20220707 3.M4 Motie OP Bijlage - Onderzoek naar plaatselijke effecten van draadloze straling op de volksgezondheid.pdf

Toename van de stralingsbelasting In 1990 waren er de grote zenders voor radio en televisie, maar zendmasten voor mobiele communicatie waren nog nauwelijks te bekennen. Inmiddels (peildatum augustus 2018) zijn ruim 45.000 GSM, UMTS en LTE antennesystemen in ongeveer 9000 zendmasten geplaatst. Daarbij komen nog zo'n 580 C2000 masten en grote aantallen Wi-Fi hotspots; van Ziggo alleen al meer dan één miljoen. Binnenshuis is de situatie met alle draadloze apparatuur – Wi-Fi, DECT telefoons, slimme meters, babyfoons, thermostaten, enz. – eveneens compleet veranderd. Net als de GSM-, UMTS- en LTE-zenders buitenshuis stralen de meeste van deze apparaten 24 uur per dag, ook als u ze niet gebruikt. Het gevolg is dat de gemiddelde veldsterkte, c.q. stralingsbelasting, waar de Nederlander continu aan blootgesteld wordt honderden tot duizenden malen hoger is geworden dan 20 jaar geleden.

20

26. Biologische effecten bij niet-thermische stralingsbelasting Wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat blootstelling aan RF EMV (straling) – bij intensiteiten waarbij opwarming van ons lichaam, of delen daarvan, verwaarloosbaar is – in biologische effecten resulteert. Sommige daarvan kunnen schadelijk zijn voor de gezondheid. Waargenomen zijn onder meer een toename van het aantal DNA-breuken en van het aantal vrije zuurstof- en andere radicalen. Ook worden er micronuclei en stress hormonen gevormd en wordt de bloed-hersenbarrière meer doorlatend voor toxische stoffen. Bovendien zijn effecten geconstateerd op het centraal zenuwstelsel, op neuronale activiteit, ECG (hartritme), EEG (hersenfrequenties), cerebrale bloeddoorstroming, werking van de hersenen en op het cognitief functioneren. Zie ook de wetenschapsfolder. Nu zijn er op dit gebied ook de nodige publicaties waarbij geen biologische effecten bij nietthermische stralingsbelastingen zijn aangetoond. Op zichzelf is dit niet verwonderlijk, niet alle cellen of weefsels zijn even gevoelig, niet alle personen en dieren zijn even gevoelig, net zomin als bij allergieën.

Ook treden biologische effecten veel sneller op bij gepulste RF straling, zoals gebruikt bij mobiele communicatie, dan bij ongepulste RF straling, waardoor men bij blootstelling aan gepulste straling vaak wel effecten meet en bij blootstelling aan niet-gepulste straling met dezelfde stralingsintensiteit vaak niet. Tevens dient vermeld te worden dat de meeste onafhankelijke onderzoeken wel effecten laten zien, terwijl de meeste geheel of gedeeltelijk door de Telecomindustrie betaalde onderzoeken geen effecten laten zien. Biologische effecten zijn voorts niet alleen aangetoond bij blootstelling aan RF EMV (straling), maar ook bij blootstelling aan laagfrequente elektromagnetische velden (LF EMV), zoals afkomstig van hoogspanningsleidingen en huishoudelijke apparaten. Ervaringen / Klachten Steeds meer mensen ondervinden last van de blootstelling aan EMV, de RF EMV/EMS in het bijzonder. Veel voorkomende klachten zijn: oververmoeidheid, slapeloosheid, geheugen- en concentratieproblemen, oorsuizingen (tinnitus), hoofdpijn, duizeligheid, hartritmestoringen, depressies, maag-darmklachten, verhoogde bloeddruk, brandende huid, oogproblemen en tintelingen. In de meeste gevallen krijgt men één of meer van die klachten echter pas na langdurige, veelal jarenlange, blootstelling aan EMV (RF en/of LF), waardoor het verband met de oorzaak niet gelegd wordt.

Vervolgens duurt het vaak nog eens jaren voor men inderdaad dit verband weet te leggen. Een belangrijk criterium daarbij is dat bij vermindering van de EMV belasting, door het verwijderen van stralingsbronnen en het aanbrengen van geleidende isolatie, de klachten verminderen of verdwijnen. Men blijft wel extra gevoelig en de klachten komen terug bij herhaalde belasting. Men spreekt dan van elektrosensitiviteit (elektrogevoeligheid) of elektrohypersensitiviteit (EHS). De blootstellingsduur waarna klachten optreden kan individueel zeer verschillend zijn. Op de website van StopUMTS staan vele honderden ervaringsverhalen. Indien mensen eerst gevoelig geworden zijn voor RF straling dan is het vaak zo dat zij ook klachten ondervinden van laagfrequente (LF) EMV, de 50 Hz met netvervuiling en soms slechte aarding. Er zijn ook personen die geen hinder ondervinden van de hoge frequenties maar juist wel van de lage frequenties. Verhoogd risico op kanker en Alzheimer Uit epidemiologische onderzoeken is voorts gebleken dat blootstelling aan EMV op langere termijn een verhoogd risico geeft op kanker en op degeneratieve ziekten zoals Alzheimer. Ook het sterk toenemen van het aantal mensen met ADHD-achtig en autistisch gedrag is in recente publicaties

21

onder meer gekoppeld aan de toenemende stralingsbelasting. Ook is meermalen in het nieuws geweest dat steeds meer mensen, vooral jongeren, lijden aan lichamelijk onverklaarde klachten (LOK), zoals vermoeidheid, slapeloosheid, hoofdpijn, oorpijn, depressiviteit en burn-out. Het aantal mensen met deze klachten was in Nederland medio 2013 reeds één miljoen. Aangezien de klachten bij velen overeenkomen met die van elektrogevoelige personen, EHS-ers in het bijzonder lijkt het niet onlogisch te veronderstellen dat bij velen die klachten ten dele of in belangrijke mate veroorzaakt worden door EMV.

27. Beleid van de overheid Het beleid van onze overheid is gebaseerd op adviezen van de Gezondheidsraad (GR), meer specifiek van de commissie EMV van deze raad. De GR stelt dat alleen thermische effecten, met een opwarming boven 1 °C schadelijk kunnen zijn voor de gezondheid. Het bestaan van niet-thermische biologische effecten wordt wel erkend, maar niet de mogelijke schadelijkheid daarvan. Althans, de GR stelt dat het niet bewezen is dat deze effecten schadelijk zijn voor de gezondheid. De GR baseert haar adviezen, naar haar zeggen, uitsluitend op wetenschappelijke publicaties in peerreviewed tijdschriften. Bij de beoordeling van deze publicaties past de GR echter een weging toe waarbij publicaties waarin geen biologische effecten geconstateerd zijn steevast hoger beoordeeld worden dan publicaties waarin wel biologische effecten geconstateerd zijn. Bij vele publicaties van de overheid op dit gebied kan van misleiding gesproken worden. Ervaringsverhalen van personen, waarvan velen door EMV belasting ernstig ziek en gehandicapt geworden zijn, worden door de GR en de overheid genegeerd. De GR sluit niet uit dat er in de toekomst wel mogelijk schadelijke niet-thermische effecten wetenschappelijk bewezen worden, maar vindt het niet nodig ook maar enige voorzorgsmaatregel te adviseren. Dat zou de mensen maar ongerust maken.

In verschillende andere landen zijn wel maatregelen genomen en wordt het voorzorgsprincipe in beperkte mate toegepast, zie de Compilatiexxviii, een overzicht van in het buitenland genomen maatregelen. Elektrogevoeligheid is als handicap erkend in Zweden en Cyprus en in Oostenrijk door de medische autoriteiten.

