Bijlage 5 Rapport Nascheiding Papendrecht 18 mei 2021.pdf

RAPPORT Kader en opties voor nascheiding in Papendrecht

Klant:

Gemeente Papendrecht

Referentie: BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001 Status:

S0/P01.01

Datum:

18 mei 2021

HASKONINGDHV NEDERLAND B.V.

Laan 1914 no.35 3818 EX AMERSFOORT Transport & Planning Trade register number: 56515154 +31 88 348 20 00 T +31 33 463 36 52 F info@rhdhv.com E royalhaskoningdhv.com W

Titel document: Kader en opties voor nascheiding in Papendrecht Ondertitel: Referentie: BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001 Status: P01.01/S0 Datum: 18 mei 2021 Projectnaam: Nascheiding Papendrecht Projectnummer: BH8287 Auteur(s): Paul Mul Opgesteld door: Paul Mul Gecontroleerd door: Albert Bakker Datum: Goedgekeurd door: Paul Mul Datum: 19 mei 2021

Classificatie

Behoudens andersluidende afspraken met de Opdrachtgever, mag niets uit dit document worden verveelvoudigd of openbaar gemaakt of worden gebruikt voor een ander doel dan waarvoor het document is vervaardigd. HaskoningDHV Nederland B.V. aanvaardt geen enkele verantwoordelijkheid of aansprakelijkheid voor dit document, anders dan jegens de Opdrachtgever. Let op: dit document bevat persoonsgegevens van medewerkers van HaskoningDHV Nederland B.V. en dient voor publicatie of anderszins openbaar maken te worden geanonimiseerd. 18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

i

Samenvatting Met nascheiding kan een flinke stap worden gezet, echter nascheiding alleen is niet voldoende De ruim 250 kg/inw restafval in Papendrecht (in 2020) moet nog meer dan gehalveerd worden om de landelijke VANG-doelstelling van maximaal 100 kg/inw restafval in 2020 te halen. Ervaringen in andere Nederlandse gemeenten laten zien dat dit niet met één maatregel lukt. Met “traditionele nascheiding” via bijvoorbeeld OMRIN of Attero zou de gemeente Papendrecht een flinke stap richting de 100 kg/inw kunnen zetten: op basis van resultaten van OMRIN-gemeenten kan de hoeveelheid fijn restafval dalen naar ca 150 kg/inw. Niet alle nagescheiden stromen worden daarbij ingezet voor hergebruik: een deel wordt ingezet voor energieopwekking via biobrandstofpellets. Ook in Papendrecht wordt de landelijke doelstelling met nascheiding alleen dus niet gehaald. Nascheiding via HVC lijkt voor Papendrecht bijna kostenneutraal en geeft hoger milieurendement Op basis van de DVO-tarieven van HVC voor 2021 en de ingezamelde hoeveelheid PMD in 2020 lijkt het voor Papendrecht zowel op vlak van service, milieu en kosten aantrekkelijk om PMD te gaan nascheiden via de voorscheidingsinstallatie van HVC: dit levert een hoger serviceniveau, meer PMD-scheiding en ordegrootte slechts iets hogere kosten op (€ 3 per huishouden).

Innovatievere vormen van nascheiding alleen op langere termijn mogelijk Op de korte termijn zijn alleen vormen van mechanische nascheiding (technisch) haalbaar. Dit kan momenteel op zes plekken in Nederland. Varianten op de traditionele mechanische nascheiding (zoals de systemen PMD+ en Droog & Herbruikbaar) kunnen mogelijk beter presteren, maar zijn financieel minder aantrekkelijk vanwege hoge sorteerkosten of omdat ze niet goed passen binnen de vergoedingensystematiek voor PMD van Afvalfonds. Er zijn innovatieve nascheidingsopties, zoals REnescience, BioElektra en chemische recycling. Deze kunnen allemaal bijdragen aan een optimalere vorm van nascheiding voor Papendrecht (lagere kosten, hogere service en hoger milieuresultaat). Deze zijn op dit moment echter nog niet op de Nederlandse markt beschikbaar (en de komende vijf jaar ook nog niet). Opties nascheiding voor Papendrecht Nascheiding van het restafval uit Papendrecht is op korte termijn mogelijk via de VSI van HVC. Deze kan PMD uitsorteren en in de toekomst mogelijk meer stromen. Papendrecht heeft diverse opties om op de langere termijn in te zetten op nascheiding. Voor de gangbare opties van nascheiding heeft Papendrecht zelf onvoldoende schaalgrootte, dus moet de gemeente aanhaken op de mogelijkheden die HVC biedt, samenwerking zoeken met andere (regio) gemeenten of Europees aanbesteden.

Vanwege de ballotageovereenkomst die Papendrecht en HVC hebben gesloten, waarin een aanleverplicht is opgenomen voor brandbaar restafval, ligt een optie zonder betrokkenheid/instemming van HVC niet voor de hand. Aandachtspunten Papendrecht dient met de volgende aandachtspunten rekening te houden: 1. Huidige systeem bronscheiding van PMD in Papendrecht is niet optimaal 2. EU en Rijk lijken voorkeur te hebben voor bronscheiding: wat betekent dat voor gemeenten 3. Ballotage-overeenkomst beperkt de mogelijkheden – afhankelijk van HVC 4. Schaalgrootte is belangrijk: schaal Drechtsteden is zelfs aan de kleine kant voor een installatie 5. Goede bronscheiding van afvalstromen is ook een succesfactor voor effectieve nascheiding 6. Invoering van diftar i.c.m. zorgt voor enkele complicaties (op vlak van registratie/weging)

18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

ii

Inhoud 1

Is Nascheiding haalbaar voor Papendrecht?

1

2

Relevante ontwikkelingen huishoudelijk afval

3

2.1

Relevante bredere maatschappelijke trends en effect op afvalbeheer

3

2.2

Ontwikkelingen op de afvalmarkt

4

2.3

Ontwikkelingen nascheiding(-stechniek)

6

3

Kaders voor nascheiding in Papendrecht

7

3.1

Uitgangspunten

7

3.2

Wensen

8

3.3

Huidige situatie inzameling en verwerking restafval en PMD

9

4

Nascheidingstechnieken en toepasbaarheid voor Papendrecht

12

4.1

Input varianten voor nascheiding

12

4.1.1 4.1.2 4.1.3

Input: Restafval (traditioneel) Input: PMD+ Input: Droge en herbruikbare grondstoffen

12 14 16

4.2

Verwerkingsvarianten voor nascheiding

19

4.2.1 4.2.2 4.2.3 4.2.4 4.2.5

Voorscheiding PMD uit restafval Traditionele nascheiding i.c.m. ONF verwerking REnescience ART van Bio Elektra Chemische recycling

20 22 24 27 29

5

Conclusies en Aanbevelingen

31

5.1

Conclusies bronscheiding of nascheiding

31

5.2

Mogelijkheden korte termijn (tot 2025)

32

5.3

Mogelijkheden lange termijn (na 2025)

33

5.4

Aandachtspunten

34

Afkortingen

18 mei 2021

37

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

iii

1

Is Nascheiding haalbaar voor Papendrecht?

Wat er speelt in Papendrecht betreffende huishoudelijk afval Papendrecht wil op korte termijn stappen zetten om de hoeveelheid restafval te verminderen. Hiervoor zijn er verschillende urgenties: enerzijds om de stijgende kosten voor (rest)afval te vermijden en anderzijds om stappen te zetten naar een circulaire economie inclusief het behalen van de landelijke VANG-doelstellingen. In maart 2018 heeft de gemeenteraad daarom besloten om omgekeerd inzamelen in te voeren. In mei 2019 heeft de gemeenteraad besloten de mogelijkheden hiertoe nader te verkennen in de vorm van onder meer een pilot omgekeerd inzamelen in de wijk Oostpolder en tegelijkertijd ook andere opties open te houden. Daarom is besloten nader onderzoek te doen naar de mogelijkheden voor een afvalsysteem gebaseerd op nascheiding in Papendrecht. Dit met als doel om de opties bronscheiding (in de vorm van omgekeerd inzamelen) en nascheiding op een goede wijze tegen elkaar af te wegen. Vertrekpunt afvalprestaties in Papendrecht Afvalprestaties worden meestal geduid in termen van milieu, service en kosten. Landelijk is veel data beschikbaar met betrekking tot milieuprestaties en kosten. De onderstaande drie figuren brengen in beeld hoe Papendrecht presteert op vlak van milieu (figuur links) en kosten (figuur midden) alsmede hoe die prestaties verklaard kunnen worden (figuur rechts). Afvalstoffenheffing (kostenprestatie)

