A02. 20220707 NVVK, Onderzoek NVVK.pdf

Beest-den Hartog, AW van (Ella) Van: Verzonden: Aan: Onderwerp:

Bijlagen:

Auke Schouwstra <a.schouwstra@nwk.nl> woensdag 6 juli 2022 11:29 Auke Schouwstra Ter attentie van de leden van het college van B en W en de Raad van de gemeente: onderzoek NWK NWK90jaar- jubileumonderzoek.pdf

Opvolgingsvlag: Vlagstatus:

Opvolgen Met vlag

ri

GfP

Nu met bijlage...

Utrecht, 6 juli 2022 Geacht college, geachte Raad,

De NWK, de branchevereniging van financiële hulpverleners in Nederland, bestaat dit jaar 90 jaar. Sinds 1932 helpen onze leden inwoners met financiële zorgen en problemen. We zien dat anno 2022 steeds meer hulpvragers zich melden die hun huishoudboekje niet meer sluitend kunnen krijgen, en voor wie het haast onmogelijk is een schuldregeling overeen te komen. Ook als ze gewoon een inkomen hebben, hetzij uit werk, hetzij uit een uitkering.

Hun bestaanszekerheid is in het geding. Daarvoor vragen we aandacht bij het Rijk. Bij u vragen we aandacht voor het belang van lokaal investeren in financiële hulpverlening. Daarvoor is het goed om te weten wat de impact van financiële hulp is op de maatschappij en op de hulpvragers zelf. In de bijlage vindt u een onderzoek dat we lieten doen naar het meetbare effect van ons werk. Op donderdag 15 september organiseren we in Utrecht een congres waar we een documentaire presenteren die inzicht geeft in het merkbare deel van ons werk. Hulpvragers, hulpverleners en andere betrokkenen vertellen in de documentaire over de impact van schuldhulpverlening.

We hopen dat u kennis wilt nemen van de inhoud van ons onderzoek. Wanneer dit vragen oproept, staan we u graag te woord. Bijvoorbeeld over het nut van een lidmaatschap van uw gemeente van onze vereniging. We hopen u ook te ontmoeten op ons congres. Daarover vindt u hier meer informatie.

Met vriendelijke groeten, Namens de NWK,

Marco Florijn, voorzitter

Vragen? Auke Schouwstra Communicatie en perscontacten NWK Adres: Koningin Wilhelminalaan 5 3527 LA Utrecht e.

a.schouwstra(a)nvvk.nl 1

t.

m.

085 - 489 57 41 06-51 24 22 61

tw. w.

©schuldhulp www.nvvk.nl

nvvk

2022: onsjubileumjaar Dat vieren we met een niet-te-missen nazomercongres, op donderdag 15 september. Meld je snel aan via onze website.

financiële hulpverleners

Hartelijk welkom!

2

■

-

‘>r • .Vt T.-

■•x

w/ lil

Meetbare en merkbare waarde van financiële hulpverlening:

Brede effecten van financiële hulpverlening voor hulpvrager, schuldeiseren maatschappij

aè^s

I ll I

••’l

nvvk

Colofon en dankbetuiging

financiële hulpverleners

Samenwerken aan bestaanszekerheid Dit onderzoek naar de waarde van financiële hulpverlening is uitgevoerd door Purpose

Dit rapport is tot stand gekomen met dank aan en de hulp van de volgende partners en schuldeisers:

en ondersteund door de Hogeschool van Amsterdam. Opdrachtgever is de NVVK, de

branchevereniging voor financiële hulpverlening. De leden van de NVVK dragen door hun werk

Uitvoeringspartners

Partners

bij aan de bestaanszekerheid van mensen met financiële vragen en problemen. De NVVK staat

Gemeente Alphen aan den Rijn

Divosa Stimulansz

voor samenwerking met alle betrokken partners en partijen in de branche. De totstandkoming

Gemeente Den Haag

van dit onderzoeksrapport is exemplarisch voor de samenwerking die de NWK met haar leden

Gemeente Hoeksche Waard

en partners voorstaat en nastreeft. De NVVK spreekt dan ook haar dank uit aan iedereen die

Gemeente Hollands Kroon

Schuldeisers

hier met passie en inzet aan bijgedragen heeft.

Gemeente Roermond

CAK

Gemeente Rotterdam

T-Mobile

Publicatie: april 2022

Gemeente Tilburg

Vattenfall

Kredietbank Limburg

Alle leden van de Schuldeiserscoalitie

Onderzoekersteam:

Kredietbank Nederland

• Purpose: jonathan Fink-Jensen, Kim jochemsen, Bente van Logtestijn,

Orionis Walcheren

Sander Spinder en Frank van Jeveren (projectleider)

PLANgroep

• Hogeschool van Amsterdam: Roeland van Geuns (adviseur)

Pot Jonker Advocaten

• Living Image en EyeOpenerWorks (filmproductiehuis):

Schuldhulp De Schie

Henrik Looij (procesbegeleider), Nelleke Noort (regisseur)

Stadsringsi De Tussenvoorziening Utrecht

R

Zuidweg& Partners

A—

<

Hogeschool van Amsterdam

De NVVK is in het bijzonder Nationale-Nederlanden zeer erkentelijk voor de sponsoring van dit onderzoek, dat

zonder de steun van het maatschappelijk programma NN Future Matters niet in deze vorm tot stand was gekomen.' Marco Florijn, voorzitter NVVK

nationale nederlanden

CJ 13

241 II

—.sa—

1 ' i'iETAAL-V LjKKloEiv

HL’i Vf--'

Z! J ’' iOIT-TEN VI .ÓEK qÓC H-STEEnS-TEN ZEGEN * *sL Speciale dank voor de onderzoekers in het filmproject

I

Onze dank gaat uit naar de hulpverleners en hulpvragers die als duo's hebben meegedaan aan het filmproject over

de merkbare waarde van financiële hulpverlening, voor hun

'

L. ..

tomeloze inzet en hun openhartigheid:

1

• Schuldhulp De Schie: Bahattin Türkoglu (schuldhulp-

v1

" Z-

LsM.

verlener) & Urchibert Stroop (hulpvrager, niet op de foto)

R';

• Gemeente Hollands Kroon: Rianda Kelder (schuldhulp-

ai. <’ ''i ii?'

verlener) & Deborah Akkerman (hulpvrager) • Kredietbank Nederland: Edith van Dijk (Wsnp bewindvoerder)

_______ —

& Keoma van Dijk (hulpvrager)

—

• Pot Jonker Advocaten: Martje Denayère-Pos (Wsnp bewindvoerder) & Eveline van Wouw (hulpvrager) I

■A’

En natuurlijk ook veel dank aan de procesbegeleider: • EyeOpenerWorks: Henrik Looij

j' -3

i

Ook de schuldeisers die een rol hebben gespeeld in het filmproject willen wij hartelijk danken voor hun bijdrage

(niet op de foto): • Vattenfall: Martin Neef (Head of Payment and Collections)

i

& Samantha Reijnier (Energieadviseur)

mb

• CAK: Remi Langenberg (Strategisch Adviseur)

a *

•

—

■I 3

Voorwoord 90 jaar relevant

Stephanie liep het buurthuis binnen, keek even zoekend

90 jaar geleden ontstond de NWK om woekerrentes tegen

om zich heen en liep toen naar mij. Wanhopig begon ze te

te gaan. Nederlanders werden bruut uitgebuit. Terwijl ze

vertellen over haar verloren opdrachten in coronatijd, haar

amper rond konden komen, kregen ze leningen aangeboden

hoge zorgkosten en het feit dat ze een stevige huur betaalt

tegen een veel te hoge rente. Sociale kredietbanken

voor een tochtig huis met een mega energierekening. Om te

verenigden zich en boden alternatieven.

ff .

eindigen met de vraag: “Ken jij een gezin dat mijn kinderen kan overnemen? Ik vrees dat ik ze niet meer kan geven wat

Inmiddels zit de NWK in het hart van het sociaal domein

ze nodig hebben."

en vieren wij 90 jaar relevantie. Met onderzoek vanuit de

Daar word je stil van.

wetenschappelijke inzichten. Die treft u aan in deze bundel.

Zij en vele anderen zijn de reden waarom ik me inzet in

Een mooi cadeau van een 90-jarige aan de samenleving.

het sociaal domein. Stephanie wordt geholpen door een

We zijn nog steeds innovatief, vitaal en strijdbaar. We doen

hulpverlener die met een warm hart en een koel hoofd een

dat niet alleen, maar samen met schuldeisers, hulpvragers,

weg probeert te vinden in een oneindig complex en soms

hulpverleners van allerlei pluimage en de overheid. Samen

uitzichtloos woud van regelingen, goede bedoelingen,

creëren we oplossingen om meer mensen beter te bereiken.

s

mensen om wie het gaat, in combinatie met cijfers en

e

maatschappelijke verleidingen en tegenslagen. Hulpverleners

zien hoe mensen het vertrouwen verloren in de overheid.

Laat dit cadeau u inspireren om liefdevol mee te bouwen aan

Zij zien hoe de afgelopen jaren de bestaanszekerheid in

een beter Nederland.