22

Overheids- en andere instanties in Nederland, zoals het Antennebureau, de GGD, het UWV, artsen en de Arbo Unie volgen tot dusver de GR in hun beleid, sterk ten nadele van EHS personen, die niet gediagnostiseerd worden op elektrogevoeligheid, in plaats daarvan vaak allerlei medische onderzoeken ondergaan waar meestal niets uitkomt en dan vervolgens in de psychische hoek gedrukt worden. Het aantal arbeidsongeschikten neemt toe, de onnodige medische kosten nemen sterk toe en Elektrogevoeligen worden niet geholpen, integendeel. Het beleid van de overheid ten aanzien van de gevaren voor de gezondheid van de burgers vertoont veel gelijkenis met het eerdere beleid aangaande het gebruik van asbest en roken. In al deze gevallen lijken de economische belangen voor de overheid vele malen belangrijker te zijn dan de gezondheid van burgers. 28. Het Kennisplatform Elektromagnetische Velden en Gezondheid (EMV&G) Dit in 2007 bij ministerieel besluit ingestelde Kennisplatform EMV is momenteel samengesteld uit vertegenwoordigers van RIVM, TNO, DNV GL, Agentschap Telecom, GGD GHOR Nederland, ZonMw en Milieu Centraal. De Gezondheidsraad heeft een adviserende functie. Het Kennisplatform geeft kennisberichten uit en maakt deel uit van een overlegorgaan met burgergroeperingen (NGO's) die bezorgd zijn over, dan wel protesteren tegen, de toenemende stralingsbelasting.

StopUMTS was één van de deelnemers (NGO's) in dat overlegorgaan, de Klankbordgroep EMV&G. De meest belangrijke publicatie van het Kennisplatform is het op 19 april 2012 verschenen kennisbericht: 'Een elektrogevoelige zoekt hulp', speciaal bedoeld voor huisartsen. Uit de publiekssamenvatting van dit kennisbericht reproduceren we de eerste twee alinea's: Stel u bent huisarts en bij u op het spreekuur komt een patiënt die de volgende gezondheidsklachten beschrijft: hoofdpijn, spier- en gewrichtspijn, hartritmestoringen, huidproblemen, moeheid en concentratieproblemen. De patiënt geeft aan dat hij deze klachten ervaart als hij in de buurt komt van hoogspanningslijnen, omroepzenders, mobiele telefoons en het Wi-Fi modem thuis. Verder legt de patiënt uit dat zijn dagelijks functioneren inmiddels ingrijpend wordt beperkt door de gezondheidsklachten. Hij is al een aantal weken ziek thuis van zijn werk en hij komt nauwelijks nog de deur uit. U onderzoekt de patiënt, maar dit levert geen duidelijk aanwijsbare oorzaak op voor de klachten die hij omschrijft. De patiënt zelf legt in zijn toelichting aan u duidelijk de relatie tussen zijn klachten en elektromagnetische velden.

U weet dat de wetenschap nog geen duidelijkheid geeft over de gezondheidsklachten van Elektrogevoeligen en dat deze duidelijkheid ook niet op korte termijn te verwachten is uit nog lopende of binnenkort startende onderzoeken. Dit geheel maakt dat u de oorzaak van de klachten niet kunt vaststellen. U kunt slechts uitgaan van de drie mogelijke verklaringen die er zijn voor de gezondheidsklachten:  De klachten worden veroorzaakt door EMV;  De klachten hebben een psychische oorzaak;  De klachten worden veroorzaakt door andere milieufactoren of ziekten;  Een combinatie van bovenstaande factoren is ook mogelijk. Deze tekst suggereert duidelijk een erkenning in van het bestaan van elektrogevoeligheid van personen. Het grote probleem is echter dat geen enkele andere overheidsinstantie tot dusver blijk geeft van het bestaan van dit kennisbericht op de hoogte te zijn. Tot eind 2014 werd het

23

Kennisplatform volledig betaald door de overheid, vanaf begin 2015 voor 65% door energie- en telecombedrijven. Eind 2014 is StopUMTS samen met het Nationaal Platform Stralingsrisico's (NPS) en het Nederlands Instituut voor Bouwbiologie en Ecologie (NIBE) uit de Klankbordgroep gestapt omdat we verdere deelname als zinloos beoordeelden. Over artsen kunnen we kort zijn. Vele jaren lang was er in Nederland één reguliere artsxxix die patiënten diagnosticeert op elektrogevoeligheid, daarbij gebruik makend van het door Zweedse artsen opgestelde diagnosetool. Momenteel kan niet iedere EHS-er meer bij haar terecht. De meeste huisartsen weten niets van dit onderwerp af of willen er niets van weten omdat het bestaan van EHS in Nederland niet officieel erkend is. Veel alternatieve artsen nemen dit probleem wel serieus. Wel was er een door het Kennisplatform ingestelde 'Denkgroep Medische Hulp bij Elektrogevoeligheid', en was er het plan ook voor Nederland een diagnosetool te ontwikkelen om elektrogevoelige personen te diagnosticeren. Dat diagnosetool zou volgens ZonMw in 2016 gereed zijn, en dat terwijl deze er reeds geruime tijd zijn in Zweden en Oostenrijk. Van dit voornemen is in Nederland niets terecht gekomen. Erkenning van het bestaan van EHS van personen zou kennelijk te grote economische consequenties hebben. 29.

Blootstellingslimieten Tussen de in verschillende landen vastgestelde maximaal toegestane stralingsbelastingen bestaan grote verschillen. In Nederland, evenals in een aantal andere landen, worden de ICNIRP (International Commission of Non-Ionizing Radiation Protection) limieten, daterend uit 1998, gebruikt. Voor UMTS is deze boven limiet 10.000 mW/m2. In landen als Rusland en China is deze limiet 100 mW/m2, een factor 100 lager. In Italië zijn RF waarden boven deze 100 mW/m2 zelfs strafbaar volgens de strafwet. Of men zich daaraan houdt is natuurlijk de vraag. In delen van Oostenrijk (Wenen en Salzburg) worden nog lagere waarden, van 1 mW/m2 of lager gehanteerd. De door bouwbiologen voorgestelde en veilige geachte SBM-2015 (Standard der Baubiologische Messtechnik) limieten zijn 0,01 mW/m2 buitenshuis, 0,001 mW/m2 (in huis) en 0,0001 mW/m2 op de slaapplek. Dit zijn ook de streefwaarden vastgelegd in de Oostenrijkse richtlijn voor diagnose en behandeling van elektrogevoelige personen, welke richtlijn in 2012 gepubliceerd is door de reguliere Oostenrijkse artsenorganisatie OAK. StopUMTS is ook van mening dat de SBM-2015 normen de streefwaarden zouden moeten zijn.

30. Onderzoek 5G-technologie Bellen schaadt cellen De Europese Commissie wil koploper worden in de volgende generatie draadloze technologie: 5G. Verblind door ambitie veegt ze mogelijke gezondheidsrisico’s onder de mat en negeert ze de weerstand bij de bevolking en binnen de telecomsector zelf. Een artikel, verschenen in de Groene Amsterdammer, Onderzoek 5G-technologiexxx ‘Bellen schaadt cellen’, werpt daar licht op. De Smart Potato brengt de hyper geconnecteerde samenleving tot op de landbouwakkers. Het is een slimme sensor die boeren inplanten en die in real time de vochtigheid, temperatuur en voedingswaarde van de bodem rapporteert. Zo hebben de boeren een continu zicht op de bodemkwaliteit van hun akkers. Die ‘slimme aardappel’ is een van de vele pilotprojecten van het grootste experiment in Nederland rond de volgende generatie draadloos dataverkeer: 5Groningen.

24

31. Actieplan 5G Het project werd opgezet om het aardbevingsgebied nieuwe economische impulsen te geven en het lokale midden- en kleinbedrijf klaar te stomen voor de nieuwste innovaties in draadloze technologie, aldus projectleider Peter Rake. Er lopen tientallen pilotprojecten rond 5G-technologie. Van zelfrijdende busjes, trilling sensoren in gebouwen en een alarmknop voor zorgbehoevenden tot een drone die een beeldendatabank van landbouwakkers aanlegt zodat boeren in real time zicht hebben op de gezondheid en behoeftes van hun gewassen. Met 5G belooft alles smart te worden. Van smart cities en smart buildings tot smart manufacturing en smart homes. Daarom lanceerde de Europese Commissie in september 2016 met veel bombarie het actieplan ‘5G for Europe’. De ambities waren niet gering. Tegen 2025 moeten alle openbare gebouwen als scholen, ziekenhuizen, gemeentehuizen en treinstations een down- en uploadsnelheid van één gigabyte per seconde bieden. Europese huishoudens moeten het stellen met ‘slechts’ honderd megabytes per seconde. Momenteel ligt de snelst gemeten 4G downloadsnelheid tussen de twintig en vijftig megabytes per seconde. Tegen 2025 moeten ook alle stadskernen en grootste transportwegen ononderbroken 5G-dekking bieden. 32.