Service differentiatie

200 150

Geen strategie

diftar

100 50

€ 250

€ 225

€ 200

€ 175

0

diftar + servicedifferentiatie

€ 150

2021

€ 150

2020

€ 175

Papendrecht

250

€ 125

€ 200

2019

2019

2018

2017

2016

2015

0

Nederland

€ 225

2018

Papendrecht

50

€ 250

2017

100

€ 275

2016

150

€ 300

2015

200

€ 325

2014

€ per woning / jaar

250

300

Kg restafval per inwoner

€ 350

Strategie

€ 100

300

2014

kg restafval per inwoner

Fijn Restafval (milieuprestatie)

In de figuur links is te zien dat er sprake is van een dalende trend van de hoeveelheid restafval in Papendrecht: van ca 250 kg per inwoner in 2014 naar 213 kg in 2019. Ook is te zien dat de hoeveelheid restafval in Papendrecht ongeveer 50 kg per inwoner meer is dan gemiddeld in Nederland. In de middelste figuur zijn de kostenprestaties te zien. Hier is te zien dat aanvankelijk de afvalstoffenheffing in Papendrecht lager was dan gemiddeld in Nederland, maar dat vanaf 2016 een omslag te zien is. Ook is te zien dat de heffing, zowel in Papendrecht als in Nederland, flink is gestegen. In 2021 is de afvalstoffenheffing in Papendrecht met ca 10% verder gestegen naar € 327 per huishouden. Dit komt onder andere doordat vanaf 2021 ook de BTW in de heffing is meegenomen (€ 23). Uit de landelijke benchmark (156 gemeenten) blijkt dat de gekozen strategie een flinke impact heeft op de kosten- en milieuprestaties. Er wordt hierbij onderscheid gemaakt tussen een strategie gebaseerd op tariefdifferentiatie (diftar) en servicedifferentiatie (bijv. omgekeerd inzamelen). Uit de figuur en het onderzoek blijkt dat de strategie diftar in combinatie met servicedifferentiatie het beste werkt. Ook blijkt dat gemeenten zonder één van deze strategieën (zoals ook Papendrecht) relatief hoge kosten hebben en veel restafval. 18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

1

Waar wil Papendrecht naartoe als het gaat om huishoudelijk afval In verschillende (beleids-) documenten en besluiten (waaronder het College Actieprogramma) heeft de gemeente Papendrecht vastgelegd dat de hoeveelheid restafval moet worden teruggebracht tot onder de 100 kg per inwoner. Er zijn verschillende actie geformuleerd om daar de beste mogelijkheid voor Papendrecht bij te vinden. Welke rol kan nascheiding daarbij spelen Zoals eerder beschreven wil Papendrecht zowel opties voor bron- en nascheiding verkennen en tegen elkaar afwegen om de best passende systematiek te kunnen kiezen. In dit rapport worden de mogelijkheden van nascheiding voor Papendrecht verkend. Er zijn verschillende varianten van nascheiding mogelijk. Deze worden op een rij gezet en hierbij wordt ook aangegeven in hoeverre daarmee de geformuleerde doelstellingen realistisch haalbaar zijn en tegen welke consequenties. Wat staat er in dit rapport In dit rapport staan de resultaten van het onderzoek naar de mogelijkheden en mogelijke effecten van de implementatie van een afvalsysteem gebaseerd op nascheiding in Papendrecht. In het rapport staan: • Hoofdstuk 2: relevante ontwikkelingen m.b.t. huishoudelijk afval • Hoofdstuk 3: kaders voor een afvalsysteem gebaseerd op nascheiding • Hoofdstuk 4: mogelijke nascheidingsvarianten voor Papendrecht • Hoofdstuk 5: conclusies t.a.v.

toepasbaarheid nascheiding voor Papendrecht • Hoofdstuk 6: aanbevelingen m.b.t. toepassing van nascheiding in Papendrecht

18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

2

2

Relevante ontwikkelingen huishoudelijk afval

In dit hoofdstuk beschouwen we kort relevante trends die relevant zijn met betrekking tot keuzes die gemaakt moeten worden om het afvalbeheer in Papendrecht de komende jaren vorm te geven. Hierbij leggen we de focus op trends en ontwikkelingen die relevant zijn voor nascheiding. Aan bod komen: 1. Relevante bredere maatschappelijke trends en effect op afvalbeheer 2. Ontwikkelingen op de afvalmarkt 3. Ontwikkelingen nascheiding(-stechnieken)

2.1

Relevante bredere maatschappelijke trends en effect op afvalbeheer

Circulaire / groene economie Europa heeft eind 2019 de Europese Green Deal opgesteld. Daarin staat de nieuwe groeistrategie om van de EU een moderne, grondstofefficiënte, klimaat neutrale en concurrerende economie te maken. Onderdeel van de Green Deal is actieplan met een investeringsprogramma om dit op termijn te kunnen realiseren. Afval en recycling komen daarin ook uitgebreid aan bod. Ook voor Nederland en gemeenten gaat dat op termijn consequenties hebben, bijvoorbeeld in de vorm van nieuwe producentenverantwoordelijkheid voor producten en stromen, eisen aan recyclebaarheid en hervorming van de afvalwetgeving. De Nederlandse ambitie is om in 2050 een volledig circulaire economie te realiseren met als tussendoelstelling 50% reductie van het primaire grondstoffenverbruik. Nederland is op dit moment één van de koplopers met betrekking tot de transitie naar een circulaire economie. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) concludeert echter in haar jaarlijkse rapportage dat een flinke intensivering van beleid nodig is en dat de vrijblijvendheid eraf moet. Dit moet worden geeffectueerd via onder andere steeds strengere circalariteitsteisen bij inkoop en aanbesteding en gebruik van drang en dwang, zoals heffingen en regulering. PBL concludeert ook dat “(huishoudelijk) afvaldoelen” zo goed als zeker niet gehaald gaan worden met het huidige beleid 1 .

Hier kunnen dus de komende jaren aanvullende beleidsmaatregelen verwacht worden. Veranderend consumptiepatroon Recycling is niet voldoende om een circulaire economie te realiseren. Om productie- en consumptieketens circulair te maken, zijn (nieuwe) circulaire businessmodellen nodig en ander consumptiegedrag. Dit zijn in de kern sociaaleconomische vernieuwingen, waar op dit moment nog weinig aandacht voor is in de samenleving en bij de overheid. Naast de ontwikkeling van circulaire productie- en consumptieprocessen vraagt de transitie om de uitfasering van lineaire ketens en van producten met zeer korte levensduur of die het milieu relatief zwaar belasten. In de praktijk zijn de zijn de eerste tekenen van deze transitie zichtbaar aan het worden: naar aanleiding van Europese wetgeving zijn bijvoorbeeld gratis plastic tasjes vanaf 2016 verboden, komt er in Nederland vanaf juli 2021 een ban op verschillende soorten wegwerpplastic en moet in 2029 90% van alle plastic flessen (gescheiden) worden ingezameld. Dit heeft op termijn ook consequenties op de samenstelling van huishoudelijk afval. Verdere digitalisering en online winkelen, beide door COVID-19 in stroomversnelling gebracht, hebben ook invloed op de samenstelling van huishoudelijk afval.

Enerzijds neemt door digitalisering de hoeveelheid papier af (minder kranten en folders), maar anderzijds neemt de hoeveelheid omverpakkingen (met name karton) toe. Hier dient rekening mee gehouden te worden bij de inzameling en geschikte inzamelmiddelen.

1

Bron: PBL, 2021. Integrale Circulaire Economie Rapportage.

18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

3

Duurzame verpakkingen Op gewichtsbasis bestaat het huishoudelijk afval voor ongeveer 10% uit plastic, metalen en drankkartonnen verpakkingen. Op volumebasis is het aandeel zelfs circa drie keer groter. De afgelopen jaren zijn verpakkingen en dan met name plasticverpakkingen veel in het nieuws geweest. Vanwege aangescherpte (Europese) wetgeving, de toenemende vraag naar duurzame verpakkingen en de wens om de milieu-impact van verpakkingen te verminderen, kunnen de komende tijd de volgende ontwikkelingen worden verwacht: • Nieuwe raamovereenkomst verpakkingen (PMD): inmiddels zijn de meeste gemeenten overgegaan naar de nieuwe ketenovereenkomst verpakkingen 2020-2029. Hierbij hoeven gemeenten PMD alleen nog maar op een bepaalde locatie aan te leveren en hoeven ze niet meer de hele keten in te richten (voor Papendrecht deed HVC dat). De kwaliteit van de aangeleverde stromen gaat steeds belangrijker worden (de norm wordt jaarlijks aangescherpt). Dit kan voor gemeenten resulteren in een lagere vergoeding en/of afkeur. • Gedifferentieerde tarieven verpakkingen: inmiddels hanteert Afvalfonds een gedifferentieerd tarief voor op de markt gebrachte plastic verpakkingen: goed recyclebare verpakkingsmaterialen hebben een tarief van € 380 per ton vs. € 640 per ton voor reguliere verpakkingsmaterialen 2.

