Eindrapport BMC_Arbeidsmigranten in Oudewater 30 november 2023.pdf

Ze willen zich wel inschrijven in de gemeente, maar daarvoor heeft hij zijn geboorteakte nodig uit Polen en dat is nogal ingewikkeld. Mareks droom is om boten te bouwen. Hij wil de scheepsbouw in. Dat deed hij ook in Polen. Hij wordt beperkt door zijn psychische problemen, en wil daar graag voor geholpen worden. Hij heeft weinig motivatie om te doen wat goed voor hem is, en wat hij leuk vindt om te doen, verandert steeds.

4.2 Werken Conclusies Werken ●

Er werken ongeveer 140 arbeidsmigranten in Oudewater. Dit aantal wordt beïnvloed door

| 34 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

● ● ● ●

seizoensinvloeden en keuzes van individuele ondernemingen. Het aantal arbeidsmigranten dat wordt ingezet kan sterk variëren, afhankelijk van de vraag Werkgevers hebben structureel behoefte aan arbeidsmigranten Werkgevers geven aan lastig met de gemeente Oudewater samen te werken Werk is een regionale aangelegenheid Arbeidsmigranten zijn over het algemeen tevreden met hun werk

Met betrekking tot het thema Werken stelde de gemeente Oudewater de volgende vragen: 1. Hoeveel arbeidsmigranten werken in de gemeente Oudewater? 2. Wat zijn in onze gemeente de grootste partijen die optreden als uitzendbureau? Hoeveel arbeidsmigranten hebben ze aan het werk? 3. Wat zijn in onze gemeente de grootste partijen die optreden als inlener? Hoeveel arbeidsmigranten hebben ze aan het werk? 4. In hoeverre zijn arbeidsmigranten die in Oudewater gehuisvest zijn ook daadwerkelijk werkzaam in Oudewater?

1, 2 en 3. Er werken ongeveer 120 arbeidsmigranten in Oudewater. Dit aantal wordt beïnvloed door seizoensinvloeden en keuzes van individuele ondernemingen. Eerder onderzoek10 (zie Decisio en ABU) heeft laten zien dat arbeidsmigranten vooral werkzaam zijn in de volgende branches:

10

KBA Nijmegen, 2021

| 35 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Wij hebben bij de KvK gegevens opgevraagd van ondernemingen: ● met meer dan tien personen in dienst; ● gevestigd in de gemeente Oudewater; ● actief in hierboven genoemde sectoren. Al deze bedrijven hebben wij telefonisch en via e-mail benaderd. Op basis hiervan komen wij tot het inzicht dat er 3 ondernemingen zijn waar veel arbeidsmigranten werken. Dit betreft Brandenburg vlees met ongeveer 60 arbeidsmigranten, B&V Techniek met ongeveer 25 tot 30 arbeidsmigranten en Umia met ongeveer 20 medewerkers. Daarnaast zijn er meerdere ondernemingen met een (zeer beperkt) aantal arbeidsmigranten in dienst. Dit betreft onder meer Van Lieshout keukens en Hoogenboom Boeren Zuivel. Op basis van deze benadering constateren we dat er op dit moment ongeveer 140 arbeidsmigranten in Oudewater werken.

| 36 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Het huidige Westfort in Montfoort heeft haar voormalige locatie (Lunenburg Vlees) in Oudewater nog in eigendom. Deze locatie is momenteel niet in gebruik. Westfort houdt deze achter de hand als uitwijk- of overlooplocatie. Als deze locatie weer in gebruik wordt genomen, zouden daar potentieel 200 arbeidsmigranten kunnen werken. We hebben contact gehad (interview of per e-mail) met de volgende uitzendbureaus die actief zijn in Oudewater: DVO, SRS, Upforce, Dave Detachering, Baanland, Otto Workforce, Workstead en Covebo. Het valt op dat lang niet alle uitzenders die arbeidsmigranten in Oudewater huisvesten ook arbeidsmigranten aan het werk hebben in Oudewater (bijvoorbeeld SRS). Het omgekeerde komt ook voor; we hebben meerdere uitzendbureaus gesproken die wel arbeidsmigranten in Oudewater aan het werk hebben, die elders wonen (bijvoorbeeld Otto Workforce). Alle uitzenders geven aan dat de hoeveelheid arbeidsmigranten (sterk) kan variëren, afhankelijk van de vraag. In totaal geven de uitzendbureaus tijdens het onderzoek aan ongeveer 100 arbeidsmigranten aan het werk te hebben in Oudewater. Otto Workforce en Workstead lijken de grootste spelers (wat betreft werkgelegenheid) in Oudewater te zijn.