Investeringen: 500 miljard euro in tien jaar De investeringen om daar te komen zijn ook niet min: zo’n vijfhonderd miljard euro over de komende tien jaar. De Commissie zelf belooft al zevenhonderd miljoen euro te investeren via publiek-private samenwerkingen. De toekomstige baten en beloften zijn volgens de 5G-evangelisten eveneens naar behoren. De nieuwe technologie zal het Europese bruto binnenlands product de komende jaren een zetje van negenhonderd miljard euro geven en 1,3 miljoen banen scheppen. De telecomsector kijkt aan tegen een jaarlijkse omzet van 225 miljard euro tegen 2025, zo rekent de Commissie voor. 33. ‘5G Appeal’ Een jaar na de lancering van het 5G-actieplan roept een groep van meer dan 230 wetenschappers de Commissie op om haar plannen op te schorten. De artsen, wetenschappers en onderzoekers ondertekenden allemaal de ‘5G Appeal’-petitie. Daarin schrijven ze dat met de volgende generatie draadloze technologie de straling van elektromagnetische velden (emv) exponentieel zal toenemen. En, gaan ze verder, omdat er steeds meer wetenschappelijke aanwijzingen zijn voor de schadelijke effecten daarvan vragen ze om de 5G-plannen niet uit te rollen totdat er meer duidelijkheid is of en hoe schadelijk emv-straling is voor mensen.

In haar antwoord op de 5G Appeal stelt de Europese Commissie gerust dat ze in al haar beslissingen de bescherming van de Europese volksgezondheid voorop plaatst. Ze beroept zich onder meer op de internationale stralingsrichtlijnen van het meest toonaangevende adviesorgaan. Zolang de straling daar onder ligt, is er geen gevaar, aldus de Commissie. 34. Verouderde stralingsrichtlijnen Die richtlijnen zijn echter al twintig jaar oud en steeds meer omstreden. Ze worden namelijk opgesteld door een klein groepje insiders die alle internationale adviesorganen rond stralingslimieten domineren. In de afgelopen decennia hebben meer en meer wetenschappelijke studies mogelijke schadelijke gezondheidseffecten aangetoond van straling die onder die limieten lag. Het stralingsdebat baadt daarmee in wetenschappelijke onenigheid en onzekerheid. De Groene Amsterdammer en Investigate Europe deden daarom onderzoek naar de huidige stand van zaken in het stralingsdebat. Ze spraken met tientallen onderzoekers, telecomspelers en regelgevers, doorploegden de voornaamste beleidsdocumenten en namen de maat van het meest recente onderzoek naar gezondheidseffecten van radiofrequente straling. Niet met de bedoeling de wetenschappelijke onenigheid weg te nemen over de vraag of straling al dan niet schadelijk is. Dat debat woedt al decennia.

Een tiental journalisten die enkele maanden research doen, zal dat niet

25

beslechten. Wel blijkt uit het onderzoek dat een bepaald kamp steevast de boventoon voert in het debat. Daarmee blijven belangrijke wetenschappelijke bevindingen onderbelicht, vooral bij beleidsmakers. 35. Twee kampen in het debat Er zijn twee kampen in het stralingsonderzoek. Het ene meent dat de enige schadelijke effecten te verklaren zijn door warmte. Als de straling zo veel energie opwekt dat lichaamsweefsel opwarmt, dan is ze gevaarlijk. Het andere kamp is van oordeel dat de niet-thermische effecten van straling ook schadelijk kunnen zijn. Het wil het warmteparadigma doorbreken. De New Yorker Louis Slesin is oprichter en redacteur van het Amerikaanse vakblad Microwave News. Hij volgt het stralingsonderzoek al decennia en is een wandelende encyclopedie over het onderwerp. ‘Er is meer aan de hand dan enkel de warmte-effecten’, zegt hij. ‘Er zijn te veel studies die nietthermische effecten aantonen.’ Die onenigheid loopt als een rode draad door alle belangrijke wetenschappelijke onderzoeken naar de schadelijke effecten van elektromagnetische straling. De Interphone-studie is een van de grootste epidemiologische onderzoeken naar de schadelijke gevolgen van mobiel bellen. Ze werd in 2000 opgezet door de Wereld Gezondheidsorganisatie (WHO). Er namen dertien landen aan deel en onderzoekers van over de hele wereld bogen zich over de resultaten.

Vrij snel splitsten die zich op in twee partijen: sceptici die geen enkel verband zagen tussen kanker en mobiel bellen en daarnaast de believers die uit de Interphone-data een duidelijk verband afleidden tussen bepaalde hersentumoren en gsm-gebruik. De patstelling binnen de groep onderzoekers was zo groot dat het vier jaar duurde om de conclusies te formuleren. Die waren al even tweeslachtig als de wetenschappers die ze geschreven hadden. Dat bleek ook duidelijk uit de krantenkoppen: ‘Een half uur per dag mobiel bellen verhoogt het risico op hersenkanker’, kopte de Daily Telegraph toen de Interphone-resultaten in 2010 bekend werden. De BBC berichtte dezelfde dag: ‘Geen bewijs dat mobiel bellen kankerverwekkend is, aldus belangrijke studie’. 36. Het voorzorgsbeginsel wordt door de overheid niet toegepast Europese beleidsmakers vergeten dat de wetenschappelijke onenigheid hen voor hun politieke verantwoordelijkheid aangaande de volksgezondheid plaatst. Als er voldoende redenen zijn voor onrust over mogelijke gezondheidsgevolgen van iets zijn Europese politici verplicht om in naam van het voorzorgsbeginsel de Europese bevolking daartegen te beschermen. Zeker als de gevolgen ernstig en onomkeerbaar zijn.

In haar antwoord op de ondertekenaars van het 5G Appeal schreef de kabinetschef van de Europese commissaris voor Volksgezondheid dat de toepassing van het voorzorgsbeginsel op 5G ‘een te drastische maatregel lijkt’. ‘We moeten eerst kijken hoe deze nieuwe technologie zal worden ingezet en hoe het wetenschappelijk bewijs zal evolueren’, klonk het. ‘De Commissie wacht liever op concrete bewijslast, maar die komt altijd te laat. Als de schadelijkheid eenmaal is bewezen, is de schade al berokkend’. Het was niet de eerste keer dat de Commissie die vraag kreeg voorgeschoteld. In 2007 kwam haar eigen milieuagentschap, de European Environment Agency (EEA), al met een eerste waarschuwing over elektromagnetische straling. De Brit David Gee was toen hoofdadviseur wetenschapsbeleid en opkomende dreigingen bij het agentschap. ‘De EEA uitte toen zijn verontrusting over straling omwille van het relevante wetenschappelijke onderzoek dat er toentertijd over bekend was’, vertelt Gee. Hij verwijst onder meer naar de Interphone-studie waar tussentijdse resultaten van bekend waren en een soortgelijke studie uit Zweden.

26

‘Beide stelden hetzelfde vast, namelijk een bepaald type hersentumor aan de zijkant van het hoofd. Gezien de ernst van de mogelijke schade, de miljoenen mensen die eraan blootgesteld waren en de kwetsbaarheid van vooral kinderen vonden we het gerechtvaardigd om een vroege waarschuwing rond die radiofrequente straling te lanceren.’ ‘Het voorzorgsbeginsel is niet voor wetenschappers in het leven geroepen, maar voor beleidsmakers’, zegt David Gee. ‘In de fase van risicoanalyse vragen zij advies aan wetenschappers. Maar vaak houden ze daarna die wetenschappelijke bril op en stellen ze niet de vraag die ze zich als beleidsmakers moeten stellen, namelijk: wat doen we met die vroege aanwijzingen van mogelijke schade en zijn ze ernstig genoeg om voorzorgen te nemen? Dat is de fase van het risicobeheer en daar is het voorzorgsbeginsel voor ontworpen.’ De andere reden waarom de Europese Commissie de verantwoordelijkheid opzij schuift is plat economisch. ‘Zou ze die voorzorg in dit geval toepassen, dan beperkt ze een winstgevende economische activiteit op basis van wetenschappelijke onzekerheid’, stelt Gee. ‘De Commissie wacht liever op concrete bewijslast, maar die komt altijd te laat.

