D06. 20251009 RIB Vaststelling Programma Klimaatadaptatie 2025-2029.pdf

Toename extreme neerslag in de zomer De intensiteit van korte en hevige buien in de zomer neemt toe. In het meest conservatieve scenario (1 oC temperatuurstijging) is de toename 5,5–14% in 2050. In het scenario met hogere temperatuurstijgingen (+2 oC) is de toename 12-25% in 2050. Naar 2085 is een toename van extreme neerslag van 45% mogelijk. Bij ongewijzigde strategie neemt de kans op overlast en schade door neerslag toe in Papendrecht. Toename neerslag in de winter In alle scenario’s neemt de hoeveelheid neerslag in de winter toe (3%-17% in 2050 tot 30% in 2085). Ook het aantal dagen met meer dan 10 mm neerslag neemt toe. Tevens is er een toename van de tiendaagse neerslagsom (som van de hoeveelheid neerslag in tien dagen). Het bestaande systeem van riolering en watergangen kan de toename van neerslag goed verwerken. Het stedelijk gebied van Papendrecht kent geen wateraanvoer vanuit andere gebieden.

[ 12 ]

weinig kennis

windrichting

toename hitte

toename kwel toename droogte extreme neerslag (zomer) overstromingsrisico veel kennis

Continueren bodemdaling De bodemdaling door zettingen in de ondergrond zal blijven doorgaan. De zettingssnelheid zal langzaam reduceren, omdat de primaire zetting en een deel van de secundaire zetting al in het verleden is opgetreden. Bodemdaling is daarnaast een natuurlijk geologisch proces in een groot deel van Nederland, waaronder ook in Papendrecht. Door de bodemdaling (naar verwachting in deze regio enkele tientallen centimeters tot 2050) wordt het verschil tussen de rivierwaterstand en de polder groter.

Conclusie Papendrecht zal naar de toekomst toe te maken krijgen met extremere klimatologische omstandigheden. Het inzicht in de veranderingen en de gevolgen voor Papendrecht zijn verschillend. In onderstaand overzicht is dit schematisch aangegeven.

Kennis toekomstig klimaat

Toename kwel Kwel is de ondergrondse waterstroom vanaf de rivier naar de watergangen in de polder. Door een hogere rivierwaterstand, gecombineerd met een dalend maaiveld, neemt de kwel naar de watergangen toe. Bij delen van Papendrecht die een meer zanderige ondergrond hebben kan de grondwaterstand stijgen. De toename van kwel is een geleidelijk proces. De gevolgen van de toename van kwel zijn moeilijk voorspelbaar. Effecten die kunnen optreden zijn: • meer aanvoer van water via de slootbodem veranderende waterkwaliteit door de aanvoer van meer (zuurstofloos) water • groter risico op openbarsten van de bodem bij graafwerkzaamheden • hogere grondwaterstanden in delen van Papendrecht met zandruggen en wellen

toename neerslag (winter) weinig impact

veel impact

Impact toekomstig klimaat

Op de horizontale as staat voor Papendrecht de impact van klimatologische ontwikkeling. Op de verticale as staat de huidige kennis van de optredende veranderingen. Continuering van de bodemdaling is niet opgenomen in het schema. De relatie van bodemdaling komt tot uiting in de klimaateffecten van de andere aspecten in het schema. Het volgende hoofdstuk laat zien hoe Papendrecht zich kan aanpassen aan het veranderende klimaat.

[ 13 ]

 
           

30 mm neerslag - donkerblauwe gebieden onder water (waterpeil NAP -1.49 m)

40 mm neerslag - donkerblauwe gebieden onder water (waterpeil NAP -1.40 m)

60 mm neerslag - donkerblauwe gebieden onder water (waterpeil NAP -1.28 m)

80 mm neerslag - donkerblauwe gebieden onder water (waterpeil NAP -1.19 m)

100 mm neerslag - donkerblauwe gebieden onder water (waterpeil NAP -1.13 m)

120 mm neerslag - donkerblauwe gebieden onder water (waterpeil NAP -1.07 m)

[ 14 ]

Legenda oppervlaktewater -1.40 NAP inundatiediepte bij 40 mm -1.28 NAP inundatiediepte bij 60 mm -1.19 NAP. inundatiediepte bij 80 mm -1.13 NAP inundatiediepte bij 100 mm -1.07 NAP inundatiediepte bij 120 mm

  

                     

Combinatiekaart

De Papendrechtse badkuip Op basis van gebiedskenmerken zijn (vereenvoudigde) kaartbeelden gemaakt om inzicht te verkrijgen waar bij neerslag het hemelwater zich verzameld. De kaarten met verschillende buien (30mm- 120mm) laten het effect zien van veel neerslag in korte tijd. Per bui is berekend hoeveel water er valt en hoeveel water gebufferd kan worden in het watersysteem. Als het peil van het maaiveld lager ligt dan het peil van het oppervlaktewater na een bui, dan komt er ook water op het maaiveld te staan. Het verschil in oppervlaktewaterpeil bij 30mm en 40mm neerslag is 9 cm. Dit betekent dat gebieden die bij 30mm neerslag onder water staan bij een bui van 40mm, 9 cm extra waterdiepte hebben. Van de verschillende kaarten is een combinatiekaart vervaardigd. Hierin is goed zichtbaar dat in de parken en andere groene gebieden als eerste water op het maaiveld ontstaat. Ook een aantal lager gelegen (verzakte) woonstraten krijgen relatief snel water op straat.

Uitgangspunten bij de berekeningen: • er is geen waterafvoer via de stuw naar het landelijk gebied • alle neerslag stroomt af (ook van onverhard oppervlak, dus geen infiltratie) • hydraulische effecten van riolering, duikers en watergangen zijn niet meegenomen

[ 15 ]

[ 16 ]

03 | Strategie Inleiding De strategie geeft richting aan de wijze waarop Papendrecht zich aanpast aan het veranderende klimaat. Wij willen een klimaatbestendige gemeente zijn, waarin het -nu en in de toekomst- fijn is om te wonen en werken. Klimaatadaptatie geeft de kans om de leefomgeving te verbeteren, de betrokkenheid van de Papendrechters bij hun leefomgeving te vergroten en de biodiversiteit en ecologie te versterken.

Vijf richtingwijzers naar een klimaatbestendig Papendrecht We onderscheiden vijf richtingwijzers om tot een klimaatbestendig Papendrecht te komen:

>> De basis op orde Het behouden en onderhouden van het huidige systeem van riolering, singels, gemalen, groen en maaiveld. Wat er is moet in goede staat blijven, en waar mogelijk iets verbeteren. Het huidige water- en groensysteem zijn de basis voor een klimaatbestendige toekomst. Aandacht voor het maaiveldniveau in het continue zakkende Papendrecht is essentieel.

>> Keuzes op basis van prioriteit

Wat is klimaatbestendigheid voor Papendrecht? Voor Papendrecht is het realiseren van een bovengemiddeld woon-, leef- en werkklimaat de ambitie. Klimaatbestendigheid is één van de voorwaarden voor een toekomstbestendig Papendrecht. De gemeente Papendrecht neemt maatregelen om minimaal last en maximaal profijt te hebben van klimaatverandering, nu en de komende decennia.

De impact van het klimaat op bereikbaarheid, leefbaarheid en gezondheid verschilt in verschillende delen van Papendrecht. Door onderscheid te maken wordt focus aangebracht in opgaven. Hiervoor is inzicht in kwetsbaarheid van routes, functies, plekken, groepen en netwerken is nodig.

>> Het benutten van ontwikkelingen in de stad Reconstructies van de openbare ruimte worden aangegrepen om de openbare ruimte klimaatadaptief in te richten (werk-metwerk maken). Bij renovatie en nieuwbouw van de gebouwde omgeving wordt klimaatadaptatie onderdeel van het programma van eisen. Bewoners en bedrijven hebben toegang tot informatie om hun woning, tuin en bedrijfsruimte klimaatadaptief in te richten.

>> Het toevoegen van meer waarde De genomen maatregelen zijn goed voor de leefomgeving. De maatregelen zijn niet persé technisch en financieel optimaal, maar dragen ook bij aan een comfortabele, leefbare en aantrekkelijke stad.

>> Bewuste en gestimuleerde Papendrechters Papendrechtse inwoners en bedrijven zijn zich bewust van de effecten van een veranderd klimaat. Zij weten wat zij zelf kunnen en moeten doen om de effecten te verzachten. De gemeente zorgt dat de Papendrechters hun verantwoordelijkheid kunnen nemen.

[ 17 ]

Strategie per klimaateffect Hittestress Papendrecht blijft aangenaam op zomerse, hete dagen. Er worden materialen gebruikt met hoog albedo (lichtgekleurde materialen), er worden corridors van koele lucht gemaakt, beschaduwde plekken gecreëerd en overbodige verhardingen omgezet naar groen. Op plekken nabij kwetsbare groepen is bij herinrichting van de buitenruimte extra aandacht voor het thermisch comfort. Veelgebruikte routes voor voetgangers en fietsers zijn voldoende beschaduwd. Bebouwingen worden verduurzaamd met een isolatie en groene daken, waardoor de binnentemperatuur op zomerse dagen aangenaam blijft. Het nationaal hitteplan wordt breed gedeeld onder inwoners en instellingen.