De komende jaren zal die tariefdifferentiatie verder worden doorgezet met als doel om het aandeel goed recyclebare verpakkingen die op de markt komen te vergroten. • Statiegeld op kleine flesjes en blik: vanaf juli 2021 komt er 15 cent statiegeld op kleine plastic flesjes. Deze zullen dan uit het rest- en PMD-afval verdwijnen. Voor Papendrecht gaat het om ca 1,7 miljoen flesjes ofwel ca 43 ton afval of 1,3 kg/inw. • Herbruikbare (om)verpakkingen: herbruikbare verpakkingen zijn kansrijk voor het terugdringen van de milieudruk van een verpakking 3 . Momenteel beleven herbruikbare verpakkingen en verpakkingssystemen dan ook een snelle herwaardering. Als dit een succes wordt, zal het aandeel verpakkingen (met name karton en plastic) op termijn afnemen. • Andere materialen: waarschijnlijk komen er steeds meer biobased “drop-in” kunststoffen op de markt, zoals bio-PET en bio-PE. Deze kunnen op dezelfde manier worden ingezameld en verwerkt als fossiele kunststoffen. Daar waar verpakkingen een groot risico hebben om in het milieu te belanden, zijn biodegradable kunststoffen een optie. Die kunnen niet worden gerecycled, maar moeten worden verwerkt als restafval of samen met GFT. Voor veel inwoners is dit onderscheid moeilijk te maken. Al deze ontwikkelingen samen moeten zorgen dat er meer (plastic) verpakkingen gescheiden kunnen worden ten behoeve van hoogwaardige recycling.

Er wordt geen expliciete keuze voor born- of nascheiding gemaakt, alhoewel een statiegeldsysteem een vorm van hoogwaardige bronscheiding is.

2.2

Ontwikkelingen op de afvalmarkt

Landelijk VANG-programma De landelijke doelstellingen voor huishoudelijk afval zijn vastgelegd in het VANG-programma (Van Afval Naar Grondstof). Het programma VANG - Huishoudelijk afval is ontwikkeld om gemeenten te helpen om stappen te zetten naar een circulaire economie. Naast afvalscheiding zijn ‘preventie’ en ‘grondstofketens sluiten’ belangrijke speerpunten. Dit programma is onderdeel geworden van het Rijks brede programma circulaire economie en valt onder de Transitieagenda consumptiegoederen. De belangrijkste streefwaarden ten aanzien van huishoudelijk afval zijn maximaal 100 kg restafval per inwoner per jaar in 2020 en minimaal 75% afvalscheiding in 2020. 2

Bron: https://afvalfondsverpakkingen.nl/pers/afvalfonds-verpakkingen-beloont-gebruik-van-goed-recyclebare-kunststofverpakkingen 3 Bron: https://kidv.nl/herbruikbare-verpakkingen 18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

4

Daarnaast vormen de volgende uitgangspunten de kern van de gezamenlijke agenda van het Rijk, de gemeenten en de gemeentelijke afvaldiensten 4: • De vervuiler betaalt: de vervuiler bestaat uit zowel de producent als de consument. De inwoner wordt zo veel mogelijk ontzien. Door het toepassen van dit principe worden de prikkels op de juiste plek gegeven en worden zo min mogelijk lasten voor de maatschappij bereikt. • Ruimte voor dynamiek van bedrijven en inwoners om te innoveren en vernieuwen: duurzame ambities van marktpartijen en burgerinitiatieven worden gefaciliteerd. Het beleid is erop ingericht om duurzame innovaties snel op te schalen. • Markt falen wordt aangepakt: de aanpak die publieke partijen kiezen is proportioneel en uitlegbaar. De juiste prijsprikkels worden gegeven waar de markt tekortschiet en de overheid stelt partijen in de gelegenheid haar doelen te realiseren. Belangrijke aandachtpunten zijn 5: • Aandacht voor kwaliteit: vervuiling van grondstofstromen heeft een negatief effect op de waarde en de mogelijkheden om deze hoogwaardig te recyclen; • Aandacht voor communicatie en participatie van inwoners bij het proces: bij het realiseren van afvalpreventie en -scheiding staan inwoners centraal. Goede en gerichte communicatie is dan een essentiële randvoorwaarde. Prikkels van het Rijk t.b.v.

stimuleren afvalscheiding Het Rijk zet de komende jaren in op het ontmoedigen van de verbranding van afval. Er zullen de komende jaren steeds meer financiële en juridische prikkels komen worden op het ontmoedigen van verbranding: • Verbrandingsbelasting: in januari 2015 is de afvalstoffenbelasting voor storten en verbranden van (rest)afval ingevoerd. Bij invoering bedroeg deze € 13 per ton. Inmiddels bedraagt deze belasting in 2021 € 33 per ton. Naar verwachting zal het tarief verder stijgen. • CO2-heffing: vanaf 2021 wordt een CO2-heffing voor de industrie ingevoerd. Deze loopt op van € 30 per ton in 2021 naar € 150 per ton in 2030. Dit gaat ook effect hebben op restafval verbranding. Naar verwachting is het effect minimaal €20, - per ton voor brandbaar restafval richting 2030. Op basis van de huidige hoeveelheid afval kan dit een extra kostenpost betekenen voor Papendrecht die kan oplopen richting de € 200.000,- op jaarbasis 6 • Verbrandingsverbod vanaf 2030: op dit moment wordt onderzocht hoe een verbrandingsverbod op recyclebare stromen vanaf 2030 kan worden ingevoerd. Dit gaat ook consequenties hebben op de verwerkingskosten van restafval en ontwikkeling van nascheidingstechnieken om recyclebare stromen uit het restafval te halen. Dit zal waarschijnlijk extra kosten per ton met zich meebrengen.

• Producentenverantwoordelijkheid en statiegeld: de komende jaren zal ervoor steeds meer stromen een vorm van producentenverantwoordelijkheid komen. Dit geldt bijv. voor matrassen en textiel. Mogelijkheden voor luiers en vloeren worden ook verkend. Gemeenten zullen hierbij waarschijnlijk ook een rol (en vergoeding) krijgen m.b.t. de (gescheiden) inzameling daarvan. Al deze (mogelijke) maatregelen tezamen geven een beeld dat het Rijk inzet om de stroom restafval te beperken met een lichte neiging richting systemen voor bronscheiding. Dit is ook de lijn die is beschreven in het Landelijk Afvalbeheerplan 2017-2029 (LAP3) en de Europese Kaderrichtlijn Afvalstoffen. Focus op kwaliteit van afvalstromen De afgelopen jaren is vooral gestuurd op “kwantiteit”: minder restafval en meer afvalscheiding. Een neveneffect daarvan is dat de vervuiling van sommige grondstofstromen is toegenomen (vooral van GFT en PMD) 7 . De komende jaren zal er daarom meer nadruk komen te liggen op de kwaliteit van de ingezamelde grondstofstromen. Dit is bijvoorbeeld ook terug te zien in de nieuwe ketenovereenkomst voor 4

Bron: Publiekkader Huishoudelijk Afval 2025 (2014) Bron: Uitvoeringsprogramma VANG – Huishoudelijk Afval. Herijking 2018-2020. 6 Op dit moment is nog niet helemaal bekend hoe de CO2-heffing gaat uitpakken op het verbrandingstarief. 7 Zie o.a.: https://www.verenigingafvalbedrijven.nl/userfiles/files/190219_Notitie%20kwaliteit%20gft.pdf 5

18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

5

PMD: de maximale vervuiling moet jaarlijks met 1% afnemen. Alhoewel er discussie is over het verschil in kwaliteit van bron- en nagescheiden (PMD) stromen, hebben afnemers van stromen over het algemeen een voorkeur voor bron gescheiden stromen 8 . Een focus op kwaliteit neigt naar een voorkeur voor bronscheiding.

2.3

Ontwikkelingen nascheiding(-stechniek)

Belangstelling gemeenten voor nascheiding neemt toe De afgelopen 10 jaar hebben gemeenten met name ingezet op de eerder genoemde strategieën (zie hoofdstuk 1) tarief- en servicedifferentiatie. Een combinatie van beide lijkt het meest effectief om goede milieu- en kostenprestaties te realiseren. In de afgelopen twee jaar is te zien dat het service aspect steeds zwaarder weegt en dat gemeenten die in principe ook goede bronscheiding resultaten kunnen boeken op grond van serviceniveau voor bewoners kiezen voor nascheiding. Voorbeelden hiervan Reimerswaal, Ridderkerk, Borsele, Terneuzen en Noord-Beveland (allemaal per 1-1-2020). Eerder kozen vooral grote (Rand)stedelijke gemeenten (zoals Den Haag, Rotterdam en Leiden) met veel hoogbouw voor nascheiding, omdat er met bronscheiding maar een kleine hoeveelheid PMD bron gescheiden werd ingezameld (vaak minder dan 5 kg per inwoner). Inmiddels hebben zo’n 50 gemeenten gekozen voor nascheiding in plaats van bronscheiding van PMD. Volgens AVR (één van de nascheidingsinstallaties in Nederland) is er sprake van een trend richting nascheiding. Net als Papendrecht passen veel gemeenten nascheiding toe in combinatie met bronscheiding. De meeste van deze gemeenten kiezen er bijvoorbeeld voor om het restafval van hoogbouw na te scheiden.