Als de schadelijkheid eenmaal is bewezen, is de schade al berokkend.’ In tegenstelling tot de Europese Commissie past de verzekeringssector al jaren het voorzorgsbeginsel toe rond de gezondheidsgevolgen van straling. Geen enkele verzekeraar dekt namelijk gezondheidsrisico’s verbonden aan stralingsblootstelling. De Zwitserse herverzekeringsreus Swiss Re wijst in zijn rapport rond opkomende risico’s op het gevaar dat ‘als er een rechtstreeks verband tussen elektromagnetische velden en gezondheidsproblemen zou worden vastgesteld, dat de deur open zou zetten voor nieuwe vorderingen en zou leiden tot grote verliezen onder productaansprakelijkheden’. 37. Er is sprake van ‘significante biologische of gezondheidseffecten’ De telecomspelers zelf zijn zich bewust van de toenemende aanwijzingen dat emv-straling schadelijk kan zijn. Ze komen daarvoor uit en dekken zich ertegen in, zo lezen we in hun jaarverslagen. Vodafone schrijft over elektromagnetische straling dat het ‘aangezien kan worden als een gezondheidsrisico’. Telefonica waarschuwt voor ‘mogelijke effecten (…) op de gezondheid van mensen’ en Deutsche Telekom voor een ‘risico op regelgevende interventies, zoals verlaagde limieten voor elektromagnetische velden of het invoeren van voorzorgsmaatregelen in de mobiele communicatie’.

Onderzoek door het Ramazzini-instituut en het National Toxicology Programme Het lijkt op een gigantische cirkelvormige boekenkast of carrousel van enkele meters hoog. Maar in plaats van boeken kruipen op elk tussenschot een paar witte ratten over elkaar heen. In de woontoren voor knaagdieren hebben de onderzoekers van het Italiaanse Ramazzini-instituut meer dan tweeduizend ratten gedurende twee jaar dagelijks aan straling blootgesteld. De dosis kwam overeen met de normale omgevingsstraling die ver onder de internationale aanbevolen limieten lag. De resultaten kwamen vorig jaar uit en waren baanbrekend. Tegelijkertijd voerde het Amerikaanse National Toxicology Programme (NTP) een tien jaar durende studie uit in opdracht van het Amerikaanse Ministerie van Volksgezondheid. NTP kwam vorig jaar met even ophefmakende resultaten. Daarmee was 2018 een keerpunt in het stralingsonderzoek. Louis Slesin ziet dat ook zo: ‘In de twee studies vonden de onderzoekers een zeldzaam soort tumor van hetzelfde celtype, Schwann-cellen. Gelijksoortige experimenten die op drieduizend kilometer van elkaar zijn uitgevoerd en hetzelfde type tumor ontdekken. Hoe groot is die kans?’ Zijn armen gaan de lucht in. ‘Daarmee kunnen we nog niet met zekerheid zeggen dat mobiel bellen kanker veroorzaakt, maar het is wel waarschijnlijker’, zegt Slesin.

27

‘We hoopten indertijd dat we ernaast zouden zitten, maar met de nieuwe wetenschappelijke bewijzen is onze waarschuwing in 2007 gerechtvaardigd’, zegt David Gee. Sinds die eerste waarschuwingen zijn de wetenschappelijke aanwijzingen voor de schadelijkheid van radiofrequente straling alleen maar toegenomen. Een groep Australische stralingswetenschappers genaamd Orsaa heeft een databank aangelegd met alle peer reviewed studies over straling. Van de 2266 publicaties vond men in 68 procent van de gevallen ‘significante biologische of gezondheidseffecten’. In lijn met die bevindingen besloot de International Agency for Research on Cancer (IARC), onderdeel van de Wereld Gezondheidsorganisatie, in 2011 om elektromagnetische straling van mobiele telefoons te bestempelen als ‘mogelijk kankerverwekkend’. ‘Zou IARC de huidige wetenschappelijke bevindingen beoordelen, dan zou het emv-straling klasseren als “waarschijnlijk kankerverwekkend” of zelfs onomwonden “kankerverwekkend”’, zegt David Gee stellig. Het zal evenwel nog enkele jaren duren voor IARC een nieuwe werkgroep heeft verzameld om een her klassering te bekijken. De klassering van 2011 gebeurde onder een hevige tweestrijd tussen de ‘activisten’ in de IARC-werkgroep die het warmteparadigma ter discussie stelden en het ‘establishment’ binnen het internationale stralingsonderzoek dat die paradigmaverandering radicaal afwees.

Wereldwijd zijn er enkele gezaghebbende commissies en adviesorganen die het wetenschappelijk onderzoek rond emv-straling beoordelen en op basis daarvan blootstellingslimieten opstellen. 38. International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection Beleidsmakers wereldwijd vallen terug op die adviezen om wettelijke stralingslimieten te bepalen. De International Commission on Non-Ionizing Radiation Protection, kortweg icnirp, is het belangrijkste adviesorgaan. Steevast verwijzen beleidsmakers naar de icnirp-richtlijnen uit 1998. ‘Zolang je daar onder blijft, is alles veilig’, is het adagium. Ook de Europese Commissie beroept zich daarop en heeft in 1999 de icnirp-limieten overgenomen in een eigen aanbeveling. De Nederlander Eric van Rongen is de huidige vice-voorzitter van de icnirp-commissie. ‘icnirp evalueert de wetenschappelijke literatuur en bepaalt op basis daarvan de effecten van blootstelling aan emv-straling’, legt hij uit. ‘Die vastgestelde effecten vormen de basis voor de icnirp-richtlijnen.’ Naast icnirp is ook de Wereld Gezondheidsorganisatie in 1996 met een project gestart dat de effecten van emv evalueert: het ‘WHO emf-project’. Verder is de Zweedse stralingscommissie een befaamd instituut.

De Europese Commissie zelf liet haar eigen Scientific Committee on Emerging and Newly Identified Health Risks (scenihr) een uitgebreid literatuuronderzoek doen naar de gevaren van radiofrequente straling. In het Verenigd Koninkrijk was dat de agnir-commissie. Onderlinge verwevenheid Het probleem met die adviesorganen is dat ze grotendeels bestaan uit dezelfde mensen en dat ze veelal banden hebben met de private industrie, vooral met de telecomsector. De onderlinge verwevenheid blijkt duidelijk als je de commissies naast elkaar plaatst. Van de huidige dertien icnirpleden zetelen er zes in minstens één van de andere adviesorganen. Bij de WHO emf-groep is dat zelfs zes van de zeven. Van de Europese scenihr-commissie die in 2015 met stralingsaanbevelingen kwam was een derde verweven met andere adviesgroepen. Bovendien is van wetenschappelijke onenigheid geen sprake in die verschillende commissies. Ze hechten allemaal aan het overheersende warmteparadigma. ‘We weten dat er niet-thermische

28

effecten zijn van radiofrequente straling’, zegt Van Rongen. ‘Maar we zijn er niet van overtuigd dat die schadelijk zijn voor de gezondheid van mensen.’ Gelijk speelveld nodig Louis Slesin hekelt die eenzijdigheid en pleit voor een gelijker speelveld tussen de verschillende onderzoekskampen. ‘Momenteel is het establishment in deze discussie, met name icnirp, te dominant’, stelt hij. ‘Waarom laat icnirp geen onderzoekers toe van het andere kamp, om zichzelf eerlijk te houden?’ icnirp-voorzitter Van Rongen zegt dat ze daar wel voor openstaan. ‘Maar we kijken bij nieuwe leden naar het profiel, we kiezen ze niet enkel om wille van hun afwijkende mening’, stelt hij. Voor Slesin is het feit dat icnirp zijn eigen commissieleden kiest juist de kern van het probleem. ‘In mijn ogen zijn icnirp en de emf-groep van de WHO een en dezelfde’, zegt hij. ‘Ze hebben dezelfde oprichter, dezelfde leden en zeggen dezelfde dingen.’ National Toxicology Programme: conclusies bevestigd icnirp deed zowel de Ramazzini- als de ntp-resultaten van de hand als kwalitatief onvoldoende. De bewijslast van de twee studies zou onvoldoende samenhangend en niet veralgemeenbaar zijn en er was daarom geen reden om de huidige blootstellingsrichtlijnen te herzien, zo luidde het oordeel.

