Bijlage 3 KDV Startfoto Papendrecht.pdf
Tekst van het document
25 april 2025 Victor Eiff, Babs Broekema, Rens de Man, Matthias Blankesteijn en Guido Lafeber
Startfoto versie 4.0
0
Inhoudsopgave 1.
Managementsamenvatting
4
2.
Inleiding
6
2.1
Aanleiding
6
2.2
Opdracht / onderzoeksvraag
6
2.3
Werkwijze
7
2.4
Dataverzameling en methoden
7
2.5
Leeswijzer
8
3.
Context
10
3.1
Algemene schets
10
3.1.1
Geografie
10
3.1.2
Demografie
11
3.2
Regionaal bestuurlijk
11
3.3
Politieke standpunten ten aanzien van dienstverlening en lastendruk
13
3.3.1
Dienstverlening
13
3.3.2
Lastendruk
14
Conclusie context
15
Maatschappelijke opgaven
16
4.1
Bouwen en wonen
16
4.1.1
Huidige situatie
16
4.1.2
Beleidsdoelen en ambities
17
4.1.3
Beeld van belanghebbenden
18
3.4
4.
4.2
4.3
4.4
4.5
Zorg en welzijn
20
4.2.1
Huidige situatie
20
4.2.2
Beleidsdoelen en ambities
23
4.2.3
Beeld van belanghebbenden
25
Cultuur, sport en recreatie
28
4.3.1
Huidige situatie
28
4.3.2
Beleidsdoelen en ambities
30
4.3.3
Beeld van belanghebbenden
31
Openbare ruimte en groen
33
4.4.1
Huidige situatie
33
4.4.2
Beleidsdoelen en ambities
34
4.4.3
Beeld van belanghebbenden
35
Onderwijs
37
4.5.1
Huidige situatie
37
4.5.2
Beleidsdoelen en ambities
38
1
4.5.3 4.6
4.7
4.8
4.9
4.10
5.
7.
39
Mobiliteit
41
4.6.1
Huidige situatie
41
4.6.2
Beleidsdoelen en ambities
43
4.6.3
Beeld van belanghebbenden
47
Economie en werkgelegenheid
49
4.7.1
Huidige situatie
49
4.7.2
Beleidsdoelen en ambities
51
4.7.3
Beeld van belanghebbenden
52
Openbare orde en veiligheid
55
4.8.1
Huidige situatie
55
4.8.2
Beleidsdoelen en ambities
56
4.8.3
Beeld van belanghebbenden
57
Duurzaamheid, gezondheid en klimaat
59
4.9.1
Huidige situatie
59
4.9.2
Beleidsdoelen en ambities
60
4.9.3
Beeld van belanghebbenden
64
Conclusie maatschappelijke opgaven
65
Financieel beeld
66
5.1
Algemeen financieel beeld
66
5.2
Ontwikkeling kengetallen
68
5.2.1
Categorie 1: Kan de gemeente tegen een stootje?
68
5.2.2
Categorie 2: kan de gemeente zich relatief snel aanpassen aan veranderende
5.2.3
6.
Beeld van belanghebbenden
(financiële) omstandigheden?
69
Houdbaarheidstest Gemeente Papendrecht
70
5.3
Lastendruk in vergelijkend perspectief
71
5.4
Conclusie financieel beeld
72
Bestuurskracht
73
6.1
Politieke partijstandpunten bestuurskracht
74
6.2
Zelfbeeld gemeente Papendrecht bestuurskracht
78
6.3
Beeld bestuurskracht belanghebbenden binnen de gemeente
80
6.4
Visie bestuurskracht vanuit de regio
81
6.5
Inwonersperspectief bestuurskracht
82
6.6
Conclusie bestuurskracht
85
Conclusie
87
7.1
Papendrecht: sterke identiteit, beperkte schaal
87
7.2
Maatschappelijke opgaven: urgent en samenhangend
87
7.3
Bestuurskracht: fundament aanwezig, maar versterking nodig
87
2
7.4
Financiële ruimte: gezond, maar niet onbeperkt
88
7.5
Regionale positie: zelfstandig én verbonden
88
7.6
De strategische opdracht: focus, verbinding en versterking
88
Bijlage I: Houdbaarheidstest Gemeentefinanciën
89
Toelichting
89
Methodiek van de test
89
De financiële kengetallen en signaalwaarden
89
3
1. Managementsamenvatting De gemeente Papendrecht staat aan de vooravond van het formuleren van een strategische visie voor 2040. Als fundament voor dit traject is de startfoto opgesteld: een breed gedragen en feitelijk onderbouwd beeld van de huidige maatschappelijke, financiële en bestuurlijke situatie van de gemeente. Context: stabiele basis, maar strategische keuzes nodig Papendrecht is een compacte gemeente met een sterke identiteit en centrale ligging in de regio Drechtsteden. De bevolkingssamenstelling verandert: de gemeente vergrijst, maar kent ook een instroom van jonge gezinnen en toenemende culturele diversiteit. Bestuurlijk opereert Papendrecht zelfstandig, maar is voor veel opgaven afhankelijk van regionale samenwerking. Politiek gezien heerst er consensus over kernthema’s, maar scherpe keuzes blijven vaak uit. Maatschappelijke opgaven: complex, verweven en urgent Op negen thema’s wordt een gedetailleerd beeld geschetst:
•
Wonen: Er is een duidelijke woningbouwopgave (660 woningen tot 2030), maar ruimte is schaars. Verdichting en inbreiding binnen de bestaande bebouwing zijn leidend, met behoud van de Vriesenpolder als open ruimte.
•
Zorg en welzijn: De druk op het sociaal domein groeit door vergrijzing, beperkte rijksmiddelen en toenemende
complexiteit.
Gemeente
zoekt
balans
tussen
ondersteuning,
preventie
en
houdbaarheid.
•
Cultuur, sport en recreatie: Sterke voorzieningen zoals Theater de Willem en sportverenigingen worden gewaardeerd, maar jongeren en specifieke
doelgroepen (inwoners met een migratie
achtergrond, inwoners met een beperking) voelen zich onvoldoende bediend. Financiële druk en gebrekkige afstemming zorgen voor kwetsbaarheid.
•
Openbare ruimte en groen: De kwaliteit van de buitenruimte is redelijk, maar ambities botsen met woningbouwdruk. Bewoners vragen om meer groen én duidelijke communicatie over beheer.
•
Onderwijs: Papendrecht heeft een sterk imago als onderwijsgemeente. Het VO-onderwijs is van hoge kwaliteit, maar vervolgonderwijs leidt jongeren vaak weg. Verbinding tussen onderwijs en arbeidsmarkt vraagt aandacht.
•
Mobiliteit: Het beleid zet in op een mobiliteitstransitie (lopen, fietsen, OV). Elektrisch vervoer groeit snel, maar infrastructuur loopt achter. De bereikbaarheid van Papendrecht is acceptabel, maar kwetsbaar.
•
Economie en werkgelegenheid: De lokale economie kent sterke bedrijven, maar het tekort aan arbeidskrachten groeit. Verbeterde aansluiting tussen onderwijs, arbeidsmarkt en vestigingsklimaat is cruciaal.
•
Veiligheid: Papendrecht is relatief veilig, maar gevoelens van onveiligheid verschillen per wijk. Inwoners vragen om meer zichtbare aanwezigheid en snellere opvolging.
4
•
Duurzaamheid en klimaat: Er is bewustzijn over klimaatopgaven, maar de realisatie van ambities zoals energietransitie, vergroening en circulaire economie blijft achter.
Financieel beeld: gezond, maar beperkt ruimte voor groei De financiële positie van Papendrecht is solide en voldoet aan alle kengetallen. De houdbaarheidstest toont aan dat er buffers zijn, maar deze zijn niet bovenmatig groot. Grote investeringen moeten goed afgewogen worden, zeker gezien de verwachte druk op middelen vanuit het rijk. Bestuurskracht: fundament aanwezig, behoefte aan versterking De gemeente beschikt over een betrokken raad en ambtelijke organisatie, maar kent beperkte uitvoeringscapaciteit. Samenwerkingsrelaties zijn talrijk, maar versnipperd. Inwoners ervaren beleid als reactief. Er is behoefte aan meer regie, scherpere keuzes en bestuurlijke wendbaarheid. Strategische opgaven: focus, verbinding en versterking Op basis van deze startfoto komt het rapport tot zes richtinggevende conclusies: 1.
Papendrecht is stevig gepositioneerd, maar beperkt in schaal.
2.
De opgaven zijn urgent, samenhangend en vragen om integrale benadering.
3.
De bestuurskracht is in de basis toereikend, maar heeft versterking nodig.
4.
Financieel is er ruimte, maar geen overvloed.
5.
Regionale samenwerking is cruciaal, maar vraagt duidelijke positionering.