£

Nederland achteruit ging. Maar zij zien ook mogelijkheden, nieuwe samenwerkingen en lichtpuntjes.

Marco Florijn, voorzitter NWK April 2022

Financiële hulpverleners zijn actief in het hart van het

sociaal domein. Bijna alle mensen die daar hulp vragen

hebben het financieel moeilijk. Het lukt gelukkig om jaarlijks tienduizenden mensen te helpen. Maar we moeten meer

mensen beter bereiken. We zijn er nog niet.

nvvIcS financiële hulpverleners

4

-

1

Inhoudsopgave Hoofdstuk

Samenvattende titel

Management samenvatting

Onderzoek toont waarde van financiële hulpverlening voor hulpvrager, schuldeiser en maatschappij

6

Inleiding en aanpak

Multi-perspectief onderzoek naar de meetbare en merkbare waarde van financiële hulpverlening

13

1. Context van financiële hulpverlening

Bestaanszekerheid in toenemende mate onder druk voor groeiende groep mensen

19

2. De hulpvrager in beeld

Problemen op meerdere leefgebieden concentreren zich bij doelgroep met specifieke kenmerken

25

3. Effecten van financiële hulp voor de hulpvrager

Financiële hulpverlening zorgt voor optelsom van opvallende verbeteringen over meerdere leefgebieden

29

4. Effect op jongeren en ondernemers

Jongeren, ondernemers en zzp'ers wijken af van (oudere) particulieren, wat vraagt om doelgroepbenadering

41

5. Effect van bewindvoering, beheer en saneringskredieten

Bewindvoering, budgetbeheer en saneringskredieten helpen om goede resultaten te bereiken bij kwetsbare doelgroepen

53

6. Effect op de maatschappij (MKBAl

Elke geïnvesteerde euro in financiële hulpverlening levert de maatschappij tot 2 euro op

61

7. Waarde voor schuldeisers

Schuldeisers werken intensief samen met financiële hulpverlening om mensen met problematische schulden te helpen

69

8. Toekomst van financiële hulpverlening

Meer tijd voor persoonlijke aandacht en intensievere samenwerking kan maatschappelijk rendement vergroten

75

Bijlagen

83

5

Management samenvatting - de hulpvrager in beeld

Groeiende druk op bestaanszekerheid leidt tot problemen op meerdere leefgebieden Meer mensen in kwetsbare situaties dan tien jaar geleden Ca. 1 miljoen personen hebben jaarlijks te maken met armoede

0 FINANCIËN

WERK

Flexibele arbeidsmarkt verhoogt risico op armoede in specifieke groepen

Een deel komt in zware financiële problemen, lang niet iedereen vindt de weg naar hulp Kwetsbare groepen

Risicovolle schulden

Problematische schulden

Bestaanszekerheid onder druk Hoge zorgkosten leiden tot geldproblemen

X Inflatie X Energieprijzen

I | (T_rl

z\ I I WONEN

GEZONDHEID

~ 2.000.000

~ 800.000

~ 600.000

huishoudens

huishoudens

huishoudens

Woningmarkt steeds minder toegankelijk

~'80.000 personen per jaar melden zich voor financiële hulp

Problematische schulden gaan vaak gepaard met problemen op andere leefgebieden Kenmerken hulpvragers uit onderzoek

'ilf 58% man

100%

Hulpvragers hebben vaak problematiek op meerdere leefgebieden1

Particuliere hulpvragers in het onderzoek hebben .ftl 87% 24-64 jaar

een gemiddelde schuld van € 33.000

63%

61%

53% met kinderen

f

77% alleenstaand

Ondernemers en zzp'ers in het onderzoek hebben 20%

een gemiddelde schuld van € 102.000

16%

jj® 93% laag of middelbaar opleidingsniveau 60% inkomen uit uitkering

1. Problematiek bij aanvang financiële hulpverlening van onderzoekspopulatie uit dit onderzoek

6

Schulden

Werk

6GZ

Sociaal

Fysieke

Netwerk gezondhei

Gezins Verslaving

Wonen

9%

Justitie

Management samenvatting - effecten financiële hulpverlening op hulpvrager

Financiële hulpverlening blijkt mensen op meer leefgebieden te helpen dan alleen schulden Door financiële hulpverlening krijgen mensen perspectief en kunnen ze weer meedoen in de maatschappij Verbetering van groep hulpvragers in derde jaar schuldregeling (T3)

t.o.v. groep bij aanvang hulpverlening (Tl)

Jongeren en ondernemers hebben baat bij een specifieke aanpak Jongeren hebben gemiddeld een lagere schuld (ca. €22.000) en op de meeste leefgebieden minder achterliggende problematiek dan ouderen. Jongeren vallen wel vaker uit tijdens

hulpverlening. Hulpverleners denken dat dit deels komt omdat jongeren moeilijk afscheid kunnen nemen van hun levensstijl. De ervaring leert dat gerichte coaching en de inzet van saneringskredieten uitval kan voorkomen.

21% Ondernemers en zzp'ers hebben hogere en complexere schulden (ca. €102.000). Ze kennen

minder achterliggende problematiek bij aanvang, maar tijdens de hulpverlening neemt het

aantal ondernemers met werk af. Mogelijk komt dit doordat ondernemers een uitkering aanvragen om tot een schuldregeling te komen, waarna ze moeilijk een eigen onderneming

15% 14%

kunnen starten of in loondienst komen.

12% n%

Met beschermingsbewind en budgetbeheer worden voor de meest kwetsbare

10%

groep goede resultaten behaald Beschermingsbewind en budgetbeheer worden het vaakst ingezet bij problematiek met 6%

6%

6%

verslaving, criminaliteit en geestelijke gezondheid. Bij beschermingsbewind is de vooruitgang van fysieke en geestelijke gezondheid opvallend hoog. Bij budgetbeheer wordt de meeste

vooruitgang geboekt bij dagbesteding, sociaal netwerk en criminaliteit. Werk

Dag­ besteding

GGZ

Fysieke Wonen gezondheid

Gezin

Sociaal Verslaving Justitie netwerk

Saneringskrediet leidt tot sterkere ontwikkeling, nazorg ontbreekt Hulpvragers met saneringskredieten laten positievere ontwikkeling zien dan hulpvragers met

Toelichting grafiek De grafiek toont de ontwikkeling van alle particuliere hulpvragers op het gebied van zware tot medium problematiek per

schuldbemiddeling. Vooral op de thema’s werk, dagbesteding en lichamelijke gezondheid zijn er opvallende uitschieters. Het aantal ingezette saneringskredieten is verhoudingsgewijs veel

leefgebied. In groep T3 is het percentage hulpvragers dat geen werk of opleiding heeft bijvoorbeeld 12 procentpunt lager dan in de groep Ti. Wonen en verslaving zijn lichter van kleur omdat een deel van de vooruitgang hier mogelijk wordt

hoger bij mensen zonder dan met werk (+ 34%). Saneringskredieten zijn mogelijkerwijs minder

verklaard door voortijdige uitstroom van hulpvragers met zwaardere problematiek. Deze hulpvragers bereiken T3 niet

aantrekkelijk voor schuldeisers zolang er nog zicht is op verbetering van toekomstige inkomsten.

omdat stabiele huisvesting en een gestabiliseerde verslaving voorwaarden zijn voor toelating tot een schuldregeling.

Opvallend is dat nazorg vaak ontbreekt, vooral bij saneringskredieten.

7

Management samenvatting - effecten financiële hulpverlening op maatschappij

Elke geïnvesteerde euro in financiële hulpverlening levert de maatschappij tot 2 euro op Elke euro voor financiële hulpverlening levert de maatschappij € 1,40 - € 2,00 op

Baten

Min: € 200mio

Max: € 285mio

Kosten

I

Opbrengst

Schuldeisers zien waarde van hulpverlening voor hun klanten en voor henzelf

Zorgplicht / MVO

Inzicht voor schuldeiser

€ 140mio

iV

Geen / beperkte waarde

1

I

5

-TT

Schuldenaar structureel helpen

2 Min.\€ 60mio

Klantbehoud

Max:/€ 145mio Achterstanden verhelpen / voorkomen

Minimaal H Maximaal

De baten per succesvol geholpen hulpvrager bedragen € 9.956 (minimaal) tot € 14.244

Schuldeisers zien dat de achterliggende problematiek de afgelopen jaren een veel grotere rol

(maximaal). Vermenigvuldigd met 20.000 geholpen hulpvragers in 2020 bedragen de totale

is gaan spelen bij het ontstaan van schulden. De waarde van financiële hulpverlening is volgens

maatschappelijke baten € 200-285 miljoen. De totale kosten van hulpverlening bedragen

schuldeisers dan ook dat klanten hulp krijgen die zij zelf niet kunnen bieden bij het oplossen

€ 140 miljoen, waardoor de opbrengsten € 60-145 miljoen per jaar bedragen. Door de baten

van problematische schulden en stress. Door hulpvragers duurzaam te helpen worden niet

door de kosten te delen komen we op een social return on investment (SROI) van 1,4-2,0:

alleen actuele achterstanden opgelost maar ook toekomstige problemen voorkomen.

elke geïnvesteerde euro levert € 1,40 - € 2,00 op. Dit is in lijn met eerdere onderzoeken.’ 1 Van Geuns et al. (2011) Schuldhulpverlening loont!; Gemeente Nijmegen (2016), Maatschappelijke opbrengst van Schuldhulpverlening

8

r**

fe.

i

I

-I

o•

7*'

I

3

*1

\

*/

1

1

4

II

< >X>

I

Z "

SblÜMI

*

1111

•5t

is -v Ifc».