Uitzendbureaus die wij niet gesproken hebben maar die mogelijk actief zijn in Oudewater of de regio (op basis van interviews met werkgevers): Groene Hart Service, NestrX, Teamflex, Logistic Force, Olympia, Balans, Jex, Jobshift.

4. Er wonen meer arbeidsmigranten in Oudewater dan dat er werken. Er is een beperkte overlap tussen werken en wonen. Er zijn enkele historische banden tussen werkgevers en arbeidsmigranten. Deze zijn echter niet ‘heilig’; bedrijven komen en gaan. Westfort had vroeger een grote locatie (Lunenburg Vlees) in Oudewater. Als gevolg hiervan zijn veel arbeidsmigranten in Oudewater komen wonen. Westfort is echter naar Montfoort verhuisd, de arbeidsmigranten bleven in Oudewater wonen. DVO vestigt veel arbeidsmigranten in Oudewater, maar het bedrijf zelf zit niet in Oudewater. De dynamiek rond werken (bepaald door onder meer seizoensinvloeden, conjunctuur, vraag en aanbod) is heel anders dan de dynamiek rond wonen (die sterk door algehele schaarste wordt gedomineerd). Het zijn twee aparte markten. Uitzendbureaus bedienen beide markten: arbeidsmigranten moeten werken en wonen. Naast de offertevragen, zijn er enkele bevindingen rond het thema werk die in het kader van dit onderzoek ook belangrijk zijn gebleken:

| 37 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Werkgevers hebben structureel behoefte aan arbeidsmigranten Uit het onderzoek wordt het landelijke beeld bevestigd dat werkgevers structureel behoefte hebben aan arbeidsmigranten. Zoals hierboven beschreven, is de arbeidsmarkt structureel krap. Bovendien vervullen arbeidsmigranten banen die niet in trek zijn bij Nederlandse werknemers, zoals in de vlees- of afvalindustrie. Veel uitzenders en werkgevers zoeken daarom in het buitenland naar werknemers die hier langer blijven. Zij zetten in op mid en long stay. Uitzendbureaus werven actief in Oost-Europese landen. Meerdere uitzendbureaus hebben hiertoe zelf afdelingen in Oost-Europa opgezet.

Werkgevers geven aan lastig met de gemeente Oudewater samen te werken Een deel van de betreffende ondernemers voelt zich door de gemeente niet serieus genomen. Zij geven aan in het verleden meerdere plannen te hebben ingediend om de aanwezigheid van arbeidsmigranten in de gemeente te verbeteren, waar de gemeente naar hun zeggen niet op in is gegaan. Dit heeft geleid tot desinvesteringen, het gebrek aan vertrouwen gevoed en de lust om te investeren in samenwerking met de gemeente doen afnemen. Ze geven aan dat het ook in hun (bedrijfs)belang is om een goede woon- en werksituatie te creëren voor arbeidsmigranten in Oudewater, zie ook het punt hierboven. Zij zijn bereid om samen te werken, mits de overheid ook echt wil samenwerken (dus: samen beslissen, niet alleen consulteren en informeren), en daarbij transparant en stabiel is (langdurig hetzelfde beleid blijft voeren).

Werk is een regionale aangelegenheid We weten nu dat er meer mensen in Oudewater wonen dan er werken. Arbeidsmigranten wisselen met regelmaat van baan om verschillende redenen. Ze werken hoofdzakelijk via uitzendbureaus, en hun inzet is flexibel. Sommige bedrijven geven aan de ene week met meer arbeidsmigranten te werken dan de andere, afhankelijk van hoeveel werk er beschikbaar is. Arbeidsmigranten die in Oudewater wonen geven aan te werken in vrijwel alle omliggende gemeenten, van Gouda tot IJsselstein en van Lopik tot Bodegraven. Andersom horen we van een uitzender dat mensen in Alphen aan den Rijn wonen en in Oudewater werken. Er is veel arbeidsmobiliteit in de regio: mensen wonen als het even kan op dezelfde plek en hebben bij wisselende werkgevers in de regio werk.

| 38 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Arbeidsmigranten zijn over het algemeen tevreden met hun werk De meeste arbeidsmigranten komen om te werken, en ze zijn bereid hard te werken en veel uren te maken. Ze geven aan tevreden te zijn met hun werk. Als ze gevraagd worden waar ze minder tevreden over zijn, dan gaat dat in eerste instantie om de woonomstandigheden, en soms over het uitzendbureau. Vrijwel niemand klaagt over het werk dat ze doen, de omstandigheden waarin dat gebeurt of de manier waarop ze behandeld worden.

