21-02-23.13 relevant stuk 1 Integraal Kwaliteitsplan Openbare Ruimte Overbetuwe

1

INTEGRAAL KWALITEITSPLAN OPENBARE RUIMTE OVERBETUWE

2

Project: Projectnummer: Registratienummer: Auteurs: Opdrachtgever: Datum:

Integraal Kwaliteitsplan Openbare Ruimte Overbetuwe P794-01 2020753 PLANTERRA BV; Jeroen Bruinenberg, Laura Barnhoorn en Martin van der Zwan Gemeente Overbetuwe 13 november 2020

INHOUDSOPGAVE

VOORWOORD

5

SAMENVATTING

6

1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4.

INLEIDING Aanleiding Openbare ruimte en de waarden ervan Proces van het IKP OR Leeswijzer IKP OR

8 8 8 10 10

2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6.

KADERS EN UITGANGSPOSITIE Rijksbeleid Gemeentelijk beleid Andere beleidsstukken Kwaliteit openbare ruimte Tevredenheid met leefomgeving Beleving van de openbare ruimte

12 12 12 14 14 14 15

3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5

VISIE OP KWALITATIEVE OPENBARE RUIMTE Gebruik en functie staan centraal Bijdragen aan maatschappelijke opgaven Vervangingskansen Samen met onze inwoners en ondernemers Raakvlakken met de openbare ruimte

17 17 17 18 19 19

4. 4.1. 4.2. 4.3. 4.4. 4.5. 4.6.

AMBITIES EN UITGANGSPUNTEN Identiteit Gezond en inclusief Klimaatadaptatie Biodiversiteit Duurzaam en circulair Veilig

21 21 21 22 23 24 24 3

5. 5.1. 5.2. 5.3. 5.4. 5.5. 5.6. 5.7

FUNCTIEPROFIELEN PER FUNCTIEGEBIED Kenmerken en gebruik Inrichtingskenmerken Participatiekansen Beheer Ambitieblad Conclusies en inspiratiebeelden Functieprofielen

26 26 26 26 27 27 28 28

6. 6.1. 6.2. 6.3. 6.4. 6.5. 6.6. 6.7.

SCENARIO’S EN FINANCIËN Onderhoud Vervanging/rehabilitatie Ambities Huidige budget Verschil benodigd budget en beschikbaar budget Thema’s kwaliteit openbare ruimte Invloed op het beheerbudget

57 57 58 58 59 60 61 65

7. 7.1. 7.2. 7.3. 7.4. 7.5. 7.6. 7.7. 7.8.

IMPLEMENTATIEHOOFDSTUK Beleid Beheer Structureel vervangingsbudget Meerjarenprogrammering Programma openbare ruimte Participatie bij planontwikkeling Communicatie Evaluatie en actualisatie

67 67 69 69 69 69 70 70 70

4

8. 8.1

BIJLAGEN Kerngroepleden IKP OR

72 72

8.2

Beschrijving van het participatietraject

72

8.3

De uitkomsten van het participatietraject

73

8.4 8.5

Beleids- en onderzoeksanalyse Kwaliteitsniveaus uit het Kwaliteitsplan beheer openbare ruimte Indeling van functiegebieden per kern Onderhoud wegen gemeente Overbetuwe Onderbouwing kosten openbare ruimte Waarde van de openbare ruimte

75 77

8.6 8.7 8.8 8.9

78 89 91 96

VOORWOORD Zodra je de straat oploopt, ben je in de openbare ruimte. Het is belangrijk dat de openbare ruimte er verzorgd uitziet zodat alle inwoners zich prettig en veilig voelen. We zien om ons heen dat veel mensen de openbare ruimte, juist in deze coronaperiode, (her)ontdekken. Ze zien hoe belangrijk een veilige, sociale, groene en toegankelijke woonomgeving is. Voor jong en oud, gezond en kwetsbaar. Voor een ommetje in de wijk, een boodschap in het centrum en als plek om te sporten en te bewegen in de parken. Het belang van de openbare ruimte neemt toe en we zijn ervan overtuigd dat deze waardering blijvend is.

Het college kijkt ernaar uit om komende jaren samen nog meer waarde toe te voegen aan de openbare ruimte. Denk aan de maatregelen die we gaan nemen om via het beheer de biodiversiteit te verbeteren en door bij vervangingsprojecten samen met onze inwoners te werken aan een gezonde, veilige en toekomstbestendige openbare ruimte. Kortom, aan het mooier maken van onze gemeente. Elst, november 2020

Veel oplossingen voor opgaven waar we mee te maken krijgen, denk aan wateroverlast bij hevige regenbuien, hittestress op warme zomerse dagen, de teruglopende biodiversiteit en het groeiend aantal mensen met obesitas, liggen (groten)deels in de openbare ruimte. Het stelt ons als gemeente voor de uitdaging om die openbare ruimte te onderhouden en in te richten op een manier dat deze aansluit bij de wensen van onze gebruikers. Dit Integraal Kwaliteitsplan Openbare Ruimte is daarom juist ook geschreven vanuit het gebruik van de openbare ruimte. Onze inwoners, ondernemers en andere doelgroepen moeten kunnen doen wat ze willen in de openbare ruimte. Dat begint bij een goede basiskwaliteit waarin het onderhoud netjes wordt verzorgd, maar vraagt om een bredere blik. We zijn er dan ook trots op dat onze inwoners en ondernemers ons massaal (meer dan 500 reacties!) hebben geholpen bij het maken van de ambitie- en inrichtingskeuzes. Samen met hen dachten we na over hoe we grote opgaven zoals klimaatadaptatie, biodiversiteit en gezondheid een plek kunnen geven in de openbare ruimte. Dit heeft geleid tot dit IKP OR dat ons als gemeente aanspoort om de openbare ruimte te blijven zien als een waardevol bezit en een plan dat onze inwoners uitdaagt om ook hun steentje bij te (blijven) dragen.

5

SAMENVATTING

klimaatadaptatie, biodiversiteit, duurzaam en circulair en veilig. In dit traject hebben onze inwoners en ondernemers volop meegedacht over het belang van deze ambities via enquêtes en interviews.

Dit Integraal Kwaliteitsplan Openbare Ruimte (IKP OR) is de opvolger van de het Kwaliteitsplan Openbare Ruimte uit 2010. In het vorige beleidsplan regelden we hoe de openbare ruimte in stand moest worden gehouden en op welk onderhoudsniveau. In dit plan wordt voor het eerst opgeschreven dat de openbare ruimte meer is dan alleen goed beheer, maar dat de openbare ruimte ook een belangrijke functie heeft in de bijdrage aan maatschappelijke opgaven van de gemeente. Kwaliteit van de openbare ruimte is namelijk veel meer dan verzorgd en netjes beheer.

Vaststelling en voorkeurscenario's In dit IKP OR is, naast de visie, ook de bekostiging van de openbare ruimte uitgewerkt. Er is per scenario berekend wat er voor het onderhoud, vervanging en voor het realiseren van de ambities financieel nodig is om de huidige openbare ruimte te beheren en toekomstbestendig in te richten. Door het IKP OR en de daarbij behorende voorkeurscenario’s vast te stellen wordt voor zowel het bestuur, de organisatie en de inwoners vastgelegd wat men mag verwachten van de openbare ruimte. De organisatie kan hier controle op uitoefenen en op sturen.

De openbare ruimte heeft naast de technische functie ook een belangrijke sociale functie. Onze openbare ruimte moet zo goed mogelijk aansluiten bij wat mensen buiten willen doen. Dit IKP OR is dan ook tot stand gekomen door te denken vanuit het gebruik. Niet overal wordt de openbare ruimte echter hetzelfde gebruikt. Op onze bedrijventerreinen staat werken centraal en in het buitengebied ligt de nadruk bijvoorbeeld op het agrarisch gebruik door de boeren, natuur, landschap en recreatie.

Samen werken we aan de uitvoering Met inwoners en ondernemers werken we vanuit het IKP OR aan de openbare ruimte. We stimuleren onze inwoners en ondernemers om actief bij te dragen aan hun directe leefomgeving. Samen maken we een kwalitatieve openbare ruimte, waarin we prettig kunnen wonen, werken en recreëren.