L"

«4

Ju

/ *

S’1

■

K

i

■

t

hJ •4t'

•Sr

. M

B- -

■

9

Management samenvatting - toekomstblik

Aanbevelingen hulpvragers: investeer in effectiviteit financiële hulpverlening, van preventie tot nazorg Vergroot financiële bestaanszekerheid en financiële educatie om schulden te voorkomen Kwetsbare doelgroepen zijn oververtegenwoordigd in de populatie met problematische schulden. Voorkom schulden door:

Preventie

• De bestaanszekerheid te vergroten, bijvoorbeeld door het wettelijk minimumloon en de netto bijstandsuitkering te verhogen • Financiële educatie aan te bieden aan onderbelichte kwetsbare doelgroepen, zoals jongeren en mensen met migratieachtergrond

Vergroot bereik hulpverlening door belemmerende overtuigingen en culturele verschillen bespreekbaar te maken Hulpvragers ervaren verschillende drempels om zich te melden voor financiële hulp. Niet alleen schaamte, maar ook eigen belemmerende overtuigingen, onbekendheid

Aanmelding

met hulp en culturele verschillen vormen drempels. Verlaag deze drempels door: • Mentale en administratieve drempels voor aanmelding te verlagen

• De bekendheid van financiële hulpverlening te vergroten • Een specifieke aanpak voor mensen met een migratieachtergrond te ontwikkelen

Vergroot de effectiviteit door rekening te houden met emoties, specifieke aanpakken en inzet van saneringskredieten Niet alle hulpvragers bereiken een schuldregeling, waardoor de schuldsituatie onopgelost blijft. Verschillende doelgroepen hebben baat bij verschillende aanpakken. Verhoog de effectiviteit van hulpverlening verder door: • Rekening te houden met de emotionele staat van mensen in verschillende fasen (bijv, door stress-sensitieve hulpverlening)

Hulpverlening

• Cultureel-sensitieve hulpverlening te bieden voor mensen met een niet-Westerse achtergrond

• Te onderzoeken hoe hulpvragers met verslaving en/of een instabiele woonsituatie, die nu uitvallen, toch geholpen kunnen worden • Specifieke jongerenaanpakken in te zetten binnen gemeenten, met aandacht voor coaching en inzet van saneringskredieten • Te onderzoeken waarom ondernemers en zzp’ers moeilijker aan het werk komen en wat effectieve instrumenten zijn om toch vooruitgang te boeken op het leefgebied werk • Saneringskredieten in plaats van schuldbemiddeling in te zetten

Ontwikkel nazorg om hulpvragers een zachte landing en duurzaam perspectief in de maatschappij te geven

Nazorg

Hulpvragers ontvangen vaak geen of beperkte nazorg, terwijl de afloop van een traject als spannend ervaren wordt. Vooral na inzet van saneringskredieten hebben

hulpverleners vaak geen contact meer met hulpvragers. Ontwikkel daarom een nazorgaanpak.

10

Management samenvatting - toekomstblik

Aanbevelingen hulpverleners en schuldeisers: investeer in maatwerk en samenwerking

Perspectief hulpverleners

Samenwerking

Perspectief schuldeisers

Meer tijd voor maatwerk

Betere samenwerking en snellere communicatie

Meer onderlinge samenwerking

Hulpverleners willen meer tijd kunnen besteden

Om meer hulpvragers sneller te kunnen helpen

Brede samenwerking tussen schuldeisers is

aan maatwerk en een brede uitvraag van problemen.

willen hulpverleners en schuldeisers beter

essentieel om klanten te helpen. Dit kan door:

Dit kan door:

communiceren en samenwerken. Dit kan door:

• Het gevoel van ‘het moet beter' van de schuld-

• De caseload per hulpverlener te verlagen

• Beschikbare data te koppelen, om mensen met

• Hulpverleners toe te rusten in het uitvoeren van

een brede uitvraag en in stress-sensitief werken • Digitalisering van administratieve handelingen, zodat er meer tijd voor het echte gesprek overblijft

• Samenwerking met andere hulpverleners in het

sociaal domein

financiële problemen eerder in beeld te krijgen

en hulp te kunnen bieden • Te onderzoeken of en onder welke voorwaarden

periodes te volgen en ondersteunen

schuldeisers

• De samenwerking tussen publieke schuldeisers

te verdiepen om hulpvragers vanuit de overheid

er een centrale plek gecreëerd kan worden met

één betalingsregeling aan te kunnen bieden

een overzicht van schulden en schuldeisers per

• De samenwerking tussen publieke en private

hulpvrager

• Hulpvragers nazorg te verlenen door ze langere

eiserscoalitie verder uit te breiden onder

• Per hulpvrager één aanspreekpunt per schuldeiser

schuldeisers verder te versterken

• Samen in te zetten op Collectief Schuldregelen

te hebben voor communicatie met de hulpverlener

Financiële hulpverlening van de toekomst: meer mensen nóg beter helpen 11

k r.

,5 W:

L K

':J- '■*

k

j

J

L

k skKL

J

Inleiding en aanpak Multi-perspectief onderzoek naar de meetbare en merkbare waarde van financiële hulpverlening

13

Inleiding en aanpak

NVVK heeft Purpose en HvA gevraagd om een impactmeting uit te voeren naar de waarde van financiële hulpverlening

Aanleiding van dit onderzoek

Vraag aan Purpose

De NVVK is de branchevereniging voor financiële hulpverlening: schuldhulp, sociaal

De NVVK heeft Purpose gevraagd met ondersteuning van de Hogeschool van

krediet, budgetbeheer en beschermingsbewind.

Amsterdam (HvA) een impactmeting uit te voeren naar de waarde van financiële

• In 2022 bestaat de NVVK gojaar. In het kader van dit jubileum wil de NWK een

uitgebreid onderzoek uit laten voeren naar de maatschappelijke waarde van financiële

hulpverlening.

hulpverlening. Het onderzoek moet: • Aantonen of investeren in financiële hulpverlening loont • Meetbare en merkbare impact van financiële hulpverlening in beeld brengen

• De NVVK constateert dat financiële hulpverlening nog wel eens wordt behandeld als een kostenpost, in plaats van een duurzame investering in de toekomst van mensen.

• Perspectieven belichten van hulpvragers, hulpverleners en schuldeisers • Aanbevelingen bevatten voor de verdere ontwikkeling van financiële hulpverlening

• 10 jaar geleden is er ook onderzoek gedaan naar de waarde van financiële hulpverlening.

In de tussentijd zijn er zowel positieve als negatieve ontwikkelingen geweest in de maatschappij. Ook de hulpverlening is veranderd. De vraag is óf en hoeveel waarde

financiële hulpverlening in de huidige context oplevert.

nvvko

financiële hulpverleners

RJUCF£ T

Hogeschool van Amsterdam

De NVVK vraagt Purpose met ondersteuning van HvA een impactmeting uit te voeren die de meetbare en merkbare waarde van financiële hulpverlening in kaart brengt 14

Inleiding en aanpak

Multi-perspectief onderzoek naar meetbare en merkbare waarde van financiële hulpverlening Onderzoek vanuit 4 perspectieven1

Onderzoek naar meetbare en merkbare impact

Merkbaar

Meetbaar

Hulpvrager F

Van 803 hulpvragerdossiers zijn de startsituatie (H2), de vooruitgang en resultaten per leefgebied (H3), de situatie per doelgroep (H4) en de vooruitgang per instrument (H5) bepaald

4 Survey onder 95 hulpverleners naar de waarde van financiële hulpverlening (H8)

Hulpverlener

Participatieve video: film, portretten (H3-H6) en quotes in dit rapport Hulpvragers en hulpverleners onderzoeken samen de waarde van financiële hulpverlening middels video. Ze vertellen zelf over hun beleving van de schuldensituatie, de hulpverlening en de onderlinge relatie. Het resultaat is een film. In dit rapport is een aantal quotes en portretten opgenomen

F k.

Portret en visie (H7) van participerende hulpvragers, hulpverleners en schuldeisers

Survey onder 14 schuldeisers naar de waarde van financiële hulpverlening (H7 en H8)

Schuldeiser F

Contextanalyse (Hl) en Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse (H6)

Maatschappij F

Hl

Nieuwsgierig naar het resultaat? Scan de QR code voor de trailer van de film (de definitieve film komt in het najaar uit)

1. Zie bijlage voor uitgebreide toelichting op de gevolgde aanpak en methodiek

15

Inleiding en aanpak

Voor meetbaar’ hebben 95 hulpverleners van 13 organisaties in totaal 803 hulpvragerdossiers anoniem aangeleverd

□

Stabilisatie: min. 2 maanden

Na akkoord regeling:

3* jaar schuldregeling:

na intake’, max. 6 maanden

max. 6 maanden na

in 3'jaar regeling sanerings­

in stabilisatie

akkoord schuldregeling

krediet of schuldbemiddeling

Data en methode voor het onderdeel 'meetbaar'

Fase

Definitie

Aantal dossiers Vergelijkbaarheid

LZJ

273

288

□

Spreiding opgevraagde hulpvragerdossiers

*•.