Hierbij geldt dat in veel stedelijke gemeenten bron gescheiden PMD vaak van lage kwaliteit is (bijna restafval). Onder andere de Utrechtse gemeenten (via het AVU-contract) scheiden sinds 1-1-2021 al het restafval na en zetten evengoed in op bronscheiding van PMD om een maximaal resultaat te halen. Ontwikkeling nieuwe scheidings- en verwerkingstechnieken Met betrekking tot nascheidingstechnieken en installaties zijn de volgende ontwikkelingen te zien: • Meer nascheidingsinstallaties: de afgelopen jaren zijn er nieuwe nasorteerlijnen in Nederland bijgekomen die zijn voorgeschakeld aan de afvalverbrandingsinstallatie. Het gaat om installaties van AVR (Rotterdam), AEB (Amsterdam) en HVC (Alkmaar). In totaal kan nu op zes plekken in Nederland restafval worden nagescheiden. naar verwachting zal in de toekomst bij iedere verbrandingsinstallatie een voorsorteerlijn worden gezet. • Hoger nascheidingsrendement (kunststof): het rendement van nascheiding van kunststoffen is in de afgelopen 10 jaar ongeveer verdubbeld naar netto circa 15 tot 20 kg per inwoner (afhankelijk van de installatie). dat komt bijvoorbeeld door steeds geavanceerdere NIR-scheiders. Naar verwachting neemt het nascheidingsrendement de komende jaren verder toe. • Nieuwe processen / technieken: huidige nascheidingsinstallaties werken allemaal op basis van “mechanische scheiding”.

Er zijn ook nieuwe technieken in ontwikkeling die hiervoor een ander proces kiezen, zoals enzymen of chemische recycling (zie ook hoofdstuk 4). Nog geen (financiële) prikkels om meer dan PMD na te scheiden Voor afvalverwerkers moet er een businesscase zijn om afval na te scheiden: veel klanten (gemeenten) zijn niet bereid een (veel) hoger tarief te betalen om stromen na te scheiden. Daarom zetten afvalverwerkers tot heden vooral in op stromen die lucratief zijn om na te scheiden. Dat zijn op dit moment PMD (vanwege de Afvalfonds vergoeding), metalen (hoge marktwaarde) en de organisch natte fractie (vanwege de SDEsubsidie voor biogas). Pas als andere stromen ook voldoende opbrengsten opleveren om de meerkosten

8

Zie o.a. https://www.hvcgroep.nl/ons-verhaal/nieuws/bronscheiding-kwalitatief-beter-dan-nascheiding

18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

6

voor een extra sorteerstap te compenseren, zullen afvalverwerkers hiertoe overgaan. De nieuwe producentenverantwoordelijkheden (zie paragraaf 2.2) kunnen hier mogelijk aan bijdragen.

3

Kaders voor nascheiding in Papendrecht

In dit hoofdstuk gaan we in op de belangrijkste kaders voor een mogelijk systeem voor nascheiding in Papendrecht. Aan bod komen: 1. Uitgangspunten voor een systeem gebaseerd op nascheiding – paragraaf 3.1 2. Wensen – paragraaf 3.2 3. Huidige situatie (aanpak en kosten) – paragraaf 3.3 Samen vormen deze paragrafen het programma van eisen en wensen voor een systeem gebaseerd op nascheiding van de gemeente Papendrecht.

3.1

Uitgangspunten

De afvaldriehoek is een instrument om de prestaties, doelen en ambities ten aanzien van de belangrijkste aspecten met betrekking tot huishoudelijk afvalbeheer te duiden: 1. Milieurendement 2. Serviceniveau 3. Kosten Deze aspecten zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden: het bieden van een hogere service gaat vaak gepaard met een hoger kostenniveau. Gemeenten maken hierbij een afweging. Deze keuzes kunnen leiden tot een hoger of lager kostenniveau. Met betrekking tot de drie aspecten worden de onderstaande uitgangspunten aangehouden voor het systeem gebaseerd op nascheiding. De uitgangspunten komen voort uit: • Landelijk VANG-Beleid • Coalitieakkoord 2018-2022 • College Actieprogramma 2019-2021 • Recente Raadsbesluiten (zoals inzamelpilot en onderzoek nascheiding dd. 28-5-2019 • DVO met HVC 1. Milieurendement • Behalen VANG-doelstellingen: het systeem gebaseerd op nascheiding moet het behalen landelijke VANG-doelen mogelijk maken. Het gaat hierbij specifiek om: o maximaal 100 kg/inw restafval (en vanaf 2025 maximaal 30 kg/inw) o minimaal 75% afvalscheiding • Kwaliteit afvalstromen: de nagescheiden stromen moeten (hoogwaardig) afgezet kunnen worden. Er moet vraag zijn naar deze stromen vanuit de recyclingsector en ze moeten kunnen voldoen aan dezelfde kwaliteitsnormen als bij bronscheiding.

• Klimaatneutraal: de ambitie is om in 2030 een klimaat neutrale gemeentelijke organisatie te zijn. Deze doelstelling is ook van toepassing op uitbesteed werk, zoals de afvalinzameling. 2. Serviceniveau • Tevreden bewoners: bewoners zijn tevreden over het (inzamel)systeem dat hoort bij het systeem gebaseerd op nascheiding. Voorstel is hetzelfde percentage aan te houden als bij de pilot omgekeerd inzamelen in de wijk Oostpolder.

18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

7

Minimale overlast door vervuiling openbare ruimte: overlast van (zwerf)afval (bijv. dumpingen en bijplaatsingen) wordt zoveel mogelijk tegengegaan en niet gestimuleerd door het systeem. • Handhaven serviceniveau: het serviceniveau voor bewoners blijft (minimaal) op het huidige niveau. Dat wil zeggen dat de inzamelfrequentie en afstand tot brengvoorzieningen niet wijzigt. 3. Kosten • Kosten zijn beheersbaar: het systeem gebaseerd op nascheiding leidt op de korte en/of lange termijn maximaal tot een beperkte stijging van de afvalstoffenheffing (in lijn met de landelijke trend). • Gemeente investeert niet in verwerking: investeringen in nascheidingstechniek komen niet voor rekening van de gemeente, maar voor een externe partij. • Vergoedingen Afvalfonds: Papendrecht blijft in aanmerking komen voor vergoedingen Afvalfonds voor bron- en/of nascheiding van PMD. Dat is belangrijk voor de businesscase. •

3.2

Wensen

Naast de uitgangspunten uit paragraaf 3.1 heeft de gemeente de onderstaande wensen ten aanzien van het systeem gebaseerd op nascheiding. Deze wensen zijn afkomstig van (afgeleid uit eerdere stukken): • Beleidsmakers Papendrecht • College • Raad Lokaal / regionaal verwerken (op korte afstand) Bij voorkeur kan de na te scheiden stroom in de regio worden verwerkt. Dit levert de gemeente de volgende voordelen op: • Lagere (transport)kosten: het kost nu 15 euro per ton om restafval van de hoogbouw van Papendrecht naar de VSI van HVC in Alkmaar te brengen • Lagere emissies: transportbewegingen zorgen voor emissie van o.a. NOx, PM10 en CO2. Iedere rit zorgt op dit moment voor ca 200 kg CO2. Circulaire economie en werkgelegenheid Voor een regionale circulaire economie is het beschikbaar zijn van (hoogwaardige) materiaalstromen een kans. Zo kunnen namelijk nieuwe regionale waardeketens worden gevormd: van sortering, recycling naar toepassing van gerecyclede materialen in nieuwe producten. Dit zorgt ook voor regionale werkgelegenheid. Een mooi voorbeeld vormt gemeente Almere met o.a. de plasticfabriek Almere en groene betoncentrale. Lagere afvalstoffenheffing In veel gemeenten in Nederland stijgt de afvalstoffenheffing (flink) boven het niveau van inflatie. Oorzaken zijn extra afvalaanbod (o.a.

door Corona), hogere verwerkingstarieven en afvalbelastingen (vooral de verbrandingsbelasting en de CO2-heffing). Bij voorkeur leidt het systeem gebaseerd op nascheiding op termijn tot een lagere heffing. Passend binnen bestaande inzamelstructuren Bij voorkeur is het systeem van nascheiding passend binnen de bestaande inzamelstructuren: • Inzameling door HVC: bij voorkeur kan de inzameling bij een systeem gebaseerd op nascheiding worden uitgevoerd door HVC en worden ingepast in de DVO. • Passend binnen huidige inzamelvoorzieningen: bij voorkeur zijn de inzamelmiddelen geschikt voor het systeem gebaseerd op nascheiding passend binnen de huidige inzamelstructuur in Papendrecht. Zo kunnen de investeringen voor de gemeente worden geminimaliseerd.