Zeven functiegebieden De gemeente Overbetuwe is in dit plan vanuit die gedachte opgedeeld in zeven verschillende functiegebieden. De functiegebieden verschillen allen in gebruik en inrichting. Dit vraagt per functiegebied dan ook om een specifiek beheer, een andere participatie-aanpak en specifieke ambities. Per functiegebied is een functieprofiel gemaakt waarin dit wordt beschreven en waarin een visie wordt gegeven op de toekomstige inrichting. In deze functieprofielen wordt ook beschreven hoe we kunnen bijdragen aan maatschappelijke opgaven en waar we het beste op kunnen inzetten. Er is gekozen dit te beschrijven vanuit zes ambities op basis van de keuzes die zijn gemaakt in de Omgevingsvisie: identiteit, gezond en inclusief, 6

7

1. INLEIDING Het voorliggende beleidsplan legt de kaders vast voor de inrichting en het beheer van de Overbetuwse openbare ruimte in de komende tien jaar. In dit nieuwe Integraal Kwaliteitsplan Openbare Ruimte (IKP OR) is de strategie, de bekostiging en het beleid van de verschillende beheerdisciplines op hoofdlijnen uitgewerkt. Het is daarmee het instrument dat boven de bestaande sectorale beleidsen beheerplannen staat. In deze inleiding leest u wat de aanleidingen waren om dit plan te schrijven, welke stappen er zijn gezet om tot dit rapport te komen en leest u hoe het IKP OR is opgebouwd in de leeswijzer. 1.1. Aanleiding Er zijn verschillenden aanleidingen geweest om dit IKP OR te maken: • Ambities uit de Omgevingsvisie: in de Omgevingsvisie zijn voor de hele gemeente ambities vastgelegd die een grote doorwerking hebben op de openbare ruimte. • Herijking kwaliteitsniveaus, werkwijzen en financiën: voor onder andere het actualiseren van beheerplannen en het integraal plannen van vervangingen zijn (nieuwe) kaders nodig op het gebied van kwaliteitsniveaus, werkwijzen en financiën. Ambities uit de Omgevingsvisie In dit IKP OR wordt gezocht naar de verbinding met de Omgevingsvisie. Er worden in deze visie tal van ontwikkelingen beschreven waarbij de oplossingen voor een deel in de openbare ruimte liggen.

Denk aan uitdagingen op het gebied van klimaatadaptatie, teruglopende biodiversiteit en de afname van bewegen door de jeugd. Het rapport beschrijft wat de impact is van deze ontwikkelingen op het beheer en de inrichting van de openbare ruimte en hoe we met de openbare ruimte kunnen bijdragen aan het realiseren van de gemeentelijke ambities.

8

Herijking kwaliteitsniveaus, werkwijzen en financiën In de uitvoeringsagenda 2018-2022 Overbetuwe in Bloei is opgenomen dat de gemeente het onderhoud van de openbare ruimte wil opwaarderen: “De bestaande openbare ruimte (groen, wegen, pleinen) vertoont tekenen van achterstallig onderhoud. Het onderhoudsniveau hiervan willen wij opwaarderen, ook om te voorkomen dat we anders in de verdere toekomst met nog hogere kosten worden geconfronteerd. We investeren in een hoger niveau van groenvoorzieningen en waarborgen een goed onderhoud in alle kernen en het buitengebied.” Het IKP OR legt kwaliteiten vast voor het opstellen van beheerplannen en een meerjarenprogrammering en koppelt dit aan benodigde budgetten om het onderhoud en de vervanging goed uit te voeren. Het geeft hiermee een antwoord op de bestuurlijke wens uit de uitvoeringsagenda en biedt handvatten om samen met onze inwoners, ondernemers en andere belanghebbenden te werken aan een beheerbare en toekomstbestendige openbare ruimte. Het IKP OR draagt ook bij aan de wettelijke verplichting vanuit het BBV (artikel 9) om een programma-overstijgende paragraaf in de begroting op te nemen voor het onderhoud van de kapitaalgoederen. 1.2. Openbare ruimte en de waarden ervan De openbare ruimte is alle openbaar toegankelijke buitenruimte die in eigendom is van de gemeente Overbetuwe.

Iedereen maakt gebruik van de openbare ruimte en daarom is het belangrijk dat we de waarden ervan erkennen en begrijpen. Een kwalitatief goede openbare ruimte heeft zowel maatschappelijke als economische waarde. De openbare ruimte heeft invloed op gezond en sociaal gedrag, bijvoorbeeld door spelen, bewegen en ontmoetingen te stimuleren. Door het opslaan van regenwater, het bieden van schaduwrijke plekken en het vergroten van biodiversiteit, heeft de openbare ruimte ook een belangrijke rol in milieu-en klimaatvraagstukken. Een aantrekkelijke openbare ruimte stimuleert toerisme, langer verblijven en draagt bij aan een goed vestigingsklimaat wat de lokale economie versterkt. Kortom, de openbare ruimte kan een belangrijke bijdrage leveren aan tal van opgaven en nationale, regionale en lokale doelstellingen. In figuur 1 is dit nader toegelicht.

Klik hier voor een grote versie in bijlage 8.9

Figuur 1: Waarde van de openbare ruimte (Bron: Buck Consultants International uit Waardestelling groen in Den Haag, 2016)

Wat is de openbare ruimte? De openbare ruimte is het netwerk van wegen, groen, meubilair, civiele kunstwerken en water, met alle bijbehorende boven en ondergrondse voorzieningen en objecten. Binnen het IKP OR wordt de openbare ruimte als volgt afgebakend: • alle openbaar toegankelijke buitenruimte (zowel binnen als buiten de bebouwde kom); • in eigendom van de gemeente Overbetuwe;

• •

in beheer en onderhoud van de gemeente Overbetuwe (de gemeente Overbetuwe houdt het in stand en heeft hiervoor middelen beschikbaar); de onderliggende riolering is tevens een belangrijk onderdeel van de openbare ruimte en is medebepalend voor het plannen van onderhoud aan de bovengrondse openbare ruimte. Riolering maakt formeel echter geen onderdeel van het IKP OR. 9

1.3. Proces van het IKP OR Bij het opstellen van het IKP OR, voorafgaand aan het inkleuren van de ambities voor de verschillende functiegebieden, zijn inwoners en vertegenwoordigers van dorpsraden, bedrijventerreinen en winkelgebieden betrokken. Er is gekozen voor een participatievorm die COVID-19-proof is en waarbij in korte tijd veel input kon worden opgehaald: digitale enquêtes en telefonische interviews. In totaal hebben 565 inwoners, 28 leden van de dorpsraden en 5 vertegenwoordigers van bedrijventerreinen en winkelgebieden hun reactie gegeven. De betrokkenen hebben hiermee een adviserende rol. De adviezen komen terug in dit plan en kunnen worden meegewogen door college en raad.

Raadsconsultatie Voor het opstellen van het IKP OR, heeft in september 2020 een raadsconsultatie plaatsgevonden. De inbreng hiervan is verwerkt in het rapport.

In de enquête zijn de respondenten gevraagd naar belangrijke thema’s (ambities) en voorkeuren voor inrichtingselementen en onderhoudsniveaus voor de openbare ruimte (zie figuur 1). Het participatietraject heeft gebruikers een kans geboden een advies te geven over de toekomstige kwaliteit van de openbare ruimte. In bijlage 8.2 wordt het participatietraject uitgebreid beschreven en in bijlage 8.3 is een samenvatting te lezen van de resultaten. De wensen en behoeften van inwoners, ondernemers en dorpsraden zijn online terug te lezen via deze links:

•

• • •

1.4. Leeswijzer IKP OR Het rapport is opgebouwd uit zeven hoofdstukken

• • •

Resultaten inwonersenquête (bit.ly/IKPOR) Resultaten dorpsradenenquête (bit.ly/OndernemersIKPOR) Resultaten ondernemersgesprekken (bit.ly/DorpsradenIKPOR)

• Kerngroep Daarnaast is het IKP OR tot stand gekomen door de input van een kerngroep. De kerngroep is op verschillende momenten betrokken bij het opstellen van het IKP OR met werksessies. De kerngroep bestond uit vertegenwoordigers van verschillende beleidsdomeinen (Economie, Duurzaamheid, Strategie en Projecten, Communicatie, Beheer en Openbare Ruimte). Zie bijlage 8.1 voor een complete lijst van de leden van kerngroep.