6.
De gemeente moet sturen op focus, verbinding en uitvoeringskracht.
5
2. Inleiding 2.1 Aanleiding De gemeente Papendrecht staat voor de uitdaging om richting te geven aan haar langetermijnontwikkeling en heeft daarom het initiatief genomen om een strategische visie te ontwikkelen. Deze visie moet belangrijke thema’s voor de toekomst benoemen en beschrijven en fungeert als leidraad voor het maken van strategische keuzes. Het ontwikkelen van een strategische visie is een nuttig en behulpzaam instrument voor gemeenten, omdat het helpt om samenhang te creëren tussen verschillende opgaven en beleidsdomeinen. Gemeenten hebben de afgelopen jaren steeds meer taken en verantwoordelijkheden gekregen met een langdurig karakter, onder andere door de decentralisaties in het sociaal domein, de opgaven rondom klimaatadaptatie, verduurzaming van de woningbouw en de implementatie van de Omgevingswet. Wat deze visieontwikkeling bijzonder maakt, is dat de gemeenteraad niet alleen de inhoud bepaalt, maar ook het eigenaarschap draagt over het proces. Dit vraagt om een nieuwe aanpak waarin participatie, bestuurlijke wendbaarheid en toekomstgericht denken samenkomen. De strategische visie zal niet alleen houvast bieden aan de raad, het college en het ambtelijk apparaat, maar ook de verbinding versterken met inwoners, bedrijven en regionale partners.
Dit is van belang omdat grote maatschappelijke opgaven alleen kunnen worden gerealiseerd in samenwerking met andere partijen. Niet voor niets benadrukken moderne bestuurskundige modellen, zoals het NSOB-model, het belang van een ‘netwerkende’ en ‘responsieve’ overheid, waarbij samenwerking en het bundelen van maatschappelijke initiatieven centraal staan. Met deze visie wil Papendrecht haar identiteit en ambities scherper neerzetten en tegelijkertijd concrete bouwstenen formuleren om toekomstige kansen en uitdagingen het hoofd te bieden. Voor u ligt de startfoto, een omschrijving van de huidige situatie van gemeente Papendrecht waarop de toekomstvisie wordt gebouwd.
2.2 Opdracht / onderzoeksvraag De strategische visie voor Papendrecht wordt ontwikkeld op initiatief van de gemeenteraad, die niet alleen de inhoudelijke richting bepaalt, maar ook de regie voert over het proces. De raad heeft de ambitie uitgesproken om een toekomstgerichte koers te formuleren die richting geeft aan de ontwikkeling van Papendrecht tot 2040. Dit leidt tot de centrale onderzoeksvraag: “Hoe ziet de strategische visie voor Papendrecht richting 2040 eruit, en welke keuzes zijn nodig om deze visie te realiseren?” Deze vraag vormt het uitgangspunt voor de analyse van trends en ontwikkelingen, het ophalen van input vanuit de samenleving en het concretiseren van beleidskeuzes. De strategische visie dient als leidraad voor de gemeente om toekomstige uitdagingen en kansen op het gebied van wonen, economie, duurzaamheid, bestuurskracht en regionale samenwerking het hoofd te bieden.
6
2.3 Werkwijze De startfoto vormt de eerste stap en het fundament onder het verdere traject richting de strategische visie voor de gemeente Papendrecht. In de startfoto brengen we op gestructureerde wijze de huidige situatie van de gemeente in beeld. Dit doen we aan de hand van enkele kernaspecten: context van de gemeente (zoals geografie, demografie en regionale samenwerkingen), maatschappelijke opgaven (feitelijk, beleidsmatig en het beeld wat hierover leeft volgens kernbelanghebbenden), de financiële positie en de bestuurskracht. De startfoto wordt opgebouwd op basis van documentanalyse, dataonderzoek en gesprekken met 35 sleutelpersonen binnen én buiten de organisatie. Waar mogelijk sluiten we aan op bestaand cijfermateriaal, beleidsdocumenten en eerder uitgevoerde analyses. Tegelijkertijd verrijken we het beeld met kwantitatieve inzichten via het burgerpanel onderzoek van het Onderzoekscentrum Drechtsteden1. De combinatie van data en duiding zorgt voor een feitelijk én gedragen beeld van waar Papendrecht nu staat. Deze gedeelde vertrekpositie is essentieel om later richting te kunnen geven aan keuzes voor de toekomst. Vanuit deze gedeelde basis wordt de tweede stap gezet: het ophalen van toekomstwensen, ambities en zorgen vanuit de gemeenteraad, samenleving en belanghebbenden. Op basis van deze input worden in de derde stap meerdere toekomstscenario’s uitgewerkt.
Deze scenario’s helpen om richtinggevende keuzes zichtbaar te maken en worden in werksessies met de gemeenteraad gewogen op wenselijkheid, haalbaarheid en robuustheid. Hieruit volgt een voorkeursrichting: het 'horizonbeeld' voor Papendrecht. In de vierde stap wordt dit voorkeursscenario uitgewerkt tot een samenhangende strategische visie, inclusief richtinggevende principes en handelingsperspectieven. Het traject wordt in de vijfde en laatste stap afgerond met besluitvorming en borging: de visie wordt breed gedeeld en vastgesteld, met aandacht voor opvolging, implementatie en periodieke herijking. Het huidige rapport omschrijft de resultaten van de eerste stap: de startfoto.
2.4 Dataverzameling en methoden De dataverzameling voor de Startfoto vond plaats tussen januari en maart 2025. Voor de startfoto wordt een veelheid aan data met elkaar gecombineerd. Deze data is als volgt de classificeren: -
Documenten: De startfoto bouwt op verschillende documenten, zoals: de beleidsmatige interne documenten die zijn geanalyseerd zijn onder andere het collegeprogramma, visies, agenda’s en programma’s. Voor regionale informatie onderzochten wij samenwerkingsdocumenten, provinciale of Rijksdocumenten, informatie van het CBS en van het CBP voor bijvoorbeeld objectieve regionale informatie. Voor politieke en bestuurlijke stukken bekeken wij partijprogramma’s, raadsstukken/ moties/ amendementen, en verslagen van raadsvergaderingen en bijeenkomsten. Bovenal bekeken wij
eerdere
rapporten
en
analyses
zoals
trendscenario’s,
SWOT-analyses,
externe
onderzoeksrapporten en eerdere toekomstverkenningen. Dit betekent dat in de startfoto ook de visies en ontwikkelingen van andere stukken reeds zijn geïntegreerd.
In opdracht van de raad is door ons onderzoeksbureau in samenwerking met het OCD een vragenlijst voor inwoners ontwikkeld. De dataverzameling vond plaats tussen februari en maart 2025. 1
7
-
Interviews: Meer dan 35 interviews werden afgenomen met interne en externe belanghebbenden om een visie te vormen over de huidige situatie in Papendrecht. Voor deze gesprekken werden gespreksleidraden opgesteld, welke vooraf met deelnemers werden gedeeld. De gesprekken verliepen volgens een semigestructureerde opzet waarbij enerzijds gerichte vragen werden gesteld en anderzijds veel ruimte was voor aanvullende onderwerpen die de deelnemers zelf aandroegen. Van de gesprekken zijn notities gemaakt voor intern gebruik.
-
Panel: Het beeld van inwoners, bovenop het beeld van externe belanghebbenden, is in beeld gebracht met behulp van een online vragenlijst onder de deelnemers van het bewonerspanel Papendrecht van het Onderzoekscentrum Drechtsteden (OCD). De uitkomsten van het onderzoek onder de panelleden2 zijn niet representatief voor de mening van alle inwoners van Papendrecht, maar geven wel een indicatie hoe gedacht wordt over de onderzochte onderwerpen. De resultaten van dit onderzoek kunt u vinden het de separate rapportage, opgesteld door het OCD zelf.
-
Raadsbijeenkomst: Op 14 maart 2025 organiseerde de gemeenteraad een eerste Strategische Sessie. Op 21 mei zijn tijdens een tweede Strategische Sessie raadsleden in verschillende rondes en in verschillende samenstellingen bevraagd op de kernthema’s die voor de (nabije) toekomst van Papendrecht van belang zijn. De strategische dag was daarmee meer gericht op wensen en doelen, dan op de huidige stand van zaken. Toch konden ook hier nog beelden die hier werden opgedaan, worden meegenomen in de startfoto.