Antoni We zijn uitgenodigd om binnen te komen door Antoni. Hij deed niet open toen we aanbelden, maar door het raam heen hebben we hem toch kunnen overtuigen om met ons in gesprek te gaan. Eenmaal binnen in de keuken blijkt hij een spraakwaterval te zijn. Antoni is een Poolse man van 33 jaar. Hij woont met vijf anderen in een huis, onder wie twee vrouwen. Hij woont sinds één jaar in Nederland, en in Oudewater. Hij vindt het fijn om in Oudewater te wonen, want alles is dichtbij. Via een vriend is hij in Oudewater terechtgekomen. Die heeft hem in contact gebracht met een uitzendbureau. Hij is blij met het huis en met het uitzendbureau, want zij regelen alles voor hem. Hij heeft goede arbeidsvoorwaarden, vindt hij zelf, en er is genoeg werk. Hij werkt in de bouw in een gemeente in de buurt. Zwaar werk, maar hij is niet naar Nederland gekomen om licht werk te doen. Hij wil veel werken, en veel geld verdienen, dat is de reden dat hij naar Nederland gekomen is. Hij heeft in Polen drie kinderen. Die ziet hij als hij tussentijds terug is voor vakantie. En ze videobellen heel veel. In Oudewater heeft hij veel contact met andere Polen, ook mensen die hij kent uit zijn thuisland. Via via halen ze elkaar naar Nederland. Hij is niet ingeschreven bij de gemeente; hij lijkt ook niet van de mogelijkheid gehoord te hebben. Contact met de gemeente heeft hij niet, en is ook niet nodig.

Er zijn geen problemen, en als ze er wel zijn dan lossen ze die onderling op, of doet het uitzendbureau dat. Heeft hij weleens gemerkt dat er overlast is, veroorzaakt door arbeidsmigranten? Hij reageert er laconiek op,

| 39 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Oudewater is een dorp met oude mensen, dat is anders dan in de stad. Er wordt sneller overlast ervaren. Soms hebben ze muziek op staan, maar die zetten ze dan weer zachter. Zelf ervaart hij dat niet als vervelend, maar als bijzaak. In zijn vrije tijd belt hij met de kinderen, of is hij te vinden in de ‘gym’ die ze zelf gemaakt hebben in het huis. Aan zijn spierballen te zien is hij daar vaak te vinden. Dawid Dawid woont bij Antoni in huis. Hij is een ander type, verlegen en minder spraakzaam. Toen we hem op straat tegenkwamen wilde hij niet in gesprek, maar nu toch wel, mondjesmaat. Hij is in Nederland sinds 2014-2015, via zijn broer. En sinds januari van dit jaar in Oudewater, werkzaam via een uitzendbureau. Zij betalen beter. In Polen heeft hij een zoon van 10 jaar. Hij gaat regelmatig terug. Maar het liefst wil hij dat zijn zoon hier komt wonen zodra hij klaar is met de basisschool. Het is beter in Nederland voor hem, meer kansen. Maar het zal lastig voor hem zijn, om hier naar school te gaan en de taal te leren. Dawid werkt normaal gesproken in een kaasfabriek. Hij draait zware kazen om, van 60 à 80 kilo. Het werk ligt nu even stil, dus rijdt hij voor het uitzendbureau mensen rond in een busje, naar hun werk in de ochtend en aan het eind van de middag haalt hij ze weer op. Ook Dawid ervaart geen problemen.

Hij is blij in Oudewater, blij met het huis waar hij woont, en blij met het uitzendbureau. Zuzanna Zuzanna woont bij Antoni en Dawid in huis, samen met haar vriend. Ze is 22 jaar en werkt ook via hetzelfde uitzendbureau. Ze scant medische artikelen voor huisdieren in een magazijn. Dit doet ze in Oudewater, op Tappersheul. Via het uitzendbureau volgt ze lessen Nederlands. Ze heeft al drie certificaten. Ze wil heel graag in Nederland blijven. Haar moeder en schoonmoeder wonen en werken ook in Oudewater.

| 40 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

4.3 Samenleven

Conclusies Samenleven ● Inwoners van Oudewater merken dat de stad is veranderd. ● Er is, op enkele gevallen na, geen sprake van integratie. ● Een klein deel van de bevolking heeft een gevoel van onveiligheid. ● Er zijn geen voorzieningen die arbeidsmigranten ondersteunen om te integreren.