10

•

In hoofdstuk 2 wordt beschreven hoe het IKP OR onderdeel uitmaakt van de Omgevingsvisie en wat de huidige staat is van de openbare ruimte op basis van kwaliteitsbeoordelingen en beoordelingen van inwoners. In hoofdstuk 3 wordt de visie op de kwaliteit van de openbare ruimte uiteengezet en worden de keuzes toegelicht. Hoofdstuk 4 behandelt de ambities vanuit verschillende maatschappelijke opgaven en benoemt algemene uitgangspunten voor het beheren en inrichten van de openbare ruimte. In hoofdstuk 5 is per functiegebied een functieprofiel gemaakt waarin onder andere wordt beschreven wat de kenmerken van het gebied zijn, welke functies de openbare ruimte heeft, welke participatiekansen er liggen, welke onderhoudskwaliteit onze inwoners mogen verwachten en wat onze ambities zijn. Hoofdstuk 6 gaat in op de bekostiging van de strategie aan de hand van drie verschillende componenten: onderhoud, vervanging en ambities. Hoofdstuk 7 beschrijft wat de impact is van deze visie op de uitvoering. Welke stappen er moeten worden gezet om samen te werken aan de openbare ruimte. De keuzes in dit IKP OR werken onder meer door naar de beheerplannen en een meerjarenprogrammering.

11

2. KADERS EN UITGANGSPOSITIE Vanuit welk punt zijn we gestart met het maken van dit IKP OR? In dit hoofdstuk wordt beschreven welk beleid is geanalyseerd en wat daarvan relevant is voor dit rapport. Er wordt gekeken naar de huidige kwaliteitsniveaus en de tevredenheid van onze inwoners en ondernemers over de openbare ruimte. Deze informatie wordt meegenomen en meegewogen in de keuzes die zijn gemaakt in dit rapport. 2.1.

Rijksbeleid

In de Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020 wordt als doel gesteld dat in 2040 gezondheid een vast onderdeel is van de belangenafweging in ruimtelijk beleid. Daarnaast is het doel om bij landelijke en decentrale beleidsontwikkeling meer verbinding tussen het fysieke en sociale domein te leggen. De Nationale Omgevingsvisie formuleert 4 prioriteiten voor de buitenruimte van Nederland: 1. ruimte voor de klimaatadaptatie en energietransitie; 2. duurzaam economisch groeipotentieel; 3. sterke en gezonde steden en regio’s; 4. toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied.

Omgevingswet Dit IKP OR sluit aan bij de geformuleerde ambities uit de Omgevingsvisie Overbetuwe 2040 en is niet strijdig met andere geldende beleidsplannen. De Omgevingsvisie is namelijk niet vrijblijvend en de ambities zijn bedoeld om te realiseren. Het is een leidraad voor het handelen voor de gemeente. Het IKP OR sluit daarom op twee manieren aan bij de Omgevingsvisie en de Omgevingswet die in 2022 wordt ingevoerd: • Het IKP OR zoekt de verbinding met de maatschappelijke opgaven die zijn benoemd in de Omgevingsvisie Overbetuwe 2040 en maakt een financiële vertaling voor het realiseren van die ambities. • Het IKP OR sorteert voor op de werkwijze van het programma onder de Omgevingswet en beschrijft hoe dit plan bij kan dragen aan het doelgericht en programmatisch werken in de openbare ruimte.

Het IKP OR van gemeente Overbetuwe beoogt aan te sluiten op deze landelijke opgaven door, als het gaat om de openbare ruimte, ambities te formuleren op het gebied van duurzaamheid, het vergroten van biodiversiteit en klimaatadaptatie. Daarnaast zijn onze doelstellingen niet alleen voor de fysieke omgeving, maar worden ook sociale doelstellingen meegenomen, zoals spelen en bewegen en identiteit. Hiermee versterken we de verbinding tussen het sociale en fysieke domein.

Landelijke opgaven In het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie 2018 wordt als doel gesteld dat Nederland in 2050 zo goed mogelijk klimaatbestendig en waterrobuust is ingericht tegen wateroverlast, droogte, hitte en (de gevolgen van) overstromingen. Vanaf 2020 moeten gemeenten daarvoor klimaatbestendig handelen.

Omgevingsvisie Overbetuwe 2040 In 2019 heeft de raad de Omgevingsvisie Overbetuwe 2040 vastgesteld in aanloop naar de officiële invoering van de Omgevingswet 2022. De Omgevingsvisie is een samenhangende visie met strategische hoofdkeuzes van beleid voor de fysieke leefomgeving voor de lange termijn. In de Omgevingsvisie Overbetuwe 2040 worden tal van maatschappelijke opgaven benoemd waarbij de oplossing voor een groot deel in de openbare ruimte moet worden gezocht.

12

2.2.

Gemeentelijk beleid

de Omgevingsvisie. In dit IKP OR wordt daarom ook de bekostiging van ambities voor beheer en vervangingen meegenomen.

Omgevingsvisie

Integraal Kwaliteitsplan Openbare Ruimte

De gemeente kan de gewenste opgaven van de fysieke leefomgeving of onderdelen daarvan concreter maken door die nader uit te werken. Het programma (of programmatisch beleid) is hiervoor het instrument.

Via het IKP OR beogen we meer integraliteit te krijgen in de uiteindelijke uitvoering door de beheerplannen, de meerjarenprogrammering en het handboek locatie-eisen (zie figuur 2). Wanneer een weg vervangen moet worden, kijken we welke opgaven er nog meer gekoppeld kunnen worden vanuit bijvoorbeeld het sociaal domein, de energietransitie en andere technische opgaven in de openbare ruimte. Er is nog geen geld voor de opgaven in de bestaande openbare ruimte die zijn benoemd in

Meerjarenprogrammering (vervanging/rehabilitatie)

Handboek locatie-eisen

Wet

Figuur 2: Een schematische weergave van de positie van het IKP OR (Bron: PLANTERRA)

Omgevingswet Omgevingsvisie

Beleid

Het IKP is opgesteld in de geest van zo’n programma. De ambities van de Omgevingsvisie, en de uitdagingen die daarin zijn verwoord, werken wij in het IKP uit naar concrete kwaliteitseisen en doelen waaraan de leefomgeving moet voldoen. In de Omgevingswet staat expliciet genoemd dat de Omgevingsvisie een leidraad is voor het handelen in de gemeente. De visie is daarbij dus niet vrijblijvend; de ambities zijn bedoeld om te realiseren. We moeten ons dus goed realiseren dat bij de ambities in dit IKP voldoende middelen moeten komen om deze ook uitgevoerd te krijgen.

Beheerplannen

Raad

Gemeentebreed uitwerking

uitwerking

College

Omgevingsprogramma’s Bijvoorbeeld IKP OR (inclusief meerjarenprogrammering en beheerplannen)

juridische borging

Regelgeving

Dit beleid bevat uitgewerkte doelen, inclusief de wijze waarop ze gerealiseerd moeten worden. Door zelf als gemeente de uitvoering op te pakken óf anderen te faciliteren.

Afweging bij afwijking

Er zijn zes ambities voor de openbare ruimte: 1. identiteit behouden en versterken; 2. bijdragen aan gezond gedrag van inwoners; 3. klimaatadaptief handelen; 4. biodiversiteit verhogen; 5. circulariteit stimuleren; 6. een betere en veiligere leefkwaliteit maken met behulp van de openbare ruimte.

Omgevingsplan

Raad

Gemeentebreed

toetsing

Omgevingsvergunning

College

Initiatieven

Figuur 3: Voorbeeld: IKP OR in relatie tot Omgevingswet (Bron: PLANTERRA)

13

Introduceren programma Openbare Ruimte In 2022 wordt de Omgevingswet ingevoerd. Vanaf dat moment wordt het beter mogelijk programmatisch te werken en (op verschillende manieren) programma’s te introduceren die passen binnen de opzet zoals weergegeven in figuur 3. In een programma worden alle zaken die te maken hebben met de openbare ruimte geregeld om de gewenste kwaliteit te bereiken via beleidsregels en financiële instrumenten. Sommige thema’s uit het IKP kunnen ook bindend worden vastgelegd in het Omgevingsplan.

2.4. Kwaliteit openbare ruimte De openbare ruimte in Overbetuwe is de afgelopen jaren beheerd volgens de uitgangspunten van het beleidsplan “Kwaliteitsplan beheer openbare ruimte” uit 2010. Dit kwaliteitsplan ging in op de gewenste onderhoudsniveaus op basis van de CROW-beeldmaatlatten, variërend van A+ (hoog) tot D (laag). In een beleidsschouw Openbare Ruimte uit 20181 is geconstateerd dat de technische kwaliteit van de openbare ruimte goed is en voldoet aan de gestelde eisen.