Bij de analyse van de kwalitatieve data in het kader van de startfoto is gebruikgemaakt van het softwareprogramma Atlas.ti. Dit programma is speciaal ontwikkeld voor het systematisch analyseren van kwalitatieve gegevens, zoals interviews, beleidsdocumenten, notulen en andere tekstbestanden. Atlas.ti stelt onderzoekers in staat om grote hoeveelheden ongestructureerde data te coderen, verbanden te leggen en thematische patronen inzichtelijk te maken. Een belangrijk voordeel van het werken met Atlas.ti is de zorgvuldigheid en transparantie van de analyse. In plaats van een interpretatie op hoofdlijnen, maakt het programma het mogelijk om uitspraken, citaten en argumenten letterlijk te coderen en te koppelen aan thema’s. Hierdoor ontstaat een rijk, diepgaand en navolgbaar beeld van de verschillende perspectieven die in het materiaal naar voren komen.
2.5 Leeswijzer Dit rapport bevat de zogenoemde startfoto van Papendrecht: een integraal overzicht van de huidige maatschappelijke, bestuurlijke, financiële en ruimtelijke situatie van de gemeente. De startfoto vormt de feitelijke en gedeelde basis voor het vervolgproces waarin een strategische visie richting 2040 wordt ontwikkeld. Het rapport is opgebouwd in zes hoofdstukken, die in samenhang of los van elkaar gelezen kunnen worden: Hoofdstuk 2 – Context schetst de geografische, demografische en bestuurlijke positie van Papendrecht,
inclusief
regionale
samenwerkingsverbanden en politieke
opvattingen over
dienstverlening en lastendruk. Dit hoofdstuk biedt inzicht in de uitgangspositie en externe omgeving van de gemeente.
2
388 leden van de 952 panelleden hebben gereageerd.
8
Hoofdstuk 3 – Maatschappelijke opgaven beschrijft negen inhoudelijke beleidsterreinen (zoals wonen, zorg, onderwijs, mobiliteit en duurzaamheid). Per thema wordt een driedeling gehanteerd: de feitelijke stand van zaken, beleidsdoelen en ambities, en het perspectief van belanghebbenden en inwoners. Hoofdstuk 4 – Financieel beeld biedt inzicht in de financiële positie van de gemeente, de ontwikkeling van kengetallen en de verhouding tussen ambitie en draagkracht. Hiermee wordt duidelijk in welke mate Papendrecht ruimte heeft voor nieuwe keuzes. Hoofdstuk 5 – Bestuurskracht gaat in op het vermogen van de gemeente om beleidsmatig, financieel en uitvoerend de maatschappelijke opgaven het hoofd te bieden. Het hoofdstuk belicht daarbij ook hoe de bestuurskracht wordt ervaren door raad, ambtelijke organisatie, regionale partners en inwoners. Hoofdstuk 6 – Conclusie vat de belangrijkste bevindingen samen en benoemt de strategische opgaven en overwegingen die van belang zijn voor het vervolgtraject. Deze
startfoto
is
gebaseerd
op
data-analyse,
beleidsdocumenten,
interviews
met
ruim
35
belanghebbenden en een inwonerspanel. Het geheel is bedoeld om een breed gedragen vertrekpunt te formuleren voor de strategische keuzes die de gemeenteraad de komende periode gaat maken.
9
3. Context Voordat richting kan worden gegeven aan de toekomst van Papendrecht, is het essentieel om stil te staan bij de context waarin de gemeente vandaag de dag opereert. In dit hoofdstuk brengen we de actuele uitgangspositie van Papendrecht in beeld aan de hand van vier samenhangende elementen: de geografische en ruimtelijke kenmerken van de gemeente, de demografische opbouw en ontwikkeling, het regionaal-bestuurlijk profiel, en de politieke standpunten over enkele kernwaarden. Deze elementen geven samen inzicht in de structuur, dynamiek en bestuurlijke oriëntatie van Papendrecht anno nu. Ze vormen het vertrekpunt voor het vervolg van het visietraject en helpen om latere keuzes te plaatsen in het licht van waar de gemeente vandaan komt.
3.1 Algemene schets 3.1.1 Geografie Gemeente
Papendrecht
ligt
in
de
regio
Drechtsteden in de provincie Zuid-Holland. De gemeente
grenst
direct
aan
Dordrecht,
Sliedrecht, Molenlanden en Alblasserdam. Verder omringd, maar gescheiden door rivieren, wordt Papendrecht
door
Hendrik-Ido-Ambacht
en
Zwijndrecht. Rondom de gemeente liggen de rivier Noord (westzijde) en de Beneden Merwede (zuidzijde). Papendrecht ligt in beheersgebied van
waterschap
Rivierenland.
De
totale
gemeente kent een oppervlak van 10,77km² waarvan 1,30 km² water. Figuur 2.1 gemeente Papendrecht Papendrecht kent negen wijken: 1.
De Noordoever
2.
Westpolder
3.
Molenvliet
4.
Kraaihoek
5.
Wilgendonk
6.
Middenpolder
7.
Vriesenpolder
8.
Oostpolder
9.
De Kooy-Oosteind Figuur 2.2 Wijken in gemeente Papendrecht3
3
De wijken en buurten in Papendrecht | PuurPapendrecht.nl
10
3.1.2 Demografie De gemeente Papendrecht telde op 1 januari 2024 31.174 inwoners. Op basis van de meest recente CBS-cijfers voor 2024 kent Papendrecht een aanhoudende bevolkingsgroei van 3,8%. Naast de totale groei neemt het aandeel inwoners van 65 jaar en ouder verder toe: 4 in 2021 was zo’n 22% van de inwoners van Papendrecht 65 jaar of ouder. In 2030 zal dat aandeel naar verwachting zijn opgelopen tot 26%. 5 Tegelijkertijd vormt de instroom van jonge gezinnen en werkenden (1,6% in 2024) een belangrijke motor voor de lokale economie en wijst dit op een dynamische, multigenerationele samenleving. Daarnaast is er een lichte toename6 van inwoners met een westerse en niet-westerse migratieachtergrond, wat resulteert in een bredere culturele diversiteit en een mix van achtergronden en talen. Het opleidingsniveau varieert; er is een gezonde spreiding van laag- tot hoogopgeleiden.7
3.2 Regionaal bestuurlijk Zoals het College zelf aangeeft, is de positie in de regio cruciaal voor de gemeente. 8 De gemeente werkt graag samen met buurgemeenten zonder haar eigen identiteit te verliezen. Gedeeltelijk omdat de gemeente niet alles alleen kan en mág, maar ook omdat bepaalde vraagstukken regionaal spelen en daarmee gemeentegrens overschrijdend zijn. Gemeente Papendrecht beperkt zich daarbij niet bij samenwerking met (Smart Delta) Drechtsteden, maar overlegt ook met de gemeenten Molenlanden of AlblasserwaardVijfheerenlanden. Gemeente Papendrecht heeft een verbindende rol in de regio door de centrale ligging. Hieronder volgt een beknopt overzicht van de regionale samenwerkingen waar gemeente Papendrecht onderdeel van is. Box 2.1 Regionale samenwerkingen Gemeenschappelijke regelingen9: - Gemeenschappelijke Regeling Bureau Openbare Verlichting -
Gemeenschappelijke regeling Dienst Gezondheid & Jeugd Zuid-Holland Zuid10 Gemeenschappelijke Vuilverwerking Dordrecht en Omstreken11
-
Gemeenschappelijke Regeling Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid Gemeenschappelijke Regeling Sociaal
-
Gemeenschappelijke Regeling Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid (VRZHZ)12
CBS Collegeprogramma, p.28. 6 Totaal aantal inwoners met een westerse migratieachtergrond: 2814. Totaal aantal inwoners met een niet-westerse migratieachtergrond: 3597. Gegevens van het CBS over de migratieachtergrond van inwoners in de gemeente Papendrecht voor de periode 2010-2022, via: https://allecijfers.nl/migratie/gemeente-papendrecht/ 7 CBS 8 Collegeprogramma, p.18. 9 https://organisaties.overheid.nl/Gemeenschappelijke_regelingen/ 10 https://www.dienstgezondheidjeugd.nl/over-de-dgj/waar-staan-we-voor 4 5
11
https://organisaties.overheid.nl/24967788/Gemeenschappelijke_regeling_Gemeenschappelijke_Vuilverwerking_Dordr echt_en_Omstreken/ 12 https://organisaties.overheid.nl/Gemeenschappelijke_regelingen/
11
Box 2.1 Regionale samenwerkingen (vervolg) Regionale Samenwerkingsorganen13: -
Smart Delta Drechtsteden Regio Deal Drechtsteden-Gorinchem
-
Sociale Dienst Drechtsteden Netwerkorganisatie: M50 (voormalig Platform Middelgrote Gemeenten)
Ambtelijke samenwerking: -
Servicegemeente Dordrecht14 (Serviceovereenkomst bedrijfsvoeringstaken)
Samenwerkingspartners zonder formele rechtsvorm: - Molenlanden -
Alblasserwaard-Vijfheerenlanden
Vennootschappen en coöperaties15 - Stedin groep N.V. -
Bank Nederlandse Gemeenten N.V. Oasen N.V.