Dijkring 16 De dijken van Dijkring 16 beschermen Papendrecht. Na de bijna-overstroming in 1995 zijn delen van de dijken in de Alblasserwaard-Vijfheerenlanden in allerijl versterkt. Tijd om verbindingen te zoeken met de ruimtelijke en economische ambities van het gebied was er niet. In 2014 is er een onderzoek gestart onder het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT) om de ambities van een waterveilig, mooi en leefbaar

Alblasserwaard-Vijfheerenlanden te verkennen. De gemeente Papendrecht heeft bestuurlijk en ambtelijk bijgedragen aan het MIRT. In het onderzoek is gezocht naar slimme verbindingen (meekoppelkansen) tussen waterveiligheid, economie, bereikbaarheid, cultuurhistorie, natuur, recreatie en toerisme. Bij toekomstige dijkversterkingen zijn de ambities voor de dijkring in beeld.

Droogte Het effect van droogte zal in Papendrecht minimaal zijn. Bij langdurige droogte krijgt jonge aanplant extra water. Een effect op de waterkwaliteit van de singels is zeer waarschijnlijk. Momenteel heeft een veranderdende waterkwaliteit in de singels geen prioriteit bij de verantwoordelijke instanties. Overstromingsrisico vanuit de rivier Papendrecht kent relatief veel buitendijks gebied. Bij waterschade zijn eigenaren veelal zelf verantwoordelijk voor de schade. Bewoners en eigenaren worden actief voorgelicht over de risico’s en maatregelen die men zelf kan nemen, zodat zij in staat zijn zich voor te bereiden op hoog water. Zij hebben de mogelijkheid om zich te abonneren op de Hoogwater Mailservice. Bij nieuwe ontwikkelingen in het buitendijkse gebied wordt adaptief gebouwd. Dit betekent dat de bebouwing en/of inrichting (snel) bestand is tegen hoog water. Het beperken van het overstromingsrisico vanuit de rivier voor het binnendijkse gebied is primair de verantwoordelijkheid van de Rijksoverheid en waterschap Rivierenland. Deze gemeentelijke strategie gaat hierom niet verder in op het beperken van de risico’s op overstroming vanuit de rivier.

[ 18 ]

Hemelwateroverlast Het bestaande systeem van riolering en singels wordt ontlast. Een regendruppel wordt zolang mogelijk vastgehouden op de plek waar deze valt. Vervolgens wordt deze vertraagd afgevoerd. Pas daarna wordt de regendruppel afgevoerd naar een watergang of de riolering. Op openbaar en privaat terrein wordt overbodige verharding omgezet naar groen. Groenvoorzieningen liggen bij voorkeur iets lager, zodat zij water kunnen bergen. Bij herinrichting, renovaties en nieuwbouw wordt lokale verwerking van hemelwater gestimuleerd. Door deze ambitie in een vroegtijdig stadium mee te geven, zijn extra investeringen minimaal. Een combinatie van ‘vertellen, verleiden en verplichten’ is hierbij nodig.

Bodemdaling/ bodemzetting Bij reconstructies van de openbare ruimte en als het maaiveld onder het kritische niveau zakt (zie intermezzo ‘Het maaiveld’) worden verhardingen opgehoogd naar oorspronkelijk peil. Dit voorkomt wateroverlast en zorgt voor een goede toegankelijkheid van de openbare ruimte. Afhankelijk van de economische en de maatschappelijke impact worden sommige verhardingen eerder opgehoogd dan andere. Door ophoging van het maaiveld wordt (opnieuw) voldoende afstand gecreëerd tussen wegpeil en grondwater, waardoor de fundering langer meegaat. Het op niveau houden van privaat terrein is de verantwoordelijkheid van de eigenaren van deze terreinen. Het ophogen gebeurt bij voorkeur met lichte ophoogmaterialen, zodat de zettingsnelheid wordt vertraagd.

Momenteel wordt de waterstand in het watersysteem alleen bij de stuw gemeten. Door op meerdere locaties in het watersysteem het waterpeil te meten, ontstaat meer inzicht in de gevolgen van (extreme) neerslag en droogte, en de effecten hiervan op het watersysteem. Dit inzicht zorgt dat theoretisch en werkelijk functioneren steeds dichter bij elkaar komen.

Het maaiveld Het niveau van het maaiveld in Papendrecht zakt op veel plekken 1 à 2 cm per jaar. Hierdoor komt de openbare ruimte steeds lager te liggen ten opzichte van de entrees van gebouwen en waterpeil in de singels. De toegankelijkheid van de openbare ruimte komt hiermee in het geding en de kans op wateroverlast neemt toe. Ook de wegfunderingen verzwakken. Bovendien is een verzakt maaiveld moeilijker te beheren. De tabel laat zien welke aanlegniveaus wenselijk zijn voor een klimaatbestendige inrichting. Het kritische niveau laat het maximaal acceptabele niveau voor de verharding en het groen zien. Bij het bereiken van het kritische niveau wordt de verharding of het groen opgehoogd. Een grasveld of plantvak ligt bij voorkeur lager dan de verharding zodat het water kan afwateren naar het groen. De bodemstructuur wordt verbeterd, zodat het wa-

ter eenvoudig kan inzijgen. Een grasveld is hierdoor sneller bespeelbaar na een regenbui. Beplantingen dragen van nature bij aan een goede waterdoorlatendheid van de bodem. Bij de keuze van de beplantingen wordt gekeken naar de water- en droogtebestendigheid van het sortiment. Functie

Niveau bij aanleg Kritisch niveau in meters t.o.v. NAP

in meters t.o.v. NAP

Hoofdweg Wijkontsluitingsweg Woonstraat Parkeerterrein Overige verharding

-0.90 -0.95 -1.00 -1.05 -1.00

-1.25 -1.30 -1.30 -1.40 -1.40

Groen, extensief gebruik Groen naast watergang Speelveld intensief gebruik Speelveld naast watergang Sportveld voor training Sportveld voor wedstrijden

-1.40 -1.40 -1.20 -1.30 -1.20 -1.10

-1.60 -1.60 -1.40 -1.50 -1.40 -1.30

[ 19 ]

[ 20 ]

04 | Van ambitie naar doen Inleiding Papendrecht ondervindt momenteel weinig ongemak van klimaatgerelateerde gebeurtenissen. Het huidige watersysteem functioneert naar behoren en het beschermingsniveau vanuit de rivieren is op orde. Af en toe kraakt en piept het watersysteem bij extreme neerslag. Toch kunnen we niet stil blijven staan. De opgaven naar de toekomst zijn niet acuut, maar vragen wel aandacht. De keuzes die we nu maken bepalen het functioneren van de gemeente voor de komende decennia. Dus beginnen we vandaag, voor een klimaatbestendig Papendrecht morgen. Vertellen, verbeelden, verleiden, verankeren en verplichten Klimaatadaptief handelen vraagt om anders kijken naar en denken over onze leefomgeving. Op vijf manieren zorgen we ervoor dat Papendrecht klimaatadaptief handelt. Vertellen Veel mensen zien de urgentie van het veranderde klimaat niet en weten niet dat hun handelen het leefklimaat verslechtert (of juist verbetert). De eerste stap is dan ook om mensen kennis bij te brengen en deze strategie uit te dragen. >> Informatiepakket klimaatadaptatie Voor bewoners en bedrijven is een informatiepakket ‘klimaatadaptatie’ voor de Papendrechtse situatie beschikbaar. Scholen en jongeren worden actief betrokken bij het onderwerp.

Bij bijeenkomsten en evenementen, zoals Dag van de Duurzaamheid, Week van ons Water, Operatie Steenbreek wordt klimaatadaptatie actief onder de aandacht gebracht. Ook de lokale media wordt bij het onderwerp betrokken. >> Lunchlezingen en werksessies De kennis en strategie wordt met onze collega’s en partners gedeeld. Er worden lunchlezingen en werksessies georganiseerd en tijdens reguliere, gezamenlijke projecten wordt het onderwerp uitgedragen. Verbeelden We weten niet in welke mate Papendrecht kwetsbaar is voor het veranderende klimaat. Om hier inzicht over te verkrijgen stellen we een klimaatatlas op. >> Klimaatatlas De klimaatatlas laat zien in welke mate Papendrecht kwetsbaar is voor klimaateffecten.

In de atlas zijn minimaal de volgende kaarten opgenomen: • hittestress: kaart met locaties gevoelig voor hitte • potentiële wateroverlast: kaart met water op maaiveld bij verschillende neerslagintensiteiten • maaiveldhoogtes: kaart van het niveau van het maaiveld in binnen- en buitendijks gebied • kwetsbare groepen: kaart van scholen, verzorgingscentra, ziekenhuis • vitale infrastructuur: kaart van vluchtwegen, routes naar cruciale plekken, elektriciteitsvoorzieningen, data- en telecomvoorzieningen • overstromingsrisico: kaart van rivierwaterstanden in relatie tot maaiveldhoogtes De kaarten zijn bedoeld als naslagdocumenten en vormen een basis voor het prioriteren van klimaatadaptief handelen. Daarnaast kunnen de kaarten gebruikt worden om overlast en urgentie te bespreken met bewoners en andere betrokkenen. Verleiden Nadat mensen weten wat klimaatadaptatie is kan je hen verleiden klimaatadaptief te gaan handelen. We maken het de mensen makkelijk. Inspirerende verhalen en voorbeelden helpen daarbij.