Andere beleidsstukken Naast de Omgevingsvisie is in het IKP OR ook gezocht naar de integraliteit (de verbinding) met andere beleidsvelden door informatie uit nota’s, notities, routekaarten en plannen te verwerken in het IKP OR zodat dezelfde doelen worden nagestreefd en er geen tegenstrijdige uitspraken in dit plan staan.

Een beleidsrapportage uit 20192 van het dagelijks onderhoud laat zien dat de kwaliteit in het dagelijks beheer onder het afgesproken niveau zit. Deze afwijkingen op dagelijks beheer zijn nog goed te herstellen door aan te sturen op het gewenste resultaat. Het te lang accepteren van deze afwijkingen kan leiden tot grotere noodzakelijke ingrepen voor herstel en daarmee ook een achterstand op de technische kwaliteit.

Hiervoor is onder meer gebruikgemaakt van onderstaande stukken: Nota Spelen Economisch uitvoeringsprogramma 2019-2022 Onderzoek toekomstbestendige bedrijventerreinen (2020) Landschapsontwikkelingsplan Nota recreatie en toerisme Notitie fietsnetwerk Overbetuwe Ruimte voor de 12+ jeugd Overbetuwse sportakkoord Nota uitgangspunten sportbeleid Routekaart duurzaam Overbetuwe

• • • • • • • • • •

In bijlage 8.4 staat een inhoudelijke beschrijving van de gebruikte beleidsstukken en onderzoeken.

1 2 3

14

Beleidsschouw Openbare Ruimte, Green Engineers (2018) Beleidsrapportage Openbare Ruimte, Buitengewoon (2019) Beleidsonderzoek Dorpsprofielen, Dimensus (2019)

Tevredenheid met leefomgeving 2.5. In aanloop naar dit IKP OR is door de gemeente Overbetuwe per kern een inventarisatie3 gemaakt van de tevredenheid van inwoners met betrekking tot hun leefomgeving. Inwoners gaven te kennen dat ze zeer tevreden zijn over het wonen in de buurt, de woonomgeving en de leefbaarheid in de buurt. De gemiddelde rapportcijfers liggen rond de 8 en zijn vergelijkbaar met de rest van Nederland. Kortom, Overbetuwe is een aantrekkelijke en krachtige gemeente en scoort goed op de verschillende ranglijsten. Samenvatting van de rapporten, de inwoners van Overbetuwe: voelen zich veilig; vinden het onderhoud van goed niveau; zijn tevreden over de inrichting; zijn te spreken over de economische kansen.

• • • •

2.6. Beleving van de openbare ruimte Tijdens het IKP OR hebben we input opgehaald bij inwoners en ondernemers over belangrijke thema’s, wensen en verbeteringen voor de openbare ruimte. In bijlagen 8.2 en 8.3 staat meer informatie over het participatietraject en de uitkomsten.

•

Inwoners waarderen en zijn tevreden met:

•

•

•

• • • •

de natuur en met name parken binnen en buiten de bebouwde kom en het buitengebied. Park Lingezegen wordt door 40% van de respondenten genoemd als voorbeeld van een prettige plek, en ook het gebied rondom Hemmen wordt vaak genoemd (15%); de verzorgde openbare ruimte, met name het groenonderhoud; de mogelijkheden en voorzieningen om te recreëren, fietsen en wandelen in het buitengebied; de ruimte die de natuur op veel plekken krijgt; de aandacht voor de biodiversiteit (zoals minder maaien, meer bloemrijke bermen en de natuur zijn gang laten gaan).

Inwoners ergeren zich aan: • zwerfafval en hondenpoep; • afval naast containers. Verbeteringen en aanbevelingen voor de openbare ruimte zijn vooral: • het groen behouden en waar mogelijk vergroenen; • goed onderhoud (blijven) uitvoeren; • meer ruimte voor de natuur en biodiversiteit; • meer en betere mogelijkheden voor spelen en bewegen; • beter parkeren in de woonwijken; • betere fietsveiligheid in de dorpscentra. Wat vinden ondernemers belangrijk voor de openbare ruimte? Ondernemers zijn redelijk tevreden over de winkelgebieden en bedrijventerreinen, maar zien een aantal verbeterpunten en kwaliteiten:

•

• • •

het dorpse karakter wordt gewaardeerd, maar ondernemers willen meer aandacht voor beleving, aantrekkelijkheid en levendigheid van centra, onder andere door te vergroenen; fietsers en voetgangers moeten meer aandacht krijgen, onder andere door hen meer ruimte te geven, meer oversteekplaatsen en rustpunten te realiseren; een goede bereikbaarheid (voor alle modaliteiten) en een hoog onderhoudsniveau blijft belangrijk voor de winkelgebieden. ondernemers vinden de bedrijventerreinen over het algemeen redelijk aantrekkelijk; ondernemers zijn tevreden met het onderhoud van wegen maar vinden dat er vaker gemaaid mag worden; zwerfafval is een grote ergernis en maakt de omgeving onaantrekkelijk. op sommige plekken is de wens om wandelroutes aan te leggen.

CONCLUSIE In de Omgevingsvisie Overbetuwe 2040 worden tal van maatschappelijke opgaven benoemd waarbij de oplossing voor een groot deel in de openbare ruimte moet worden gezocht. De ambities van dit IKP OR sluiten dan ook aan bij de Omgevingsvisie Overbetuwe 2040 en zijn niet strijdig met ander beleid. Vanaf 2022, bij invoering van de Omgevingswet, kan er binnen de openbare ruimte beter programmatisch gewerkt worden. Dit biedt kansen om een programma Openbare Ruimte te introduceren. Inwoners zijn tevreden met hun buurt en leefomgeving. De natuur en groot groengebieden worden zeer gewaardeerd. Aandachtspunten en verbeterpunten zijn er voor het onderhoud (met name zwerfafval), de belevingswaarde en de toegankelijkheid voor fietsers en voetgangers. Een beleidsrapportage uit 2019 van het dagelijks onderhoud laat zien dat de kwaliteit in het dagelijks beheer onder het afgesproken niveau zit. Het te lang accepteren van deze afwijkingen kan leiden tot grotere noodzakelijke ingrepen voor herstel en daarmee ook een achterstand op de technische kwaliteit. 15

16

3. VISIE OP KWALITATIEVE OPENBARE RUIMTE Hoe zorgen we voor een beheerbare, aantrekkelijke en toekomstbestendige openbare ruimte? In onderstaande paragrafen worden een viertal hoofdthema’s besproken die de kern van dit rapport vormen. Aan de hand van deze thema’s werken we aan een openbare ruimte die bijdraagt aan het behouden en realiseren van een prettige leefomgeving voor alle inwoners van onze gemeente. 3.1. Gebruik en functie staan centraal Kwaliteit van de openbare ruimte is voor ons veel meer dan een mooie inrichting en verzorgd en netjes onderhoud. De openbare ruimte heeft naast een technische functie, ook een belangrijke sociale functie. De openbare ruimte moet zo goed mogelijk aansluiten bij wat mensen buiten willen doen. De openbare ruimte faciliteert mensen om bijvoorbeeld te ontmoeten en te sporten. Denk aan zitmogelijkheden in een park, verblijfskwaliteit aan het water en beweegroutes zo ver mogelijk van gemotoriseerd verkeer. Het is ons doel om aantrekkelijke plekken te maken waar verschillende gebruikers graag verblijven en zich fijn door verplaatsen. Verschillen per functiegebied Daarom is het belangrijk om te kijken naar het gewenste en noodzakelijke gebruik. Uiteraard kan dat verschillen per gebied. Op onze bedrijventerreinen staat werken/ondernemen centraal en in het buitengebied ligt de nadruk op het agrarisch gebruik, natuur, landschap en recreatie.

In woonwijken ligt het zwaartepunt bijvoorbeeld ook op het spelen, bewegen en ontmoeten voor alle leeftijden. Dit verschil in functie en gebruik leidt tot andere keuzes voor de inrichting en het onderhoud van de openbare ruimte. Uiteindelijk is gekozen voor zeven verschillende functiegebieden. De keuze voor deze functiegebieden wordt in hoofdstuk 5 besproken.