X

242

Om de ontwikkeling van hulpvragers tijdens de financiële hulpverlening te meten zijn de groepen Ti, Tz en T3 met elkaar vergeleken. Met de Chi-kwadraat toets is vastgesteld dat de drie groepen goed vergelijkbaar zijn op basis van achtergrondkenmerken (zoals geslacht en opleidingsniveau) en blokkerende achterliggende

problematiek bij start hulpverlening (geestelijke gezondheid, justitie, niet-saneerbare schulden, nietafgewikkelde echtscheiding). Op de leefgebieden Huisvesting en Verslaving wijkt de groep T3 enigszins af van de

»

4

/ * *

groep Ti. Deels komt dit doordat stabiele huisvesting en een gestabiliseerde verslaving voorwaarden zijn voor toelating tot een schuldregeling. Hulpvragers waarbij dit niet is opgelost bereiken T3 niet. Bij de analyse van

deze leefgebieden is hier rekening mee gehouden en waar nodig is dit in de grafieken aangegeven. Doordat de

groepen een ander moment van instroom hebben is niet uit te sluiten dat maatschappelijke veranderingen ook deels van invloed zijn geweest op de samenstelling en ontwikkeling van de groepen. (Zie Bijlage D)

Representativiteit

De data van de onderzoekspopulatie zijn vergeleken met die van alle hulpvragers bij financieel hulpverleners

in 2020.' Alle kenmerken zoals geslacht, inkomen, gemiddelde schuld en aantal schuldeisers komen goed overeen met de data uit het onderzoek. (Zie Bijlage C) 1 Uit eerder onderzoek blijkt dat de eerste fase van hulpverlening het grootste risico op uitval met zich meebrengt. Om de vergelijkbaarhe.d van de groepen te waarborgen zijn

WVK

16

00 T1 geselec,eerd dlp

2 maanden na intake nog in beeld zijn Pyrj^e_en_Schouder< Fronder 12019). Gemeenten zetten de Schouders Eronder

Ir

Inleiding en aanpak

Voor merkbaar hebben hulpverleners, hulpvragers en schuldeisers zelf opgetreden als onderzoekers I

I

Betrokkenen voeren zelf video-onderzoek uit

•1. “

Niet alle opbrengsten van financiële hulpverlening zijn te vangen in harde data. We hebben daarom de methode 'participatieve

44Éi.

video' gebruikt om vanuit verschillende perspectieven de merkbare waarde van financiële hulpverlening in beeld te brengen. De methode bestaat uit twee innovatieve elementen:

■.____ - •’

L

1.

Participatief onderzoek: hulpverleners, hulpvragers en schuldeisers treden in dit onderzoek zelf op als (mede-)onderzoekers.

•'

Op basis van de hoofdvraag 'Wat is voor jou de waarde van financiële hulpverlening?' hebben ze hun eigen onderzoeksplan

<■

<■■

opgesteld, dat ze onder begeleiding van een coach ook zelf hebben uitgevoerd. Het resultaat is een collectief leerproces,

nr

jr

waarbij het gevoel van eigenaarschap de betrokkenheid van deelnemers vergroot. Daarnaast biedt deze methode de ruimte om tot écht nieuwe inzichten te komen en eventuele biases van externe onderzoekers te omzeilen. 2.

Video als middel: deelnemers hebben zelf opnames gemaakt, een professioneel camerateam heeft de plenaire bijeenkomsten

vastgelegd. Het verzamelde beeldmateriaal wordt verwerkt tot een korte documentaire waarin de kijker wordt meegenomen

M s

as

• V

ƒ/■

in het onderzoekstraject en in de uitkomsten van het onderzoek. De documentaire geeft letterlijk een inkijkje in de levens van

de deelnemers en de context waarbinnen hun ervaringen plaatsvinden.

—€

G4

Proces: deelnemers worden begeleid maar voeren zelf het onderzoek uit

* "■i4

-

IO I

I •• ? ■

L/J

H

T1

Online kennismaking

Trainingsdag duo's

Uitvoering door duo's

lAj Wekelijkse coaching

Rondetafel schuldeisers

Terugkomdag

17

iiifc 1

wWl

■tak

*"S®3F

4

I 18

I

I

&

Hoofdstuk 1 Context van financiële hulpverlening a|k

Bestaanszekerheid in toenemende mate onder druk voor groeiende groep mensen

19

Ia I Context financiële hulpverlening: terugblik op de afgelopen 10 jaar met dr. Roeland van Geuns

"Door institutionele veranderingen komen meer mensen in kwetsbare situaties terecht dan tien jaar geleden” Hoe heb je kwetsbare groepen in Nederland zich zien ontwikkelen in de afgelopen 10 jaar?

lift PH

De samenstelling van de bevolking is niet fundamenteel veranderd, maar de institutionele inbedding van mensen in kwetsbare situaties wel. Vergeleken met 10 jaar geleden zijn er bijvoorbeeld niet meer mensen die niet kunnen lezen of schrijven, en ook niet

meer mensen met een verstandelijk beperking. Maar deze mensen komen nu wel veel sneller in kwetsbare situaties, omdat de

z

n

> -

je-;

context is veranderd.

F

Over welke institutionele veranderingen heb je het dan? Er is gedraaid aan institutionele knoppen onder andere vanuit de gedachte meer mensen aan het werk te krijgen, maar het gevolg

g

is dat de situatie voor veel mensen verslechterd is. Zo is er bewust voor gekozen om in kleine stappen het verschil tussen een

netto bijstandsuitkering en het netto minimumloon te vergroten, dat proces loopt nog steeds. Dat betekent dat voor mensen met f3

>

een uitkering het vrij besteedbaar inkomen daalt, omdat de vaste lasten stijgen. Dit leidde al tot druk op de bestaanszekerheid, wat nu versnelt door prijsstijgingen van o.a. energie.

Dr. Roeland van Geuns is een erkend expert op het gebied van armoede en schulden. Hij is Lector Armoede Interventies aan de Hogeschool van Amsterdam, bestuursvoorzitter van Fonds Bijzondere Noden en actief

Een ander voorbeeld is de invoering van de Participatiewet in 2015, waarmee voor mensen met nog enige arbeidscapaciteit de

toegang tot de Wajong werd afgesloten. Deze mensen moeten nu actief solliciteren en bewijzen aanleveren en ze krijgen te maken

als zelfstandig adviseur. Als zelfstandig ondernemer werkt hij mee aan

met een partner- en vermogenstoets. Het resultaat is dat hun materiële zekerheid wordt aangetast. Mensen met chronische

verschillende advies- en onderzoeksprojecten.

ziekteklachten moeten voor allerlei verschillende regelingen een eigen bijdrage betalen, waardoor hun financiële positie verzwakt. Door de stijging van het eigen risico bij de zorgverzekering vindt er meer zorgmijding plaats. En inkomensondersteunende regelingen zijn zo ingewikkeld gemaakt dat mensen afhaken. Daardoor komen ze financieel in de knel te zitten, zoals Nibud al in

2015 aantoonde.’

Wie zijn eigenlijk de mensen die we als kwetsbaar zien? Er wordt vaak gedacht dat het alleen mensen met een minimuminkomen zijn, we moeten echt af van deze nauwe focus. Zeker

met de inflatie komen ook inkomens tussen minimum en modaal in de problemen. Voor minder dan 1200-1500 euro vind je geen huurwoning in Amsterdam. Tel daar 1000 euro aan leefgeld bij op en je komt op een benodigd netto inkomen van minimaal 2200 euro per maand. Dit is in je eentje al niet meer te betalen. Als we het over de kwetsbare groep hebben, zou ik dus liever

praten over de groep met onvoldoende geld om van te leven. 1 Nibud I2C15I, Geldzaken in de prAtijk

20

Ia I Context financiële hulpverlening: terugblik op de afgelopen 10 jaar met Roeland van Geuns

"Oorzaken schuldenproblematiek en mensbeeld zijn sterk veranderd" Sommige mensen komen vervolgens in zware financiële problemen, wat denk jij

dat daarvan de grootste oorzaak is? De belangrijkste reden voor problematische schulden is een disbalans tussen het beschikbare

inkomen en de noodzakelijke uitgaven. Deze disbalans kan ontstaan door life events, maar

steeds vaker ook door het langzaam uithollen van de bestaanszekerheid. We zien dit terug in

Sleutelmomenten volgens Roeland voor veranderende beeldvorming van mensen in schulden Sleutelmoment

Gevolg

het type schulden dat mensen maken. Vroeger stonden webwinkels en consumptieve schulden in de top 5 van schuldeisers. Nu zijn het de Belastingdienst, leveranciers van vaste lasten en banken door roodstand.

Dit heeft ook iets gedaan met het beeld over mensen in schulden, hoe heb je dat

zien veranderen?

