

Populatie

2019

2020

Volwassenen (19+) Volwassenen (19+) Volwassenen (19+) Volwassenen (19+) Volwassenen (19+) Volwassenen (19+) 15-75 jarigen 15-65 jarigen 3,9%

13% 34% 4% 33% 4% 10% 28% 4,3%

27% 3,9%

306,1

275,8

Huishoudens met bijstandsuitkering Huishoudens (per 10.000 inwoners) Moeite met rondkomen Goede ervaren gezondheid

251,3

Volwassenen (19+) Volwassenen (19+)

2021

2022

Stijging/daling Bron

15% 43% 8% 33% 4% 17%

8% 81%

↗ ↗ ↗ ≈ ≈ ↗ ↘ ↘

3,1% ↗ 15% 72%

Volwassenenmonitor GGD Volwassenenmonitor GGD Volwassenenmonitor GGD Volwassenenmonitor GGD Volwassenenmonitor GGD Volwassenenmonitor GGD Waarstaatjegemeente.nl Waarstaatjegemeente.nl Waarstaatjegemeente.nl

↗ ↘

Volwassenenmonitor GGD Volwassenenmonitor GGD

6.3 Ouderenmishandeling Betreffende ouderenmishandeling is er in tabel 9 een stijging te zien in risicofactoren zoals ouderen die moeite hebben met rondkomen, en zeer ernstige eenzaamheid onder ouderen. Wanneer we naar de plegerfactoren kijken zien we een stijging op volwassenen die zich tamelijk tot zwaar belast voelen door het geven van mantelzorg, het aantal gescheiden inwoners, volwassenen met een risico op angst of depressie, volwassenen die gebruik maken van geestelijke gezondheidszorg, en volwassenen die overmatig drinken. Tabel 9: data risicofactoren & beschermende factoren ouderenmishandeling Papendrecht Type Factor Risico Ouderenfactoren Afhankelijkheid Ingrijpende voorvallen

Plegerfactoren

2019

2020

Ernstig beperkt door gezondheid in dagelijks leven Ouderen (65+) Stress ervaren in de afgelopen 4 weken Ouderen (65+) Moeite met rondkomen Ouderen (65+) Isolement Zeer ernstig eenzaam Ouderen (65+) Overbelasting (zorg is Tamelijk/zwaar belast door mantelzorg geven Volwassenen (19+) Langdurige Werkloosheid 15-65 jarigen 3,9% Relatieproblemen Aantal gescheiden inwoners Volwassenen (19+) 2.551 Schulden Schuldhulpverlening Inwoners 167 Psychische problematiek Matig risico op angst/depressie Volwassenen (19+) Psychische problematiek Hoog risico op angst/depressie Volwassenen (19+) Verzekerde GGZ-gebruiker (basis GGZ of POH) Volwassenen (19+) 4,9% Alcoholisme, drugs- en Overmatige drinker Volwassenen (19+)

7% 34% 6% 10% 2% 4,3% 2.579 183 34% 4% 4,8% 13%

Beschermend Ouderenfactoren Eigen regie

Beschikbare data

Geen regie over eigen leven

Populatie

Ouderen (65+)

15%

2021

3,9% 2.656 156

2022

Stijging/daling Bron

4% 31% 8% 11% 3% 3,1% 2.671 133 43% 8%

↘ ↘

5,1% 15% 11%

↗ ↗ ↗ ↘ ↗ ↘ ↗ ↗ ↗ ↗ ↘

Volwassenenmonitor GGD, ouderen Volwassenenmonitor GGD, ouderen Volwassenenmonitor GGD, ouderen Volwassenenmonitor GGD, ouderen Volwassenenmonitor GGD Waarstaatjegemeente.nl CBS Dashboard SDD Volwassenenmonitor GGD Volwassenenmonitor GGD Waarstaatjegemeente.nl Volwassenenmonitor GGD Volwassenenmonitor GGD, ouderen

6.4 Data op wijkniveau Niet alle data op lokaal niveau weergegeven in voorgaande overzichten zijn ook beschikbaar op wijkniveau. Wél zijn in bepaalde gevallen soortgelijke indicatoren beschikbaar, welke gebruikt zijn in de overzichten in onderstaande paragrafen. Let op, het kan hier om lichtelijk andere definities en, of, metingen gaan dan de indicator op lokaal niveau. Onderstaande overzichten zijn dus ook alleen bedoeld om het verschil tussen de wijken aan te duiden, en niet om te vergelijken met de data op lokaal niveau. Het rood in de onderstaande overzichten toont de wijk die het minst goed scoort op de indicator. Het oranje geeft de wijk aan die het op één na minst goed scoort op de indicator. 17