Figuur 4: In het buitengebied staat agrarisch gebruik, recreëren, landschap en de natuur centraal

3.2. Bijdragen aan maatschappelijke opgaven We zien dat de druk op onze openbare ruimte toeneemt. Grote maatschappelijke opgaven als wateroverlast bij hevige regenbuien, hittestress op warme zomerse dagen, de circulaire economie, obesitas en vergrijzing vragen om een integrale aanpak waarbij de openbare ruimte een belangrijke rol speelt. Onder veel van deze ambities liggen al bestaande beleidsuitgangspunten. We streven een slimme combinatie van doelen en middelen na tussen dit beleid en het voorliggende nieuwe beleid om zo “1+1=3” te bereiken. Deze opgaven en beleidsdomeinen moeten in samenhang met elkaar worden gezien. Een toekomstbestendige openbare ruimte draagt bij aan het oplossen van de grote maatschappelijke uitdagingen en daarbij zoeken we constant naar multifunctionaliteit. Het opslaan van regenwater via een wadi kunnen we combineren met een speel- en/of natuurfunctie. Bij het kiezen van beplanting in dorpscentra kunnen we kiezen voor mooie planten, maar ook voor mooie planten die insecten aantrekken. 17

• • • • • •

Identiteit Gezond en inclusief Klimaatadaptatie WAAROM DEZE BROCHURE? Biodiversiteit De openbare ruimte is het bindmiddel in onze samenleving. Het vormt de basis Duurzaam circulair voor het openbaren leven. Het is de plek waar mensen elkaar ontmoeten, naar Veilig hun werk gaan, spelen, sporten en ont-

spannen. Het beheer van de openbare ruimte is daarmee één van de belangrijkste werkterreinen van de gemeente. Het belang wordt nog groter als we de openbare ruimte gaan zien als middel om andere maatschappelijke uitdagingen aan te pakken.

De werkzaamheden van de leden van de NVRD en Stadswerk spelen zich af in het fysieke domein. Van oorsprong in het afval- en groenbeheer, maar ook steeds meer in het integraal beheer van de openbare ruimte. We bevinden ons nu in een overgangsfase waarin het besef groeit dat de openbare ruimte een cruciale rol kan spelen bij talloze maatschappelijke uitdagingen. In deze transitie is er meer aandacht voor een overkoepelende visie op de openbare ruimte waarbij het gebruik en de gebruiker centraal staan. Hierdoor verschuift de focus van schoon-heel-veilig als doel naar het realiseren van een waarFiguur 6: Vervangingskansen in de devolle leefomgeving met school-heelveilig als middel. Bloemenbuurt, Heteren

warmtenet, bieden veel kansen. Kansen om buurten direct in te richten op een manier die bijdraagt aan opgaven op het gebied van klimaatadaptatie door bijvoorbeeld te vergroenen. Kortom, de investeringen die we toch moeten doen rond vervangingen van de openbare ruimte of andere externe opgaven zoals een warmtenet, bieden kansen om de ambities gericht in te vullen. Dit IKP OR, inclusief het uitvoeringshoofdstuk, biedt samenhang in de maatregelen die we nemen en de inrichtingskeuzes die we maken.

Geef meerwaarde door functies in de openbare ruimte te stapelen Voorbeeld: Parkeervak

Deze ambities in combinatie met uitgangspunten worden verder toegelicht in hoofdstuk 4. Met deze brochure tonen we de waarde

het belang van slim beheer aan. We 3.3. enVervangingskansen laten zien aan welke maatschappelijke Tegelijkertijd zijnvan)delen van opgaven (beheer de openbare ruimtede openbare én waar kansen liggen voor de ruimte bijdraagt toe aan vervanging. De inrichting sector. van de openbare ruimte heeft geen oneindige levensduur; technisch, noch HET MOMENT IS NÚ maatschappelijk. Het kan zijn Thema’s dat de als hittestress, wateroverlast, circulaire economie en biodiversiteit inrichting te oud, versleten, kapot of staan momenteel stuk voor stuk hoog op de agenda. Gedegen beheer draagt bij onveilig is. Maar ook veranderende aan het oplossen van deze grote maatuitdagingen. maatschappelijke wensen en schappelijke groei van de Sterker nog, slim beheer is noodzakelijk om veel van dorpen als geheel leiden tot een vraagtetot de doelstellingen behalen. Tegelijkertijd zijn grote delen van de infrastructuur, vervanging om nieuwe functies en gebruik woningen, beplantingen en andere delen mogelijk te maken. En tot slot verandert ook onze smaak, de inrichting van 30, 40 of 50 jaar geleden wordt nu soms te sober, gedateerd, ouderwets en onaantrekkelijk HET BELANG VOOR DE BEHEERDER Door met beheer van de openbare ruimte de mogelijkheid in eigen ‘achtertuin’ te gevonden.

experimenteren met het verbinden van aan te haken bij maatschappelijk belangrijke thema’s stijgt de maatschappelijk en bestuurlijke relevantie van de beheerder. Hierdoor komen budgetten minder snel onder druk te staan, heeft de beheerder de mogelijkheid zelf zaken te agenderen en de kans om vroeg in het besluitvormingsproces als volwaardige gesprekspartner mee te praten.

maatschappelijke thema’s. Tenslotte hebben ze de verantwoordelijkheid voor het onderhoud en de vervanging van stedelijke systemen van water, tot groen, grondstoffen en energie en daarmee de know-how, middelen en uitvoeringskracht om succesvolle pilots op te schalen.

Stadsbeheerders hebben een unieke positie. Ze zijn dagelijks actief in de buitenruimte en fungeren zo als de ogen

Voor publieke bedrijven biedt de taakverbreding naar beheer en de verbinding met andere beleidsterreinen de mogelijk-

van de fysieke leefomgeving die in de naoorlogse periode zijn gebouwd nu aan vervanging toe. Dit is daarom hét moment om de verbinding te zoeken tussen de inrichting en het beheer van de openbare ruimte en de maatschappelijke opgaven op andere beleidsterreinen. Het is zaak als beheerder deze kansen met beide handen aan te grijpen.

Zo bieden ze meerwaarde voor hun aandeelhouders, onderscheiden ze zich van de markt en, in een maatschappij waar steeds minder afval zal vrijkomen, zorgen ze voor continuïteit en bedrijfszekerheid. Gemeenten hebben de kans om de aandacht te verschuiven van het dagelijkse fysieke beheer naar daadwerkelijke regie over de grote stedelijke uitdagingen.

Vernieuwing vraagt investeringsbudgetten, maar biedt ook veel kansen om opgaven te koppelen. Buurten waar grote ingrepen plaatsvinden, zoals het vernieuwen van een weg of een riolering of het aanleggen van een 18

PARKEERVAK

BIJDRAGE AAN

Parkeren

Mobiliteit en toegankelijkheid

+ geen varkensrug, scherpe hoeken

Efficiënt beheer

++ waterdoorlatende verharding

Klimaatadaptatie

+++ verharding van secundaire grondstoffen

Circulaire economie

++++ laadpaal elektrische auto

Energietransitie

+++++ voldoende verlichting

Veiligheid

++++++ beplanting

Biodiversiteit

+++++++ adoptie/zelfbeheer

Participatie en zelfbeheer

++++++++ bomen planten voor gezonde lucht

Gezondheid

+++++++++ inzet van mensen met afstand tot de arbeidsmarkt

Inclusieve samenleving

++++++++++ parkeren verplaatsen naar rand van de stad

Verstedelijking en krimp

Figuur 5: Hoe een parkeervak meerdere functies kan hebben (Bron: Stadswerk)

NVRD en Vereniging Stadswerk Nederland hebben deze brochure samen

ties: Het Lab ontwerp + advies

Parkeervakken kunnen bijdragen aan efficiënter beheer en klimaatadaptatie (zie figuur 5). Kortom, we blijven zoeken naar meerwaarde bij elke ingreep. In dit IKP OR beschrijven we per gebied met accenten in hoeverre er per maatschappelijke opgave ‘quick wins’ te boeken zijn. Op basis van de Omgevingsvisie zijn de volgende ambities tot stand gekomen:

3.4. Samen met onze inwoners en ondernemers We werken aan de uitdagingen samen met onze inwoners en ondernemers. Inwoners en ondernemers kunnen en willen steeds vaker eigen keuzes maken over onderwerpen die de leefbaarheid in hun eigen straat of buurt raken. Door een grotere betrokkenheid van inwoners en ondernemers wordt de sociale binding verstevigd en kunnen we tot betere plannen komen om een hogere kwaliteit te bereiken voor de openbare ruimte. Wij omarmen actief burgerschap en doen een beroep op de inbreng en creativiteit van inwoners en ondernemers om mee te denken over de inrichting en het beheer van openbare ruimte. Zij kennen tenslotte hun wijk, dorp of bedrijventerrein het beste en met hun ideeën en steun kunnen we betere ontwerpen maken en mensen enthousiasmeren om ook zelf aan de slag te gaan. 3.5 Raakvlakken met de openbare ruimte De nieuwe opgaven voor de openbare ruimte vragen om een andere samenwerking tussen inwoners, ondernemers en de gemeente. De opgaven liggen namelijk niet alleen in de publieke ruimte, maar ook op het private terrein. De gemeente kan bewoners en ondernemers stimuleren om ook mee te doen. Een voorbeeld is het klimaatbestendig maken van de dorpscentra, waarbij ook maatregelen op private terreinen noodzakelijk zijn om de doelen te halen.