>> Vergroening van daken Bewoners en bedrijven worden gestimuleerd tot het aanleggen van groene daken. Hiervoor is een subsidieregeling beschikbaar. De gemeente neemt zelf het goede voorbeeld en laat de gemeentelijke panden met platte daken vergroenen. >> Operatie Steenbreek Operatie Steenbreek is een beweging die als doel heeft bewoners te enthousiasmeren om hun tuin te vergroenen. Een groene tuin heeft een positief effect op de biodiversiteit en maakt de omgeving minder kwetsbaar voor hemelwater. De gemeente heeft zich vanaf voorjaar 2017 twee jaar verbonden aan deze organisatie. In de bijlage is een overzicht van de activiteiten opgenomen. >> Klimaatadaptatietoolbox De toolbox voor klimaatadaptatie bestaat uit een overzicht van bouwstenen die toegepast kunnen worden in Papendrecht. Dit betreft bouwstenen op verschillende schaalniveaus: gemeente, wijk, buurt, straat, woning en tuin. Mensen zien in één oogopslag welke klimaatadaptieve maatregelen zij kunnen nemen. Verankeren Om klimaatadaptatie goed te verankeren wordt het opgenomen in de (beleids)documenten van de gemeente. >> Inrichting openbare ruimte Een goed ingerichte openbare ruimte is klimaatadaptief. Door in beleid en handboeken klimaatadaptieve materialen en inrichtingen op te nemen, is het eenvoudiger om de openbare ruimte daadwerkelijk klimaatadaptief in te richten.

De Leidraad Inrichting Openbare Ruimte is recent geactualiseerd met aandacht voor klimaatadaptatie. In het Integraal Beheerplan Openbare Ruimte wordt klimaatadaptatie opgenomen. >> Duurzaamheidsvisie In de duurzaamheidsvisie is klimaatadaptatie reeds opgenomen. Net als de ambitie om (samen met bewoners) hemelwater adequaat te verwerken en de gemeente te vergroenen. Naar aanleiding van de duurzaamheidsvisie is de Strategie klimaatadaptatie Papendrecht opgesteld. Bij herijking van de duurzaamheidsvisie verdient het de aandacht om naast neerslag ook de andere klimaatthema’s te benoemen. >> Woonvisie In de huidige woonvisie (2010-2020) vormt klimaatadaptatie geen onderdeel van de prestatieafspraken. Bij (tussentijdse) vernieuwing wordt klimaatadaptatie in de prestatieafspraken met de corporaties opgenomen. Verplichten Klimaatadaptatie is niet altijd vrijwillig en vrijblijvend. In de onderstaande documenten wordt klimaatadaptatie verplicht opgenomen. >> Gemeentelijk rioleringsplan De zorgplichten voor hemel- en grondwater worden beschreven in het gemeentelijk rioleringsplan. De (vernieuwde) strategie en de bijbehorende maatregelen dienen klimaatadaptief te zijn. >> Omgevingsplan Voor nieuwbouw en herontwikkeling is het mogelijk om regels op te stellen, zodat de klimaatadaptieve inrichting wordt afgedwongen. Vooralsnog krijgt deze mogelijkheid geen verdere uitwerking.

De gemeente zet voorlopig in op ‘vertellen, verleiden en verankeren’.

[ 21 ]

Klimaatbestendige inrichting in Papendrecht - we doen het al :-) Afwateren op de singel Bij de Zaling, in het Land van Matena, is er voor de verwerking van hemelwater geen riolering aangelegd. Het water van het trottoir, de parkeervakken en de rijbaan stroomt af richting de singel. In plaats van kolken is ervoor gekozen de trottoirband lokaal lager aan te leggen. Het water stroomt via het gras vertraagd af naar de singel.

Afwateren op het groen Regelmatig worden in Papendrecht rijbanen, fietspaden en trottoirs afgewaterd op het groen. Door het ontbreken van een hoge band tussen verharding en het groen is afwatering naar de berm eenvoudig.

Waterberging speelweide Langs de Molenvliet is onlangs de speelweide opgeknapt. Bij stijging van het water in de singel inundeert de speelweide. Dit geeft extra waterberging bij extreme neerslag. Bij de herinrichting is grondverbetering toegepast en drainage aangelegd. Hierdoor blijven er na een reguliere bui geen plassen staan en is de speelweide sneller bespeelbaar dan in het verleden.

[ 22 ]

Grasverharding Naast het oppervlaktewatergemaal dient geparkeerd te kunnen worden zonder het groen te beschadigen. Er is hier gekozen voor grasbetontegels. De grasbetontegels bieden voldoende stevigheid met behoud van een groene uitstraling.

Uitzetten van regenwormen In het groenvak langs de Lange Tiendweg is de bodemstructuur verbeterd door regenwormen uit te zetten. Gecombineerd met een les over het nut van regenwormen, zijn de wormen tijdens de Nationale Boomfeestdag van 2017 uitgezet. De wormen graven gangen door de stevige en kleiige Papendrechtse bodem. Hierdoor verbetert de bodemstructuur en ontstaan gangetjes. Het regenwater kan nu sneller worden afgevoerd.

foto: www.binder.nl

Aanleg van groene daken Woonkracht10 heeft op bergingen bij de Koolblei en Randwijk sedumdaken aangelegd. In het centrum bij De Meent is het dak van de parkeergarage vergroend. Omwonenden kijken nu uit op een aantrekkelijke groene inrichting en kunnen deze daktuin ook gebruiken.

[ 23 ]

[ 24 ]

05 | Samen aan de slag Een klimaatbestendig Papendrecht kan de gemeente niet alleen bereiken. Hiervoor werkt zij samen met haar inwoners en anderen belanghebbenden. 32.248 bewoners Een regendruppel valt niet alleen in de openbare ruimte. Hitte stapelt zich veelal op in achtertuinen. Samenwerking met bewoners is nodig om ook de private ruimte klimaatbestendig te maken. Bewoners zijn dan ook de belangrijkste stakeholders voor de gemeente. Woonkracht10 Met circa 4.200 woningen heeft Woonkracht10 een groot aantal van de woningen in Papendrecht in eigendom. Dit is op gemeenteniveau een flink areaal. Nu wordt het hemelwater van deze gebouwen in bijna alle gevallen afgevoerd naar de riolering. Bij renovatie ligt een kans het hemelwater lokaal te verwerken. Ook ligt een kans om voor kwetsbare groepen de hittestress te reduceren door in en om de gebouwen groene maatregelen te nemen. Voor Woonkracht10 is klimaatadaptatie een betrekkelijk nieuw onderwerp. De gemeente Papendrecht en Woonkracht10 organiseren een gezamenlijke bijeenkomst over klimaatadaptatie. Voorbeelden van andere woningcorporaties op dit gebied worden hier gedeeld. Bedrijven Papendrecht heeft haven- en industriegerelateerde bedrijven. De grote bedrijventerreinen liggen buitendijks met een verhoogd risico op overstroming.

Bedrijventerreinen zijn vaak kwetsbaar voor hittestress en hemelwateroverlast door de grote hoeveelheden verhardingen. Binnendijks zijn veel MKB-bedrijven en winkels aanwezig. Een aantrekkelijke omgeving, zonder overlast bij neerslag of hitte, is van belang voor de bedrijfsvoering. Het veilig en aantrekkelijk kunnen ondernemen is voor Papendrecht belangrijk. De gemeente wil samen met ondernemers klimaatadaptatie een plek geven. De wijze waarop dit vorm krijgt, heeft nog verkenning nodig. Bedrijven kunnen in het kader van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen ook zelfstandig aan de slag. Het anders omgaan met hemelwater of vergroenen van het dak, gevel en terrein is een mogelijke invulling.

BlauwZaam BlauwZaam is een initiatiefgroep in de Albasserwaard en Vijfheerenlanden die duurzame ontwikkelingen ondersteunt ter bevordering van de (toekomstige) leefbaarheid in de regio. Klimaatadaptatie kan hier onderdeel van zijn. De gemeente en BlauwZaam hebben contact met elkaar gelegd. Het ondersteunen van bottum-up initiatieven en het (samen) ontwikkelen van kennis kan bijdragen aan de klimaatambities van Papendrecht. Papendrecht Duurzaam Papendrecht Duurzaam is gestart door gemeente Papendrecht en kan uitgroeien tot een samenwerking tussen verschillende organisaties. Er is ruimte voor iedereen die duurzaamheid een warm hart toedraagt. Dit alles gebeurt vanuit het principe dat duurzaamheid niet ‘van iemand’ is. Het is niet ‘van de gemeente’. Een duurzamer Papendrecht bereiken we als we er met z’n allen de schouders onder zetten: inwoners, ondernemers, organisaties en overheid. Duurzaam denken en handelen doen we met elkaar. Provincie Zuid-Holland Klimaatadaptatie is voor de provincie een belangrijk thema. Het is nog ontdekken wat de rol van de provincie kan zijn en hoe het proces op te zetten. Met wet- en regelgeving, beleid en stimuleringsregelingen kan de provincie een katalysator zijn. Periodiek afstemmen met de provincie is nodig om op langere termijn klimaatadaptatie sterker te verankeren.