18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

8

3.3

Huidige situatie inzameling en verwerking restafval en PMD

In deze paragraaf schetsen we kort de: • huidige aanpak inzameling restafval en PMD • huidige verwerking restafval en PMD • huidige milieuresultaten restafval en PMD • huidige kosten inzameling en verwerking restafval PMD Deze gegevens gebruiken we als basis om in het volgende hoofdstuk het verschil met een vorm van nascheiding te kunnen vergelijken. Omdat nascheiden vooral betrekking heeft op de stromen restafval en PMD gaan we hierop in. De informatie komt uit de DVO en direct van HVC. In totaal zijn er 9.493 laagbouw aansluitingen (WHA) en 4.890 hoogbouw aansluitingen (WHA) in Papendrecht. Met deze getallen wordt in het hele rapport mee gerekend. Huidige aanpak inzameling restafval en PMD PMD inzameling Bij de laagbouw en hoogbouw wordt PMD via zakken 1x per 4 weken opgehaald. Inwoners kunnen deze zakken bestellen via de HVC-website of ophalen op een aantal locaties in de gemeente. PMD wordt ook via verzamelcontainers ingezameld. In totaal staan in Papendrecht: • Ondergrondse PMD-containers: 19 • Bovengrondse PMD-containers: 8 Restafvalinzameling Het restafval wordt bij de laagbouw via minicontainers tweewekelijks opgehaald. Het restafval bij de hoogbouw wordt met verzamelcontainers (ondergrondse en inpandige containers) ingezameld.

• Aantal ondergrondse restafval containers: 87 • Aantal inpandige restafval containers: 187 Pilot Oostpolder De bovenstaande huidige aanpak is exclusief de pilot in Oostpolder. Hier wordt gewerkt met het systeem restafval op afstand, waarbij alle bewoners (hoogbouw en laagbouw) gebruik maken van ondergrondse containers voor restafval. Het PMD wordt met minicontainers 1x per 4 weken ingezameld en bij de hoogbouw middels inpandige verzamelcontainers. Huidige verwerking restafval en PMD Het restafval van de laagbouw wordt op dit moment verwerkt in de verbrandingsinstallatie van HVC in Dordrecht. Het restafval van de hoogbouw wordt nu al nagescheiden in de voorsorteerinstallatie (VSI) in Alkmaar. Het uit gesorteerde PMD wordt daarna verder uit gesorteerd in de kunststof sorteerinstallatie (KSI) in Oudehaske (van OMRIN en HVC). Het PMD wordt verwerkt via de RKN-consortium 9 (waar HVC deel van uitmaakt). De gemeente (HVC) hoeft het PMD alleen te storten bij de overslaglocatie van HVC aan de Baanhoekweg in Dordrecht. Dan krijgt de gemeente de inzamelvergoeding. Het PMD wordt vervolgens verder gesorteerd bij Suez in Rotterdam. Van het ingezamelde PMD is in 2020 0,5% afgekeurd, omdat de kwaliteit onvoldoende was. 9

RKN: RKN staat voor Regie Kunststoffen Nederland en is een gezamenlijke entiteit van HVC en Midwaste.

18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

9

Huidige milieuresultaten restafval en PMD In de onderstaande tabel staan de milieuresultaten voor restafval en PMD (in kg per inwoner in 2019): AFVALSTROOM

Gemeente

Laagbouw

Hoogbouw

Kg/inw

Totaal ton

kg/WHA

Totaal ton

kg/WHA

Totaal ton

Restafval

213

7.038

504

4.784

461

2.254

PMD bron gescheiden

10,2

330

n.b

n.b.

n.b.

n.b.

PMD nagescheiden

13

420

-

-

51

420

De hoeveelheid restafval voor een inwoner in de laagbouw bedroeg in 2020 199 kg/inw en in de hoogbouw 271 kg/inw. In de hoeveelheid bron gescheiden PMD zijn de resultaten van de pilot in Oostpolder inbegrepen. Bij de 1.332 woningen die aan de pilot deelnamen, werd 24 kg/inw PMD ingezameld (omgerekend op jaarbasis). Bij de overige woningen in Papendrecht werd gemiddeld 9,5 kg/inw ingezameld in 2020. Uit het restafval van de hoogbouw is 420 ton nagescheiden via de VSI van HVC in Alkmaar. Dit komt overeen met bijna 51 kg/inw per hoogbouw inwoner (opgave HVC). Huidige kosten inzameling en verwerking restafval PMD Jaarlijks worden door HVC via de DVO deel III de kosten van de dienstverlening aan de gemeente doorgegeven. De voor 2021 begrote tarieven voor inzameling en verwerking van restafval en PMD staan in de onderstaande tabellen. INZAMELING

Restafval (in € per WHA)

PMD (in € per WHA)

Personeel Uitvoering

20,71

5,49

Tractiekosten

10,45

3,88

Exploitatiekosten

5,10

1,51

Totaal per aansluiting

36,27

10,88

Totaal Papendrecht

€ 527.428

€ 157.314

In de bovenstaande tabel staan de kosten voor inzameling exclusief de kapitaallasten. VERWERKING Verwerkingskosten

Restafval laagbouw Restafval hoogbouw

PMD

86,74

86,74

-

Overslag en transport

-

14,84

-

Verbrandingsbelasting

32,63

32,63

-

Afvalfonds nascheiding *

n.v.t.

-

-

Afvalfonds bronscheiding

n.v.t.

n.v.t.

- 245

€ 119,37

€ 134,21

4.784

2.254

330

€ 571.066

€ 302.509

- € 80.850

Totaal per ton Tonnage (realisatie 2020) Totaal Papendrecht

* Normaal gesproken ontvangt een gemeente € 8,90 per ton restafval t.b.v. nascheiding. HVC geeft aan dat de gemeente deze naar HVC moet overmaken om nascheiding te bekostigen. 18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

10

In de onderstaande tabel staan de kosten voor inzameling en verwerking per type aansluiting weergegeven. In een laagbouw aansluiting wonen gemiddeld 2,5 inwoners en in een hoogbouw aansluiting 1,7 inwoners. PER TYPE WHA

Laagbouw (in € per WHA)

Hoogbouw (in € per WHA)

Inzameling restafval *

€ 40,67

€ 27,73

Inzameling PMD **

€ 10,88

€ 10,88

Kapitaalkosten restafval en PMD *

€ 3,01

€ 10,57

Verwerking restafval ***

€ 60,16

€ 61,82

Vergoedingen PMD ***

- € 6,33

- € 4,26

Totaal per WHA

€ 108,39

€ 106,74

* Opgave HVC per email ** DVO tarief HVC 2021 *** Realisatie hoeveelheid 2020 x DVO tarief HVC 2021

Uit de tabel blijkt dat de kosten per aansluiting voor de inzameling en verwerking van restafval en PMD op jaarbasis van een laagbouwwoning (€ 108) en een hoogbouwwoning (€ 107) ongeveer gelijk zijn. Het grootste gedeelte van de kosten komen voor rekening van restafval: € 104 per WHA/jaar voor laagbouwwoningen en € 100 per WHA/jaar voor hoogbouwwoningen

18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

11

4

Nascheidingstechnieken en toepasbaarheid voor Papendrecht

Nascheidingstechnieken In dit hoofdstuk beschouwen we enkele nascheidingsprocessen die nu of in de nabije toekomst beschikbaar zijn of komen op de “afvalmarkt”. We maken hierbij onderscheid naar de te leveren input (de afvalstroom) en de techniek daarachter om die input te verwerken. We beschouwen: 1. Input varianten voor nascheiding – paragraaf 4.1 a. Restafval (traditioneel) b. PMD+ inzameling c. Droge grondstoffeninzameling 2. Verwerkingsvarianten voor nascheiding – paragraaf 4.2 a. Nascheiden PMD via voorsortering b. Traditionele nascheiding inclusief ONF c. REnescience d. ART van Bio Elektra e. Chemische recycling

4.1

Input varianten voor nascheiding

In deze paragraaf beschouwen we drie input varianten voor de na te scheiden stroom: 1. Restafval (traditioneel) 2. PMD+ inzameling 3. Droge grondstoffeninzameling Per type stroom gaan we in op: • omschrijving van de stroom • hoe die in te zamelen • aandachtspunten en succesfactoren • verdere verwerking (in de keten) • globaal kostenplaatje • waar wordt dit toegepast