Klantmotivatie en gedrag als uitgangspunt Rapport 'Klantprofielen voor schuldhulpverlening'1 voor hulpverlening in 180 gemeenten

Publicatie boek 'Schaarste'2

Inzicht in verband armoede en gedrag, daardoor inzet gedragswetenschappen bij bestrijden armoede en schulden

Het beeld is sterk veranderd van ‘eigen schuld dikke bult’ en ‘armoede is het gevolg van ons

0

gedrag’ naar ‘gedrag is het gevolg van armoede’. Financiële hulpverlening is in dezelfde lijn ook veranderd van een strakke uitvoering van een proces naar de introductie van de menselijke maat. Daarbij zijn nieuwe en effectieve instrumenten zoals saneringskredieten en collectief

Documentaire 'Schuldig'3

Verandering kijk op schulden bij schuldeisers,

beleidsmakers en maatschappij

schuldregelen in het leven geroepen.

Hoe kijk je terug op de afgelopen 10 jaar financiële hulpverlening?

Toeslagenaffaire

Het kan natuurlijk altijd beter, maar als je mij 10 jaar geleden had verteld dat financiële hulpverlening er nu zo voor zou staan had ik gezegd: ik help het je hopen. Qua financiële hulpverlening is er al veel verbeterd, nu de context nog.

1.

| 2. Mullainathan en Shafir (2013) Schaarste I 3. HUMAN (2016), Schuldig. Wie betaalt de rekening?

21

1b | De context van financiële hulpverlening - trends en ontwikkelingen

Groep waarbij bestaanszekerheid onder druk staat groeit

Grote groep met te weinig geld,

Flexibilisering arbeidsmarkt leidt tot verhoogd

ondanks economische groei

risico op armoede bij specifieke groepen

Huishoudens met laag inkomen en weinig vermogen1

Aandeel flexibel dienstverband en ZZP'ers in arbeidsmarkt3

hlllllllli Armoede in Nederland is een hardnekkig probleem waarmee, afhankelijk van de conjunctuur, ongeveer één miljoen personen jaarlijks te maken hebben. Ongeveer 1 op de 12 kinderen leeft in een huishouden met armoede. (SCP2)

40K

=111111111 FINANCIËN

WERK

Bestaanszekerheid onder druk

Hogere zorgkosten leiden tot

Werkverlies brengt een groot risico op armoede met zich mee voor mensen met een flexibel contract. Werknemers met een nietwesterse migratieachtergrond, laag opgeleide mensen en mensen met een arbeidsbeperking zijn hierbij oververtegenwoordigd. (SCP4)

geldproblemen en zorgmijding Hoogte eigen risico5 €350

€ 375

€ 385

€385

Woningmarkt steeds minder toegankelijk

O

Aantal woningen van 2009-20187

€220 € 150

€ 160

lllllllllllll

GEZONDHEID

WONEN

S 1

6 4

] 2 i

<

llll llll .... Koop

Door verplichte eigen betalingen zijn de zorgkosten voor een groep hoger dan ze kunnen betalen. Deze mensen kunnen hierdoor niet rondkomen, mijden zorg en/of maken schulden. (Zorgwijzer6)

1 CBS 120211, Armoede en sociale uitsluiting | 2. SCP 12020). Kansrijk Armoedebeleid | 3 5. Independer 12021) | 6 ZorRw,i2er(2019l. Nederlanders m extreme geldproblemen door

22

Sociale huur

Particuliere huur

De corporatiesector werd in de afgelopen decennia kleiner, terwijl de particuliere huursector groeide. De woonquote (woonlasten t.o.v. inkomen) is vaak veel hoger bij particuliere huur dan bij sociale huur. (CBS8)

!S.l.yaafte.»)Werker> in Nederland | 4. &P 12020), Beleidssigpalement maatschappeliike gevolgen coronamaatmr.plen I 7. SCPJ2Q20k De sociale staat van Nederland | 8. CBS 12019)

1b I De context van financiële hulpverlening - trends en ontwikkelingen

Druk op bestaanszekerheid heeft ongewenste sociale en financiële gevolgen Groeiende groep afhankelijk van hulp voedselbanken

Meer Nederlanders in de bijstand Aantal personen met een bijstandsuitkering7

Aantal door voedselbanken geholpen huishoudens1

600000

40.000

400 D00

30.000

©•

20.000

10.000

200 0 0 0 iwmnfiRR

0

# ### #

FINANCIËLE Het aantal mensen dat een beroep doet op voedselbanken is door de jaren heen gestegen van 20.000 naar 37.500 huishoudens: een stijging van 88%. (Voedselbanken Nederland1)

BIJSTAND

PROBLEMEN

Maatschappelijke gevolgen

# ■v61

Tussen 2009-2016 nam het aantal mensen in de bijstand jaarlijks toe, met ruim 160 duizend personen. Tussen eind 2016 en eind 2019 was er elk jaar een daling. In 2020 was er weer een toename. Vooral onder jongeren (tot 27) was de toename het sterkst in 2020. (CBS2)

Groeiende groep daklozen Toename incidenten met verwarde personen

74.925

83.602

90.605

ïiill

S9.S94

2014

66.023

2015

2016

2017

VERWARDE PERSONEN

Aantal daklozen4

40.000

30.000

° iiiiniilLi

20.000

10.000

DAKLOOSHEID

2018

'Als burgers hulp nodig hebben omdat zij mensen met gedrag zien dat zij niet begrijpen, bellen zij in toenemende mate de politie omdat er geen alternatief lijkt te zijn. Terwijl dit soort meldingen vaak niet gaan over gedrag dat overlast gevend, crimineel of gevaarlijk is. Het gaat om kwetsbare mensen, die de grip op hun leven dreigen te verliezen en die gewoon goede, passende hulp nodig hebben.' (Politie.nl3)

1.

50.000

o

Aantal incidenten3

Gevolgen van de coronacrisis, inflatie, energieprijzen en oorlog in Oekraïne zullen deze ontwikkelingen versterken

Op 1 januari 2020 telde Nederland naar schatting ruim 36 duizend daklozen. De jarenlange stijging, tot 39 duizend In 2018, lijkt hiermee tot stilstand gekomen. Er waren vooral minder jonge daklozen. Cijfers van 2019 waren niet beschikbaar. Ruim 8 op de 10 daklozen is man. Daklozen zijn naar verhouding vaak te vinden in één van de vier grote steden. (CBS4)

| 2. CBS en CBS (20211 | 3 Politie.nl (2019) | 4. CBS (2021)

23

K.-

-x

4.S

24

Hoofdstuk 2 De hulpvrager in beeld Problemen op meerdere leefgebieden concentreren zich bij doelgroep met specifieke kenmerken

25

2 I De hulpvrager in beeld

Een deel van de kwetsbare groep komt daadwerkelijk in zware financiële problemen, maar lang niet iedereen meldt zich Financiële hulpverlening voor mensen met schulden 1,4 miljoen huishoudens met schulden

Preventie

Vroegsignalering

Schuldhulp

Er is veel onderzoek gedaan naar de omvang van financiële problemen in Nederland, maar er

is nog geen eenduidige definitie en data van de verschillende groepen. We gebruiken daarom verschillende bronnen. Uit onderzoek van Deloitte (2021) blijkt dat 25% van de huishoudens in

Nederland financieel kwetsbaar is.' In 2018 had een op de vijf huishoudens in Nederland volgens Nibud te maken met lichte (800.000) of ernstige (550.000) betalingsachterstanden.2 In 2020

Kwetsbare groep met verhoogde kans op schulden

waren er volgens het CBS ca. 615.000 huishoudens met geregistreerde problematische schulden.’

Risicovolle schulden

Problematische schulden

Ongeveer 80.000 personen melden zich Van de groep met problematische schulden melden zich 78.000 - 85.000 personen per jaar voor financiële hulpverlening." Het is al langer bekend dat door schaamte en stress veel mensen lang

wachten met het zoeken naar hulp (gemiddeld min. 5 jaar). Ook positieve emoties kunnen een

~2.000.000 huishoudens1

~ 800.000 huishoudens2

~ 600.000 huishoudens23

drempel vormen, zoals we zien in het participatieve videoproject. Bijvoorbeeld wanneer mensen hopen dat ze het zelf kunnen oplossen of dat tijden vanzelf beter worden.