Drechtsteden | Alblasserwaard en Vijfheerenlanden Bij regionale samenwerking kent Papendrecht twee gebieden. De gemeente Papendrecht is onderdeel van de Drechtsteden én maakt deel uit van de Alblasserwaard en Vijfheerenlanden. In het kader van de samenwerking in de afvalwaterketen hoort Papendrecht bij de Alblasserwaard en Vijfheerenlanden (waterschap Rivierenland). Veel andere gemeenten in de Drechtsteden zijn onderdeel van het beheergebied van het waterschap Hollandse Delta. Op het gebied van klimaatadaptatie kan een regionale aanpak verstandig zijn. Verkenning naar regionale ambitie en aanpak inclusief benodigde capaciteit wordt inzichtelijk gemaakt.

Waterschap Rivierenland Waterschap Rivierenland is volop met klimaatadaptatie bezig. In 2016 is ‘Koers Klimaatadaptatie’ vastgesteld. In april 2017 is het waterschap de campagne ‘ho-ho hoosbui’ gestart om mensen te informeren. Voor bewoners is een stimuleringsregeling om hemelwater af te koppelen en tuinen te vergroenen. De visie en werkzaamheden van het waterschap zijn in lijn met de strategie klimaatadaptatie van de gemeente Papendrecht. Er ligt hier een kans voor de gemeente om samen met het waterschap klimaatadaptatie stevig(er) te verankeren binnen Papendrecht.

<< groene voortuinen in Westpolder

[ 25 ]

[ 26 ]

06 | Middelen Het uitvoeren van de strategie klimaatadaptatie vraagt om middelen: financiële en personele middelen. Financieel Klimaatadaptatie is integraal en valt uiteen over meerdere onderdelen van de gemeentelijke organisatie. Zo ook de financiële middelen. Klimaatbestendige openbare ruimte De investeringkosten voor een klimaatbestendige openbare ruimte zijn gelijk aan de huidige reguliere investeringskosten. De consequenties voor het beheer zijn globaal in beeld. Naar verwachting er is iets meer beheerbudget nodig voor een gelijkblijvende uitstraling van de openbare ruimte. Operatie Steenbreek en andere bewonersinitiatieven Het doel van Operatie Steenbreek is om Papendrechters te informeren, activeren en stimuleren om verharde oppervlakken te vergroenen. Hiervoor wordt in Papendrecht een aantal activiteiten gepland. Stichting Operatie Steenbreek vraagt jaarlijks een kleine bijdrage ter ondersteuning van de beweging (€2.500). Een budget van €15.000 voor 2017 en 2018 is nodig voor het ondersteunen van Operatie Steenbreek en het aanjagen van vergroening. In de bijlage is een overzicht van de activiteiten van Operatie Steenbreek in Papendrecht opgenomen. Vergroening van daken Voor een periode van 5 jaar is er jaarlijks een budget gewenst van €25.000 om groene daken te subsidiëren.

Met een bijdrage van €25/m2 betekent dit dat er jaarlijks 1.000 m2 aan groene daken gerealiseerd kan worden. De financiële dekking kan worden georganiseerd vanuit de hemelwaterzorgplicht in het nieuwe Gemeentelijk rioleringsplan. Communicatie en educatie Voor de ontwikkeling van materialen voor communicatie en educatie is voor de komende twee jaar in totaal €15.000 beschikbaar. Personeel Het uitvoeren van de strategie vraagt andere inzet van de ambtelijke organisatie. Om de strategie succesvol te implementeren is coördinatie van activiteiten, het bewaken van de voortgang, het onderhouden van contacten en het volgen van nieuwe ontwikkelingen nodig. Hiervoor is 0,2-0,3 FTE benodigd. Daarnaast zal extra beroep worden gedaan op de medewerkers van de organisatie. Vanuit communicatie, beheer, beleid en ontwikkeling is een jaarlijkse inzet van 500 uur gedacht.

[ 27 ]

[ 28 ]

07 | Strategie vaststellen en dan….. Na het vaststellen van de strategie is het van belang dat de ambitie gerealiseerd wordt. Om voortgang en betrokkenheid op verschillende niveaus te behouden is het vastleggen van afspraken en resultaten van belang. Terugkoppeling naar bestuur Autonome ontwikkelingen binnen Papendrecht, nieuwe inzichten over het onderwerp klimaatadaptatie en gemeenteoverstijgende gebeurtenissen kunnen zorgen voor vertraging of juist versnelling van de uitvoering van de strategie. Jaarlijks wordt naar het gemeentebestuur gerapporteerd welke resultaten zijn behaald. Deze resultaten kunnen zichtbaar (klimaatadaptieve uitvoeringsprojecten) en onzichtbaar (bewustwording, informatiedeling) zijn. Optrekken met partners De gemeente is initiërend ten aanzien van de strategie, maar zij is niet alleen verantwoordelijk voor de toekomstbestendigheid van Papendrecht. Alleen samen met partners kunnen de klimaatadaptieve doelen behaald worden. Op bestuurlijk als wel op ambtelijk niveau wordt samen opgetrokken. Er wordt aangesloten bij bestaande (overleg)structuren. Samen met provincie Zuid-Holland Vanuit regionale samenwerking zet de provincie Zuid-Holland in op klimaatadaptatie. Het onderwerp is belegd bij de bestuurlijke tafel “Ruimte, Wonen en Economie”. Er is vanuit de provincie beperkte mogelijkheid tot ambtelijke betrokkenheid bij individuele gemeenten.

Door elkaar wederzijds te informeren over voortgang en ontwikkelingen houden de gemeente en de provincie elkaar op de hoogte over het onderwerp.

Binnen de gemeentelijke organisatie Klimaatadaptatie is een integraal onderwerp waar meerdere afdelingen van de gemeente bij betrokken zijn. Een aantal maal per jaar komen medewerkers van de verschillende afdelingen bijeen om de voortgang, ontwikkelingen en nieuwe activiteiten te bespreken. Er wordt binnen de gemeente één persoon als ‘klimaatregisseur’ aangesteld die de overleggen coördineert en zorgt dat klimaatadaptatie binnen de gehele gemeentelijke organisatie geagendeerd wordt. De invulling van deze rol en de bijbehorende taken wordt nader verkend. Klimaatmiddag Elk jaar wordt er een klimaatmiddag georganiseerd voor bestuurders, ambtenaren, ondernemers, bewoners, stichtingen, woningbouwcorporatie en andere klimaatadaptatie-enthousiastelingen. Tijdens deze middag worden de resultaten gedeeld, de ambities voor het komende jaar benoemd, kennis gedeeld en het klimaatadaptatienetwerk verstevigd. Korte en lange termijn In de bijlage is een actielijst met activiteiten opgenomen voor de korte termijn (2017 en 2018). Eind 2018 wordt aan de hand van opgedane ervaringen en nieuwe kennis een actielijst voor 2019-2021 opgesteld. Door elke 2 à 3 jaar een actielijst voor klimaatadaptatie op te stellen blijft Papendrecht invulling geven aan haar lange termijn ambitie .

Samen met waterschap Rivierenland Tussen de gemeente Papendrecht en waterschap Rivierenland is jaarlijks bestuurlijk overleg. Het agenderen van het onderwerp klimaatadaptatie in dit overleg past prima bij de ambitie van beide organisaties. Verder spreekt de accounthouder vanuit het waterschap minimaal twee keer per jaar met de gemeente over voortgang en ontwikkelingen. Tijdens deze overleggen wordt klimaatadaptatie vanaf heden nadrukkelijk in de agenda opgenomen. In het kader van de regionale samenwerking in de afvalwaterketen (regio GAAV) is er tussen waterschap en verschillende gemeenten overleg. Een aantal onderdelen uit deze strategie kunnen belegd worden bij dit overleg. Het gezamenlijk optrekken in publiekscampagnes en communicatie naar bewoners en bedrijven wordt nader verkend. Samen met Woonkracht10 De gemeente Papendrecht en Woonkracht10 hebben regelmatig afstemmingsoverleggen over geplande werkzaamheden. Beide organisatie delen planningen met elkaar en stemmen deze (waar mogelijk) op elkaar af. Klimaatadaptatie wordt in de projecten meegenomen. Het ambitieniveau van klimaatadaptatie in projecten van Woonkracht 10 en de gemeente wordt nader verkend. Samen met Operatie Steenbreek De eerste activiteit van Operatie Steenbreek heeft in oktober 2017 plaatsgevonden. Tijdens de Duurzaamheidsmarkt is aandacht besteed aan het belang van groene tuinen.