De onderzoekers van het National Toxicology Programme lieten hun resultaten echter nakijken door een groep van vijftien externe wetenschappers, omdat ze wisten dat hun bevindingen controversieel zouden zijn. Die vijftien bevestigden de ntp-conclusies. Wat de banden met de industrie betreft: acht van de dertien icnirp-leden hebben of hadden een band met de telecom- of elektriciteitsindustrie via consultancywerk of onderzoeksfinanciering. Binnen de WHO emf-groep zijn dat er vijf van de zeven en binnen het Europese scenihr is het de helft. Eric van Rongen verzekert ons dat er momenteel geen belangenconflicten zijn binnen icnirp. ‘In het verleden hebben sommige leden misschien cofinanciering van de private sector ontvangen, maar momenteel heeft geen enkel lid een band met de telecomsector.’ Binnen icnirp geldt dat ze minstens drie jaar voorafgaand aan hun lidmaatschap geen banden met commerciële bedrijven mogen hebben. De WHO stelt gelijksoortige eisen. De geslotenheid van de adviesorganen en hun bevoorrechting van de private sector begint bij de peetvader van het internationale stralingsonderzoek, de Australische professor informatietechnologie Michael Repacholi. Hij richtte in 1992 icnirp op waar hij vier jaar lang voorzitter van bleef. Daarna richtte hij in 1996 het WHO emf-project op. Repacholi was van meet af aan niet onbesproken vanwege zijn banden met de industrie.

Jarenlang sluisde de telecomsector via het Royal Hospital in Adelaide geld tot bij Repacholi. ‘Ik heb hem ooit gevraagd hoe die constructie verschilt van een witwascarrousel’, zegt Slesin van Microwave News. ‘Hij heeft me nooit geantwoord.’ Die private financiering nam Repacholi mee naar het emf-project. Elk jaar gaven de twee grootste telecomsectorverenigingen driehonderdduizend dollar aan het WHO emf-project van Repacholi. ‘Daarmee ging hij in tegen de regels van de WHO’, stelt Slesin. ‘Na zijn vertrek in 2006 zijn die geldstromen gestopt, maar sindsdien heeft het emf-project ook niet veel meer gepresteerd’, voegt hij toe. Na zijn loopbaan als standaardzetter bij icnirp en de WHO is Repacholi aan de slag gegaan als consultant voor grote telecomspelers. Men zou denken dat de WHO haar fouten rond de schadelijkheid van passief roken niet zou herhalen. In 2000 kwam ze met een rapport dat een langgerekte schuldbekentenis was voor hoe ze zich in de luren had laten leggen door de tabaksindustrie. ‘Ik maak niet graag de tabaksvergelijking’, zegt Slesin, ‘want daarvan weten we dat het schadelijk is. Van straling weten we dat nog steeds niet met zekerheid. Een belangrijke les uit het tabaksgeval is dat je de sector zelf niet te veel invloed mag geven. In die val is de WHO wel opnieuw getrapt met zijn emf-project.’

29

‘In drie dagen hebben ze een antenne van 35 meter hoog neergepoot. Sindsdien is ons dagelijks leven een ramp. Het uitzicht is om zeep, onze huishoudapparaten slaan om de haverklap op tilt en we hebben onafgebroken hoofdpijn als we thuis zijn’, getuigt een van de inwoners van L’Aquila, de hoofdstad van het Abruzzen-gebergte in midden Italië. Na de aardbeving in 2009 lag de stad aan diggelen. In de nasleep van de heropbouw heeft de Italiaanse regering L’Aquila uitgekozen als een van de vijf 5G-teststeden. ‘Na het drama van de aardbeving willen ze van onze stad een openlucht-proeftuin maken, maar wij zijn de proefdieren’, zegt een dokter. Hij is een van de vijftienhonderd ondertekenaars van de anti5G-petitie; op een zachte herfstdag in november zijn een paar van hen samengekomen op de trappen van de plaatselijke kerk. De weerstand tegen de 5G-plannen van de Italiaanse regering is er groot. Ook in de rest van Europa rijst protest tegen 5G. In de Poolse stad Gliwice voerde Orange in het geheim 5G-testen uit. Dat gebeurde zonder de plaatselijke overheden of de burgers ervan op de hoogte te stellen. Toen dat uitlekte, gingen de mensen de straat op en werden de testen in stilte stopgezet. Vorig jaar waren er in vier andere Poolse steden gelijksoortige 5G-protesten. Patras, de derde grootste stad in Griekenland, weigerde een testhub voor 5G te zijn.

Ook binnen de telecomsector zelf heerst veel terughoudendheid tegenover de 5G-revolutie. De technische haalbaarheid staat niet ter discussie, de economische des te meer. De bandbreedte die nodig is voor het massale dataverkeer, het spectrum, is immers schaars publiek goed. Telecomspelers moeten spectrumbandbreedte van overheden kopen. Voor die laatste zijn zulke spectrumveilingen een belangrijke inkomstenbron. In Nederland bracht de laatste frequentieveiling in 2012 de staatskas 3,8 miljard euro op. KPN, T-Mobile, Vodafone en Tele2 kochten toen bandbreedte voor hun mobiele telefonie- en datadiensten. Binnenkort houdt Nederland een nieuwe frequentieveiling waarvan een deel voor 5G is. De veiling van een deel van de kavels wordt juni 2020 gehouden en de 3,5 GHz-band wordt begin 2022 geveild. Er zijn nog niet veel 5G-frequenties geveild in Europa. De grootste en meest recente is die in Italië. Die bracht zo’n 6,5 miljard euro op. Goed voor de Italiaanse schatkist, minder goed voor de telecomspelers die de miljarden moesten ophoesten en later moeten zien terug te verdienen. De sector heeft namelijk te maken met klanten die steeds minder willen betalen voor steeds meer capaciteit en dienstverlening. 39. Kosten voor 5G-frequenties zijn hoog De kosten voor 5G-frequenties zijn zo hoog dat telecomspelers er openlijk kritisch over zijn.

In Portugal is de hele sector sceptisch over de 5G-hype. ‘Het wordt vooral met een politieke agenda doorgedrukt, zonder te kijken of er werkelijk behoefte is aan die technologie’, zegt Jorge Graça, topman bij het Portugese telecombedrijf NOS. Mario Vaz, de ceo van Vodafone Portugal, deelt die mening. ‘Het is niet aan de politiek of regelgeving om nieuwe technologieën te stimuleren. Die moeten voortkomen uit een werkelijke behoefte van de markt.’ Bovendien zit het 4G-netwerk nog niet aan zijn top, aldus de twee telecomtopmannen. 5G: geen verdienmodel én gezondheidsrisico De EU dreigt dus honderden miljarden euro’s in een technologie te pompen die mogelijk een gigantisch gezondheidsrisico inhoudt en geen verdienmodel heeft. Bovendien draait de wetenschappelijke onenigheid alleen nog rond bestaande technologie en de bijhorende straling van lagere frequenties zoals bijvoorbeeld elektriciteitsnetwerken en mobiel bellen. De 5G-frequenties zijn veel hoger en moeten daarom in een veel dichter netwerk van zendmasten en antennes

30

uitgerold worden. En het aantal onderzoeken naar biologische en gezondheidseffecten van de hogere 5G-frequenties staat welgeteld op nul. De 5G-evangelisten schuiven doorgaans het argument naar voren dat hoge frequenties slechts oppervlakkig het lichaam binnendringen. Vorig jaar trok de Zwitserse onderzoek stichting IT’IS, die door de telecomsector wordt gefinancierd, echter al aan de alarmbel. De IT’IS-onderzoekers berekenden dat ondanks die hogere frequenties en beperkte penetratie 5G voldoende energie kan opwekken om huidweefsel permanent te beschadigen. Niels Kuster, hoofd van IT’IS, concludeert daaruit dat de icnirp-limieten dringend herzien moeten worden. Lees hierover verderop meer. ‘Als een onderzoeksgroep als IT’IS al zegt dat icnirp zijn richtlijnen moet herzien, weet je dat er een probleem is’, zegt Slesin stellig. Daar is icnirp volop mee bezig, net als de WHO emf-groep. Beide willen met nieuwe richtlijnen en wetenschappelijke conclusies komen rond de schadelijkheid van radiofrequente straling. 40. Overheid  Voorlichting aan de burgers over het feit dat langdurige blootstelling aan straling van mobieltjes, smartphones, zendmasten, Wi-Fi, e.d.

bij sommige mensen ernstige lichamelijke klachten en ziektes kan veroorzaken;  Erkenning van elektrogevoeligheid als handicap, zoals in Zweden en Cyprus;  Voorlichting aan artsen en het gebruik van het Zweedse en/of Oostenrijkse diagnosetool aanbevelen;  Voorlichting aan de burgers over hoe zij de stralingsbelasting zelf kunnen beperken (zie hieronder);  Hulp voor personen die in ernstige mate (EHS) gevoelig geworden zijn voor EMV;  De huidige (ICNIRP) normen voor blootstelling aan RF EMV (straling), die alleen rekening houden met thermische effecten vervangen door normen die ook rekening houden met niet-thermische biologische effecten. 41. Burgers  De stralingsbelasting in eigen huis en vooral op de slaapplek(ken) beperken door zoveel mogelijk (niet-stralende) bedrade verbindingen te gebruiken;  Indien het gebruik van bedrade verbindingen als te lastig gezien wordt, dan alle 24-uurs stralers vervangen door Eco-apparaten.