Lang niet alle hulpvragers bereiken een schuldregeling Niet alle hulpvragers stromen door naar een minnelijke of wettelijke schuldregeling. Tussen

de 4O%-6o% stopt met het traject voordat een regeling getroffen kan worden.5 Ook tijdens de schuldregeling vindt uitval plaats.6 Het voorkomen van uitval is al langere tijd een belangrijk

~ 80.000 personen per jaar

thema binnen financiële hulpverleningsorganisaties.

melden zich voor financiële hulp bij leden van de NVVK4

In balans | 2. Nibud (2019), Financiële problemen 2018 | 3 CBS, Schuldenproblematiek in beeld | 4. NWK Jaarverslafi 2020 I 5. Purpose en Schouders Eronder (2039), Gemeenten metten de Schouders Eronder 6. In 2016 werd 92% van de schuldsanenngstrajecten met succes afgerond, tegen 51% bij schuldbemiddeling. NVVK Jaarverslag 2016

26

2 ! De hulpvrager in beeld

Alleenstaanden, lager opgeleiden en lage inkomens zijn over­ vertegenwoordigd in de groep met problematische schulden Veel hulpvragers uit dit onderzoek zijn alleenstaand, hebben een laag of middelbaar opleidingsniveau en een laag inkomen

ff

58%

Omvang schuldenlast

42% ■ Man

stil

Particuliere hulpvragers in het onderzoek hebben een gemiddelde schuld van € 33.000 bij 12 schuldeisers

€ 350.000

■ Vrouw

€ 300.000

7%

48%

39%

6% € 250.000

■ <24

■ 24 t/m 44 jaar

■ 45 T/M 64 jaar

65+

€ 200.000

F

93%

Laag of middelbaar opleidingsniveau

€ 150.000 € 100.000

87%

Inkomen onder minimumloon

€ 50.000 ,w,

€0

60%

f

Met een uitkering Niet alle schulden altijd in beeld bij aanvang van hulpverlening

77%

Alleenstaand

De gemiddelde schuld van de groep na akkoord schuldregeling (T2+T3) is € 33.000. Dit ligt iets lager dan de cijfers van de NWK uit 2020 (€ 38.000). De gemiddelde gemeten schuld van de

53%

groep Ti (start hulpverlening) ligt op € 22.000. Hierin is duidelijk het effect zichtbaar dat veel

Met kinderen

schulden pas later tijdens het traject in volle omvang in beeld komen.

27

2 I De hulpvrager in beeld

Hulpvragers hebben behalve schulden ook vaak problemen op andere leefgebieden Meest voorkomende problemen naast schulden: geen betaald werk, gezondheidsproblemen en een klein netwerk om op terug te vallen Naast schulden hebben veel hulpvragers ook andere

problemen

Problematiek particuliere hulpvragers

De meeste hulpvragers ervaren zware tot lichte problemen

100%

op meerdere leefgebieden. Naast schulden worden het

niet hebben van werk en gezondheidsproblematiek veel genoemd. Veel hulpvragers hebben ook geen of een beperkt

sociaal netwerk waarop ze kunnen terugvallen.

63%

61% Oorzaak en gevolg lopen hier vaak door elkaar. Bijvoorbeeld:

41%

r

■

Problematische Werk schulden

Geestelijke Sociaal gezondheid netwerk

schulden veroorzaken vaak stress en hebben impact op

I 39%

zowel fysieke als geestelijke gezondheid. De stress kan er

34%

tegelijkertijd voor zorgen dat mensen verder in de problemen

20%

komen, bijvoorbeeld wanneer ze belangrijke beslissingen 16%

uitstellen.

9%

Fysieke Gezins- Verslaving Huisvesting Criminaliteit gezondheid stabiliteit

“Ik was in die tijd heel erg ziek. Ik ben mijn baan verloren. Ik heb kinderopvangtoeslag moeten

terugbetalen. En ik zag ook wel in dat ik dus niet

zelf die schulden zou kunnen oplossen." Hulpvrager filmproject

28

Hoofdstuk 3 Effecten van financiële hulp voor de hulpvrager

.•.4

■

'

•

■ -’-.a.

Financiële hulpverlening zorgt voor optelsom van opvallende verbeteringen over meerdere leefgebieden

29

Naam: Rianda Kelder Rol: Schuldhulpverlener bij Gemeente Hollands Kroon *

"Ik vind het heel jammer dat mensen in deze tijd toch nog vaak worden gezien als schuldig als je schulden hebt. Maar het kan echt iedereen overkomen, iedereen." P.

r »

"Je komt bij mensen die totaal geen uitweg meer zien. Ze weten niet meer wat ze moeten doen en jij komt daar en,je ziet gewoon dat mensen hun masker af doen en zich helemaal overgeven. En die hand die ik ze dan reik, dat ze die pakken en meegaan op reis naar een schuldenvrij leven. [...] Zo sprak ik laatst een vrouw die ik jaren terug heb geholpen. Zij gaf ook / aan: de dag voordat jij kwam ben ik weggelopen. Op zoek naar een plek waar ik zelfmoord kon plegen. En ze zei gewoon letterlijk tegen mij: als jij er niet was geweest had ik dat gewoon gedaan.”

Ir 9

IX® / /

X

V

30

rr

A

Naam: Rol:

Deborah Akkerman Hulpvrager

1

1 h

nl

Wij zitten nog niet in het traject. De laatste puntjes moeten nog op de i gezet worden.”

'H

Ar '

*•

Sr’

I

J

K

'l F

:

I

ft

O

"Ruim vijftien jaar geleden werd mijn man heel erg ziek. We kregen wel wat hulp, maar heet veel kosten werden niet vergoed. Zo zijn we er een beetje in gerold. We konden steeds nét ons hoofd boven water houden. Mijn man is afgekeurd. Ik moest volop werken en doorgaan, en op een gegeven moment liep ik toen zelf tegen een burn-out aan. En toen liep alles spaak.”

"Wat schuldhulpverlening voor mij betekent is wel een stukje rust straks. [...] Je hebt best wel een hele hoop stress in je leven. Zowel mijn man als ik hebben lichamelijke en psychische klachten. Als we niet naar de gemeente waren gegaan waren we over 2 a 3 jaar veel verder in de put geweest en misschien in nog wel veel slechtere gezondheid."

/ __________

31

3 I Effecten van financiële hulp voor de hulpvrager

Financiële hulpverlening verbetert het leven van hulpvragers op alle leefgebieden Op alle leefgebieden staat de groep op T3 (3e jaar regeling) er een stuk beter voor dan de groep op Tl (start financiële hulpverlening)

Significante verbetering van medium en zware problematiek

tussen groepen T1-T3

21%

15%

14% 12% 11%

10%

6%

6%

6%

Verslaving

Criminaliteit

£ Werk

32

Dagbestedig

Geestelijke gezondheid

Fysieke gezondheid

Huisvesting

Gezinsstabiliteit

Sociaal netwerk

/

z

7

*• uv

•x.

Sb.q F

Sterke verbetering van gemiddelde en zware problematiek De grafiek geeft een overzicht van de verbetering op het gebied van zware tot medium problematiek

per leefgebied. De groep in T3 (derde jaar schuldregeling) staat er een stuk beter voor dan de groep op Ti (start hulpverlening). Vooral op de thema’s werk en inkomen, dagbesteding, geestelijke

gezondheid, huisvesting en gezinsstabiliteit scoort de groep in het derde jaar van de schuldregeling

veel positiever. In deze groep is het percentage hulpvragers dat geen werk of opleiding heeft

bijvoorbeeld 12 procentpunt lager dan in de groep bij start financiële hulpverlening (Ti).

Lichte verbetering lichamelijke gezondheid, verslaving en criminaliteit Bij de probleemgebieden lichamelijke gezondheid en criminaliteit ligt de verbetering een stuk lager dan op andere leefgebieden. Bij de leefgebieden criminaliteit en verslaving hebben hulpvragers minder te maken met problematiek dan bij andere thema’s, zodat er relatief gezien

ook minder te verbeteren is. Bij lichamelijke gezondheid treedt mogelijk een ‘vakantie-effect’ op, zoals we toelichten op pagina 29.

Deel vooruitgang huisvesting en verslaving mogelijk verklaard door voorwaarden van hulpverlening Er is een significant verschil in de startsituatie tussen de populatie op Ti (start) en T3 (3e jaar

regeling) op het gebied van huisvesting en verslaving. Dit betekent dat in de T3 populatie minder mensen zitten die bij de start van het traject huisvestings- of verslavingsproblematiek

hadden dan in de Ti populatie. De maximale verbetering op huisvesting is 11 procentpunt en op

■ A .

te

verslaving 6 procentpunt. In werkelijkheid zal de verbetering iets lager liggen door hulpvragers die T3 niet bereiken omdat stabiele huisvesting en een gestabiliseerde verslaving voorwaarden

zijn voor toelating tot een schuldregeling.

33

3 I Effecten van financiële hulp voor de hulpvrager

Hulpvragers in het derde jaar schuldregeling hebben 12% vaker werk Werk Onbekend

o%

Dagbesteding Weer meedoen in de maatschappij

o%

2%

+12%* |

Werk

Van de groep op Tj (3e jaar regeling) is het aantal hulpvragers

Onbekend 10%

11%

14%

40%

28%

hulpverlening). Maar ook in de groep op T3 heeft 51% van de

34%

hulpvragers nog geen inkomen uit werk.

+17%* Opleiding

9%

dat werk heeft 12 procentpunt hoger dan op Ti (start financiële

r- -► 72%

8% 7%

Voldoende dagbesteding 55%

Bij dagbesteding is het verschil nog groter. De groep in het

61%

derde jaar schuldregeling (Tj) met voldoende dagbesteding is 17 procentpunt hoger dan op Ti (start hulpverlening).1

Geen werk / opleiding

Dit duidt er op dat hulpvragers ook op andere manieren

63%

63%

weer meedoen met de maatschappij. Er is geen significante .......M 51%

-12%*

Onvoldoende dagbesteding 25%

Geen dagbesteding Tl

T2

20%

9%

6%

Tl

T2

T3

ontwikkeling te zien in het wel of niet volgen van een

-16%*

opleiding.