In de bijlage is een overzicht van de activiteiten voor Operatie Steenbreek opgenomen. [ 29 ]

De gemeentelijke klimaatregisseur De opgave voor een gemeente om ‘klimaatbestendig’ te worden is zo fors en wijdvertakt, dat die het beste kan worden opgepakt door de nieuwe functie te creëren van ‘lokale deltacommissaris’ of ‘klimaatregisseur’. Dat stelt (nationaal) deltacommissaris Wim Kuijken als aanvulling op het door hem gepresenteerde Deltaprogramma 2018. ‘De gevolgen van het veranderende klimaat strekken uit over verschillende bestuursdomeinen’, stelt Kuijken. ‘Het gaat niet alleen om aanpassingen in leidingen en riolering, maar je zult als gemeente je hele infrastructuur erop moeten nalopen en vervolgens ingrepen moeten plegen in de openbare ruimte.’ Om te komen tot een gecoördineerde lokale aanpak en ook om de urgentie binnen de gemeentelijke organisatie hoog te houden, kan die taak volgens hem het beste bij een lokale klimaatregisseur worden belegd. ‘Amsterdam en Rotterdam werken er al succesvol mee.’ Bron: Binnenlands Bestuur, Elke gemeente een eigen deltacommissaris, 22 september 2017 (bewerkt)

Tabel klimaatscenario’s KNMI De tabel toont de gevolgen voor het klimaat in Nederland van door de mens veroorzaakte wereldwijde klimaatverandering. Bron: KNMI ´14 klimaatscenario´s voor Nederland, herziene uitgave 2015

Seizoen A)

Variabele

Klimaat B) 1951-1980

Indicator

Klimaat B) 1981-2010 = referentieperiode

Wereldwijde temperatuurstijging: Verandering van luchtstromingspatroon: Jaar

Zeespiegel bij Noordzeekust

absolute niveau E) tempo van verandering

Winter

Temperatuur

gemiddelde

Neerslag

gemiddelde hoeveelheid

Zonnestraling

zonnestraling

Verdamping

potentiële verdamping (Makkink)

Mist

aantal uren met zicht minder dan 1 km

Temperatuur

gemiddelde jaar-op-jaar variaties

Neerslag

2,0 mm/jaar

9,2 °C

10,1 °C

774 mm

851 mm

346 kJ/cm2 F)

354 kJ/cm2

534 mm F)

559 mm

412 uur

300 uur G)

2,4 °C

3,4 °C

-

± 2,6 °C

5,1 °C

6,1 °C

dagminimum

-0,3 °C

0,5 °C

koudste winterdag per jaar

-7,5 °C

-5,9 °C

zachtste winterdag per jaar

10,3 °C

11,1 °C

aantal vorstdagen (min temp < 0°C)

42 dagen

38 dagen

aantal ijsdagen (max temp < 0°C)

11 dagen

7,2 dagen

gemiddelde hoeveelheid

188 mm

211 mm

-

± 96 mm

H)

80 mm

89 mm

aantal natte dagen (≥ 0,1 mm)

56 dagen

55 dagen

aantal dagen ≥ 10 mm

4,1 dagen

5,3 dagen

gemiddelde windsnelheid

-

6,9 m/s

hoogste daggemiddelde windsnelheid per jaar

-

15 m/s

44 dagen

49 dagen

8,3 °C

9,5 °C 173 mm

aantal dagen met windrichting tussen zuid en west

Zomer

1,2 mm/jaar

dagmaximum

jaar-op-jaar variaties

Lente

3 cm boven NAP

H)

10-daagse neerslagsom die eens in de 10 jaar wordt overschreden I)

Wind

4 cm beneden NAP

Temperatuur

gemiddelde

Neerslag

gemiddelde hoeveelheid

148 mm

Temperatuur

gemiddelde

16,1 °C

17,0 °C

-

±1,4 °C

dagmaximum

20,7 °C

21,9 °C

dagminimum

11,2 °C

11,9 °C

koelste zomerdag per jaar

10,3 °C

11,1 °C

warmste zomerdag per jaar

23,2 °C

24,7 °C

aantal zomerse dagen (max temp ≥ 25°C)

13 dagen

21 dagen

aantal tropische nachten (min temp ≥ 20°C)

< 0,1 dagen

0,1 dagen

jaar-op-jaar variaties H)

Neerslag

gemiddelde hoeveelheid

224 mm

224 mm

-

± 113 mm

jaar-op-jaar variaties H) dagelijkse hoeveelheid die eens in de 10 jaar wordt overschreden I) maximum uurneerslag per jaar

Herfst

44 mm

44 mm

14,9 mm/uur

15,1 mm/uur

aantal natte dagen (≥ 0,1mm)

45 dagen

43 dagen

aantal dagen ≥ 20 mm

1,6 dagen

1,7 dagen

149 kJ/cm2 F)

153 kJ/cm2

78%

77%

F)

266 mm

Zonnestraling

zonnestraling

Vochtigheid

relatieve vochtigheid

Verdamping

potentiële verdamping (Makkink)

253 mm

Droogte

gemiddeld hoogste neerslagtekort gedurende het groeiseizoen J)

140 mm

144 mm

hoogste neerslagtekort dat eens in de 10 jaar wordt overschreden I)

-

230 mm

Temperatuur

gemiddelde

10,0 °C

10,6 °C

Neerslag

gemiddelde hoeveelheid

214 mm

245 mm

[ 30 ]

Scenario veranderingen voor het klimaat rond (2036-2065)

2050

C)

Scenario veranderingen voor het klimaat rond (2071-2100)

2085

Natuurlijke variaties gemiddeld over 30 jaar D)

C)