Denk dan aan het tegengaan van het ‘verstenen’ van particuliere terreinen of het overtuigen van inwoners en ondernemers om te stoppen met het toepassen van chemische middelen, om te kiezen voor het aanleggen van groene gevels en daken en het afkoppelen en infiltreren van hemelwater op eigen terrein. Zeker als zij verantwoordelijkheid nemen en in hun leefomgeving bij willen dragen aan thema’s die ten goede komen aan de (duurzame) toekomst en het collectief (rolinvulling Omgevingsvisie, in lijn met zorgplicht Omgevingswet). De grootste effecten worden bereikt als we samenwerken en als we gebruik maken van de creativiteit en ideeën van inwoners en ondernemers.

CONCLUSIE Kwaliteit van de openbare ruimte is voor ons veel meer dan een mooie inrichting en verzorgd en netjes onderhoud. In totaal hanteren we vier hoofdprincipes in onze visie om te zorgen voor een beheerbare, aantrekkelijke en toekomstbestendige openbare ruimte: 1. De openbare ruimte moet zo goed mogelijk aansluiten bij wat mensen buiten willen doen. Het gewenste gebruik staat centraal. 2. De openbare ruimte draagt op tal van manieren bij aan maatschappelijke opgaven. We proberen deze maatschappelijke opgaven zoveel mogelijk te koppelen en we zetten in op multifunctionaliteit. 3. Noodzakelijke vervangingen bieden grote kansen voor verbetering van de openbare ruimte. 4. Samen met inwoners en ondernemers werken we vanuit het IKP OR aan een verdere uitwerking via beheerplannen en we stimuleren onze inwoners en ondernemers invulling te geven aan hun zorgplicht voor de leefomgeving, onder andere door hen (waar mogelijk) een bijdrage te laten leveren aan opgaven op het private terrein.

19

20

4. AMBITIES EN UITGANGSPUNTEN We zien grote kansen om met de openbare ruimte bij te dragen aan maatschappelijke opgaven. Aan de hand van ambities formuleren we ontwikkelingen en beschrijven we de kansen in de openbare ruimte om een bijdrage te leveren aan de opgaven. Op basis van de Omgevingsvisie gaan we uit van de volgende zes ambities: 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Identiteit Gezond en inclusief Klimaatadaptatie Biodiversiteit Duurzaam en circulair Veilig

Per ambitie is beschreven of er een link is met bestaand beleid en welke wensen en behoeften er uit het participatietraject komen. 4.1. Identiteit Elk dorp in de gemeente Overbetuwe heeft zijn eigen ontstaansgeschiedenis met elementen en structuren die nog te herkennen zijn in de openbare ruimte. Vasthouden aan deze elementen versterkt de herkenbaarheid en verbondenheid van inwoners met het dorp en de gemeente. Naast deze historische identiteit ontleent een functiegebied ook identiteit aan kenmerkende functies en een kenmerkende inrichting waarmee een gebied aantrekkelijker en onderscheidend wordt. Nieuwe (grootschalige) ontwikkelingen mogen niet leiden tot het afzwakken van kenmerkende karakteristieke eigenschappen. Met de inrichting van de openbare ruimte versterken we de historische structuren en accentueren we bestaande historische en unieke elementen. Vooral in het buitengebied en langs de hoofdstructuur zijn karakteristieke landschapselementen volop te zien terwijl in de centra en bij de OV-knooppunten wordt gewerkt aan identiteit door te werken aan aantrekkelijkheid en onderscheidenheid.

Figuur 7: Karakter en identiteit van gemeente Overbetuwe

Ook onze inwoners en dorpsraden zien dat juist in de dorpscentra kansen liggen. In de woonwijken en bedrijventerreinen is de identiteit van de openbare ruimte van minder groot belang en hoeft minder te worden vastgehouden aan de huidige uitstraling en identiteit. Gezond en inclusief 4.2. De openbare ruimte stimuleert gezond gedrag zoals bewegen en ontmoeten en beschermt tegen negatieve invloeden zoals luchtvervuiling en geluidsoverlast. Dat kan op tal van manieren. Verschillende wetenschappelijke onderzoeken hebben aangetoond dat mensen die gebruik kunnen maken van een (groene) openbare ruimte minder gezondheidsproblemen hebben en bij ziekte sneller opknappen. Een inclusieve openbare ruimte is toegankelijk voor verschillende groepen in de samenleving. In het participatietraject geven inwoners en dorpsraden aan dat ze graag meer groen en meer natuurlijke speelaanleidingen willen. Inwoners en dorpsraden geven ook aan dat de openbare ruimte vooral in woonwijken, parken en het buitengebied een functie moet hebben gericht op spelen, bewegen en ontmoeten. 21

Vanuit de gemeente zetten we vooral in woonwijken in op trends en nieuwe vormen van gebruik in de openbare ruimte. Uitgangspunten: • De behoefte om te sporten groeit. Als gemeente faciliteren we dat door openbare sport- en speelaanleidingen te maken en beweegrondes aan te leggen vanuit de woonwijken die in verbinding staan met het buitengebied. • Op bedrijventerreinen verbeteren we de faciliteiten om te wandelen via (informele) wandelpaden. • We kiezen voor meer natuurlijk en avontuurlijk spelen door het aanleggen van natuurlijke speelaanleidingen en combineren dit met gevarieerde formele speelruimtes. • We werken aan inclusieve openbare ruimten door ouderen en mensen met een handicap te faciliteren via ontmoetingsplekken, voldoende zitplekken langs belangrijke wandelroutes en met veilige en comfortabele wandelpaden. 72% van de respondenten wil in de woonwijken liever meer ruimte voor groen dan voor parkeren.

77% van de respondenten wil in de dorpscentra liever meer ruimte voor voetgangers dan voor parkeren.

COVID-19 Elke pandemie in de geschiedenis biedt lessen voor een gezonde leefomgeving, en dat is nu niet anders. In de COVID-19-crisis zijn we meer aangewezen op onze directe woonomgeving. Veel mensen ontdekken hoe belangrijk een veilige, sociale, groene en toegankelijke woonomgeving is. Voor jong en oud, gezond en kwetsbaar. Voor een ommetje, een boodschap en als plek om te sporten en te bewegen. We ervaren door het coronavirus het belang van sociale ontmoeting in de openbare ruimte. Hoe kan onze directe omgeving ontmoeting met anderen blijvend faciliteren? Het vraagt een publieke ruimte en de juiste voorzieningen die hiertoe uitnodigen, voor iedereen. Het COVID-19-virus kan een katalysator worden om nog harder te werken aan een gezonde fysieke leefomgeving waarin ruimte is om te sporten, te ontspannen en elkaar veilig te ontmoeten. 22

4.3. Klimaatadaptatie Hoe richten we onze openbare ruimte zo in dat de negatieve effecten van klimaatverandering worden bestreden. Een klimaatadaptieve openbare ruimte zet in op:

• • • •

het terugdringen van wateroverlast bij piekbuien; het verminderen van droogte in lange warme periodes; het beperken van hittestress in de bebouwde gebieden; daarbij zoeken we naar mogelijkheden om de inwoners te laten profiteren van de voordelen die klimaatverandering biedt (kwaliteit).

In Overbetuwe is onder andere hittestress en wateroverlast een belangrijk onderwerp in stenige dorpscentra en op bedrijventerreinen. Door deze gebieden meer te vergroenen en meer grote bomen te plaatsen, kunnen we in de openbare ruimte effecten van hitte en wateroverlast verminderen. We kunnen deze problematiek echter niet alleen oplossen. Daarvoor is hulp nodig van inwoners en het bedrijfsleven. Door de bewustwording voor klimaatadaptatie te vergroten kunnen de problemen met wateroverlast (en ook hitte/droogte) gezamenlijk aangepakt worden. Een groot deel van het verhard oppervlak in de dorpen (tuinen, platte daken) en bedrijventerreinen is namelijk in privaat eigendom. Ook in het participatietraject zien verschillende groepen het belang van het bestrijden van hittestress en wateroverlast, maar geven hier voor alle gebieden gemiddelde prioriteit aan. Belangrijke uitganspunten voor ons zijn:

• • •

Bij elke ruimtelijke ontwikkeling worden de mogelijkheden voor klimaatadaptatie afgewogen. Zowel vanuit gemeentelijk perspectief voor de openbare ruimte, als voor particulieren en private partijen. Waterberging en buffering van (hemel)water moet zichtbaar zijn in de openbare ruimte en samengaan met het versterken van de landschappelijke karakteristiek en ecologische potentie. Vanuit de gemeente worden initiatieven opgezet om inwoners, ondernemers en organisaties te stimuleren ook bij te dragen aan klimaatadaptatie.