T3 “Mijn werk was mijn passie. Ik werkte als

bloembindster en decorateur. Maar dat ging op

“Ik had een eigen zaak maar die redde het niet.

een gegeven moment niet meer: ik kreeg een

Ik kreeg een baan aangeboden via een voormalige

burn-out. Ik weet ook niet of het ooit nog gaat

klant, daar werk ik nu 24 uur per week. Ik ga nu

lukken om weer te werken, ik hoop het wel."

weer solliciteren: ik wil graag fulltime werken."

Hulpvrager filmproject

Hulpvrager filmproject

' Significant verschil t.o.v. Tl

1. Voldoende dagbesteding is gedefinieerd als: voldoende activiteiten die plezierig / nuttig zijn en geen verstorend dag-nacht ritme

34

3 I Effecten van financiële hulp voor de hulpvrager

Hulpvragers in het derde jaar schuldregeling ontvangen 10% minder vaak bijstand Verdieping: bijstand

Inkomen

Daling uitkeringen pas na akkoord schuldregeling Geen/onbekend

2%

1%

o%

Het aantal mensen dat een uitkering ontvangt is in de

+8%*

Inkomen uit werk

Tj groep (3e jaar regeling) 9 procentpunt lager dan bij 38%

30%

de groep bij aanvang van financiële hulpverlening in Ti. : -10%*

28%

Het aandeel hulpvragers dat inkomen uit werk krijgt is

8% hoger in de groep T3 dan in de groep Ti. Opvallend genoeg stijgt het aantal mensen met een

Uitkering (bijstand, UWV, 69% AOW en pensioen, studiefinanciering)

42% 71%

uitkering in eerste instantie: de groep T2 (rond akkoord

46%

schuldregeling) heeft een hoger percentage hulpvragers

-9%*

32%

.... J 60%

met een uitkering dan de groep Ti (start hulpverlening).

De verklaring hiervoor is dat een aantal mensen eerst aan een uitkering geholpen wordt om financieel stabiel

te worden, wat als voorwaarde geldt om een schuldregeling te kunnen organiseren.

Tl

T2

T3

Tl

T2

T3

"Het is makkelijker om van een klein

budget te leven dan om een schuld op je

schouders te moeten dragen." Hulpvrager filmproject

“De problemen kwamen in zicht doordat mijn partner zijn baan verloor. Zijn salaris was enorm

teruggelopen vanwege de uitkering." Hulpvrager filmproject * Significant verschil t.o.v. Tl

V 35

3 I Effecten van financiële hulp voor de hulpvrager

Hulpvragers in het derdejaar schuldregeling hebben 9-13% minder vaak geestelijke en lichamelijke gezondheidsproblemen Geestelijke gezondheid

Lichamelijke gezondheid Mogelijk vakantie-effect bij lichamelijke gezondheid

3%

Onbekend

6%

■ 1 r Geen problematiek

Lichte problematiek

34%

Onbekend

7%

4%

F

KgF ► fTW

40% Geen 56% problematiek

48% 49%

POH (11 procentpunt), basis GGZ (10 procentpunt) en

specialistische zorg (8 procentpunt) is een stuk lager voor

29% I

+9%*

Zware problematiek

hulpverlening). Vooral de medium problematiek is lager. Dit resulteert ook in een lagere zorgvraag: de inzet van huisartsen/

hulpvragers op Tj. 29%

37%

28%

Medium problematiek

Hulpvragers op T3 (3e jaar regeling) hebben minder geestelijke gezondheidsproblematiek dan de groep op Ti (start financiële

26%

Lichte 24% problematiek

20% -,-13%*!

Op lichamelijke gezondheid is het beeld minder eenduidig.

33%

de groep met lichte lichamelijke problematiek juist vergroot

13%

H

Zware problematiek

L7% T2

De zware problematiek is lager voor de groep op Tj dan Ti.

Maar in zowel Tz (akkoord regeling) als Tj (je jaar regeling) is

T3

15%

12% ,.-6%*

------ M 9%

Tl

T2

T3

ten opzichte van Ti (start hulpverlening). Mogelijk is hier

sprake van een ‘vakantie-effect: wanneer de ergste stress

voorbij is treden lichamelijke gezondheidsklachten op. Ten opzichte van de groep op Ti (41%) is de inzet van WMO wel

"Het is vreselijk om elke dag in geldzorgen te

13 procentpunt lager voor de groep op T3 (28%).

zitten. Het doet iets met mensen. Geestelijk en lichamelijk wordje gewoon veel minder stabiel." Hulpverlener filmproject

Hulpverleners benoemen dat hulpvragers met financiële problemen vaak zorg mijden.i Dit kan te maken hebben met eigen bijdragen en eigen risico's die ze niet kunnen betalen.

Financiële hulpverlening kan er toe leiden dat hulpvragers "Je kropt het maar op. Je gezond­ * Significant verschil t.o.v. Tl

heid wordt er ook niet beter van...

1. Werksessie met 15 hulpverleners, 17 februari 2022

het gaat ook in je koppie zitten."

36

Hulpvrager filmproject

minder vaak zorg mijden: ze worden zich bijvoorbeeld

bewuster van fysieke klachten en/of hebben weer tijd en geld om hulp te zoeken voor fysieke klachten.

3 I Effecten van financiële hulp voor de hulpvrager

Hulpvragers in het derde jaar schuldregeling hebben vaker stabiele huisvesting Verdieping: instabiele huisvesting

Huisvesting Onbekend

on

Forse afname instabiele huisvesting

0%

1%

Het aantal hulpvragers met een instabiele woonsituatie

is maximaal 11 procentpunt lager in de groep Tj (3e jaar regeling) dan in de groep Ti (start financiële hulpverlening).

+12%* 96%

Stabiel (zelfstandig/ thuiswonend)

84%

Onder instabiele huisvesting valt 'geen huisvesting’

84%

Bij familie / bekenden

-11%*

8%

(dakloos), 'noodopvang' (bijv. Leger des Heils), 'bij familie /

bekenden’. Hoewel mensen soms uit eigen keuze bewust bij

familie of bekenden wonen komt het vaak voor dat men dit 9% Noodopvang

doet vanwege financiële problematiek.

2%

In alle drie de varianten is een verbetering te zien tussen

Begeleid

Instabiel

10%

-11%’ I ......... *1 1%

Tl

T2

T3

03

Geen huisvesting

2%

Tl

KI 1%

1%

T3

de groepen op Ti en T3, ondanks de huidige woningnood. Omdat de samenstelling van de groepen Ti en Tj significant

verschillen op het gebied van huisvesting wordt een deel van deze verbetering mogelijk verklaard door uitval van

hulpvragers met een instabiele huisvestingssituatie.

Mogelijk heeft de vooruitgang ook te maken met het “Ons huis is ons destijds ontnomen. Ik

heb toen een tijdje met de kinderen in een

speciale crisistraject dat veel gemeenten bieden wanneer

er sprake is van dreiging tot huisuitzetting.

opvanghuis gewoond. Daarna heb ik weer een huisje gekregen via de gemeente."

Hulpvrager filmproject

“Een dreigende huisuitzetting brengt veel stress met zich mee. Mensen beseffen

dan ineens dat de huur niet betalen niet de handigste zet is. Dat maakt dat ze

in het hulpverleningstraject de juiste beslissingen gaan nemen. “

Hulpverlener filmproject Significant verschil t.o.v. Tl

37

3 I Effecten van financiële hulp voor de hulpvrager

Hulpvragers in het derde jaar schuldregeling hebben vaker een stabiele gezinssituatie en een sterker sociaal netwerk Sociaal netwerk

Gezinsstabiliteit

Stabielere thuissituatie en sterker sociaal netwerk Het percentage hulpvragers met een instabiele of redelijk

Onbekend

Onbekend

25%

22%

24%

+15%* 60% "----- M 56% Stabiel

Sterk netwerk 10%

8%

C17%

stabiele gezinssituatie is in totaal 14 procentpunt lager bij

de groep in T3 (3e jaar regeling) dan in Tt (start financiële

■Ba +7%* Ê

hulpverlening). Dit effect lijkt vrij snel op te treden, omdat ook in de Tz groep (bij akkoord schuldregeling) al een daling

Voldoende 44% netwerk

zichtbaar is. De inzet van jeugdzorg is op T3 (3%)

45%

41%

4 procentpunt lager dan op Ti (7%).

Onder een instabiele gezinssituatie valt ‘geweld in huiselijke

Redelijk stabiel

Gering netwerk 35%

27%

gezinssituatie vallen 'relationele problemen in huishouden’

35% 29%

-9%*

18%

16% Instabiel

-5%* , . Tl

kring’, ‘verwaarlozing’, 'mishandeling’. Onder redelijk stabiele

2%

2%

T2

T3

Geen netwerk

6%

Tl

6% T2

r-, • I .........

en 'spanning in huwelijk'.

Ook het sociale netwerk is voor de groep T3 sterk verbeterd 2%

T3

ten opzichte van de Ti groep. Het is een bekend fenomeen dat veel hulpvragers in een isolement raken door schaamte of

simpelweg geen geld meer hebben om sociale activiteiten te ondernemen.