GL

GH

WL

WH

GL

GH

WL

WH

+1 $C

+1 $C

+2 $C

+2 $C

+1,5 $C

+1,5 $C

+3,5 $C

+3,5 $C

Lage waarde

Hoge waarde

Lage waarde

Hoge waarde

Lage waarde

Hoge waarde

Lage waarde

Hoge waarde

+15 tot +30 cm

+15 tot +30 cm

+20 tot +40 cm

+20 tot +40 cm

+25 tot +60 cm

+25 tot +60 cm

+45 tot +80 cm

+45 tot +80 cm

± 1,4 cm

+1 tot +5,5 mm/jaar

+1 tot +5,5 mm/jaar

+3,5 tot +7,5 mm/jaar

+3,5 tot +7,5 mm/jaar

+1 tot +7,5 mm/jaar

+1 tot +7,5 mm/jaar

+4 tot +10,5 mm/jaar

+4 tot +10,5 mm/jaar

± 1,4 mm/jaar

+1,0 °C

+1,4 °C

+2,0 °C

+2,3 °C

+1,3 °C

+1,7 °C

+3,3 °C

+3,7 °C

± 0,16 °C

+4%

+2,5%

+5,5%

+5%

+5%

+5%

+7%

+7%

± 4,2%

+0,6%

+1,6%

-0,8%

+1,2%

-0,5%

+1,1%

-0,9%

+1,4%

± 1,6%

+3%

+5%

+4%

+7%

+2,5%

+5,5%

+6%

+10%

± 1,9%

-110 uur

-110 uur

-110 uur

-110 uur

-120 uur

-120 uur

-120 uur

-120 uur

± 39 uur

+1,1 °C

+1,6 °C

+2,1 °C

+2,7 °C

+1,3 °C

+2,0 °C

+3,2 °C

+4,1 °C

± 0,48 °C

-8%

-16%

-13%

-20%

-10%

-17%

-15%

-24%

-

+1,0 °C

+1,6 °C

+2,0 °C

+2,5 °C

+1,2 °C

+2,0 °C

+3,1 °C

+3,8 °C

± 0,46 °C

+1,1 °C

+1,7 °C

+2,2 °C

+2,8 °C

+1,4 °C

+2,1 °C

+3,5 °C

+4,4 °C

± 0,51 °C

+2,0 °C

+3,6 °C

+3,9 °C

+5,1 °C

+2,7 °C

+4,1 °C

+5,6 °C

+7,3 °C

± 0,91 °C

+0,6 °C

+0,9 °C

+1,7 °C

+1,7 °C

+1,0 °C

+1,2 °C

+2,8 °C

+3,1 °C

± 0,42 °C

-30%

-45%

-50%

-60%

-35%

-50%

-70%

-80%

± 9,5%

-50%

-70%

-70%

-90%

-60%

-80%

-90%

< -90%

± 31%

+3%

+8%

+8%

+17%

+4,5%

+12%

+13%

+30%

± 8,3%

+4,5%

+9%

+10%

+17%

+6,5%

+12%

+16%

+30%

-

+6%

+10%

+12%

+17%

+8%

+12%

+18%

+25%

± 11% ± 4,7%

-0,3%

+1,4%

-0,4%

+2,4%

+0,3%

+1,0%

-1,1%

+3%

+9,5%

+19%

+20%

+35%

+14%

+24%

+30%

+60%

± 14%

-1,1%

+0,5%

-2,5%

+0,9%

-2,0%

+0,5%

-2,5%

+2,2%

± 3,6% ± 3,9%

-3%

-1,4%

-3%

0,0%

-2,0%

-0,9%

-1,8%

+2,0%

-1,4%

+3%

-1,7%

+4,5%

-1,6%

+6,5%

-6,5%

+4%

± 6,4%

+0,9 °C

+1,1 °C

+1,8 °C

+2,1 °C

+1,2 °C

+1,5 °C

+2,8 °C

+3,1 °C

± 0,24 °C

+4,5%

+2,3%

+11%

+9%

+8%

+7,5%

+15%

+12%

± 8,0%

+1,0 °C

+1,4 °C

+1,7 °C

+2,3 °C

+1,2 °C

+1,7 °C

+3,2 °C

+3,7 °C

± 0,25 °C

+3,5%

+7,5%

+4%

+9,5%

+5%

+9%

+7,5%

+14%

-

+0,9 °C

+1,4 °C

+1,5 °C

+2,3 °C

+1,0 °C

+1,7 °C

+3,0 °C

+3,8 °C

± 0,35 °C

+1,1 °C

+1,3 °C

+1,9 °C

+2,2 °C

+1,4 °C

+1,7 °C

+3,4 °C

+3,7 °C

± 0,18 °C

+0,9 °C

+1,1 °C

+1,6 °C

+2,0 °C

+1,0 °C

+1,4 °C

+2,7 °C

+3,1°C

± 0,43 °C

+1,4 °C

+1,9 °C

+2,3 °C

+3,3 °C

+2,0 °C

+2,6 °C

+4,2 °C

+4,9 °C

± 0,52 °C

+22%

+35%

+40%

+70%

+30%

+50%

+100%

+130%

± 13%

+0,5%

+0,6%

+1,4%

+2,2%

+0,9%

+1,2%

+6,5%

+7,5%

± 9,2%

+1,2%

-8%

+1,4%

-13%

+1,0%

-8%

-5%

-23%

+2,1 tot +5%

-2,5 tot +1,0%

+1,4 tot +7%

-4 tot +2,2%

+1,2 tot +5,5%

-2,5 tot +1,9%

-0,9 tot +10%

-8,5 tot +2,3%

-

+1,7 tot +10%

+2,0 tot +13%

+3 tot +21%

+2,5 tot +22%

+2,5 tot +15%

+2,5 tot +17%

+5,5 tot +40%

+5 tot +40%

±15%

+5,5 tot +11%

+7 tot +14%

+12 tot +23%

+13 tot +25%

+8 tot +16%

+9 tot +19%

+22 tot +45%

+22 tot +45%

±14%

+0,5%

-5,5%

+0,7%

-10%

+2,1%

-5,5%

-5%

-16%

± 6,4%

+4,5 tot +18%

-4,5 tot +10%

+6 tot +30%

-8,5 tot +14%

+5 tot +23%

-3,5 tot +14%

+3 tot +40%

-15 tot +14%

± 24%

+2,1%

+5%

+1,0%

+6,5%

+0,9%

+5,5%

+3,5%

+9,5%

± 2,4%

-0,6%

-2,0%

+0,1%

-2,5%

0,0%

-2,0%

-0,6%

-3%

± 0,86%

+4%

+7%

+4%

+11%

+3,5%

+8,5%

+9%

+15%

± 2,8%

+4,5%

+20%

+0,7%

+30%

+1,0%

+19%

+14%

+50%

± 13%

+5%

+17%

+4,5%

+25%

+3,5%

+17%

+15%

+40%

-

+1,1 °C

+1,3 °C

+2,2 °C

+2,3 °C

+1,6 °C

+1,6 °C

+3,8 °C

+3,8 °C

±0,27 °C

+7%

+8%

+3%

+7,5%

+7,5%

+9%

+6,5%

+12%

± 9,0%

[ 31 ]

Activiteiten operatie Steenbreek Activiteit

Planning



Plantjes uitreiken aan mensen na deelname 06-10-17 aan korte quiz of enquête tijdens de Dag van de Duurzaamheid. Vraag stellen hoe we Papendrecht samen groener kunnen maken mede in het kader van. klimaatadaptatie. Demonstratie klimaattafel.



Oproep foto meest klimaatadaptieve / biodiverse Papendrechtse tuinen



Informatiehoekje klimaat voor kinderen; wisselende expositie (gemeentehuis, wellicht ook andere locaties) Goede voornemens: kaart met zaad voor bloemen





Boomplantdag



Tuinadvies en voorlichting biodiversiteit voor particulieren



Herhalen punt 2

Hoe

Bereik

Strategie

Informatie / prijsvraag / Bezoekers Informeren enquête op stand + stukje in infomarkt + huiskrant met beste idee aan-huis krant (verslag)

Week van het vermelding huis-aan-huis Water – 18 t/m krant, webpagina Operatie 25 oktober Steenbreek

Papendrechters die de huis-aanhuis krant ontvangen januari – maart Zo mogelijk op verschillende Papendrechtse 2018 locaties een educatief hoekje kinderen en hun ouders 01-01-18 Afhankelijk van Huis aan huis of uitdelen “Hoe” tijdens nieuwjaarsborrel, reacties op webpagina operatie steenbreek 14-03-17 In de communicatie rond de Inwoners (in de boomplantdag ook aandacht eerste plaats voor vergroening i.h.k.v. Papendrechtse klimaatadaptatie kinderen en hun ouders) Breed bereik Tijdens week Insteek is door en voor van het water in Papendrechters. mei 2018 Internetpagina gemeente, webpagina Operatie Steenbreek, oproep in huisaan-huis krant en facebook. Zie 2. Eind augustus / Zie 2. begin september

[ 32 ]

Activeren

Informeren

Activeren Stimuleren

Informeren

Informeren Activeren

Zie 2.

Actielijst Onderdeel Informatie voor Vertellen

Informatiepakket klimaatadaptatie

Lunchlezingen en werksessies

Acties

Trekker

In samenwerking met

Planning

Opzetten communicatiestrategie voor buitendijkse gebieden. Antwoord op vraag wie op welke wijze wordt geïnformeerd in relatie van kwetsbaarheid tot hoog water. Opzetten communicatieplan

Communicatie

Ruimtelijke Ontwikkeling

Q2 - 2018

Communicatie

Beheer (algemeen) Beheer (groen) Waterschap Rivierenland Beheer (algemeen) Beheer (groen) Waterschap Rivierenland Beheer (algemeen) Beheer (groen) Waterschap Rivierenland Communicatie

Q1 - 2018

Waterschap Rivierenland

Q3 - 2018

Ontwikkelen informatiepakket klimaatadaptatie voor bedrijven, organisaties en bewoners

Communicatie

Tekst schrijven over klimaatadaptatie voor tijdschrift van Woonkracht10 wat wordt verspreid onder huurders

Communicatie

Plannen bijeenkomsten met collega's en externe partners

Beheer (riolering)

Divers Tijdens reguliere werkoverleggen in regionaal verband (Drechtsteden / Alblasserwaard en Vijfheerenlanden) de strategie presenteren Beheer (riolering) Plannen bijeenkomst voor opstellen regionale aanpak klimaatadaptatie Verbeelden

Verleiden

Verankeren

Klimaatatlas

Klimaatadaptatietoolbox

Q4 - 2017 Q3 - 2018 Q4 - 2017 Q4 - 2018

Opstellen kaart buitendijkse woningen en bedrijven, incl. maatgevend maaiveldniveau en verwachte hoogwaterstand Opstellen potentiële wateroverlastkaart: kaart met water op maaiveld bij verschillende neerslagintensiteiten, incl. in beeld brengen kwetsbare locaties. Data van waterstanden van waterschap combineren om theorie met praktijk te vergelijken.

Beheer (riolering)

Beheer (Geo-informatie)

Q2 - 2018

Beheer (riolering)

Waterschap Rivierenland BlauwZaam

Q3 - 2018

Opstellen kaart van kwetsbare groepen (scholen, verzorgingscentra, etc.)

Beheer (riolering)

Ruimtelijke Ontwikkeling Veiligheidsregio

Q1 - 2018

Beheer (riolering) Opstellen van hittestresskaart: kaart met locaties en routes gevoelig voor hitte Beheer (riolering) Navragen bij Woonkracht10 of er locaties zijn met (grond)wateroverlast in Papendrecht Opstellen kaart vitale infrastructuur: kaart van vluchtwegen, routes Beheer (riolering) naar cruciale plekken, elektriciteitsvoorziening, data- en telecomvoorzieningen

Beheer (Geo-informatie)

Q1 - 2018 Q4 - 2017

Beheer (Geo-informatie) Veiligheidsregio Waterschap Rivierenland

Q2 - 2018

Communicatie

Beheer (algemeen)

Q3 - 2018

Operatie Steenbreek

Beheer (algemeen)

Vrijwilligers

Stimuleren van geveltuinen Vergroening van daken

Informatie op de gemeentelijke website Opstellen subsidieregeling vergroening van daken

Beheer (algemeen) Beheer (riolering)

Communicatie Communicatie Ruimtelijke Ontwikkeling

Q4 - 2017 Q4 - 2018 Q2 - 2018 Q2 - 2018

Beheer Openbare Ruimte

Opnemen klimaatadaptatie in planprocessen Beheer (wegen) Beheer (wegen) Aanvullen klimaatadaptieve bouwstenen voor openbare ruimte (leidraad) Opstellen lijst van klimaatbestendige bomen, heesters en vaste Werkvoorbereiding planten (bestand tegen langdurige droogte, hitte, wisselende (groen) waterstanden, voedingsstoffen, strooizout, etc.) Nagaan en afspreken wat in regionaal verband opgepakt wordt. Dit Divers kan gaan over proeftuinen, regelgeving, communicatie, etc.