-
Regionale OntwikkelingsMaatschappij Drechtsteden (ROM-D) Gemeente Papendrecht Slobbengors Beheer B.V.
-
Recreatie en Cultuur Holding B.V.
Regionale diensten - Servicegemeente Dordrecht (o.a. regionaal Archief Dordrecht16 en -
Gemeentebelastingen en Basisinformatie Drechtsteden17) Economic Board Zuid-Holland18
-
Omgevingsdienst Zuid-Holland-Zuid19 BRZO-DCMR Milieudienst Rijnmond20
-
Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid
De gemeenschappelijke regelingen met de grootste inhoudelijke en financiële relaties zijn: -
Gemeenschappelijke regeling Sociaal circa €24.900.000
-
Dienst Gezondheid & Jeugd Zuid-Holland-Zuid circa €10.700.000, en
-
Veiligheidsregio Zuid-Holland-Zuid circa €2.750.000.21
Contactgegevens Regionale samenwerkingsorganen | Overheid.nl | Begroting: Samen maken we Papendrecht. 20242028, pp.9-10. 14 Ambtelijke samenwerking tussen gemeenten (ambtelijke fusieorganisaties) 15 Begroting: Samen maken we Papendrecht. 2024-2028, p.97. 16 Regionaal Archief Dordrecht | Zoeken in de archieven 17 Aanslag gemeentelijke belastingen / WOZ-beschikking - Gemeente Papendrecht 18 Economic board Zuid-Holland 2022 - EBZ | Economic Board Zuid-Holland 19 Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid | Startpagina | OZHZ 20 Toezicht Seveso-bedrijven | DCMR 21 Begroting: Samen maken we Papendrecht. 2024-2028, p.98. 13
12
De primaire samenwerkingspartners voor gemeente Papendrecht (1) zijn Dordrecht (2), Zwijndrecht (3), Hendrik-Ido-Ambacht (4), Sliedrecht (5), Alblasserdam (6) en Hardinxveld-Giessendam (7). Daarnaast werkt de gemeente in regionaal verband ook veel samen met Hoeksche Waard (8), Molenlanden (9), Gorinchem (10) en Vijfheerenlanden (11). De oriëntatie voor samenwerking ligt daarmee primair op de provincie Zuid-Holland.
Figuur 2.3 Samenwerkingspartners gemeente Papendrecht
3.3 Politieke standpunten ten aanzien van dienstverlening en lastendruk Iedere politieke partij vertaalt haar standpunten in een partijprogramma. De meest recente partijprogramma’s dateren uit 2022, ten tijde van de gemeenteraadsverkiezingen. In deze beknopte analyse, brengen wij de standpunten van de individuele partijen én die van het gezamenlijk opgestelde collegeprogramma in beeld op de (1) kwaliteit van dienstverlening en (2) lastendruk. De politieke partijstandpunten voor de Bestuurskracht, te weten (3) stuur-, handelings- en uitvoeringskracht, (4) financiële draagkracht, (5) samenwerkingskracht en participatie, staan opgenomen in hoofdstuk 5. Voor ieder figuur geldt de volgende legenda: Partijstandpunt van een coalitiepartij. Partijstandpunt van een oppositiepartij. Standpunt geformuleerd in het coalitieakkoord.
3.3.1 Dienstverlening De voornaamste manier waarop inwoners in aanraking komen met de gemeente, is via de gemeentelijke dienstverlening. Dit is de mate waarin een gemeente op een efficiënte, effectieve en klantgerichte manier haar diensten en producten aanbiedt aan inwoners, bedrijven en instellingen. De kwaliteit van deze dienstverlening gaat dan bijvoorbeeld over toegankelijkheid, snelheid, vriendelijkheid en betrouwbaarheid. De analyse van de partijprogramma’s laat zien dat het overgrote merendeel van de partijen in Papendrecht geen standpunt inneemt over de kwaliteit van de dienstverlening (zie figuur 2.4).
13
Figuur 2.4 Politieke standpunten op gemeentelijke dienstverlening De partijen die dienstverlening wel benoemen, richten zich daarbij op de toegankelijkheid, betrouwbaarheid en snelheid. Partijen geven echter niet aan sterk in te willen zetten op verbetering van dienstverlening in algemene zin. Zo stelt CDA “De dienstverlening en informatievoorziening moet snel en toegankelijk zijn. Burgers, bedrijven en instellingen verlangen van de gemeente dat zij betrouwbaar, bereikbaar en geloofwaardig is, dat ze procedures snel afhandelt en in heldere, klare taal communiceert.”22 SGP stelt: “Het serviceniveau van de gemeente is en blijft goed.”23 ChristenUnie zet vooral in op goede communicatie: “Hecht aan goede communicatie en dienstverlening op maat voor alle inwoners. In schriftelijke communicatie moet eenvoudige en begrijpelijke taal gebruikt worden.”24 Hier sluit het collegeprogramma zich bij aan: “We zetten het huidige niveau van dienstverlening door en breiden het aantal producttekeningen uit voor mensen die minder taalvaardig zijn.”25
3.3.2 Lastendruk Een ander belangrijk thema voor inwoners is de stijging of daling van de lastendruk. Lastendruk voor inwoners bestaat bijvoorbeeld uit het OZB-tarief, rioolheffing en afvalstoffenheffing. Partijen geven in hun programma’s aan deze druk te (moeten) laten stijgen, of juist te (willen) laten dalen (zie figuur 2.5). Zo stelt VVD als enige partij “tegen de OZB verhoging van bijna 15%” te hebben gestemd en lokale belastingen liever te willen laten dalen.26 SGP en CDA geven aan de OZB wel te moeten laten stijgen, maar niet “boven het landelijk gemiddelde”.27 GroenLinks en PvdA formuleren geen standpunt over een stijging of een daling, maar stellen zij wel dat de sterke schouders en vervuilers, ook degenen zijn die moeten betalen.28 De overige partijen, D66, ChristenUnie en PAB benoemen de lastendruk niet. Ook in het collegeprogramma is niets te vinden over een stijging of daling van de lastendruk voor inwoners.
CDA Partijprogramma, p.14. SGP Partijprogramma, p.10. 24 CU Partijprogramma, p.14. 25 Collegeprogramma, p.40. 26 VVD Partijprogramma, p.xx. 27 SGP Partijprogramma, p.45. 28 GL Partijprogramma en PvdA Partijprogramma, pp.17-18. 22
23
14
Figuur 2.5 Politieke standpunten op gemeentelijke lastendruk
3.4 Conclusie context De contextanalyse laat zien dat Papendrecht een compacte gemeente is met een herkenbare eigen identiteit, ingebed in een dynamische regio. De geografische ligging biedt zowel kansen voor verbinding als fysieke beperkingen voor groei. Demografisch is sprake van een dubbele beweging: de gemeente groeit licht, maar kent een toenemende vergrijzing en culturele diversiteit, wat invloed heeft op het voorzieningenniveau en de samenstelling van de samenleving. Bestuurlijk is Papendrecht relatief zelfstandig gepositioneerd binnen regionale verbanden, met een ambtelijke organisatie die schaalbewust opereert en een gemeenteraad die haar rol in de volle breedte vervult. Inhoudelijk en financieel staat de gemeente er stabiel voor, al is de ruimte voor nieuwe ambities niet vanzelfsprekend. De analyse van de politieke standpunten laat zien dat de gemeenteraad op hoofdlijnen breed gedeelde waarden hanteert, maar dat scherpe keuzes of uitgesproken visies nog uitblijven. Deze uitgangspositie vormt een realistisch vertrekpunt voor het gesprek over de toekomst. De gemeente is bestuurlijk stabiel, kent betrokken politieke en maatschappelijke partijen en beschikt over een stevige basis. Tegelijkertijd vraagt de context ook om richting: over hoe Papendrecht haar schaal, ligging en gemeenschap inzet om toekomstbestendig te blijven.
15
4. Maatschappelijke opgaven Papendrecht staat, net als veel andere gemeenten, voor een aantal complexe en samenhangende maatschappelijke opgaven die richtingbepalend zijn voor de toekomst van de gemeente. Deze opgaven raken aan fundamentele trends zoals een veranderende bevolkingssamenstelling, de ontwikkelingen op de woningmarkt, klimaatverandering, digitalisering en ontwikkelingen van de wereldeconomie. Daarnaast spelen ook ontwikkelingen in de maatschappij een belangrijke rol, zoals de veerkracht van inwoners en de veranderende verhouding tussen overheid en samenleving. In dit hoofdstuk beschrijven we voor de negen grootste thema’s de stand van zaken. Achtereenvolgend bespreken we (1) de feitelijke stand van zaken op de betreffende maatschappelijke opgave/ thema, (2) de beleidsdoelen en keuzes die gemeente Papendrecht reeds heeft geformuleerd over deze opgave/ thema, (3) en het beeld over deze opgave/ thema vanuit de gemeentelijke organisatie, externe belanghebbenden en de inwoners van gemeente Papendrecht zelf.