4.1.1

Input: Restafval (traditioneel)

Omschrijving input De ingaande stroom bij deze stroom is in principe vergelijkbaar met het restafval van gemeenten die aan bronscheiding van PMD doen, maar dan restafval inclusief alle PMD. In geval van Papendrecht gaat het om het huidige restafval plus het PMD dat nu nog wordt brongescheiden (circa 230 kg/inw in totaal). Sommige gemeenten / afvalbedrijven geven wel een andere naam aan deze stroom. Bij OMRIN heet de bak voor restafval plus PMD bijvoorbeeld de “Sortibak”. In de Sortibak hoort alleen het PMD-afval en het afval dat niet apart kan worden ingeleverd, zoals luiers, stofzuigerzakken, etc. OMRIN verwerkt het restafval van ca 25 gemeenten (via nascheiding). Hoe inzamelen Voor de inzameling worden de (traditionele) inzamelmiddelen voor restafval gebruikt. De inzamelmiddelen voor PMD komen te vervallen (en daarmee ook de kosten die daarmee gepaard gaan). 18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

12

Aandachtspunten en succesfactoren De volgende aandachtspunten zijn van toepassing: • Voorzieningen voor restafval moeten voldoende capaciteit (volume) hebben om ook het volume van PMD erbij in te zamelen. Dit geldt met name als er veel bronscheiding van PMD in de huidige situatie is. Voor Papendrecht gaat het ongeveer om 20 zakken a 60 liter per jaar (o.b.v. ca 7,7 kg/inw PMD uit 2019) ofwel 4 keer een minicontainer vol voor een laagbouwwoning op een totale capaciteit van 26 keer dat die op jaarbasis wordt geleegd. • Alle overige stromen (naast PMD) dienen nog wel zo veel mogelijk te worden brongescheiden • Eventuele inzamelvoorzieningen voor PMD moeten worden herbestemd of (versneld) afgeschreven De volgende succesfactoren zijn te benoemen: • Nascheiding van restafval gaat beter wanneer er weinig natte / organische afvalstromen in het restafval zitten (dus goede bronscheiding van GFT). Hoe verder verwerken Over het algemeen gaat het restafval eerst door een “voorsorteerinstallatie” die ferro en non-ferro metalen en kunststoffracties op basis van grootte uitsorteren. In een vervolgproces wordt die uitgesorteerde stromen op monostroom verder gesorteerd (zie ook paragraaf 4.2.1). De meeste sorteerinstallaties kunnen bruto ca 50 tot 60% van het PMD in het restafval (netto 15 tot 20 kg/inw) uitsorteren.

Via de VSI heeft HVC in 2020 bruto 51 kg/inw PMD uit het restafval van de hoogbouw uit Papendrecht uitgesorteerd. Dat is een zeer goed resultaat. Gemeente breed zou rekening gehouden moeten worden met ca 30 kg/inw (opgave HVC). Na verdere sortering in de KSI blijft dan netto circa 60 a 70% ofwel +/- 20 kg/inw over. Globaal kostenplaatje Over het algemeen kan restafval voor hetzelfde tarief worden nagescheiden ten opzichte van verbranden. Voor het nascheiden krijgen verwerkers een vergoeding van Afvalfonds die de extra kosten van nascheiden compenseren. De onderstaande tabel geeft een indicatie van de kosten/baten van nascheiding van restafval t.o.v. de huidige situatie in Papendrecht: Post

€ x 1.000 Post besparing / opbrengst

€ x 1.000

Extra verwerkingskosten restafval*

40 Vervallen inzamelkosten PMD (DVO)

157

Geen PMD-bronscheiding vergoeding

81 Vervallen kapitaalkosten PMD ***

20

Transportkosten restafval VSI Alkmaar**

71 Nascheiding vergoeding restafval ***

63

Extra inzamelkosten restafval ***

117 Minder verbrandingsbelasting

24

TOTAAL

308 TOTAAL

264

* Dit betreft de 9,5 kg/inw brongescheiden PMD die nu als restafval verwerkt moet worden ** Alleen voor laagbouw, hoogbouw gaat al naar Alkmaar *** Opgave HVC

Een snelle doorrekening laat zien dat het financieel iets meer kost om PMD na te scheiden in plaats van bron te scheiden: per saldo scheelt dat circa € 44.000 op jaarbasis (€ 264.000 aan extra baten minus € 308.000 aan extra lasten). De grootste extra kostenposten vormen de extra inzamelkosten voor restafval en transportkosten en de grootste baat/besparing vormen de vervallen inzamelkosten van PMD. NB. Er wordt in deze globale doorrekening ervan uitgegaan dat de inzamelkosten voor restafval behoorlijk toenemen (opgave HVC). 18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

13

Waar wordt het toegepast Er zijn grofweg drie situaties waar restafval wordt nagescheiden: 1. gemeenten of gebieden waar bronscheiding moeizaam is 2. gemeenten die ondanks goede bronscheidingsmogelijkheden kiezen voor nascheiding 3. gemeenten die kiezen voor nascheiding aanvullend op bronscheiding Gemeenten of gebieden waar bronscheiding moeizaam is In gemeenten met veel hoogbouw en beperkte resultaten van PMD-bronscheiding wordt in toenemende mate gekozen voor nascheiding van PMD. Het gaat bijvoorbeeld om de gemeenten Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Leiden en Nieuwegein. Er zijn ook gemeenten die bij laagbouw inzetten op bronscheiding van PMD en bij hoogbouw inzetten op nascheiding van PMD (zoals ook in Papendrecht). Gemeenten die ondanks goede bronscheidingsmogelijkheden kiezen voor nascheiding Enkele gemeenten in Nederland (zoals vrijwel alle gemeenten aangesloten bij OMRIN) zijn nooit begonnen met bronscheiding van PMD. Daar wordt PMD al ruim 10 jaar nagescheiden. In de afgelopen jaren hebben ook gemeenten met redelijke tot goede bronscheiding toch ervoor gekozen om PMD te gaan nascheiden. Het gaat bijvoorbeeld om Ridderkerk, Reimerswaal, Terneuzen, Borsele en Bunschoten. Hiervoor wordt gekozen vanwege het service aspect of omdat een gemeente te maken had met veel afkeur van brongescheiden PMD.

Gemeenten die kiezen voor nascheiding aanvullend op bronscheiding Er zijn ook gemeenten die kiezen voor bronscheiding en aanvullend inzetten op nascheiding. Dit geldt bijvoorbeeld voor de Utrechtse gemeenten die restafval laten nascheiden via het AVU-contract bij Attero. Ook circa 40 HVC-gemeenten hebben een hybride model waarbij bron- en nascheiding van PMD gecombineerd worden. Van de Drechtsteden doen alleen Papendrecht en Dordrecht dit.

4.1.2

Input: PMD+

Omschrijving input Waar bij de eerste input variant het PMD bij het restafval mag, is dat hier andersom: droge en schone grondstofstromen mogen bij het PMD. Vandaar ook de naam PMD+. De stroom “restafval” bestaat dan in feite niet meer. Het kleine beetje echte restafval dat dan nog overblijft (zoals stofzuigerzakken), mag dan bij het PMD+. Dit wordt dan uit gesorteerd net als de andere grondstofstromen, zoals PMD. De droge grondstofstromen glas, papier en textiel dienen nog wel brongescheiden te worden, met als GFT. Hoe inzamelen De inzamelmiddelen voor restafval komen in principe te vervallen en het resterende beetje restafval mag dan bij de inzamelmiddelen voor PMD. Dan moeten er wel voldoende en goede voorzieningen zijn voor de PMD-inzameling, zoals een minicontainer voor PMD bij laagbouw. In Papendrecht is dat niet het geval, omdat PMD via zakken wordt ingezameld. PMD+ inzameling via zakken is (waarschijnlijk) niet wenselijk. De voorzieningen voor restafval moeten dan worden omgedoopt naar PMD+ inzamelmiddelen. Het “psychologische effect” is dan waarschijnlijk deels weg: inwoners blijven oude naar PMD+ omgedoopte bak zien als restafvalbak en niet als grondstoffenbak.

Aandachtspunten en succesfactoren De volgende aandachtspunten zijn van toepassing: • Vergoeding Afvalfonds bronscheiding: in de nieuwe vergoedingensystematiek (2020-2028) van het Afvalfonds past PMD+ minder goed. PMD+ zit tussen de bron- en nascheidingsvergoeding in. Samen met HVC en Afvalfonds zou moeten worden gekeken hoe hiermee om te gaan.