Duurzaamheidsvisie Regisseur klimaatadaptatie

Continuïteit na 2018 Woonvisie

Overig

Q2 - 2018

Opstellen van klimaatadaptieve bouwstenen voor bewoners en bedrijven Papendrecht Uitwerken lokale aanpak Operatie Steenbreek

Regionale aanpak

Verplichten

Q3 - 2018

Gemeentelijk rioleringsplan Omgevingsplan

Nagaan of er een koppeling gemaakt kan worden tussen de duurzaamheids- en energieambitie en klimaatadaptatie Beschrijven taken en verantwoordelijkheden regisseur voor klimaatadaptatie. Vervolgens bepalen wie de rol van regisseur voor klimaatadaptatie invult. Bepalen op welke wijze de strategie na 2018 uitgevoerd wordt. Vervolgens een actielijst voor 2019-2021 opstellen. Opnemen klimaatadaptatie in woonvisie Opnemen klimaatadaptatie in prestatieafspraken met woningcorporatie

Beheer (groen) Ruimtelijke Ontwikkeling Beheer (groen)

Q1 - 2018

Q4 - 2017 Q4 – 2018

Duurzaamheid Beheer

continue Q3 - 2018

Q2 - 2018 Ruimtelijke Ontwikkeling Communicatie

Q1 - 2018

Regisseur klimaatadaptatie Ruimtelijke Ontwikkeling Ruimtelijke Ontwikkeling Maatschappelijke Ontwikkeling

Q3 - 2018

Opnemen klimaatadaptatie in plan Opstellen beleid ten aanzien van buitendijkse ontwikkelingen Regels opstellen voor (gedeeltelijke) verwerking van hemelwater op eigen terrein bij nieuwbouw en renovatie Regels opstellen voor nieuwbouw met platte daken >> verplicht groen dak

Beheer (riolering) Ruimtelijke Ontwikkeling Ruimtelijke Ontwikkeling Ruimtelijke Ordening

Q2 - 2018 Q3 - 2018 Q2 - 2018

Klimaatbeleid koppelen aan andere opgaven (bv sport)

Ruimtelijke Ontwikkeling

[ 33 ]

Q3 - 2018 Q3 - 2018

Voorlopig geen actie

continue

[ 34 ]

G R O E N B E LE I D S P L A N

PAP E N DR E CH T

Literatuur en websites Literatuur KNMI ´14 klimaatscenario´s voor Nederland, herziene uitgave 2015

Websites www.groenblauwenetwerken.com www.atlasnatuurlijkkapitaal.nl www.klimaateffectatlas.nl www.windfinder.com www.destraad.nl www.blauwzaam.nl www.puurpapendrecht.nl www.papendrechtduurzaam.nl www.hohohoosbui.nl https://cms.dordrecht.nl/hoogwater www.wikipedia.org

<< volkstuinen in Oostpolder

[ 35 ]



Bijlage Ƙ | Uitvoeringsagenda 2025 - 2029 In de komende periode zetten we in op 15 activiteiten. In deze bijlage is per activiteit de inhoud, inzet, financiën en planning beschreven. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15.

Klimaatadaptatie bij herinrichtingen Inzicht meerkosten bij nieuwbouw en renovatie Leidraad Inrichting Openbare Ruimte Zeven koele plekken in de openbare ruimte Opstellen van visie koele routes Kennisontwikkeling intern en bij partners Stimuleren van bewoners Vriesenpolder als regionale spons Voldoende water en goede waterkwaliteit Groenblauwe schoolpleinen Samenwerken met en stimuleren van partners Verplichten klimaatadaptatie bij nieuwbouw Monitoring klimaatadaptieve maatregelen Vijf kwetsbare locaties voor wateroverlast oplossen Aanpak verminderen klimaatongelijkheid

1 | Klimaatadaptatie bij herinrichtingen Wat? Bij elke herinrichting wordt klimaatadaptatie toegevoegd. Hoe? • Door het opstellen van minimale eisen bij herinrichtingen. Zie eisen en voorkeursvolgorde op pagina 8. Interne inzet: Structureel 240 uur/jaar Dekking: Water- en rioleringsprogramma en groeninvestering Wie: Team Beheer

2 | Inzicht meerkosten bij nieuwbouw en renovatie Wat? Woningcorporatie Woonkracht 10 wil graag bij nieuwbouw en renovatie klimaatadaptieve maatregelen nemen aan de woningen en buitenruimtes. De bijbehorende investeringen zijn onbekend. De gemeente en Woonkracht10 willen samen onderzoeken wat de gemiddelde meerkosten zijn van deze maatregelen om vervolgens een gesprek te voeren over de betaalbaarheid en de ambities. Hoe? • Onderzoeksplan opstellen; • Plan uitvoeren (door derden); • Resultaten bespreken en conclusies opnemen in de prestatieafspraken. Interne inzet: eenmalig 80 uur Kosten: € 10.000 Wie: GROV Partner: Woonkracht 10 Planning: 2025-2026

3 | Leidraad Inrichting Openbare Ruimte Wat? De Leidraad Inrichting Openbare Ruimte (LIOR) wordt in 2024/2025 geactualiseerd. Het is van belang om dan ook klimaatadaptieve maatregelen toe te voegen. Hoe? Door het toevoegen van technische ontwerpen van bijvoorbeeld waterbergende groenzones, funderingen en wegen, afstroming van hemelwater over verharding, groene parkeerplaatsen, drempels in drainagesystemen om (grond)water vast te houden. Eventueel onderscheid op basis van gebieds- en stedenbouwkundige kenmerken. De minimale eisen en voorkeursvolgorde voor herinrichtingen (zie pagina 8) worden in de LIOR verwerkt. Interne inzet: Eenmalig 40 uur en structureel 20 uur/jaar Wie: Team Beheer Planning: 2025

4 | Zeven koele plekken in de openbare ruimte Wat? Het realiseren van 7 koele plekken in de openbare ruimte. Hoe? Onlangs is een ‘koele plekkenkaart’ opgesteld (zie bijlage 3). Deze kaart laat zien wat de afstand van een woning tot een koele plek is. Hieruit blijkt dat er behoefte is aan het realiseren van 7 koele plekken. Een koele plek is een plek waar het op warme dagen aantrekkelijk is om te verblijven. Kenmerken koele plek: op 300m van de woning, minimaal 200m² groot, groen, 50% beschaduwd met zit- en/of speelgelegenheid. Op sommige plekken is een kleine inspanning nodig om het gewenste resultaat te bereiken, door bijvoorbeeld een aantal bomen te planten, zitgelegenheden of beplantingen te realiseren. Op andere plekken zal meer inzet nodig zijn. Interne inzet: Structureel 60 uur/jaar Kosten: eenmalig €70.000 Dekking: 50% groeninvestering en 50% klimaatadaptatie Wie: Team Beheer, Team GROV, Team Maatschappelijke Ontwikkeling Planning: Uitvoering 2025-2029

5 | Opstellen van visie koele routes Wat? Opstellen van een visie voor koele routes voor wandelaars en fietsers. Hoe? De gemeente wil bewoners stimuleren om meer te bewegen. Aantrekkelijke routes, ook tijdens warmere dagen, kunnen hierbij helpen. De focus ligt op routes waarvan veel fietsers en wandelaars gebruik maken, bijvoorbeeld naar winkelcentra, openbare gebouwen, scholen en bushaltes. Extra aandacht wordt gegeven aan routes nabij kwetsbare groepen, zoals ouderen, kleine kinderen of mensen met een verstandelijke of psychische aandoening. Ook routes langs aantrekkelijke (bij voorkeur koele) verblijfsplekken krijgen de aandacht. In bijlage 4 is beschaduwde wandelroutekaart opgenomen. • AˆÙÞ{²£Ó‘Ï‘¹Ȇè{¹Ȇ ‘ÙȆ›ÏÀ‘¹‡²{Þé‘Ȇ¹‘Ùé‘Ï°ǡȆé{{χ£® ‘Ȇè£Ó£‘ȆÀÌȆ°À‘²‘Ȇé{¹‘²ǷȆ‘¹Ȇš£‘ÙÓÏÀÞّÓȆéÀύ٠À̛‘¹À¸‘¹; • Zorgen dat minimaal 75% van de routes in de schaduw kan worden afgelegd; • Voorkeursvolgorde voor realiseren van schaduw:Ȇ door bomen > slagschaduw gebouwen > opgaandeȆbeplantingen > begroeide constructies.

7 | Stimuleren van bewoners Wat? Meer dan de helft van het oppervlakte van de kern van Papendrecht bestaat uit woningen en tuinen. Als bewoners structureel klimaatadaptieve maatregelen nemen zal dit een positief effect hebben voor heel Papendrecht. Wij stimuleren bewoners om een goede keuze te maken. Hoe? Wij gaan bewoners niet verplichten om klimaatadaptieve maatregelen te nemen. Wij zetten in op informeren en stimuleren. Regelmatig informeren wij bewoners hoe zij hun leefomgeving klimaatadaptiever kunnen inrichten. Bij herinrichting van de openbare ruimte ontvangen bewoners van de buurt informatie over klimaatbestendige tuinen. Verder ontzorgen we bewoners door hulp aan te bieden bij het maken van tuinontwerpen, het ophalen van tegels en het beschikbaar stellen van materialen en beplantingen. Ook zijn er middelen voor Woonkracht10 beschikbaar. Er worden drie pilots opgezet in buurten waar de openbare ruimte opnieuw wordt ingericht. Hier kunnen bewoners hulp krijgen bij het opstellen van een tuinontwerp, afvoeren van tegels, aanbrengen van grond en beplantingen.

Interne inzet: Eenmalig 80 uur Dekking: onderdeel van actualisatie groenbeleid Wie: Team Beheer, Team GROV, Team Maatschappelijke Ontwikkeling Planning: 2026

Interne inzet: Structureel 400 uur/jaar Kosten: Structureel €20.000/jaar en eenmalig €15.000 Dekking: €50.000/ jaar vanuit het Water- en rioleringsprogramma Wie: Team Beheer, Team Wijkonderhoud, Team Communicatie Partners: Natuur-en milieuorganisaties en Woonkracht10 Planning: uitvoering drie pilots 2025-2029

6 | Kennisontwikkeling intern en bij partners Wat? Delen en ophalen van kennis en inzichten is essentieel om binnen de eigen organisatie en met partners te wer-ken aan klimaatadaptatie. Hoe? • Onderzoeken wie aan welke kennis behoefte heeft en hoe dit het beste gedeeld kan worden; • Organiseren van (lunch)bijeenkomsten voor medewerkers en externen; • Twee keer per jaar het thema klimaatadaptatie agenderen bij regulieren overleggen van alle gemeentelijke afdelingen; • Opstellen van een nieuwsbrief en/of informatie delen via het intranet.