In de openbare ruimte liggen veel mogelijkheden om op verschillende schaalniveaus biodiversiteit te vergroten. Dat kan met behulp van bijvoorbeeld bloemrijke bermen, vroegbloeiende bollen en laatbloeiers voor insecten, bijvriendelijke eenjarige bloemmengsels en oeverbeplanting. Voldoende variatie in het assortiment zorgt ervoor dat verspreiding van ziektes en plagen wordt belemmerd. Kinderen en bewoners maken we meer bewust van het belang van biodiversiteit. Biodiversiteit vergroten we als volgt:

• Figuur 8: Hittestresskaart gemeente Overbetuwe (links) en Elst (rechts) (bron: hittestress.nu).

4.4. Biodiversiteit Door verscheidenheid in soorten en leefgebieden en genetische variatie binnen soorten ontstaat biodiversiteit. Gebleken is dat de biodiversiteit in het stedelijk gebied tegenwoordig gemiddeld hoger is dan de biodiversiteit in het agrarisch gebied. In het participatietraject is duidelijk naar voren gekomen dat een groot deel van onze inwoners wil dat in de openbare ruimte volop wordt ingezet op het stimuleren van de biodiversiteit. Voor het buitengebied (92%), parken (84%), maar ook voor woongebieden (58%) geven mensen aan dat biodiversiteit een belangrijke functie is die de openbare ruimte vervult. Dit is ook te zien in de keuze voor inrichtingselementen waarin veel mensen kiezen voor groene parkeervakken, wilde bermen en groen verkiezen boven parkeren. 92% van de respondenten vindt biodiversiteit een belangrijk thema voor het buitengebied. 87% van de respondenten wil liever groene stoepen dan brede (stenige) stoepen in de woonwijken

• •

•

We kiezen vooral voor bloeiende en vruchtdragende beplanting zodat niet alleen mensen maar ook dieren (insecten, vogels, etc.) profiteren van het openbaar groen. We zetten in op het verbeteren van de ecologische verbindingen van de woonwijken met het buitengebied door het aanleggen van bijenlinten en het ecologisch onderhouden van bermen. Inwoners en ondernemers stimuleren we om een bijdrage te leveren door insectenhotels en vogelkastjes op te hangen en in overleg met agrariërs kunnen we bermen op een ecologische manier onderhouden of bloemrijke akkerranden creëren. Het gedachtegoed van Tiny Forests gaan we in het buitengebied op de oeverwal vormgeven door de aanleg van grotere duurzame bospercelen. Tiny Forest Een Tiny Forest is een tijdelijk dichtbegroeid, inheems bos ter grootte van een tennisbaan. Een Tiny Forest is niet alleen een prettige plek voor vlinders, vogels, bijen en kleine zoogdieren, maar ook voor mensen. Kinderen leren in het buitenlokaal over de Nederlandse natuur en buurtbewoners ontmoeten elkaar op een prettige en gezonde plek. Een Tiny Forest stimuleert biodiversiteit, brengt natuurbeleving dichterbij, vergroot de waterbergingscapaciteit, verbetert de luchtkwaliteit, en gaat hittestress tegen. Tot slot heeft een bos een positief effect op de gezondheid: meer natuur in de buurt kan zorgen voor minder stress en stressgerelateerde klachten.

In Overbetuwe is over het algemeen meer ruimte dan in steden. We kiezen ervoor om de ruimte in het buitengebied te benutten om duurzaam bos aan te leggen en daardoor meer resultaat te boeken. 23

4.5. Duurzaam en circulair Steeds meer gemeenten streven naar een duurzame, circulaire en energieopwekkende openbare ruimte. Hiermee kunnen we een bijdrage leveren aan het terugdringen van de CO2-uitstoot en de wegwerpeconomie tegengaan. Denk aan het hergebruiken van snoeiafval, gerecyclede bankjes en het uitvoeren van werkzaamheden met elektrische apparatuur. In het participatietraject is dit thema niet genoemd als een van de thema’s met prioriteit, maar in de Omgevingsvisie staat de ambitie beschreven om als gemeente een stimulerende rolinvulling te kiezen op dit gebied. Ook door de kerngroep is deze ambitie nogmaals benadrukt. Het is onze taak om mensen in de openbare ruimte te inspireren, om ze na te laten denken over duurzaamheid en het goede voorbeeld te geven. Niet alleen op grote schaal, maar ook met kleine ingrepen en innovaties. We zetten in op duurzaamheid en circulariteit door:

• • •

op plekken waar veel mensen komen zoveel mogelijk te werken met circulaire materialen (op plekken als rustpunten, centra en OVknooppunten); bij de aanleg en herinrichting van de openbare ruimte zoveel mogelijk de combinatie te zoeken van duurzaamheid en functionaliteit; het onderhoud van de openbare ruimte verder te verduurzamen door middel van de inzet van duurzame apparatuur, middelen en methodes.

4.6. Veilig Een succesvolle openbare ruimte is veilig. Dat wordt ook beaamd in het participatietraject door onze inwoners en ondernemers. Tegelijkertijd voelen onze inwoners zich relatief veilig ten opzichte van andere gemeenten zoals blijkt uit de dorpsprofielen. De inrichting is hiervoor van groot belang. Inrichting en beheer van de openbare ruimte beïnvloedt ons gedrag bewust en onbewust. Een dorpsstraat met gevaarlijke verkeerssituaties kan ervoor zorgen dat plekken in het centrum vermeden worden. Een bedrijventerrein met veel rommel en vandalisme kan leiden tot minder sociaal gedrag en ervoor zorgen dat de omgeving als minder aantrekkelijk wordt ervaren. Soms geeft de openbare ruimte een onprettig gevoel, door bijvoorbeeld achterstanden in het onderhoud, blinde muren of zichtbaar vandalisme. 24

Een veilige openbare ruimte is vaak ook een autoluwe openbare ruimte, iets wat veel inwoners in de enquête aangeven als wenselijk. Uitgangspunt is dat bij de inrichting en beheer van de openbare ruimte rekening wordt gehouden met het aspect veiligheid en het gevoel van veiligheid (sociale veiligheid). 82% van de respondenten vindt schoon, heel en veilig een belangrijk thema voor de bedrijventerreinen.

CONCLUSIE In het vorige beleidsplan regelden we hoe de openbare ruimte in stand moest worden gehouden en op welk kwaliteitsniveau. In dit plan wordt voor het eerst opgeschreven dat de openbare ruimte om meer vraagt dan alleen goed beheer. Aandacht voor de belangrijke functies van de openbare ruimte in de bijdrage aan maatschappelijke opgaven van de gemeente is minstens zo belangrijk. Vanuit zes thema’s (identiteit, gezond en inclusief, klimaatadaptatie, biodiversiteit, duurzaam en circulair, veilig) is beschreven hoe de openbare ruimte bijdraagt aan een prettige fysieke leefomgeving. In het volgende hoofdstuk wordt op basis van deze ambities per functiegebied een differentiatie gemaakt met behulp van lichte en sterke accenten. Op sommige gebieden liggen namelijk meer kansen en behoeften dan in andere.