Concreet:  De normale DECT huistelefoon, waarvan het basisstation (tegelijk oplader, ontvanger, zender) 24 uur per dag straling uitzendt, kan vervangen worden door een Eco-DECT, waarvan het basisstation in de Eco-mode-plus alleen straalt wanneer er gebeld wordt;  De normale Wi-Fi router kan vervangen worden door een Eco-Wi-Fi router, met (momenteel) 95% stralingsreductie bij geen gebruik;  De 'normale' babyfoon kan vervangen worden door een Eco-babyfoon, die reageert op het huilen van de baby en dan pas begint te stralen;  De 'slimme' meter te weigeren, c.q. te vervangen door een niet-stralende meter;  Geen 'slimme' thermostaat te gebruiken, enz.

31

42. Buren Momenteel is het zo dat burgers vaak niet alleen bestraald worden door hun eigen draadloze DECT, Wi-Fi en evt. bluetooth, maar ook door die van de buren. Elektrogevoelige personen kunnen daar bijzonder veel last van hebben. In dat geval, en indien de buren geen maatregelen willen treffen om de stralingsbelasting te verminderen, dan verdient het aanbeveling een geleidende afscherming aan te brengen aan de zijden waar de straling vandaan komt. Dit kan door geleidende verf (die is zwart, maar er kan overheen geverfd worden) of fijnmazig metaalgaas of aluminium dekens (is goedkoper maar minder mooi). Erkenning en voorlichting van groot belang omdat men dan de stralingsbelasting kan verminderen, waardoor er minder mensen elektrogevoelig worden. Bovendien kan dan tevens een diagnose gesteld worden waardoor talloze overbodige medische onderzoeken niet meer gedaan hoeven te worden. Bij het vervangen van 24-uurs stralers zal een aanzienlijke reductie van de stralingsbelasting gerealiseerd worden, terwijl dat vrijwel geen economische consequenties heeft. De velen die nu al in ernstige mate elektrogevoelig zijn, dienen geholpen te worden. Ten eerste door ze niet verder te stigmatiseren. Voor deze groep is een stralingsvrije woonruimte in een stralingsarme omgeving essentieel. Om dat te realiseren zal veelal financiële steun nodig zijn.

Werknemers die op het werk ziek geworden zijn door een te hoge EMV belasting dienen in een reintegratietraject niet elke keer weer, twee jaar lang, gedwongen te worden naar de werkplek terug te gaan, terwijl ze daar steeds zieker worden. 43. Noodzaak van onafhankelijk onderzoek Providers in Amerika hebben toegegeven dat er geen onafhankelijke studies lopen naar de veiligheid van de 5G technologiexxxi. Het zonder meer invoeren van 5G zou daarmee een groot menselijk experiment zijn. Verwacht wordt dat 5G vooral effecten zal hebben op de huid en de ogen. De huid is ons grootste orgaan en belangrijke beschermer tegen schadelijke stoffen en fysieke invloeden. In de huid spelen zich vele belangrijke lichamelijke processen af. Zo’n 230 wetenschappers en artsen uit 40 landen waarschuwden in het EU 5G Appealxxxii dan ook voor het gezondheidsrisico van 5G en hebben gevraagd om onafhankelijk onderzoek. Zij baseren zich daarbij onder meer op een publicatie van initiatiefnemer Martin L. Pall, PhD, Professor Emeritus of Biochemistry and Basic Medical Sciences in Amerikaxxxiii. In het Internationaal appeal Stop 5G on Earth and in Space roepen tienduizenden wetenschappers, organisaties en burgers over de hele wereld dringend op een halt op de uitrol van 5Gxxxiv. 44.

Schadelijke biologische effecten als gevolg van 5G straling Omdat niet-ioniserende EMV als veilig of neutraal verondersteld wordt, is er voor de Ministeries nog geen noodzaak of zelfs behoefte geweest eigen expertise op te bouwen. In de reacties van die kant mist echter iets fundamenteels, namelijk de gezondheidsschade die kan ontstaan ver beneden de huidige limieten. En juist hier is verdeeldheid over onder wetenschappers. Door dit manco in de kabinetsreactie wordt slechts het standpunt van één wetenschappelijke stroming verwoord. Namelijk dat alleen thermische effecten boven de limieten schade kunnen veroorzaken. De andere wetenschappelijke stroming – die in duizenden onderzoeken aantoont dat er biologische schadelijke gezondheidseffecten optreden ver beneden de limieten – wordt hiermee onterecht buiten beschouwing gelaten en lijkt hiermee niet bestaand.

32

45. Het effect van 5G op insecten zou vele malen groter kunnen zijn Er bestaat een grote hoeveelheid wetenschappelijk onderzoek dat aangeeft dat 2G, 3G, 4G Wi-Fi en dergelijke ernstige schadelijke effecten heeft. Men dient ook te bedenken dat deze effecten zich niet alleen tot mensen beperken. Ook dieren, planten en insecten worden beïnvloed. Bacteriën verwerven een grotere resistentie tegen antibiotica en schimmels kunnen tot 600 keer meer gifstoffen verspreiden. Het effect van 5G op insecten zou vele malen groter kunnen zijn. Biologische effecten die als voldoende bewezen aangemerkt worden zijn o.a. DNA-breuken, DNAschade, verminderde vruchtbaarheid en effecten op de normale breinfunctie! De Raad van Europa concludeerde in 2011 al – na een analyse van alle onderzoeken die er waren gedaan – dat er voldoende bewijs van mogelijk schadelijke effecten is van elektromagnetische velden op fauna, flora en de mens. En dat lidstaten moeten handelen om zich te beschermen tegen mogelijk ernstige milieu- en gezondheidsrisico'sxxxv. Juist voor de gezondheidseffecten beneden die limieten wordt aandacht gevraagd bij de Ministeries. Deze effecten worden in de regel door instanties als de ICNIRP, de Gezondheidsraad en Agentschap Telecom ontkend en niet herkend. Maar de Ministeries verwijzen in hun reactie wederom naar deze partijen die inderdaad zeggen dat het allemaal veilig is.

Zo is het kringetje rond en is er geen speld tussen te krijgen. Zoals gebruikelijk een geruststellend antwoord dat de limieten niet overschreden worden en dat dat ook niet zal gebeuren met de uitrol van 5G. Er staan meerdere ernstige fouten in de reactie. Twee belangrijke ter illustratie: Gesteld wordt dat wanneer er wel biologische effecten op cellen en dieren gevonden worden, deze alleen gevonden worden ver boven de gestelde blootstellingslimieten. Schokkend is juist dat er duizenden studies zijn die effecten vinden op lage en zeer tot extreem lage niveaus. Het enige onderzoek (COSMOS) waar in de brief aan wordt gerefereerd is zowel in geld als duur maar een fractie van het beschikbare onderzoek dat het hele veld beslaat. Het is absoluut onvoldoende om tot een afgewogen oordeel te komen. Internationale beschikbare kennis wordt niet meegenomen en op voorhand afgedaan als irrelevant. Puntsgewijs benadrukt en bewijst de Stichting EHS uitstekend op de hoogte te zijn van wereldwijde en recente wetenschappelijke kennis, waarbij het wemelt van de rode vlaggen voor de volksgezondheid. Niet alleen voor personen die lijden aan elektrogevoeligheid, maar juist voor iedereen.