8 | Vriesenpolder als regionale spons Wat? Papendrecht heeft (een beperkt) buitengebied in het noordoosten van de gemeente. Hier liggen mogelijk kansen voor klimaatadaptatie. Het kan een gebied zijn voor regionale waterberging of waterbuffer voor perioden van droogte. Ook kan het een plek worden waar bewoners verkoeling kunnen vinden tijdens warme dagen. Hoe? • Onderzoeken wat de mogelijkheden zijn voor de Vriesenpolder in relatie tot klimaatadaptatie.

Interne inzet: Structurele inzet 120 uur/jaar en eenmalig 40 uur Wie: Kernteam klimaat Partner: Lokale partners en regiogemeenten

Interne inzet: Eenmalig 80 uur Wie: Team GROV Partner: Waterschap Rivierenland Planning: 2027

9 | Voldoende water en goede waterkwaliteit Wat? Het snel afvoeren van water en droge voeten houden heeft de afgelopen eeuwen centraal gestaan in het Nederlandse waterbeheer, zo ook in Papendrecht. Door warm weer en lange perioden van droogte verslechtert de waterkwaliteit en daalt het peil in watergangen. Door de hoge watertemperatuur en de groei van kroos neemt het zuurstofgehalte af met dode dieren als gevolg. Het tekort aan voldoende water is een punt van zorg. Papendrecht heeft geen inlaat vanuit de rivier; verversen of doorspoelen van het watersysteem is in droge perioden niet mogelijk. De komende periode zal onderzocht worden hoe in de toekomst wordt gezorgd voor voldoende water en goede waterkwaliteit. Hoe? De gemeente Papendrecht en het waterschap Rivierenland onderzoeken samen middels verschillende scenario’s wat mogelijkheden zijn. Hierbij kan gedacht worden aan het structureel inlaten van rivierwater, lokale waterbuffers maken of regionale sponsen ontwikkelen. Vervolgens zal een maatregelen- en investeringsprogramma worden opgesteld. Interne inzet: Eenmalig 80 uur Dekking: Water- en rioleringsprogramma Wie: Team Beheer Partner: Waterschap Rivierenland Planning: 2025-2026

10 | Groenblauwe schoolpleinen Wat? Papendrecht heeft twaalf basisscholen en vier middelbare scholen. Scholen en schoolpleinen zijn plekken waar kinderen meer dan tien jaar van hun jeugd doorbrengen. Afgelopen jaren is er veel aandacht geweest voor een gezond binnenklimaat bij scholen. Net zo van belang is een gezond buitenklimaat rondom de school. De komende periode zorgen we samen met de scholen die niet op korte termijn worden gerenoveerd of nieuwbouw krijgen dat de schoolpleinen een groenblauwe (en dus gezonde) inrichting krijgen. Dit draagt ook bij aan de concentratie en leerprestaties van de leerlingen. Het gaat om zeven schoolpleinen. Hoe? • Minimaal 20% van het schoolplein is onverhard; • Minimaal 30% van het schoolplein is beschaduwd; • Minimaal 10% van de buitenmuren van het gebouw heeft gevelbeplanting • Minimaal 10% van het schoolplein is beplant. Interne inzet: Structureel 36 uur/jaar Kosten: € 50.000 (maximaal €15.000 per locatie met 50% co-financiering door de school) Dekking: 50% groeninvestering en 50% klimaatadaptatie Wie: Team Beheer, Team Maatschappelijke Ontwikkeling Partners: Scholen Uitvoering 2025-2029

11 | Samenwerken met en stimuleren van partners Wat? Samenwerken met andere organisaties is noodzakelijk om Papendrecht klimaatbestendiger te maken. De huidige samenwerkingen zetten we voort en intensiveren we. We gaan - naast de operationele en projectgebonden samenwerkingen -meer inzetten op strategische en tactische samenwerkingen. Hoe? • Samenwerken met de regio: Regionaal heeft gemeente Papendrecht moment een rol als deelnemer. Op bepaalde onderwerpen, activiteiten of onderzoeken – met name diegene met een direct belang – wil gemeente Papendrecht een meer proactieve of coördinerende rol innemen; • Samenwerken met Woonkracht10: Woonkracht10 en de gemeente blijven elkaar helpen met het klimaatadaptief maken van het bezit van de woningcorporatie. Dit betekent stimuleren van het afvoeren van tegels uit tuinen, het klimaatadaptief ontwikkelen van nieuwbouw, herinrichten van tuinen na ophoging van de openbare ruimte en de aanleg van groenblauwe daken. Zij onderzoeken samen waar kansen liggen en wie welke kosten draagt; • Samenwerken met lokale natuur- en duurzaamheidsorganisaties: deze organisaties werken ook aan een natuurlijker en gezonder Papendrecht.

Door samen te werken kunnen we elkaar versterken in het bepalen van doelstellingen en het bereiken van bewoners en ondernemers; • Samenwerken met ondernemers en bedrijven: de komende periode zal klimaatadaptatie onder de aandacht worden gebracht bij (netwerken van) ondernemers en bedrijven; • Samenwerken met organisaties: samenwerken met het waterschap Rivierenland, Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid, de GGD en lokale zorgorganisaties is van belang. Zij hebben specifieke kennis op het gebied van klimaatadaptatie en kunnen ons hierbij ondersteunen; • Samenwerken met omliggende gemeenten: de samenwerking met omliggende gemeenten wordt geïntensiveerd. Enerzijds omdat de opgaven (droogtebestrijding, grootschalige waterberging) grensoverschrijdend zijn en anderszijds om kennis en producten uit te wisselen. Medewerkers van de gemeenten ontmoeten elkaar regelmatig. De gemeente Papendrecht stimuleert om deze overleggen op te zetten en de juiste medewerkers van de gemeenten aan elkaar te koppelen. Interne inzet: Structureel 120 uur/jaar en eenmalig 40 uur Wie: Kernteam klimaat Partners: Interne collega’s en externen

12 | Verplichten klimaatadaptatie bij nieuwbouw Wat? Vanaf nu bouwen we alleen nog gebouwen en omgevingen in onze gemeente die aan het einde van deze eeuw nog steeds veilig en aantrekkelijk zijn. Elke gebiedsontwikkeling heeft een inspanning binnen de projectgrenzen voor neerslag, droogte en hitte. De ontwikkeling mag geen negatieve effecten hebben op de omgeving op de genoemde thema’s. Indien er in de directe omgeving ook opgaven liggen wordt samenwerking met de initiatiefnemer gezocht om samen zo efficiënt mogelijk invulling te geven aan de opgave. Afwijken van de gegeven eisen is alleen mogelijk met een onderbouwing én akkoord van het gemeentebestuur. Hoe? • Opstellen van eisen bij nieuwbouw voor neerslag, droogte en hitte; • Opstellen van hemelwaterverordening bij nieuwbouw; • Opnemen van maatregelen voor droogte en hitte in anterieure overeenkomst en/of van toepassing verklaren (geactualiseerde) Leidraad Inrichting Openbare Ruimte. Interne inzet: Structureel 40uur/jaar en eenmalig 80 uur Kosten: Eénmalig €5000 (externe ondersteuning) Dekking: Programma Duurzaamheid Wie: Afdeling GROV Planning: 2025

13 | Monitoring klimaatadaptieve maatregelen Wat? We weten niet of de voorzieningen die hemelwater verwerken en droogte voorkomen naar behoren functioneren. Dit vraag om periodieke monitoring. Dit inzicht zorgt ervoor dat we niet alleen ‘op papier’ klimaatbestendig zijn, maar ook werkelijk bestand zijn tegen de gevolgen van extreem weer. Hoe? • Opstellen monitoringsplan door externe organisatie; • Uitvoeren monitoring door externe organisatie. Interne inzet: Structureel 40 uur/jaar en eenmalig 80 uur Dekking: Water- en rioleringsprogramma Wie: Team Beheer Partner: Waterschap Rivierenland Planning: 2025-2029

14 | Vijf kwetsbare locaties voor wateroverlast oplossen Wat? In 2020 heeft de gemeente Papendrecht een onderzoek laten uitvoeren naar de kwetsbaarheid van de gemeente bij hevige neerslag (40 mm in één uur en 70 mm in één uur). In 2023 bleken nog 15 plekken kwetsbaar voor hevige neerslag. Zes plekken worden de komende periode tijdens herinrichting van de openbare ruimte opgelost. Vier locaties zijn onderdeel van een nieuwbouwontwikkeling, hier zijn de komende jaren geen maatregelen nodig. De overige 5 kwetsbare plekken worden opgelost. Hoe? • De vijf plekken worden als zelfstandige projecten opgepakt en uitgevoerd; • Eenderde van de kosten wordt gefinancierd vanuit de Rijksmiddelen voor versnelling van klimaatadaptatie; • De projecten worden uiterlijk 2027 opgeleverd. Interne inzet: Structureel 100 uur/jaar Dekking: Water- en rioleringsprogramma Wie: Team Beheer Planning: Uitvoering 2025-2029