4.1 Bouwen en wonen 4.1.1 Huidige situatie Papendrecht is primair een woongemeente met een redelijk woon- en leefklimaat29. Op het gebied van leefklimaat onderscheidt Papendrecht zich echter niet van de andere Drechtsteden. De huidige verwachting is dat de bevolkingsomvang van de gemeente Papendrecht op langere termijn relatief stabiel blijft.30 De woningbehoefte zal op termijn echter toenemen. Dit hangt samen met het feit dat de gemiddelde woningbezetting daalt. Huishoudens worden immers steeds kleiner. Dit resulteert in een groeiopgave voor de gemeente Papendrecht op het gebied van woningbouw. Deze groeiopgave geldt niet alleen voor de gemeente Papendrecht: voor de hele regio Drechtsteden geldt dat er sprake is van een groei in het benodigd aantal woningen, in ieder geval tot aan 2030. Zo is in 2020 geconstateerd dat de behoefte aan woningen in de Drechtsteden in de periode 2020-2030 trendmatig met ongeveer 6.600 woningen zal toenemen.31
Volgens een onderzoek van de Elsevier naar de beste buurten en gemeenten qua woongenot staat de gemeente Papendrecht op positie 245 op de ranglijst van totaal 393 gemeenten. De andere Drechtsteden eindigen op plaats 218 (Alblasserdam), 281 (Dordrecht), 238 (Sliedrecht), 313 (Zwijndrecht) en als hoogst genoteerd Hendrik-Ido-Ambacht op plek 119. 30 Omgevingsvisie Papendrecht, 26-09-2024, p. 16 31 RIGO, Woningmarktanalyse Drechtsteden 2020-2040. 28-10-2020. 29
16
Daarbij wordt richting de toekomst een groter deel van de woningvoorraad bewoond door senioren. Papendrecht
vergrijst
immers.
Volgens
bevolkingsprognoses zal het aantal senioren in Papendrecht tot 2040 fors toenemen.32 Dit geeft de uitdaging om te zorgen dat er op langere termijn voldoende jonge mensen in Papendrecht wonen. Daar is een divers woningaanbod voor nodig.33 Figuur 3.1 Bevolkingsprognose
4.1.2 Beleidsdoelen en ambities De gemeente Papendrecht heeft haar doelstellingen op het gebied van de woningmarkt vastgelegd in het Papendrechts Woonplan 2020-2030. Dit plan is daarbij als bouwsteen gebruikt voor de Omgevingsvisie. Kwantitatieve opgave In het Papendrechts Woonplan is vastgelegd dat de gemeente Papendrecht inzet op de bouw van 460 woningen tot 2030. Tegelijkertijd is er een Regionale Groeiagenda Drechtsteden. In deze regionale agenda is de ambitie opgenomen om op Drechtstedenniveau 25.000 woningen te bouwen. In dat kader bouwt de gemeente Papendrecht 200 woningen extra tot 2030 om een bijdrage te leveren aan deze Regionale Groeiagenda. Op dit moment bedraagt de harde34 plancapaciteit netto 452 woningen.35 Wat daarbij opvalt is dat de gemeente Papendrecht voor de periode na 2030 nog geen beleidsuitgangspunten heeft vastgelegd met betrekking tot de kwantitatieve woningbouwopgave. Ook de Omgevingsvisie doet geen harde uitspraken over concrete aantallen te bouwen woningen na 2030. Kwalitatieve opgave Een belangrijke factor in de kwalitatieve woningopgave voor de gemeente Papendrecht is de vergrijzing. Daarom zet de gemeente in op het behoud van de balans tussen jong en oud. Doorstroming op de woningmarkt wordt hierbij als cruciaal gezien.
Daarom zet de gemeente Papendrecht in haar Omgevingsvisie in op voldoende appartementen waar jongeren kunnen starten, eengezinswoningen en geschikte woningen voor senioren.36 Daarnaast zet de gemeente zich in voor het flexibiliseren van de woningmarkt. Omdat de bestaande woningvoorraad een beperkt aanpassingsvermogen heeft, probeert de gemeente de woningvoorraad flexibeler te maken. Bijvoorbeeld door de inzet op flexwoningen en meergeneratiewoningen.37 De gemeente Papendrecht onderscheidt daarbij vier doelgroepen waarvoor gebouwd zal gaan worden: 1.
Papendrechters die in Papendrecht willen blijven wonen.
Omgevingsvisie Papendrecht, 26-09-2024, p. 16 Omgevingsvisie Papendrecht, 26-09-2024, p. 55 34 Men spreekt van ‘harde’ plan capaciteit wanneer het bestemmingsplan is afgerond. 35 https://raad.papendrecht.nl/Documenten/Presentatie-Woonplan-2020-2030-Aangepaste-versie.pdf 36 Omgevingsvisie Papendrecht, p.21. 37 Omgevingsvisie Papendrecht, p.55 32
33
17
2.
Mensen van buiten Papendrecht, dit zijn vooral alleenstaanden jonge stellen en gezinnen;
3.
Senioren;
4.
Bijzondere doelgroepen, zoals bijvoorbeeld om mensen met een GGZ- achtergrond, statushouders, arbeidsmigranten of woonwagenbewoners.
Vooral voor woningen voor senioren heeft de gemeente Papendrecht expliciete uitgangspunten opgenomen in de omgevingsvisie. Zo wordt gesteld dat er voldoende seniorenwoningen moeten worden gebouwd, dat bestaande woningen worden aangepast op de woonbehoefte van senioren en dat initiatieven voor woningen voor senioren ruimte krijgen.38 Ook wordt het idee van een wooncoach geïntroduceerd, die met senioren meedenkt over de huidige en toekomstige woonsituatie. De gemeente staat daarnaast open voor experimentele bouwinitiatieven voor starters en bijzondere woonvragen. Woningbouwlocaties De ruimte om deze woningen te realiseren is in de gemeente Papendrecht beperkt. De enige mogelijke (grootschalige) uitbreidingslocatie is de Vriesenpolder ten noorden van de A15. De gemeente Papendrecht heeft echter de ambitie om deze polder te behouden als open ruimte.39 Dit betekent dat de volledige woningbouwopgave binnen de bestaande bebouwde kom gerealiseerd dient te worden. Om dit te realiseren onderneemt de gemeente een aantal stappen: -
Een onderzoek hoe binnen de bestaande voorraad verdichting kan plaatsvinden, bijvoorbeeld door middel van optoppen of friendscontracten40;
-
Op specifieke locaties (Burgemeester Keijzerweg en Veerweg) compacter bouwen met ruimte voor hoogteaccenten.
-
De mogelijkheid open houden dat, mocht de politiek-bestuurlijke realiteit dat toelaten, te bouwen in de Vriesenpolder (het gebied ten noorden van de A15 en ten zuiden van de N214).
De analyse hoeveel woningen er op langere termijn (tot 2040) toegevoegd moeten worden, en wat dit betekent voor locatiekeuzes, wordt in de omgevingsvisie niet expliciet gemaakt. Op dit moment is er sprake van 14 (kleinere) inbreidingslocaties, die gezamenlijk optellen tot een netto plancapaciteit van 452 woningen tot 2030. De zachte plancapaciteit telt op tot 347 woningen.
4.1.3 Beeld van belanghebbenden Gemeente Papendrecht Binnen gemeente Papendrecht leeft het beeld dat er weinig uitbreidingslocaties zijn. Daarom kijkt gemeente Papendrecht naar inbreiding, want de woningvraag groeit gestaag door. Sommige belanghebbenden vragen zich af of het uitbreiden van locaties voor organisaties, bedrijven en verenigingen binnen de gemeentegrenzen verstandig is, want op deze locaties kunnen ook woningen gerealiseerd worden.
Omgevingsvisie Papendrecht, p.56 Omgevingsvisie Papendrecht, p.55 40 Zie voor een toelichting: https://aedes.nl/doorstroming/hoe-kun-je-aan-de-slag-met-friendscontracten 38 39
18
Regionale partners In de regio geven belanghebbenden aan dat het operationaliseren van ambities rond woningopgaven bestuurlijk onvoldoende lukt. Dit ondanks dat er regionale afspraken zijn om de 4.000 woningen te realiseren. Een duidelijke reden, wordt daarbij niet gegeven. Externe belanghebbenden Ook andere belanghebbenden binnen de gemeente Papendrecht, zoals vertegenwoordigers van horeca, bedrijven, scholengemeenschappen en woningcorporaties, geven aan dat Papendrecht een grote woningopgave heeft. Zo omschrijven zij dat Papendrechters honkvast zijn, en generaties achter elkaar hier wonen. Maar dat juist door het woningtekort mensen vertrekken en niet snel terugkomen. Dit betreft voornamelijk hoger opgeleide inwoners die elders gaan studeren. Toch is ook huisvesting juist voor mensen met een modaal inkomen lastig gezien de krapte op de woningmarkt. Dit terwijl een groot deel van de werknemers in de gemeente in deze categorie vallen. Volgens de geïnterviewden worden bouwen en andere opgaven onvoldoende gecombineerd opgepakt. Nieuwbouw wordt overgelaten aan de markt, wat leidt tot woningen die vaak in het duurdere segment vallen. Ook is alle nieuwbouw “teveel van hetzelfde” en niet natuur-inclusief.