"We zijn in die periode gescheiden. Ik denk dot we er niet gelijkwaardig in stonden. Ik wilde het verleden het verleden laten en knokken voor de toekomst.

Maar mijn partner had heel veel moeite met omschakelen." Hulpvrager filmproject

“Als je er zelf niet over kan praten, wordt

de afstand steeds groter naar anderen toe. Als je het niet meer durft te bespreken,

ontstaat er een verwijdering."

Hulpvrager filmproject • Significant verschil t o.v. Tl

38

3 I Effecten van financiële hulp voor de hulpvrager

18% minder criminaliteit en 12% verslaving in derde jaar schuldregeling, niet volledig toe te wijzen aan financiële hulp Verslaving

Criminaliteit

6%

a%

Minder criminaliteit en verslaving, uitval kan een 6%

8%

4%

Onbekend 12%

87% 78%

85%

+12%*

(aanvang van de financiële hulpverlening). Ook het aantal

---------► 85%

hulpvragers in de groep T3 dat te maken heeft met een (problematische) verslaving is lager dan in de groep Ti.

Geen crimineel 73% gedrag

Niet aanwezig 69%

In de groep op Tj (3e jaar regeling) hebben minder hulpvragers te maken met criminaliteit dan de groep op Ti

Onbekend

+18%

rol spelen

De inzet van verslavingszorg is op T3 0%, tegen 8% op Ti. Hierbij moet worden opgemerkt dat mensen met problemen op het gebied van criminaliteit of verslaving mogelijk eerder

Lichte problematiek 14%

Problematisch

Risico crimineel gedrag

-6%

13%

6%

| 8%

3%

Tl

T2

Licht crimineel gedrag

stoppen met de hulpverlening. Statistisch gezien vallen de groepen Ti en Tj binnen de marges om ze te kunnen

12% '—

9% Tl

7%

. -8%*

4%

--- ï 3%

T2

T3

vergelijken. Maar het valt niet uit te sluiten dat uitval wel een rol speelt bij de verschillen tussen groep Tj en Ti (crimineel

gedrag komt bijvoorbeeld vaker voor bij de jongere

onderzoekspopulatie, en in deze groep is de uitval ook iets hoger). Een deel van de hulpvragers is dus mogelijk gestopt, “Tijdens het traject zie ik vaak wel een terugval. Maar het valt op dat de terugval minder lang duurt,

en een deel is daadwerkelijk gebaat bij de hulpverlening en verbetert daardoor op deze leefgebieden.

dat men sneller'hulp zoekt en dat men sneller het goede leven weer oppakt. Dat komt omdat er

iemand op de achtergrond is. ”

"Criminaliteit komt vaker voor bij schulden, je gaat ook wegen

Hulpverlener filmproject

zoeken die het daglicht niet kunnen verdragen. Vaak gaat het

beter in de schuldsanering omdat er (financiële) rust is.” * Significant verschil t.o.v. ï 1

Hulpverlener filmproject

39

k'*-

i -

k k

k

L ■"'.■#■ ■

&'

j

Hoofdstuk 4 Effect op jongeren en ondernemers Jongeren, ondernemers en zzp'ers wijken af van (oudere) particulieren, wat vraagt om doelgroepbenadering

41

3

Naam: Edith van Dijk Rol: Wsnp bewindvoerder bij Kredietbank Nederland

■

a-, 1/ ■l

"Schuldhulpverlening, daar zou ik een ander woord van willen maken: schulddienstverlenmg. Het woordje 'schuld' vind ik al lastig. Ik vind niet dat iemand met schulden schuldig is. Iedereen heeft zijn eigen verhaal. En dan het woord 'hulpverlening', dat suggereert dat wij alles oplossen voor een ander. Wij moeten wel de helpende hand reiken i maar uiteindelijk moet de schuldenaar het toch zelf doen. Anderzijds zijn wij natuurlijk gewoon mensen, en de mens helpt de medemens. Het menselijke aspect is in mijn beleving echt van het allergrootste belang."

R| u-

o

o o

"Mensen die na 3 jaar Wsnp, maar na vele jaren problemen, volledig schuldenvrij zijn, zijn altijd zo ontzettend blij. En daar doe ik het voor. Ik krijg ook altijd bedankjes, hetzij een kaart of een telefoontje. Je hoort en leest de emotie. Het doet wat met ze. Als het vonnis van de schone lei binnenkomt is er zo'n opluchting. Het blijft tot het laatste moment spannend voor mensen."

42

■<

t

Naam: Rol:

Keoma van Dijk Hulpvrager

■f

-v Xv* /V)Xr « ’ L -* f

"6 jaar geleden was ik gewoon aan het werk, alles ging gewoon goed. Toen kreeg ik last van clusterhoofdpijn. Ik kon letterlijk mets meer, betaalde niet al mijn rekeningen en verloor mijn baan. Uiteindelijk vorderde de Belastingdienst ook nog mijn Kinderopvangtoeslag terug."

i'i 1! <

jr.AV'? . <

i?

CiL -

..'r ./ugT,

r 1

v <£.’

't ,v/. /j

"Ik ben er inmiddels een soort van uit. Ik heb een schone lei. Maar omdat ik ook gedupeerde van de Kinderopvangtoeslagaffaire ben, duurde het toch wat langer. Maar goed, het voelt voor mij heel bevrijdend. Onofficieel gezegd heb ik geen schulden meer. Dus ik hoef aan niks, niemand meer wat af te betalen. Het enige wat ik nog moet betalen zijn mijn huidige rekeningen."

Kr

■ ia

"Voor mij waren die schulden, en ik denk ook voor vele anderen, heel depressief makend. Gekmakend. Je verliest gewoon jezelf... Nu hoef ik geen brieven meer te verstoppen of weg te gooien. Ik leef nu weer. En voor mij is de waarde van schuldhulpverlening dan ook: alles. Ja. alles."

=•' ■ ' < / r" ƒ v

43 _________________

4a I Effecten van financiële hulp op jongeren

Jongeren hebben betere uitgangspositie, maar kampen vaker met problematiek bij huisvesting, gezin en criminaliteit Jongeren (18-34 jr) hebben betere aanvangspositie dan ouderen behalve op wonen, gezinsstabiliteit en criminaliteit De startpositie van jongeren (18-34 jr) is over het algemeen gunstiger dan die Niet-zelfstandige

Gezinsstabiliteit

Criminaliteit

van ouderen De gemiddelde schuld van jongeren is problematisch, maar lager dan gemiddeld: € 22.113,-

huisvesting

tegen € 33.000,- voor ouderen. Daarbij moet wel genoemd worden dat jongeren ook minder

15%

levensjaren hebben gehad om schulden op te bouwen.

34%

6%-

Bij aanvang van het traject hebben jongeren vaker werk of opleiding (+11%), hebben ze vaker 45%

9%

66%

37%

verschil is beperkt en wordt mogelijk deels verklaard door de lagere gemiddelde schuld.

5%

1% 2%

2%

Jongeren

Thuiswonend Bij familie ■ Begeleid wonen ■ Geen huisvesting

UL.

14%

25%

3%

Ouderen

Wel meer problemen met wonen, gezinsstabiliteit en criminaliteit

29%

7%

2%

10% 4% Ouderen

een groot sociaal netwerk (+18%) en hebben ze vaker een goede lichamelijke gezondheid

(+29%). Jongeren hebben ook minder zware geestelijke gezondheidsproblematiek, maar dit

79%

Jongeren

11% 3% Ouderen

Vergeleken met ouderen wonen minder jongeren zelfstandig, met name de groep ‘begeleid wonen' is groter (+5%). Jongeren zitten ook vaker in een instabiele (+6%) of redelijk stabiele

15%

thuissituatie (+4%) dan ouderen. Tot slot zijn jongeren vaker in aanraking gekomen met justitie (+12%) of lopen ze daar een risico op (+3%).

Jongeren

■ Onbekend ■ Stabiel

■ Onbekend ■ Geen crimineel

■ Redelijk stabiel ■ Instabiel

■ Risico ■ Licht crimineel

- .';-7'

“ A

« IX

zJ

A 8»

..

1

-/

■

W;.:: Ik IC

■‘■\

z

y.y6-

ll,

S

!

M r'^1

^1

r-

-

.... ffz

-w e> r

••>•

i

i* -

y.<iW

...

:-*J.

'

-■

f<7i35.' '*..•

-

L>v

'*<•

■

-

• 1

■

k

-<

,

45

4a I Effecten van financiële hulp op jongeren

Jongeren passen minder goed in het reguliere traject en zijn gebaat bij een specifieke aanpak Jongeren (18-34 jr) lijken vaker te stoppen met reguliere financiële hulpverlening Omdat inkomsten en uitgaven moeilijker in balans te brengen zijn vallen relatief veel jongeren uit OpTj (3e jaar schuldregeling) zijn er 23% minder jongeren (18-34 jr) in de groep dan op Ti

Tl: aanvraag hulp

12%

36%

18%

19%

* I 12%

(aanvang financiële hulpverlening). Hulpverleners benoemen dat het vooral moelijker is om de inkomsten en uitgaven van jongeren in balans te krijgen, terwijl dit noodzakelijk is voor