Het blijft dus op grond van bovenstaande bijzonder urgent dat de gevolgen van 5G – nog voor de uitrol – kritisch worden bekeken en het kabinet gedegen onderzoek hiernaar doet, waarbij dan wel alle kanten belicht worden. In andere landen is door het gebrek aan onderzoek en onduidelijke gevolgen voor de gezondheid de uitrol van 5G gestopt. 46. Nederlands Kort geding tegen uitrol 5G Er wordt al jarenlang actie gevoerd tegen de ongebreidelde toename aan alles wat draadloos is. Brieven aan parlementsleden en gemeenten, demonstraties, lezingen etc., alles om bestuurders en politici ervan bewust te maken dat aan straling gezondheidsrisico’s verbonden zijn en ze te wijzen op hun verantwoordelijkheid hun burgers te beschermen. Op juridisch gebied is het tot op heden vrij stil geweest. De laatste tijd schieten de rechtszaken echter als paddenstoelen uit de grond. Grootste drijfveer is de uitrol van 5G in veel landen. Dit betekent een enorme toename van het aantal zenders en stralingsintensiteit. In meerdere landen hebben grassroots-organisaties, wetenschappers en advocaten hun krachten gebundeld en zijn rechtszaken gestart. Wat zijn de acties die nu lopen? In Nederland heeft stichting Stop5GNL onlangs het initiatief gelanceerd om een kort geding te starten tegen de overheid met als doel de uitrol van 5G te stoppen. De Nederlandse staat is van plan

33

om het 5G mobiele netwerk vanaf 2020 in heel Nederland uit te rollen, zonder dat het is getest op mensen, dieren en het milieu. Martine Vriens van Let’s Talk About Tech is één van de initiatiefnemers en benadrukt dat de uitrol van 5G een ernstige inbreuk kan betekenen op onze fundamentele (mensen)rechten. “De staat heeft de verplichting de gezondheid van haar burgers zo goed mogelijk te waarborgen en dat doet ze niet met de uitrol van 5G. Er liggen te veel studies die grote en ernstige gezondheidsschade aantonen bij blootstelling aan straling. Het is onrechtmatig als de overheid de Nederlandse bevolking aan zo’n groot risico blootstelt.” Officiële instanties geven onjuiste en misleidende voorlichting Officiële instanties geven nu onjuiste en zelfs misleidende voorlichting over de veiligheid van straling. Vanwege de ernstige aanwijzingen op gezondheidsschade eist Stop5GNL een moratorium op de uitrol van 5G, net zoals in Brussel en in Zwitserland. Onlangs is een sommatiebrief verstuurd aan de Minister van EZK met het verzoek 5G te staken. Als de minister hier niet aan tegemoetkomt volgt een kort geding. Nederland is niet het enige land waar rechtszaken worden aangespannen om de uitrol van 5G te stoppen. In Denemarkenxxxvi is een aantal burgers een juridische actie tegen 5G begonnen. Je kan de vorderingen ook via de Deense Stop5G Facebook groep volgen.

En in Frankrijk hebben de milieuorganisatie Agir en een organisatie die zich inzet voor de bescherming van de gezondheid en het milieu Priartem, aangekondigd dat ze bij het hooggerechtshof in beroep gaan tegen het besluit van de regering om 5G uit te rollen. Verder lopen er momenteel meerdere rechtszaken in de Verenigde Staten. Zowel Environmental Health Trust als Children’s Health Defense hebben zeer recent de Federal Communication Commission (FCC) aangeklaagd, omdat deze organisatie weigert de 25 jaar oude richtlijnen te herzien. Het probleem met de FCC-richtlijnen is echter dat deze alleen beschermen tegen acute opwarmingseffecten tijdens en kort na de blootstelling en dat ze geen rekening houden met biologische effecten als DNA-schade, zoals kanker etc. Door deze verouderde richtlijnen te gebruiken en het valse gevoel van veiligheid die ze geven is het mogelijk 5G uit te rollen en zal de straling enorm toenemen. De Environmental Health Trust als Children’s Health Defense eisen dat richtlijnen worden gebruiken die de gezondheid echt beschermen tegen straling. Dat de juridische weg succesvol kan zijn blijkt uit recente zaken waar de eisers in het gelijk zijn gesteld. Denk aan bijvoorbeeld de klimaatzaak van Urgenda of de Stikstofzaak. Ook dit waren zaken die tegen de overheid waren aangespannen.

Ook zijn er inmiddels rechters die het verband tussen straling en gezondheidseffecten hebben vastgesteld. Zes Italiaanse rechtbankenxxxvii hebben het verband aangetoond tussen mobiele telefoons en hersentumoren. En Franse en Spaanse rechtbanken hebben werknemers in het gelijk gesteld die last hadden van straling op het werk en daardoor arbeidsongeschikt zijn geworden. Meer informatie hierover lezen we op de website van Martine Vriensxxxviii. Laten we hopen dat in navolging van Urgenda en de Stikstofzaak ook op het vlak van straling rechters de bescherming van gezondheid en milieu boven economische belangen stellen. 47. Visie OP inbreng commissie ruimte gemeenteraad Papendrecht Ten aanzien van het netwerk 5G is er nog niet zo veel bekend. Behalve dat het om een nieuwe generatie draadloze technologie gaat die communicatie via Internet gaat faciliteren. Te verwachten valt dat er een net van zendmasten/antennes in de publieke ruimte wordt opgericht, waarbij hoog frequente straling afkomstig van de zendmasten overal aanwezig is teneinde onder andere mobiele apparatuur en zelfs zelfrijdende auto’s optimaal te laten werken. In Europa, Nederland en Papendrecht is nog niet zo veel discussie over de implicaties van de introductie van 5G te bespeuren. De Telecomindustrie lijkt een voorstander van 5G, het zou gaan om

34

miljardeninvesteringen. Echter ook valt te beluisteren dat niet alleen de telecomsector maar ook het bedrijfsleven twijfelt aan het innovatieve vermogen van 5G en het verwijt aan de telecombedrijven is gemaakt dat ze te weinig kennis hebben van 5G. Netwerken zouden er bovendien nog niet klaar voor zijn. Er lijken wel grote zakelijke belangen met 5G gemoeid te zijn. Tot de uitrol van deze nieuwe technologie wordt op Rijksniveau besloten, de gemeente Papendrecht is verplicht eraan mee te werken. De vraag is wel hoe de gemeente erin staat, er zullen bijvoorbeeld vergunningen afgegeven moeten gaan worden. De zendmasten komen dichtbij plekken waar mensen zich op straat bewegen, op een halte van het openbaar vervoer of bij winkelcentra. Ontkomen aan de hoog frequente straling door 5G is er dus niet bij. Tenzij je naar een stralingsarm gebied verhuist. Er zijn tienduizenden wetenschappers wereldwijd die kritisch zijn over de introductie en uitrol van het 5G netwerk. Er zijn overtuigende indicaties dat er nog onvoldoende onafhankelijk onderzoek is gedaan naar de effecten van 5G. Die zouden serieus genomen dienen te worden. De effecten die elektromagnetische velden op het lichaam hebben hangen af van de frequentie en de sterkte van de velden. Velden met relatief lage frequenties kunnen zintuigen of zenuwen prikkelen als ze sterk genoeg zijn.

Velden met relatief hoge frequenties, zoals die van zendmasten voor mobiele telecommunicatie, kunnen het lichaam of delen daarvan overmatig opwarmen als ze sterk genoeg zijn. Niet alleen overheden, telecom- en verzekeringsbedrijven hebben te maken met dit soort van gezondheidsvraagstukken door toenemende blootstelling aan elektrostraling. 5G raakt ook burgers, en dan met name de groep elektrosensitieven. Deze mensen beweren gezondheidsklachten te ontwikkelen door blootstelling aan straling afkomstig van zendmasten en Wi-Fi. Elektrosensitieven kunnen in onze samenleving rekenen op weinig erkenning of acceptatie. Hun klachten worden door de medische wereld tot nog toe gezien als medisch onverklaarbaar. Dat betekent niet dat zij wat ons betreft uit hun nek kletsen. Aanhangers van het zogenoemde warmte-paradigma geloven in het idee dat schadelijke gezondheidseffecten worden veroorzaakt door warmte. Als gevolg van straling zou lichaamsweefsel opwarmen, waardoor DNA afbreekt. Hetzelfde gebeurt in feite met een kommetje soep in de magnetron. Welke lange termijn effecten die heeft is thans nog niet bekend. Omdat er nog vrij weinig informatie over deze effecten beschikbaar is en gedeeld is, lijkt het ons verstandig om een kritische houding aan te nemen en te benadrukken dat onderzoek naar de gezondheidseffecten vooraf belangrijker is een snelle uitrol in onze gemeente.