Deelnemers vragen van de gemeente hierin stelling te nemen en het bewustzijn creëert dat bij zo’n woningtekort de hoogte in moet worden gebouwd en dat de woningopgave gecombineerd kan worden met opgaven zoals duurzaamheid. Maar vooral dat de gemeente een scherpe opvatting inneemt en hierop echt stuurt. Inwoners Het Onderzoekscentrum Drechtsteden (OCD)legde panelleden, voor wie het thema bouwen en wonen op dit moment belangrijk is, drie stellingen voor. Eerder vroeg het OCD de panelleden wat Papendrecht kenmerkt en speciaal maakt. Genoemd werden het dorpse, rustige en kleinschalige karakter, de goede voorzieningen én de groene omgeving. Een ruime meerderheid (89%) van de respondenten is het dan ook (zeer) eens met de stelling dat Papendrecht een prettige plek is om te wonen. Panelleden, die het thema bouwen en wonen belangrijk vinden, maken zich wel zorgen over het woningaanbod. Acht op de tien leden (79%) is het dan ook (zeer) oneens met de stelling dat inwoners die een woning zoeken deze binnen een redelijke termijn kunnen vinden. 13 respondenten (12%) hebben over deze stelling geen mening gegeven.
Figuur 3.2 Resultaten OCD wonen en bouwen
19
4.2 Zorg en welzijn 4.2.1 Huidige situatie De afgelopen jaren nam de vraag naar professionele hulp in gemeente Papendrecht toe, vooral op basis van de Wmo en de Jeugdwet. De veroorzaker van de toenemende vraag naar Wmo is de sterke dubbele vergrijzing41 waar ook in het voorgaand thema over werd gesproken.42 De voorspelling is dat deze trend zich de komende jaren doorzet zoals ook weergegeven in figuur 3.3.43
Figuur 3.3 Wmo prognose model (waarstaatjegemeente.nl).44
De term dubbele vergrijzing verwijst naar het feit dat niet alleen het aantal ouderen in Nederland toeneemt, maar dat ook de gemiddelde levensverwachting steeds verder stijgt. 42 Samenlevingsvisie Papendrecht 2025, p.15. 43 Samenlevingsvisie Papendrecht 2025, p.16. 44 Wmo voorspelmodel 41
20
De gemeente Papendrecht heeft relatief hoge cijfers voor huiselijk geweld, kindermishandeling en femicide.
Figuur 3.4 Meldingen van Veilig Thuis45
Data van Veilig Thuis toont een stijging in het aantal meldingen kindermishandeling in de periode 2019 t/m 2023 binnen gemeente Papendrecht. Zie pagina 5 van Gemeente Papendrecht,. 2024. Verkenning huiselijk geweld en kindermishandeling. 45
21
Daarbovenop is er een stijging zichtbaar in professionele hulp op basis van de Jeugdwet waarbij in de gemeente Papendrecht dezelfde ontwikkelingen spelen die zich ook landelijk manifesteren. Denk hierbij aan toegenomen echtscheidingen, prestatiedruk en problematisch mediagebruik. 46 Papendrecht laat geen hogere cijfers zien voor wat betreft jeugdhulp zonder verblijf. In vergelijking met de rest van Nederland zoals te zien is in figuur 3.4. Voor wat betreft jeugdhulp met verblijf is er een grotere behoefte.
Figuur 3.5 Participatiewet gebruik Papendrecht.47 Papendrecht scoort aanzienlijk beter dan het gemiddelde van Nederland wanneer het om participatie- en re-integratievoorzieningen
gaat
(Participatiewet).
Zowel
het
aandeel
huishoudens
met
een
bijstandsvoorziening, als het aantal inwoners met een re-integratievoorziening, ligt onder het Nederlands gemiddelde. Dit blijkt ook uit figuur 3.5.
Figuur 3.6 Jeugdhulp gebruik Papendrecht.48 Het sociaal domein, en zeker het domein zorg en welzijn is echter veel breder dan alleen de drie gedecentraliseerde wetten. Zo is de gemeente ook verantwoordelijk voor Kind- en Gezinsbescherming (waar
Routekaart Jeugd, p.8 Dashboard - Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein - Papendrecht 48 Dashboard - Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein - Papendrecht 46 47
22
Papendrecht slechter scoort dan het landelijk gemiddelde49), eenzaamheidsbeleid, schuldhulpverlening, inburgering en echtscheidingen. Daarmee komen steeds meer taken en verantwoordelijkheden bij de gemeente terecht. Doordat er steeds meer verantwoordelijkheden bij de gemeenten komen te liggen, naast de daarbij geprognotiseerde bezuinigingen vanuit het Rijk, ontstaat er een zeer complexe opgave voor Papendrecht in de komende jaren. Deze beelden zijn niet uniek voor Papendrecht. De veranderende bevolkingssamenstelling door die vergrijzing, maar ook door toenemende integratie, zorgt ervoor dat zorgvragen veranderen. Mede hierdoor komt de betaalbaarheid van voorzieningen onder druk te staan, vraagt het meer van mantelzorgers en heeft de samenleving in brede zin last van de krapte op de arbeidsmarkt.50 Op het gebied van zorg en welzijn staat gemeente Papendrecht daarmee voor zeer grote opgaven de komende jaren, met als overkoepelende vraag: hoe maken we de hulp en ondersteuning die we bieden in het sociaal domein toekomstbestendig?51
4.2.2 Beleidsdoelen en ambities De gemeente Papendrecht stelde voor haar beleidsdoelen op zorg en welzijn het Kompas Sociaal Domein (2021-2024) op.52 Deze visie sluit aan bij de regionale visie van de regio Drechtsteden uit 201953, maar geeft specifiek voor de gemeente Papendrecht aan waarop zij zich de komende jaren focust. Het Kompas beschrijft dat het sociaal domein veelomvattend en breed is, en dat zij in dit Kompas actief de verbinding legt tussen alle onderdelen die deel uitmaken van het sociaal domein. Daarnaast wordt de verbinding gelegd met andere beleidsterreinen zoals bouwen en wonen. Op de visie in het Kompas volgt een jaarlijkse uitvoeringsagenda met concrete acties.54 Uitgangspunten Bij de inrichting van het sociaal domein in Papendrecht hanteert de gemeente de volgende uitgangspunten: 1.
Wij gaan uit van de eigen (veer)kracht van onze inwoners en die van de samenleving in zijn geheel.
2.
Wij zetten de gezonde keuze centraal.
3.
Wij werken aan een samenleving waarin iedereen mee kan doen en naar vermogen werkt.
4.
Wij faciliteren dat de voorzieningen in Papendrecht passend, toegankelijk en dichtbij zijn. 55
Kwalitatieve hoofddoelstelling Het overkoepelende doel van de gemeente Papendrecht is om ervoor te zorgen dat hulp en ondersteuning aan inwoners die dit het hardst nodig hebben van goede kwaliteit en beschikbaar is en blijft. Een gezond, veilig, sterk, sociaal en inclusief Papendrecht waar alle inwoners de ruimte hebben om mee te doen. Inwoners
Plan van aanpak Huiselijk Geweld en Kindermishandeling, pp.6-7. Samenlevingsvisie Papendrecht 2025, p.14. 51 Samenlevingsvisie Papendrecht 2025, p.15. 52 Ten tijden van het opstellen van deze startfoto, werkt de gemeente aan een actualisatie van deze visie, te weten de samenlevingsvisie. Deze laatste visie is echter nog niet besproken of vastgesteld in de gemeente. Om deze reden wordt de startfoto uitgewerkt op basis van het Kompas Sociaal Domein Papendrecht. 53 Regionale visie sociaal domein Drechtsteden, 2019. 54 Kompas Sociaal Domein Papendrecht, 2021, p.5. 55 Kompas Sociaal Domein Papendrecht, 2021, p.5. 49 50
23
nemen verantwoordelijkheid voor hun eigen leven, zorgen voor zichzelf en voor elkaar. 56 Dit wil gemeente Papendrecht bereiken door op twee manieren aan het sociaal domein te werken: 1.