18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

14

Vinden sorteerbedrijf in de buurt: bij voorkeur kan een bedrijf in de buurt “op maat” PMD+ sorteren. Dat scheelt transportkosten en bij kleinschalige sortering kan het sorteerbedrijf zich focussen op PMD+ input van Papendrecht (in plaats van gebruikelijk restafval). • Framing PMD+ bij bewoners: bewoners moeten wel het verschil ervaren tussen restafval (te verbranden afval) en PMD+ (grondstoffen) en daarop hun scheidingsgedrag aanpassen. • PMD+ kan niet direct gemeentebreed worden ingevoerd: dit zou eerst als een pilot moeten worden uitgeprobeerd en de resultaten dienen daarbij goed gemonitord te worden. De volgende succesfactoren zijn te benoemen: • De PMD+ stroom moet zo schoon en droog mogelijk zijn om veel grondstoffen van hoge kwaliteit te kunnen uitsorteren (dus goede bronscheiding van GFT en bij voorkeur ook luiers). • Een groot deel van de businesscase zit in restafvalreductie. De hoeveelheid PMD+ moet derhalve in de ordegrootte 100 tot 150 kg/inw liggen voor een rendabele businesscase. •

Hoe verder verwerken PMD+ wordt na inzameling gesorteerd in verschillende grondstofstromen, zoals diverse soorten plastics, drankenkartons, metalen, papier/karton en eventuele andere stromen die veel voorkomen en makkelijk ut te sorteren zijn. Goede sortering kan alleen als de PMD+ stroom voldoende schoon en droog is. In de pilot sorteerinstallatie voor PMD+ wordt dit deels machinaal (via o.a. zeven, magneten en optische scheiders) en deels handmatig gesorteerd. In Almere wordt in de pilot een netto uitsorteerrendement van ca 40% gehaald. De overige 60% is restafval dat wordt verbrand. Globaal kostenplaatje De businesscase voor PMD+ is gebaseerd op een aantal aannames waarvan de belangrijkste zijn: - De hoeveelheid PMD+ die wordt ingezameld: ca 150 kg/inw - De hoeveelheid restafvalreductie: ca 100 kg/inw - Het netto uitsorteerrendement: 25 tot 30% - Papendrecht krijgt de bronscheidingsvergoeding voor PMD van Afvalfonds bij PMD+ Deze aannames zijn gebaseerd op de pilot in Almere waarbij rekening is gehouden met de slechtere uitgangssituatie m.b.t. hoeveelheid restafval in kg/inw in Papendrecht. De onderstaande tabel geeft een indicatie van de kosten/baten van nascheiding van PMD+ t.o.v. de huidige situatie in Papendrecht: Post

€ x 1.000 Post besparing / opbrengst

€ x 1.000

Sorteerkosten PMD+ (€ 150/t)

727 Vervallen inzamelkosten PMD

157

Eventuele transportkosten (€ 10/t)

48 Extra vergoeding Afvalfonds (€ 245/t)

256

Afzetkosten uitgesorteerde stromen

73 Reductie restafval (€ 120/t)

388

TOTAAL

18 mei 2021

Vervallen transport restafval hoogbouw

34

Vervallen kapitaalkosten PMD

20

848 TOTAAL

854

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

15

Ondanks dat een grote restafvalreductie wordt bereikt, is het op basis van de huidige Afvalfonds vergoeding lastig om een goede businesscase te krijgen. Grootste bottleneck vormen de hoge sorteerkosten. De businesscase kan worden verbeterd bij minder PMD+ aanbod, lagere sorteerkosten per ton, hoger uitsorteerrendement of hogere vergoeding van Afvalfonds. Waar wordt het toegepast PMD+ wordt op dit moment alleen als pilot project toegepast in de gemeente Almere bij circa 12.000 inwoners. Er wordt ongeveer 100 kg/inw aan PMD+ ingezameld. Na uitsortering blijft dan ca 60 kg/inw aan restafval over. Een oude bouw- en sloopafval sorteerlijn (van bedrijf Cirwinn) is omgebouwd en uitgebreid om het PMD+ te sorteren met een capaciteit van circa 2 tot 3 ton per uur.

4.1.3

Input: Droge en herbruikbare grondstoffen

Omschrijving input In het systeem “droog en herbruikbaar”, zoals dat is beproefd door HVC, mochten acht droge deelstromen waaronder oud papier en karton, kunststoffen, metalen, drankenkartons, steen, elektronica en textiel via één container worden aangeboden. In de proeven nam de hoeveelheid inzamelde droge en herbruikbare stromen met 40% toe (met 27 kg/inw) en nam de hoeveelheid restafval met 20% af (met 38 kg/inw). In de gemeente Westerkwartier wordt een bronscheiding variant op dit systeem al jaren in de praktijk toegepast: de milieuboer. Deze neemt in één keer negen stromen mee. Deze moeten we apart worden aangeboden. Het gaat hierbij om kunststof en drankenkartons, keukenafval, metalen, textiel, oud papier (in dozen), glas, elektronica en frituurvet. Hoe inzamelen Het doel van het systeem “droog en herbruikbaar” is het om bewoners niet te moeilijk te maken om de droge grondstoffen aan te bieden. Bij het systeem “droge grondstoffen” dat HVC heeft uitgeprobeerd, zijn slechts drie containers voor de aan huis of bij huis inzameling nodig: een container voor restafval, een container voor GFT en een container voor droge grondstoffen. Er zijn verschillende mogelijkheden om de droge grondstoffen in te zamelen. De stromen die de milieuboer in de gemeente Westerkwartier inzamelt, worden opgehaald met één inzamelvoertuig met veel verschillende compartimenten.

Bewoners kunnen alle afvalstromen tegelijkertijd op straat zetten. In feite doen bewoners en de milieuboer gezamenlijk een voorsortering.

Figuur: Aangeboden afval voor de milieuboer en inzamelvoertuig voor meerdere stromen van milieuboer Aandachtspunten en succesfactoren De volgende aandachtspunten zijn van toepassing: • Haalbaarheid (machinale) sortering: in 2012 heeft HVC geconcludeerd dat grootschalige mechanische sortering van de droge en herbruikbare afvalstroom in kwalitatief hoogwaardige grondstoffen technische onhaalbaar was. De vraag is of dit nu wel technisch haalbaar is;

18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

16

Kosten handmatig sorteren: tijdens de proeven van HVC werd de stroom droog en herbruikbaar handmatig gesorteerd. Dat bleek niet kosteneffectief te zijn; • Kwaliteit oud papier: oud papier en karton is de grootste stroom in de fractie “droog en herbruikbaar”. Om deze stroom marktconform af te kunnen zetten, is een goed kwaliteit noodzakelijk. Dat betekent minimale vervuiling met nat en/of organisch materiaal. De volgende succesfactoren zijn te benoemen: • Gebruiksvriendelijk voor bewoners: er zijn maar drie stromen die aan of rond huis worden ingezameld. Daarnaast hoeft er ook minder te worden brongescheiden (kan allemaal in één container); • Inzet mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt voor het (handmatig) sorteerproces; • Besparing op de inzamelkosten. •

Hoe verder verwerken Na inzameling dient de stroom “droog en herbruikbaar” te worden uitgesorteerd in de diverse deelstromen. Deze kunnen vervolgens via de reguliere route verder worden verwerkt en gerecycled. Op dit moment is er in Nederland geen sorteerinstallatie die is ingesteld om deze stroom te kunnen uitsorteren. De pilot sorteerlijn van de PMD+ proef komt hierbij nog het dichtste in de buurt. HVC heeft in 2012/2013 besloten om niet door te gaan met droog en herbruikbaar vanwege de hoge sorteerkosten. Mogelijk dat door verbetering van de sorteertechniek het kostenplaatje momenteel gunstiger is. Globaal kostenplaatje Het is moeilijk om een globaal kostenplaatje te schetsen, omdat er veel “onbekenden” zijn. Grootste onbekenden zijn: • sorteerkosten droog en herbruikbaar: aanname ca € 200/ton • hoeveelheid en samenstelling droog en herbruikbaar: aanname ca 110 kg/inw • restafvalreductie: aanname ca 50 kg/inw De onderstaande tabel geeft een indicatie van de kosten/baten van het systeem “droog en herbruikbaar” t.o.v. de huidige situatie in Papendrecht. Uitgangspunt is dat de papierbak de bak voor de droog en herbruikbaar stroom wordt. De inzamelfrequentie verdubbelt. Post

€ x 1.000 Post besparing / opbrengst

€ x 1.000

Sorteerkosten D&H+ (€ 200/t)

727 Vervallen inzamelkosten D&H stromen

168

Eventuele transportkosten (€ 10/t)

48 Extra vergoeding Afvalfonds (€ 245/t)

158

Extra inzamelkosten papierbak

126 Reductie restafval (€ 120/t)

194

TOTAAL

Extra opbrengst D&H stromen

40

Vervallen transport restafval hoogbouw

34

Vervallen kapitaalkosten PMD

20

872 TOTAAL

614

Uit het globale kostenplaatje lijkt te komen dat de businesscase niet haalbaar is. Er zit een gat in de businesscase van bijna € 260.000 ofwel bijna € 20 per huishouden. Grootste knelpunt vormen de hoge sorteerkosten. Die moeten een stuk lager om de businesscase richting “break-even” te krijgen. De businesscase wordt ook beter bij verdere reductie van restafval en extra inzameling van D&H stromen. Waar wordt het toegepast 18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

17

HVC heeft in 2011 en 2012 proeven gedaan met dit systeem in de gemeenten Sliedrecht en Noordoostpolder. In 2012/2013 heeft HVC besloten verder onderzoek naar het systeem “droog en herbruikbaar” stop te zetten vanwege de hoge sorteerkosten om tot kwalitatief hoogwaardige grondstoffen te komen. Het concept van de milieuboer wordt alleen in de gemeente Westerkwartier toegepast.