Wat weten wij van 5G?xxxix 48. 5G – Geen garantie op een gezonde toekomst Er zijn voorbereidingen om de 5e generatie draadloze netwerken (‘5G’) over ons uit te rollen zonder enig inzicht in mogelijke gezondheidseffecten door blootstelling aan 5G straling. De hoge frequenties van de draaggolf gaan gepaard met korte golflengten. Korte golven hebben slechts een beperkt bereik, waardoor ze het lichaam niet verder dan de huid binnendringen. Daar ook zijn effecten te verwachten. Omdat de huid vele weefseltypen herbergt, kunnen effecten op tientallen fysiologische processen verondersteld worden. Door de intensieve koppeling met het zenuwstelsel, endocrien systeem en immuunsysteem kunnen die onmiddellijk gevolgen hebben voor de gezondheid. Het 5Gsysteem dient niet uitgerold te worden voordat de veiligheid ervan voor de mens aangetoond is. 49. Ziek van zendmasten en mobieltjes al lang bekend Al tientallen jaren is het in NASA kringen bekend dat vele soorten van elektromagnetische velden (EMV) de gezondheid van mensen kunnen beïnvloeden: in negatieve en positieve zin omdat steeds nieuwere generaties van zendsystemen werden ontwikkeld. In onwaarschijnlijk geringe velddichtheden als 10-15 W/cm2 kunnen radiofrequente (RF) velden het EEG patroon van hersenstromen veranderen.

35

Deze gegevens vormen de logische achtergrond van gezondheidsklachten bij mensen die destijds rond GSM zendmasten woonden. Het ‘Freiburger Appell’ diende indertijd om de wereld bewust te maken van de effecten van RF straling in hogere dichtheden. Die waarschuwingen hebben nog niets aan kracht verloren, om twee redenen. Steeds nieuwere generaties van zendsystemen werden ontwikkeld (van 2e generatie ‘2G’ naar 3G en 4G systemen) met alle een nieuw zendprotocol en hinder, en zenders verhoogden bij elkaar de totale stralingsdruk. We zijn bang dat de komst van 5G systemen de stralingsbelasting nog weer extra vergroot. Weliswaar zijn er maxima gesteld voor de velddichtheid waaraan burgers mogen worden blootgesteld, te weten momenteel 61 V/m (=10 W/m2), maar die waarde wordt in de praktijk in de straat niet bij benadering gehaald, zoals volgt uit de metingen van het Antennebureau. Toch worden mensen ziek, wat betekent dat die ICNIRP richtlijnen sowieso (veel) te hoog zijn. Extra zenders betekenen dus zonder meer dat de stralingsbelasting verder verhoogd wordt. 50. De standaard gezondheidsklachten Personen verschillen onderling in de gevoeligheid voor EMV in het algemeen; naar schatting 1-3% ontwikkelt elektrostress klachten, ook genoemd ‘elektrohypersensitiviteit’ – EHS. Ook de symptomen van EHS verschillen, al naar gelang de standaardreacties van het stresssysteem in die persoon.

Maar de overgrote meerderheid lijdt aan de symptomen zoals die in het hierboven genoemde Appell en latere geschriften: slaapproblemen en daarvan afgeleide klachten, hoofdpijn/migraine, chronische stress, rusteloosheid, oorsuizen, pijn in spieren en weke delen, hartritmestoringen, hoge bloeddruk, huidklachten en andere. De klachten verdwijnen wanneer men een stralingsarme woonplaats kiest. Duidelijk is dat de veldbelasting sterk zal toenemen en dat kan het lichaam meer op de proef stellen. Volgens de promotiecampagnes van 5G Groningen moet Nederland in de EU koploper worden op het gebied van 5G implementatie. Aldaar en in enkele grote steden worden al voorbereidingen getroffen voor de installatie van 5G zenders. In Amsterdam en enkele andere steden zijn ze zelfs al in werking, zij het op proef. 51. Huideffecten bij 5G bestraling Bekend is de toepassing van millimeterstraling in het programma van crowd control door het Amerikaanse leger. Een sterke zender die bundels van 95 GHz millimeterstraling produceert (golflengte 3,2 mm) kan worden ingezet voor het uiteenjagen van volksoplopen of militaire concentraties. De richtbare en focusseerbare stralingsbundels veroorzaken helse pijn in de huid bij degenen die vooraan staan en door de bundels getroffen worden. Zij maken zich ijlings uit de voeten.

De methode zou geen verdere lichamelijke schade aanrichten, hoewel over effecten aan de ogen nauwelijks gerept wordt. We mogen hopen dat door de millimeterstraling van onze toekomstige 5G zenders geen opwarming van de huid plaatsvindt, maar zekerheid is er niet. Zo bevinden zich in de huid zweetklieren waarvan de afvoergangen naar buiten voorzien zijn van een gespiraliseerde versterkingsstructuur. Die heeft een lengte waarbij absorptie van RF energie optimaal is. Israëlisch onderzoek maakt duidelijk dat opwarming van die structuren bij hoge frequenties een feit is en dat er dus minstens lokale opwarming plaats vindt. 52. Verstoorbare huidfuncties en biochemische processen Dat de hogere frequenties van RF straling zo schadelijk zijn ligt aan de steilheid van de signaalflanken. De aan- en uitschakeling van passerende pulsen en data genereren zeer hoge frequenties binnen de weefsels. Bepaalde frequenties in dat mengsel kunnen structuren van geschikte lengten en eigenschappen in resonantie brengen, waardoor de fysisch-chemische eigenschappen van allerlei

36

cellen weefselfuncties kunnen worden veranderd, met schade als mogelijk gevolg. Onder meer de volgende functies komen dan in aanmerking (niet limitatieve opsomming): Verandering van eiwitfuncties doordat actieve molecuulgroepen aan buitenzijde van het molecuul van positie veranderen. Daardoor ontstaan problemen met herkenning van receptoreiwitten, immuunreacties door slechte antigeenherkenning, beïnvloeding van membraanpompen (Ca++ en andere ionen), associaties tussen cellen, lekkage van de bloedhersenbarrière, etc.; Prikkelgeleiding van zenuwen en zenuw-spierovergangen, biologische klokfunctie, aansturing van neurologische doelorganen, hersenfuncties, EEG abnormaliteiten; DNA: separatie van DNA strengen, genregulatie, RNA translatie, eiwitsynthese, productie van vreemde eiwitten en stop normale eiwitten; celdood; Activiteit van het immuunsysteem en wondheling; Energieopwekking in de mitochondriën, vorming toxische verbindingen, vrije radicalen, reactieve zuurstofverbindingen, NO productie. Welke van deze functies feitelijk verstoord worden dient wetenschappelijk onderzocht te worden. De huid zou ‘het lichaam afschermen tegen EMV’ Bij ICNIRP bestaat een storend gebrek aan biologisch inzicht. Men lijkt te denken dat de huid een soort indifferent omhulsel is waar de stralingsenergie geen kwaad kan doen en dus fungeert als buffer tegen binnendringende EMV.

Dat getuigt van een verwijtbare domheid. De menselijke huid is namelijk een heel groot onderdeel van het lichaam, met een oppervlak van 1,5-2 m2 en een massa van tot 20% van die van het hele lichaam. De huid bestaat uit de epidermis met hoornlaag, de dermis met daarin de cellagen die de epidermis vormen, de hypodermis met zenuwen, bloed- en lymfvaten, vetweefsel, spieren, zintuigen en andere cellen van het immuunsysteem, receptoren; daaronder een bindweefsellaag. Elk van deze cel- en weefseltypen zijn in principe vatbaar voor EMV schade bij overdosering. In de huid zitten talrijke receptoren en zintuigen. De vele zenuwen met blinde uiteinden vervoeren vele soorten neuropeptiden, signaalstoffen met lokale hormoonwerking. Verder worden in de huid ook vele soorten eiwitten en hormonen en hormoonprecursors gemaakt. Op allerlei manieren kunnen die subtiele structuren en functies verstoord worden. 53. Hogere blootstelling aan 5G signalen te vrezen Te voorzien is dat de dichtheid van 5G zenders aanzienlijk hoger zal moeten worden dan die van de ‘klassieke’ zenders tot en met 4G en dat die zenders harder moeten gaan werken. Anders is het bereik onvoldoende. Er komt daardoor een conflict met de tot daartoe geldende normen voor maximale RF blootstelling, die feitelijk te streng zijn voor 5G. De normen moeten omhoog, volgens ICNIRP.