Aan de ene kant stimuleren en faciliteren we inwoners om voor zichzelf en anderen te zorgen en hun verantwoordelijkheid te nemen.
2.
Aan de andere kant zorgen we voor de benodigde ondersteuning waardoor inwoners zoveel mogelijk zelfstandig kunnen wonen en meedoen.
Daarnaast stelt de gemeente een derde opgaven te hebben gekregen de laatste jaren: de financiële houdbaarheid van het stelsel dwingt de gemeente slimmer en doelmatiger te werk te gaan in het sociaal domein.57 Maatschappelijke doelstellingen De gemeente wil haar taken vervullen binnen de wettelijke en financiële kaders van de gemeentelijke begroting én op een manier die aansluit bij de ondersteuningsbehoefte van onze inwoners. De gemeente streeft hierbij twee effecten na: -
Toename welzijn en gezondheid: risico's verlagen om in de problemen te komen en in een vroeg stadium signaleren en ondersteunen. Hiermee wil de gemeente de inzet van duurdere hulp voorkomen.
-
Toename van zelfstandigheid, zelfredzaamheid en participatie bij inwoners. 58
Doelstellingen van de vier ontwikkellijnen De gemeente verdeelt de opgaven daarbij in vier ontwikkellijnen, welke ieder aparte doelstellingen kent.59 1.
Ontwikkellijn 1: Intensivering transformatie binnen het sociaal domein. De eerste ontwikkellijn wordt de meest koersbepalende lijn voor de komende jaren. Daarbij zijn de doelen: a.
een zorgzame samenleving waarin mensen naar elkaar omkijken en waar nodig steun krijgen;
b.
zorg en ondersteuning voor inwoners die zoveel mogelijk aansluiten op hun persoonlijke (thuis)situatie en de mogelijkheden van hun sociaal netwerk;
c. 2.
een stelsel dat zowel minder complex als financieel houdbaar is.
Ontwikkellijn 2: Doorbouwen op een stevige sociale basis. Deze ontwikkellijn beschrijft de bouwstenen waar onze sociale basis in Papendrecht op dit moment uit bestaat en waar we aan blijven werken.
3.
4.
Ontwikkellijn 3: Preventief werken. Belangrijke onderdelen in preventie en vroeg signalering zijn: a.
Positieve gezondheid;
b.
Bevorderen sociale cohesie en verminderen eenzaamheid;
c.
Ondersteunen en waarderen vrijwilligers en mantelzorgers60.
Ontwikkellijn 4: Iedereen kan meedoen. Een inclusieve samenleving is een samenleving die naast reguliere oplossingen waar nodig ook oplossingen voor specifieke doelgroepen inzet.
Kompas Sociaal Domein Papendrecht, 2021, p.11. Kompas Sociaal Domein Papendrecht, 2021, p.5. 58 Kompas Sociaal Domein Papendrecht, 2021, p.5 en p.13. 59 Kompas Sociaal Domein Papendrecht, 2021, p.6. 60 Kompas Sociaal Domein Papendrecht, 2021, p.6 56 57
24
a.
Zo kiezen we ervoor om specifiek beleid te voeren op het langer zelfstandig kunnen wonen van ouderen,
b.
Daarnaast zetten we de komende jaren in op de inburgering (statushouders en gezinsmigranten),
c.
Armoedebestrijding,
d.
Aanpak van schulden,
e.
Aanpak personen met verward gedrag, en
f.
Verandering van Beschermd Wonen naar Thuis in de Wijk.61
De doelstellingen zijn in de visie niet gekwantificeerd of geoperationaliseerd. Ook in andere stukken zoals de Uitvoeringsagenda Eenzaamheid62, Plan van aanpak Huiselijk Geweld63 en Actieplan Armoede en Schulden64 worden geen gekwantificeerde doelstellingen geformuleerd. Wel geeft de gemeente aan voor monitoring van de doelstellingen gebruik te maken van de voor haar beschikbare data zoals informatie uit de gezondheidsmonitor, de 4-jaarlijkse monitor Sociaal van het Onderzoekscentrum Drechtsteden, de jaarverslagen van Sterk Papendrecht, de rapportages van de Dienst Gezondheid & Jeugd, Serviceorganisatie Zuid-Holland Zuid en de Sociale Dienst Drechtsteden.
4.2.3 Beeld van belanghebbenden Gemeente Papendrecht De financiële uitdagingen spelen in de gesprekken met deelnemers een grote rol. Daarom kijkt de gemeente steeds meer over gemeentegrenzen heen. De bezuinigingen hebben invloed op zowel partners in het veld als op overkoepelende thema’s zoals armoede, preventie en gezondheid: juist gebieden waar de gemeente zou willen investeren. Er was daarom behoefte aan meer kaders dan die het Kompas bood. Mede daarom werkte de gemeente de afgelopen maanden aan een (nog niet vastgestelde) Samenlevingsvisie. De wijze waarop het sociaal domein via een gemeenschappelijke regeling (GR) is georganiseerd, maakt dat het relatief ver van de gemeente afstaat. Zo stelt een deelnemer dat de gemeenteraad nauwelijks vragen stelt over het sociaal domein juist omdat het weggeorganiseerd is in een GR, ondanks dat een deel van het sociaal domein in Sterk Papendrecht is ondergebracht. Bovendien zijn er weinig bijeenkomsten waarbij de raad in aanraking komt met externe partijen. Voor de GR zelf geldt dat de deelnemende gemeenten beleidsmatig andere keuzes maken onder financiële druk, daar waar bij voorkeur gemeenten juist samen beleid zouden moeten maken. Dit effect is het sterkste te zien op het gemeentelijke armoedebeleid, waarbij gemeenten wel gezamenlijk inkopen, maar geen onderlinge beleidsafstemming hebben.
Door het terugtrekken van de gemeenten uit de samenwerking die er was via de Drechtsteden, staan de samenwerkingen op andere beleidsterreinen ook onder druk.
Kompas Sociaal Domein Papendrecht, 2021, p.7. Uitvoeringsagenda Eenzaamheid. Meer samen, minder eenzaam. Een Papendrechts meerjarenplan tegen eenzaamheid 2024-2026. 63 Plan van aanpak Huiselijk Geweld en Kindermishandeling 64 Actieplan Armoede en Schulden. 61
62
25
Regionale partners Partners in de regio stellen allereerst dat “weerbaarheid” van inwoners een landelijk thema is, wat ook voor gemeente Papendrecht een steeds grotere rol zal spelen in de toekomst. Weerbaarheid kent velen vormen, maar komt in de basis neer op de vraag hoe lang inwoners voor zichzelf kunnen zorgen wanneer de hulp van de overheid wegvalt. In de regionale optiek, is weerbaarheid iets wat voornamelijk in kleine kringen kan worden geregeld. Wel kun je binnen de regio van elkaar leren, maar lokale vraagstukken vragen nu eenmaal om een lokale, en vaak buurt- of wijkgerichte aanpak. De keerzijde van het lokaal oplossen, is dat men soms vergeet in een regio te zitten: de gemeente hoeft niet altijd alles zelf op te lossen. Zo is het wenselijk om samen aan tafel te zitten als regio, wanneer het gaat om het aanspreken van Rijksmiddelen. Sinds de komst van de ambassadeur namens Drechtsteden, is het netwerken verbeterd, maar deze stijgende lijn dient zich wel voort te zetten. Bovendien, stellen de regionale partners, heeft gemeente Papendrecht minder grootstedelijke problematiek dan bijvoorbeeld Rotterdam, maar meer dan Zwijndrecht. De gemeente valt echt op door haar middenklasse, waarbij grote groepen goed meekomen. Het risico hierbij is dat men snel denkt dat het in orde is, terwijl dit zomaar om kan slaan.
Zij wijzen er dan ook op dat de gemeente juist alert moet blijven. Een van de genoemde voorbeelden is daarbij het voorkomen van verborgen armoede en bestaansonzekerheid. Uit de huidige cijfers is verborgen armoede bijvoorbeeld moeilijk af te lezen. Tot slot geven regiopartners aan dat Papendrecht bekend staat om haar sociale hart vanuit de samenleving. Er zijn veel burgerinitiatieven voor zorg en welzijn, waar de gemeente niet eens weet van heeft. Zij wijzen er wel op om welzijn niet teveel aan bedrijven over te laten, maar welzijn te organiseren binnen de gemeente en de gemeenschap. Externe belanghebbenden Geïnterviewden, niet zijnde de gemeente, stellen allereerst dat de gemeente maatschappelijke overlegorganen goed weet te bereiken voor thema’s betreffende zorg en welzijn. Dit speelt bijvoorbeeld bij armoedebeleid. Deze instanties staan namelijk vaak dichter bij de burger en signaleren problematiek eerder. Daarnaast wordt, net als bij het thema wonen, vaker een beroep gedaan op zorg door een groter wordende groep ouderen en wordt daarmee het aanbod overschreden. Volgens de deelnemers heeft de gemeente momenteel te weinig ambtelijke capaciteit om het vergrijzingsvraagstuk bij de kern aan te pakken. Eén van de oplossingen hiervan, zou volgens hen zijn om op te schalen naar bijvoorbeeld de regio. Dit gebeurt echter niet.