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

6.4.1 Kindermishandeling & huiselijk geweld Om context te scheppen wordt er eerst gekeken naar de totale inwonerpopulatie per wijk. In onderstaand overzicht zien we dat de meeste inwoners woonachtig zijn in Westpolder, gevolgd door Wilgendonk. Hetzelfde geldt voor het aantal jeugdige inwoners binnen deze wijken. Uit de risicofactoren komt naar voren dat Kraaihoek procentueel het minst goed scoort. De wijk scoort het minst goed op de risicofactoren (gericht op volwassenen): gescheiden inwoners, laagopgeleiden, laag bruto jaarinkomen, risico op angst of depressie, stress, ernstige eenzaamheid, langdurige aandoeningen, ernstige beperkingen door gezondheid, moeite met rondkomen, en schuldhulpverlening. Op de beschermende factoren scoort Kraaihoek het minst goed op regie hebben over het eigen leven en goed ervaren gezondheid. De wijk Westpolder scoort op vrijwel al deze indicatoren het op één na minst goed. Westpolder scoort het minst goed, samen met Kraaihoek, op het aandeel laagopgeleiden.

Tabel 10: data risicofactoren & beschermende factoren wijkniveau – kindermishandeling & huiselijk geweld Wijk Demografisch Inwoners Aantal jeugdigen Risico Gescheiden Gemiddeld bruto jaarinkomen Laag opgeleid (15-75) Overmatige drinker (18-65) Hoog risico op angst of depressie (18-65) Matig/hoog risico op angst of depressie (18-65) Moeite met rondkomen (18-65) Aantal klanten schuldhulpverlening (Heel) veel stress afgelopen 4 weken (18-65 jaar) Langdurige aandoening (min. 1) (18-65) Ernstige beperking door gezondheid (18-65) Ernstig/zeer ernstig eenzaam (18-65) Beschermend Matig/veel regie over eigen leven (18-65) Goede/zeer goede ervaren gezondheid (18-65)

Oosteind & De Kraaihoek Kooy

Middenpolder Molenvliet Oostpolder Westpolder Wilgendonk Jaartal Bron

1.230 275

5.705 1.520

2.415 570

3.345 985

4.255 1.405

9.550 2.455

5.760 1.610

2023 2023

CBS CBS

8% 29.557 21% 5% 6% 43% 10% <7 19% 28% 3% 9%

10% 25.700 30% 4% 9% 50% 20% 39 23% 32% 5% 14%

9% 29.465 23% 5% 7% 44% 11% <7 20% 28% 4% 10%

8% 28.700 22% 5% 6% 44% 12% 24 20% 28% 3% 10%

6% 33.500 21% 5% 5% 41% 8% <7 18% 25% 3% 8%

9% 27.564 30% 5% 7% 46% 14% 25 21% 29% 4% 11%

7% 31.300 25% 5% 6% 42% 10% 7 20% 27% 3% 9%

2023 2021 2021 2020 2020 2020 2020 2022 2020 2020 2020 2020

Allecijfers.nl Allecijfers.nl Allecijfers.nl Allecijfers.nl Allecijfers.nl Allecijfers.nl Allecijfers.nl SDD Allecijfers.nl Allecijfers.nl Allecijfers.nl Allecijfers.nl

93% 84%

89% 77%

93% 83%

93% 83%

94% 86%

92% 82%

93% 84%

2020 2020

Allecijfers.nl Allecijfers.nl

*Rood betekent de wijk die het minst goed scoort op de indicator *Oranje betekent de wijk die het op één na minst goed scoort op de indicator

5.4.2 Ouderenmishandeling Vervolgens zoomen we in op de risico- en beschermende factoren van ouderenmishandeling. Hier zien we dat ook de wijk Kraaihoek procentueel het minst goed scoort op de meeste risicofactoren, namelijk op langdurige aandoeningen, ernstige beperking door slechte gezondheid, en ernstige eenzaamheid bij de ouderenfactoren. Ook scoort Kraaihoek het hoogst op zien we een risico op angst of depressie bij volwassenen, moeite met rondkomen en stress bij de plegerfactoren. Ook hier scoort Westpolder vaak het op één na minst goed, met uitzondering van de indicatoren over regie over het eigen leven. De verschillen tussen Westpolder en Kraaihoek zijn vaak minimaal.