25

• 5. FUNCTIEPROFIELEN PER FUNCTIEGEBIED De gemeente Overbetuwe is in dit plan opgedeeld in zeven verschillende functiegebieden. De functiegebieden verschillen alle in gebruik en inrichting. Dit vraagt per functiegebied om een specifiek beheer, een andere participatie-aanpak en eigen ambities. Per functiegebied is daarom een functieprofiel gemaakt (zie paragraaf 5.7). Voor elk functiegebied geldt dat het gebruik wezenlijk verschilt. Op OV-knooppunten moeten mensen snel de weg kunnen vinden, tijdelijk kunnen verblijven in afwachting van de trein en mensen kunnen ophalen en afzetten. In parken daarentegen ligt de focus op prettig wandelen, sporten en ontspannen. Dit zijn de functiegebieden: • Dorpscentra en lokale voorzieningen • Woongebieden • Buitengebied • Bedrijventerreinen • Groot groengebieden • Hoofdstructuur • OV-knooppunten De begrenzing van de functiegebieden is niet statisch. Ontwikkelingen kunnen vragen om aanpassing van de begrenzingen. Zo kan, als het centrumproject “Hart van Heteren” gerealiseerd is, het gewenst zijn de begrenzing aan te passen. Opbouw functieprofielen De functieprofielen zijn opgebouwd volgens een vast stramien in de volgorde: • kenmerken en gebruik; • inrichtingskenmerken; • participatiekansen; • beheer; • ambitiebladen; • conclusie en inspiratiebeelden. 26

Hieronder wordt toegelicht waarom de functieprofielen deze elementen bevatten. 5.1. Kenmerken en gebruik Het is ons doel om aantrekkelijke plekken te maken waar verschillende gebruikers graag verblijven en zich fijn door verplaatsen. We willen dat de openbare ruimte zo goed mogelijk aansluit bij wat mensen buiten willen doen. Om dat doel te bereiken, beschrijven we de kenmerken en gebruik van de openbare ruimte per functiegebied. 5.2. Inrichtingskenmerken Door het gebruik te beschrijven, wordt het mogelijk om te bepalen welke inrichtingskenmerken er aanwezig zouden moeten zijn. Hoe kunnen we als gemeente een bijdrage leveren aan het stimuleren van het gewenste gebruik met onze inrichting? In het buitengebied willen gebruikers bijvoorbeeld graag recreëren, dan moeten er faciliteiten zijn die recreatie stimuleren en aangenaam maken. Denk aan voldoende rustplekken met picknicktafels, heldere bewegwijzering en veilige fietspaden door aantrekkelijke gebieden. 5.3. Participatiekansen De openbare ruimte maken we samen met onze inwoners en ondernemers. Er gebeurt al veel in de gemeente en dat wordt beschreven in de functieprofielen, maar in elk functieprofiel gaan we ook dieper in op de kansen die er liggen om participatie te stimuleren. Wat willen we zelf blijven onderhouden en waar liggen kansen om onze inwoners en ondernemers nog meer te betrekken bij de openbare ruimte?

5.4. Beheer Het onderhoud heeft invloed op de kwaliteit van de openbare ruimte. Het onderhoud wordt uitgevoerd op basis van beeldkwaliteit waarbij wordt gewerkt met behulp van herkenbare foto’s en eisen aan de hand van kwaliteitshandboeken en beeldbestekken. Dit maakt het mogelijk om belanghebbenden binnen en buiten de organisatie beter te informeren over de doelstellingen en de resultaten van de verschillende beheermaatregelen. De landelijke standaard voor beeldkwaliteitsniveaus en bijbehorende beeldmeetlatten zijn opgenomen in de Kwaliteitscatalogus openbare ruimte 2018 van CROW. A+ is hierbij het hoogste niveau en D het laagste. Wanneer we in de gebiedsanalyses spreken over BIO+, dan werken we niet volgens de CROW-normen, maar staat de biodiversiteit voorop en niet beeldkwaliteit (zie kader). Via beheermaatregelen kunnen we sturen op deze kwaliteiten. Het beheer van bomen vindt plaats op basis van het Handboek bomen. Het bomenonderhoud is technisch en valt daarmee buiten de CROW-beeldkwaliteit. BIO+ In het onderhoud kunnen we als gemeente keuzes maken met het oog op het versterken van biodiversiteit. Binnen CROW-beeldkwaliteit komt deze vorm van beheren uit op D-niveau. Wanneer we in de gebiedsanalyses spreken over BIO+, dan werken we niet volgens de CROW-normen, maar staat de biodiversiteit voorop en niet beeldkwaliteit.

Het gaat dan bijvoorbeeld om ander beheer voor het creëren van bloemrijke bermen, oeverbeplanting, zoombeplanting, nest- en schuilgelegenheden onder andere voor vogels, egels en insecten en recyclen van voedingsstoffen en verbeteren van bodemkwaliteit door het laten liggen van blad. Geen onderdeel van BIO+ is het vergroten van biodiversiteit door het aanpassen van de inrichting of toevoegen van elementen aan de inrichting denk bijvoorbeeld aan bloembollen, nestkasten, insectenhotels, verlagingen in bermen, water laten afstromen naar gras of beplantingsvakken. BIO+ gaat uitsluitend om beheermaatregelen die een positieve invloed hebben op het vergroten van de biodiversiteit.

5.5. Ambitieblad In 2019 is onze Omgevingsvisie Overbetuwe 2040 vastgesteld in aanloop naar de officiële invoering van de Omgevingswet in 2022. Deze visie is niet vrijblijvend en de ambities zijn bedoeld om te realiseren. Het is een leidraad voor het handelen voor de gemeente. In de Omgevingsvisie worden tal van maatschappelijke opgaven benoemd waarbij de oplossing voor een groot deel in de openbare ruimte moet worden gezocht. In dit IKP OR worden zes ambities benoemd op basis van de Omgevingsvisie: • Identiteit • Gezond en inclusief • Klimaatadaptatie • Biodiversiteit • Duurzaam en circulair • Veilig Alle ambities zijn belangrijk, maar in sommige functiegebieden zijn de mogelijkheden beperkt. Per functiegebied en per thema maken we dan ook een keuze voor het accent (licht, gemiddeld of sterk) en beschrijven we waar we op in gaan zetten.

•

•

Licht accent ( ): Wanneer een licht accent wordt toegekend zijn er geen grote kansen in termen van ruimtelijke mogelijkheden om de openbare ruimte op die ambitie te verbeteren, is het weinig benoemd in het participatieproces en wordt het in ander beleid niet of nauwelijks beschreven. Er wordt daarom niet proactief op ingezet. Bij toekomstige ontwikkelingen kijken we wel altijd welke mogelijkheden er zijn om maatregelen in te passen per ambitie. Maatregelen hoeven daarbij niet altijd zichtbaar te zijn in de openbare ruimte. Als er geen noodzaak is om maatregelen te nemen, kan de openbare ruimte op een standaard wijze worden ingericht. Gemiddeld accent ( ): Wanneer een gemiddeld accent wordt toegekend liggen er mogelijkheden voor de openbare ruimte om die ambitie te verbeteren en is het in het participatieproces gemiddeld belangrijk gevonden door de inwoners. Bij ambities met een gemiddeld accent wordt er proactief gekeken of er quick wins te behalen zijn die 27

•

niet duur zijn. Bij nieuwe ontwikkelingen worden er ingrepen gedaan die bijdragen aan het verbeteren van de ambitie. Afhankelijk van de kansen kunnen dat veel of weinig ingrepen zijn. Sterk accent ( ): Bij een sterk accent zijn er veel mogelijkheden en quick wins, is er een sterke behoefte vanuit inwoners, dorpsraden en ondernemers en is er ook veel ambitie vanuit de gemeente. In die functiegebieden wordt actief gezocht naar mogelijkheden om maatregelen toe te passen, ook als hier bijvoorbeeld nog geen directe aanknopingspunten zijn vanuit een vervangingsopgave. Bij nieuwe ontwikkelingen worden er altijd maatregelen meegenomen voor dit thema en de maatregelen worden zoveel mogelijk zichtbaar in de openbare ruimte aangebracht.

De keuze voor de accenten draagt bij aan een op te stellen afwegingskader voor de meerjarenprogrammering en helpt om per kern het gesprek aan te gaan over de gezmanelijke ambities. 5.6. Conclusies en inspiratiebeelden De functieprofielen eindigen met een samenvatting van de kwaliteitsbijstelling en inspiratiebeelden. Wat gaan we anders doen ten opzichte van het huidige Kwaliteitsplan beheer openbare ruimte uit 2010? Hoe verandert het onderhoud en op welke ambities zetten we extra in? De functieprofielen worden verder toegelicht met inspiratiebeelden van mogelijke ingrepen in de openbare ruimte. Deze beelden maken het visueel en begrijpelijk voor een ieder. 5.7 Functieprofielen In de komende paragrafen leest u per functiegebied het uitgewerkte functieprofiel. 5.7.1 Dorpscentra en lokale voorzieningen 5.7.2 Woongebieden 5.7.3 Buitengebied 5.7.4 Bedrijventerreinen 5.7.5 Groot groengebieden 5.7.6 Hoofdstructuur 5.7.7 OV-knooppunten 28