18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

18

4.2

Verwerkingsvarianten voor nascheiding

In deze paragraaf beschouwen we vijf verwerkingsprocessen om de ingaande stroom verder te verwerken: 1. Nascheiden PMD via voorsortering 2. Traditionele nascheiding inclusief ONF 3. REnescience 4. ART van Bio Elektra 5. Chemische recycling Criteria om toepasbaarheid voor Papendrecht te bepalen Om een inschatting te kunnen maken of het verwerkingsproces geschikt en toepasbaar is voor Papendrecht, gebruiken we de onderstaande criteria. In de volgende paragrafen worden deze criteria per nascheidingstechniek nader toegelicht. Milieuresultaat

Service bewoners

Restafvalreductie (kg/inw) Impact afvalinzameling Voorkeuren bewoners

Grondstoffenterugwinning (kg/inw)

Kosten

Uitvoerbaarheid

Kosteneffect (€/HH)

Schaalgrootte (ton/jaar)

Investering voor Papendrecht (€)

Beschikbaarheid (jaartal) Marktpartij(en) Risico’s

Multicriteria analyse Het onderstaande schema geeft een overzicht hoe de vijf nascheidingstechnieken scoren op de criteria. Criterium

Voorsortering

Traditioneel

REnescience

Bio Elektra

Chemisch Re.

PMD (kg/inw)

15-20

Ca 25

Ca 30-35

n.v.t.

Uitgesorteerde overige stromen

-

Luiers, minerale stoffen, organisch afval

Minerale stoffen, organisch afval

n.v.t.

Overige (kg/inw)

-

Ca 50

Ca 50

n.v.t.

Stromen aan huis

3

3

2,5

2,5 of 3

n.v.t.

Service tov huidig

Hoger

Hoger

(veel) Hoger

Hoger

Gelijk

n.v.t.

n.v.t.

Ja

?

?

Neutraal

- € 5 a 10 / HH

Onbekend

Onbekend

Onbekend

> 150 kton

> 120 kton

>60 kton

> 10 kton

Milieu

Service

Kosten Investering gem. Kosteneffect

Uitvoering Schaalgrootte Marktpartijen

5 in NL

2 in NL

1 in UK

1 in Polen

-

Korte termijn

Ja

Ja

Nee

Nee

Nee

18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

19

4.2.1

Voorscheiding PMD uit restafval

Toelichting verwerkingsproces Sinds 2017 kan HVC PMD uit restafval voorscheiden in de voorscheidingsinstallatie (VSI) in Alkmaar. Het sorteerproces in de VSI is op hoofdlijnen vergelijkbaar aan die van andere nascheiders (zie volgende paragraaf). Eerst wordt het restafval via zeeftrommels geplist in verschillende groottes (60 – 220 mm en > 220 mm). Met infraroodtechnologie (NIRscheiders) worden vervolgens de plastics en drankenkartons in die fracties herkend en met lucht stootjes uit de restafvalstroom “geblazen”. Met magneten worden de ferro en non-ferro metalen afgescheiden. De uitgesorteerde stroom wordt vervolgens verder gesorteerd in “monostromen” in een sorteerinstallatie die ook gebruikt wordt voor brongescheiden PMD. De installatie kan ook ONF (de organisch natte fractie) uitsorteren. In de huidige situatie wordt dit beperkt gedaan, omdat de afzetmogelijkheden beperkt zijn vanwege onvoldoende vergistingscapaciteit in de markt. In 2020 is 6,7% ONF uitgesorteerd en afgezet. HVC heeft zelf geen ONF-vergister. Milieuresultaat De meeste nascheiders kunnen netto tussen de 15 en 20 kg/inw aan PMD terugwinnen uit het restafval na een eerste voorscheiding processtap. De VSI van HVC (in Alkmaar) in combinatie van de KSI van OMRIN (in Oudehaske) halen ook een dergelijke hoeveelheid. De hoeveelheid bronscheiding van PMD is in 2020 bruto 10,2 kg/inw (netto ca 6 kg/inw).

Dit zou betekenen dat er via nascheiding meer PMD kan worden teruggewonnen dan met bronscheiding in Papendrecht. In totaal kan er via de VSI van HVC tot ca 15% op gewichtsbasis aan grondstoffen kan worden teruggewonnen uit het restafval. In de praktijk is vaak zichtbaar dat als inwoners (goede) voorzieningen krijgen om PMD-bron te scheiden dit ook een positief effect heeft op de scheiding van andere bron te scheiden afvalstromen, zoals papier, GFT en glas. Bij nascheiding vervalt dat effect of kan er zelfs een tegengesteld effect ontstaan. HVC geeft aan dat PMD uit bronscheiding vaak een betere kwaliteit heeft dan PMD uit nascheiding. Dat vertaalt zich dan ook in een hogere prijs om brongescheiden PMD te verkopen ten opzichte van nagescheiden PMD. Mede daarom heeft bronscheiding bij HVC de voorkeur op plekken waar een voldoende hoog bronscheidingsresultaat haalbaar is. Kosten Afvalbedrijven die PMD uit restafval nascheiden, vragen daarvoor over het algemeen hetzelfde tarief als het verbranden van restafval. De extra kosten die de afvalbedrijven hiervoor (de extra processtap om PMD uit restafval te sorteren) maken, worden vergoed door Afvalfonds. Voor het aandeel PMD dat wordt uitgesorteerd hoeft over het algemeen geen verbrandingsbelasting te worden betaald.

Bij bronscheiding van PMD krijgen gemeenten de bronscheidingsvergoeding van Afvalfonds (€ 245,- per ton) over het ingezamelde tonnage PMD. Bij nascheiding krijgen gemeenten de nascheidingsvergoeding van Afvalfonds voor gemeenten (€ 8,90 per ton) over het ingezamelde restafval. HVC werkt op dit moment nog via de oude raamovereenkomst verpakkingen (2013-2023). Onder die raamovereenkomst krijgen gemeenten geen vergoeding voor nascheiding. HVC is nog in onderhandeling met Afvalfonds over de invulling en voorwaarden voor de nieuwe raamovereenkomst verpakkingen (2020-2028). Wanneer dat rond is, kunnen ook HVC-gemeenten aanspraak maken om de € 8,90 vergoeding bij nascheiding. 18 mei 2021

BH8287-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

20

Papendrecht zou in principe nu al kunnen overstappen op nascheiding van PMD via HVC. Het restafval met PMD moet dan naar Alkmaar worden gebracht in plaats van naar Dordrecht nu. Het restafval van de hoogbouw in Papendrecht wordt nu al nagescheiden door HVC. In Alkmaar heeft HVC, zoals eerder aangegeven, een voorsorteerinstallatie (VSI) om het PMD uit het restafval te winnen. In Dordrecht is deze installatie er (nog) niet. De transportkosten naar Alkmaar zijn circa € 15 per ton. Bij het brengen van restafval naar de afvalverbrandingsinstallatie in Dordrecht zijn er geen transportkosten. In paragraaf 4.1.1 is deze variant al doorgerekend. Het lijkt erop dat deze variant bijna budgetneutraal kan worden ingevoerd in Papendrecht. Er is ook geen sprake van investeringen die voor rekening komen voor de gemeente Papendrecht. De meerkosten zitten voor Papendrecht in de extra transportkosten en extra inzamelkosten voor restafval. De grootste baten zitten in de besparing op de inzamelkosten van PMD. Service Voor bewoners neemt het serviceniveau toe, omdat ze PMD niet meer apart hoeven te houden en via separate inzamelmiddelen (zakken) hoeven aan te bieden. Laagbouw huishoudens hebben dan drie containers aan huis: een restafvalcontainer, GFT-container en papier/kartoncontainer. Voor alle andere afvalstromen verandert er niks voor inwoners.