18

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

Tabel 11: data risicofactoren & beschermende factoren wijkniveau - ouderenmishandeling Wijk

Oosteind & De Kraaihoek Kooy

Middenpolder Molenvliet Oostpolder Westpolder Wilgendonk Jaartal Bron

360

1.410

610

730

560

2.605

1.080

2023

CBS

Langdurige aandoening (min. 1) (65+) Ernstige beperking door gezondheid (65+) Ernstig/zeer ernstig eenzaam (65+)

45% 8% 10%

48% 9% 11%

45% 7% 10%

45% 6% 8%

46% 8% 10%

47% 8% 10%

46% 8% 10%

2020 2020 2020

Allecijfers Allecijfers Allecijfers

Overmatige drinker (19+) Hoog risico op angst of depressie (19+) Matig/hoog risico op angst of depressie (19+) Moeite met rondkomen (19+) (Heel) veel stress afgelopen 4 weken (19+)

5% 5% 41% 8% 14%

5% 8% 47% 16% 18%

6% 6% 42% 9% 16%

5% 6% 42% 10% 16%

5% 5% 40% 8% 16%

5% 6% 44% 12% 17%

5% 5% 41% 9% 17%

2020 2020 2020 2020 2020

Allecijfers Allecijfers Allecijfers Allecijfers Allecijfers

Matig/veel regie over eigen leven (65+) Goede/zeer goede ervaren gezondheid (65+)

85% 67%

83% 63%

87% 70%

88% 72%

84% 66%

85% 66%

86% 69%

2020 2020

Allecijfers Allecijfers

Indicator

Demografisch Aantal ouderen (65+) Risico Ouderenfactoren

Plegerfactoren

Beschermend Ouderenfactoren

*Rood betekent de wijk die het minst goed scoort op de indicator *Oranje betekent de wijk die het op één na minst goed scoort op de indicator

5.5 Kwalitatieve data Naast de kwantitatieve data komen er ook vanuit de praktijk signalen naar voren. Het gaat hier niet om cijfers, maar om ervaringen. Jeugdbeschermers geven bijvoorbeeld aan dat zij bij veel van hun casuïstiek aanlopen tegen complexe vechtscheidingen. Ook Sterk Papendrecht geeft aan dat een groot deel van hun casuïstiek te maken heeft met complexe scheidingen. Hier wordt vanuit de Routekaart Jeugd op ingespeeld. Veilig Thuis geeft aan dat zij vermoeden dat slechts een gedeelte van bijvoorbeeld de ouderenmishandeling in beeld is. Hier gaat het om erg lage aantallen meldingen, terwijl er wel sprake is van toenemende vergrijzing. Ook voor huiselijk geweld en kindermishandeling is de verwachting dat niet alle casussen in beeld zijn bij instanties.

6. Huidige ontwikkelingen Rondom het thema zijn er reeds veel ontwikkelingen op diverse niveaus (zie bijlage 1 voor een uitgebreid overzicht). Zo is bijvoorbeeld het programma Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming actief, wat een samenspel van acties en ontwikkelingen op zowel landelijk, regionaal, als lokaal niveau is. De kaders worden landelijk bepaald, al dan niet in nieuwe wetgeving verankerd. Op regionaal niveau wordt vervolgens gezocht naar nadere uitwerking en aanvullende kaders. De verdere inkleuring hiervan wordt belegd bij de gemeenten en diens lokale teams. Deze ontwikkelingen zijn niet los van elkaar te zien. Hieronder worden de voornaamste ontwikkelingen uitgelicht. Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming (landelijk & regionaal) Van 2021 tot 2031 loopt landelijk het Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming. Het doel hiervan is middels het verbeteren van de samenwerking in de jeugdbeschermingsen veiligheidsketen, het terugdringen van onveiligheid in gezinnen en huishoudens. Landelijk zijn er 11 proeftuinen aangesteld, waar Zuid-Holland Zuid niet onder valt. De regio Zuid-Holland Zuid gaat zelf aan de slag met het programma Toekomstscenario Kind- en 19