Hierdoor wordt -volgens de deelnemers- bijna al het voorzieningenaanbod op ‘zorg’ gericht, en minder op recreatie. Dit geldt volgens hen echter niet alleen voor ouderen, ook bij jongeren zijn voorzieningen vrijwel direct gericht op zorg. Het gevolg hiervan is volgens hen dat er weinig laagdrempelige positieve ontmoetingsplekken zijn om elkaar te ontmoeten. Juist deze plekken kunnen een preventieve werking hebben en zorgvragen of welzijnsvraagstukken voorkomen. Inwoners Het OCD legde panelleden, voor wie het thema zorg en welzijn op dit moment belangrijk is, drie stellingen voor. Het aandeel dat geen mening heeft over deze stellingen is groter dan bij andere onderwerpen. Voor de stellingen in de grafiek zijn dat van boven naar onder 8 (7%), 16 (15%) en 26 (24%) respondenten. Twee derde
26
(65%) van de panelleden weet waar hij of zij moet zijn met een zorg- of ondersteuningsvraag. Op de stellingen ‘de gemeente zorgt goed voor haar ouderen’ én ‘Papendrecht heeft voor alle type zorgvragen zorg beschikbaar’ is een derde van de respondenten het (zeer) oneens.
Figuur 3.5 Resultaten OCD zorg en welzijn
27
4.3 Cultuur, sport en recreatie 4.3.1 Huidige situatie Cultuur De cultuurvoorzieningen en het cultuuraanbod in de gemeente Papendrecht zijn relatief beperkt. Papendrecht beschikt over theater De Willem, dat als onderdeel van de renovatie van het Willem de Zwijger college wordt vernieuwd, en een bibliotheek. Daarnaast beschikt Papendrecht bijvoorbeeld over een Volksuniversiteit en een centrum voor muziekeducatie (Excelsior). De gemeentelijke uitgaven voor cultuur (als onderdeel van de uitgaven voor sport, recreatie en cultuur) bevinden zich onder die van het gemiddelde van Nederland65. Sport Papendrecht beschikt over een groot aantal sportaccommodaties, voor zowel buiten als binnensport. Papendrecht heeft 2 sportzalen, een buitenbad, 2 binnenbaden en 5 multifunctionele ruimtes met bij elkaar meer dan 2.000m2. Complexen voor buitensport (voetbal en handbal) zijn gelegen aan Zuid- en Oostkant van Papendrecht; respectievelijk Park Slobbengorsweg en Oostpolder. Met de investeringen in de onderwijshuisvesting wordt ook geïnvesteerd in de daaraan verbonden sportvoorzieningen, waardoor verder kan worden ingezet op het multifunctioneel gebruik van deze voorzieningen. Samen met de sportvoorzieningen kent Papendrecht een rijk sportverenigingsleven. Dit geldt voor zowel topsport (bijvoorbeeld PKC, korfbal), als voor de breedtesport (naast voetbal-, zwem-, tennis- en turnverenigingen).
De sportbeoefening van de Papendrechters bevindt zich op of net onder het landelijk gemiddelde. Recreatie Voor recreatie beschikt Papendrecht over een aantal faciliteiten, zij het beperkt door de sterk ‘verstedelijke bebouwing’ van Papendrecht (hoge woningdichtheid). Zo heeft Papendrecht een jachthaven, is er het Vondelpark, het eiland Slobbengors en wat samen met ‘de dijk’ een geliefd wandelgebied vormt. Al met al beschikt Papendrecht over 5 parken: Oostpolderpark, Noordhoekse Wiel, Slobbengors, het Vijverpark en het Vondelpark. Daarnaast beschikt Papendrecht over een kinderboerderij, volks- en speeltuinen.
Dit is gebaseerd op een vergelijking op basis van IV3 data. In een formatie en kosten benchmark van Berenschot in 2019 waren juist sport en vooral cultuur qua kosten zeer hoog in vergelijking met de rest van Nederland. 65
28
Cultuur66
66
In werkelijkheid beschikt Papendrecht over twee monumenten: een terp en een klokkentoren.
29
4.3.2 Beleidsdoelen en ambities Algemeen Voor de thema’s cultuur, sport en recreatie tracht het bestuur samenwerking te zoeken in de regio. Zo wordt cultuurparticipatie, erfgoed en cultuureducatie besproken op bestuurlijk en ambtelijk niveau in de Alblasserwaard. Specifiek voor de bibliotheek wordt in de Bibliotheek-aanzet regio bestuurlijk afstemming gezocht hoe de bibliotheekfunctie in de regio kan worden versterkt. Dergelijke bestuurlijke afstemming op het gebied van sportbeoefening en sportaccommodaties vindt plaats in de regio Zuid-Holland-Zuid. Cultuurbeleid In het kader van het cultuurbeleid wordt ingezet op het bevorderen van onderlinge samenwerking en versterken van de rol van cultuur als ‘vehikel’ voor het versterken van sociale cohesie, voorkomen en bestrijden van eenzaamheid en andere maatschappelijke thema’s. De gemeente zet daartoe onder andere in op het bevorderen van de samenwerking tussen het gesubsidieerde cultuuraanbod, de inclusiviteit van het cultuuraanbod en de verbinding tussen sport - cultuur en zorg – cultuur. Specifieke aandacht van de gemeente krijgt de bibliotheek als ontmoetingsplek en voor het stimuleren van zelfredzaamheid, het borgen van het cultureel erfgoed en de lokale RTV (RTV-Papendrecht).
Sportbeleid De gemeente Papendrecht zet in op het bevorderen van een gezonde en sportieve leefomgeving waarin alle doelgroepen de mogelijkheid hebben om actief deel te nemen aan sport en lichaamsbeweging. Sport als middel voor een gezonde levensstijl en het bevorderen van de sociale ontwikkeling. De drie routes van het sportbeleid zijn opgenomen in de nota Verbinding door sport en bewegen uit 2021: Route 1: Van sport naar gezondheid en vitaliteit Route 2: De beweegvriendelijke omgeving Route 3: Samen sterker door sport en bewegen
Een belangrijk programma betreft het Vitaliteitsakkoord Papendrecht (zie hieronder).
30
Recreatiebeleid De gemeente zet in op recreatieve voorzieningen die aansluiten bij een groene, ecologisch verantwoorde omgeving die klimaatadaptief en natuurinclusief is. Dit omvat het bevorderen van biodiversiteit en het creëren van groene ruimtes die goed zijn aangepast aan veranderingen in het klimaat. Voor het recreatieve gebruik van de openbare ruimte dient deze speel- en beweegvriendelijk te zijn ingericht. Papendrecht zet daarbij in op bijvoorbeeld het inrichten van speel- en sportmogelijkheden in parken en groenstroken. In het kort: een combinatie van een duurzame en veerkrachtige leefomgeving voor de toekomst met een groene speel- en beweegvriendelijke omgeving. In 2024 is er een behoefteonderzoek uitgevoerd (Bewegen in het groen/de openbare ruimte’) waarvan de uitkomsten worden gebruikt bij toetsen van initiatieven (o.a. omgevingstafel en vitaliteitsakkoord) en bij integrale afwegingen m.b.t. (herontwikkelings-) projecten. Bovendien zet de gemeente in op een natuurinclusief Papendrecht door initiatieven van bewoners op dit gebied (jaarlijkse bomenplant-activiteiten en de Ruiltuinen van Papendrecht) te stimuleren.
4.3.3 Beeld van belanghebbenden Gemeente Papendrecht: De sportverenigingen voorzien in een belangrijke behoefte aan sociale binding in de gemeente Papendrecht. Voor de jongeren bieden de sportverenigingen een alternatieve mogelijkheid elkaar in de vrije tijd te ontmoeten (evenementen, festiviteiten) als compensatie voor de beperkte uitgaansvoorzieningen (horeca en evenementen) in Papendrecht. Tegenover deze functie voor sociale binding en cohesie staat dat de sportverenigingen wel in zekere mate zijn verkokerd (naar religie en sporttak). De gemeente lijkt nog geen duidelijke keuze (profiel) te hebben gemaakt voor top- of breedtesport. In de regio bundelt de gemeente onvoldoende de krachten met buurgemeenten. Het is in de regio, ook wat betreft de sportvoorzieningen nog te veel: “ieder voor zich”.