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

Gezinsbescherming. Het regionale Veilig Opgroeien is Teamwerk vormt hiervoor de basis, en is gericht op het beter organiseren van de jeugdbeschermingsketen en zo vroeg mogelijk stoppen van onveilige situaties. Dit is een samenwerking tussen regiogemeenten, lokale teams, Gecertificeerde Instellingen, Raad voor de Kinderbescherming en Veilig Thuis. Vanuit de regio wordt er momenteel een opdrachtverstrekking voor de lokale teams geschreven, waarin de Leidraad werken aan veiligheid verwerkt wordt. Gemeenten dienen de borging hiervan in de lokale teams te bewerkstelligen. Onderdeel van het regionale plan is monitoring van de aanpak en effecten. Daarnaast is het opzetten van Regionale Veiligheidsteams (RVT's) onderdeel van het Toekomstscenario, wat betekent dat het overgrote deel van de taken van de Raad voor de Kinderbescherming, Gecertificeerde Instellingen, en Veilig Thuis toekomstig beoogt is op te gaan in de kerntaken van de te vormen Regionale Veiligheidsteams. Het Regionale Veiligheidsteam is beoogd wettelijke taken uit te voeren met verdergaande bevoegdheden dan lokale teams. Zie bijlage 1 voor meer informatie over het Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming en de planning op landelijk en regionaal niveau.

Binnen de regio worden er, in relatie tot het Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming, gesprekken gevoerd over hoe toekomstig beter aan de informatiebehoefte van de regiogemeenten voldaan kan worden op het vlak van kindermishandeling, huiselijk geweld, en ouderenmishandeling. Momenteel weten we nog niet wat uit deze gesprekken zal komen. Lokale ontwikkelingen Lokaal zijn er diverse ontwikkelingen die direct of indirect beogen bij te dragen aan het voorkomen en terugdringen van kindermishandeling en huiselijk geweld. Hieronder zijn de voornaamste lokale ontwikkelingen uitgelicht, gericht op het terugdringen van risicofactoren, bevorderen van beschermende factoren, of verbeteren van de jeugdbeschermings- en veiligheidsketen: • Consultatie: door Sterk Papendrecht wordt expertise geraadpleegd van het Adviespunt Scheiden Kind & Ouderschap op het thema complexe scheidingen. • Gezamenlijk optrekken: het thema veiligheid pakt Sterk Papendrecht op met zowel de jeugdprofessionals, schoolmaatschappelijk werk, en het volwassenenteam waar nodig. Zo worden huiselijk geweld-casussen waarbij kinderen betrokken zijn gezamenlijk opgepakt door het volwassenenteam en jeugdteam. • Samenwerking Sterk Papendrecht & Veilig Thuis: er wordt samengewerkt tussen Sterk Papendrecht en Veilig Thuis bij opschaling, belegd binnen de structuur van Veilig Opgroeien is Teamwerk.

Ook bij het afschalen van casussen of acute veiligheidsvraagstukken wordt samen opgetrokken. • Integrale Klantroute (IKR): de IKR is de route die een klant aflegt bij aanmelding bij Sterk Papendrecht, waarin alle vormen van dienstverlening van samenwerkende partijen verwerkt zitten. Hierdoor kan gemakkelijker op- en afgeschaald worden. In 2023 is de route geïmplementeerd. • Actieplan Schulden & Armoede: lokaal is er een actieplan Schulden & Armoede, waarin de focus ligt op het verbeteren van de financiële positie van de inwoner. • Aanpak Voorkoming Escalatie (AVE-model): dit model met een duidelijke rolverdeling betrekt alle direct betrokken organisaties (gemeentelijk en regionaal), wanneer er sprake is van onveilige situaties. Het doel hierbij is het voorkomen en beperken van (dreigend) escalerende situaties.

20

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

•

Routekaart Jeugd: de routekaart Jeugd is gericht op het verbeteren van de jeugdhulp lokaal, in afstemming met partners. Onderwerpen die hierin aan bod komen zijn onder andere (v)echtscheidingen, en armoede/bestaanszekerheid. Hier zit een link met het Toekomstscenario; de routekaart Jeugd lift mee op de regionale ontwikkelingen. • Integrale Wijkaanpak: deze aanpak richt zich op het verbeteren van de ondersteuning door beter in te spelen op de problematieken en behoeften in de wijk Kraaihoek, op het vlak van veiligheid en leefbaarheid. Het ontwikkelen van de aanpak is gestart in januari 2024.

7. Conclusie Uit de data van Veilig Thuis blijkt niet of de omvang van de problematiek in aantal personen waarbij sprake is van kindermishandeling, huiselijk geweld, of ouderenmishandeling is gegroeid. Wel blijkt er een stijgende trend in het aantal meldingen en gestarte (melding)dossiers op het vlak van kindermishandeling (gestarte casussen), wat kán duiden op een groeiende problematiek. Dit kan niet met zekerheid gezegd worden. Ook zien we een stijging in diverse risicofactoren en daling in diverse beschermende factoren in de data, waardoor een stijging in een toenemende problematiek kindermishandeling wel een reële mogelijkheid is. Daarnaast is het vermoeden dat een gedeelte van de problematiek niet in beeld is bij instanties. Hetzelfde geldt voor de problematiek huiselijk geweld en ouderenmishandeling, waarvan ook de verwachting is dat een gedeelte niet in beeld is bij instanties. De aantallen meldingen en gestarte meldingdossiers op huiselijk geweld en ouderenmishandeling tonen daarentegen geen eenduidige stijgende trend zoals het geval is bij kindermishandeling. Echter betekent ook dit niet per definitie dat er geen sprake is van een groeiende problematiek op huiselijk geweld en ouderenmishandeling. Op hoogover niveau keren bepaalde indicatoren vaker terug als stijgende risicofactoren bij de diverse typen mishandeling.

Zo komt op het gebied van psychische problematiek een stijging in risico op angst of depressie en het gebruik van geestelijke gezondheidszorg naar voren. Ook financiële problematieken zoals het hebben van een bijstandsuitkering of moeite met rondkomen stijgen. Andere risicofactoren voor de drie typen mishandeling die een stijging tonen zijn inwoners die overmatig drinken, en het aantal gescheiden inwoners. Daarnaast zien we specifiek voor kindermishandeling een stijging in risicofactoren betreffende gezinssamenstelling, zoals eenoudergezinnen en grote gezinnen met drie of meer kinderen. Ook stress en een toename van jeugdigen met jeugdzorg zijn stijgende risicofactoren. Rondom ondersteuning in opvoeding zien we een groeiende behoefte aan deskundige hulp bij de opvoeding, terwijl we op de beschermende factoren een afname zien in de weerbaarheid van kinderen en een afname in het ervaren van voldoende steun vanuit het netwerk bij de opvoeding. Specifiek voor huiselijk geweld zien we naast de algemene stijgende risicofactoren een toename in zeer ernstige eenzaamheid en een afname in goed ervaren gezondheid. Bij ouderenmishandeling zien we ook een stijging in zeer ernstige eenzaamheid terug en daarnaast een stijging in belasting door mantelzorg als een van de plegerfactoren.

Wanneer we op wijkniveau naar de data kijken zien we dat, op basis van de risicofactoren en beschermende factoren, naar verwachting de meeste winst te behalen valt binnen de wijk Kraaihoek. Dit sluit aan bij de Integrale Wijkaanpak die momenteel in ontwikkeling is, 21

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

welke zich onder andere richt op Kraaihoek. Dit zal dus niet worden opgenomen in de acties in het plan van aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling, aangezien dit reeds behoord bij de uitwerking van de Integrale Wijkaanpak. Daarnaast blijkt uit de huidige ontwikkelingen dat er reeds veel aanbod of programma’s zijn rondom het thema; vanuit diverse beleidsterreinen wordt bijgedragen aan het terugdringen van de risicofactoren en bevorderen van de beschermende factoren. Daarnaast wordt er reeds ingezet op het verbeteren van de aanpak binnen de jeugdbeschermings- en veiligheidsketen vanuit diverse lagen (landelijk, regionaal, en lokaal). Hoewel hier actief slagen in gemaakt worden valt er tevens nog verbetering te behalen, met name in het inzichtelijk maken van de effectiviteit van programma’s en aanbod.

22

Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling

Bijlage 1: huidige en toekomstige aanpak & ontwikkelingen Binnen de gemeente Papendrecht is een diversiteit in aanbod, aanpak, en programma's die inspelen op de risico- en beschermende factoren, en zorg binnen de jeugdbeschermings- en veiligheidsketen. Daarnaast zijn er plannen die momenteel ontwikkeld worden en later geïmplementeerd worden. Op regioniveau geldt hetzelfde, waar de gemeente Papendrecht op meelift. Hieronder worden het bestaande en toekomstige aanbod en programma’s, direct of indirect gerelateerd aan het thema kindermishandeling, huiselijk geweld, en ouderenmishandeling toegelicht. Let op, deze bijlage toont de belangrijkste onderdelen en is niet allesomvattend. Landelijk Huidige aanpak & ontwikkelingen Landelijke Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming Diverse onderzoeken, waaronder van Verwey-Jonker (2020) hebben knelpunten in de jeugdbeschermings- en veiligheidsketen geconstateerd. Deze geconstateerde knelpunten waren dermate alarmerend dat er landelijk het programma Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming is opgezet (met een looptijd van 2021 tot 2030), gericht op het beter organiseren van de geconstateerde knelpunten in de keten. Het programma heeft daarmee als doel betere hulp en bescherming van kinderen en gezinnen (van 0-100 jaar) in onveilige situaties.