Met betrekking tot het thema Samenleven stelde de gemeente Oudewater de volgende deelvragen: 1. In hoeverre integreren arbeidsmigranten in de Oudewaterse samenleving? 2. Hoelang blijven arbeidsmigranten gemiddeld wonen en werken in Oudewater? Is daar een categorisering in aan te brengen? 3. In hoeverre maken arbeidsmigranten gebruik van sociale voorzieningen? Welke sociale voorzieningen worden vaak gebruikt? 4. Weten arbeidsmigranten de gemeente en andere instanties te vinden bij problemen? Vraag 2 is al beantwoord in paragraaf 4.1, bij de beantwoording van vraag 7.

Inwoners van Oudewater merken dat de stad is veranderd Veruit de meeste personen die wij in de stad hebben gesproken, is het opgevallen dat de stad de afgelopen jaren is veranderd. De toename van het aantal arbeidsmigranten wordt daarbij vaak als een van de redenen genoemd. Iedereen lijkt daar begrip voor te hebben; arbeidsmigranten zijn nodig in onze economie en deze mensen moeten ook ergens leven. Over het algemeen hebben mensen hier geen problemen mee.

| 41 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

1. Er is, op enkele gevallen na, geen sprake van integratie Het valt op dat arbeidsmigranten en de Oudewaterse bevolking langs elkaar heen leven. We zijn op een enkel geval na geen situaties tegengekomen waarin arbeidsmigranten en de Oudewaterse inwoners samen optrekken. Op sommige adressen hebben buren een relatie opgebouwd. Dit lukt goed als arbeidsmigranten langer verblijven in de specifieke woningen. We horen vaker dat buren wel geprobeerd hebben een relatie op te bouwen met hun buren-arbeidsmigrant, maar dat dit niet goed lukte. De betreffende arbeidsmigranten gingen positief op de uitnodiging in, maar door de hoge omloopsnelheid van de arbeidsmigranten heeft dat niet geleid tot duurzame relaties. Men leeft langs elkaar heen. We zijn geen inspanningen vanuit de overheid of in de sociale basis tegengekomen die erop gericht zijn om integratie tot stand te laten komen.

Gevoel van onveiligheid Er is een (beperkte) groep inwoners die aangeeft zich onveilig te voelen bij de aanwezigheid van de arbeidsmigranten. Men geeft aan dat het bedreigend kan overkomen wanneer meerdere Pools sprekende mannen in de openbare ruimte samenkomen. Elementen die genoemd worden zijn: luid (Pools) spreken, vrouwen aanspreken, alcohol drinken in het openbaar. Bij doorvragen naar concrete incidenten waarbij grenzen overschreden worden, wordt duidelijk dat het vaak om een gevoel van onveiligheid gaat, maar dat er weinig daadwerkelijke incidenten zijn. Hoewel de materialiteit van deze overlast laag is, neemt dit natuurlijk niet het gevoel van onveiligheid weg. In de relatief kleine stad die Oudewater is, kan de overlast daardoor in verhouding omvangrijk lijken.

3 en 4. Er zijn geen voorzieningen die arbeidsmigranten ondersteunen om te integreren Uit onze gesprekken met arbeidsmigranten komt naar voren dat zij hun weg naar de (gemeentelijke) voorzieningen (Stadskantoor, Stadsteam Oudewater) op een enkeling na niet weten te vinden. Voor vrijwel alle ondersteuning zoals bijvoorbeeld van een huisarts, psycholoog of maatschappelijke ondersteuning zijn zij vaak volledig afhankelijk van het uitzendbureau waar zij voor werken. Meerdere uitzendbureaus hebben hiertoe zogenoemde 'jobcoaches' in dienst. Het valt hierbij op dat arbeidsmigranten de uitzendbureaus vaak niet vertrouwen. We zijn ook enkele onregelmatigheden tegengekomen in de relatie tussen uitzendbureau en arbeidsmigrant. Tegelijkertijd zijn er ook meerdere voorbeelden genoemd waarbij jobcoaches heel succesvol zijn in het begeleiden van arbeidsmigranten om hun weg in Oudewater te vinden. Zij reageren snel en efficiënt op klachten of ongewenste situaties.

| 42 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Arbeidsmigranten die bewust ervoor kiezen om in Nederland te blijven en de ‘reis’ om Nederlander te worden verder bewandelen, leren de taal, zoeken een eigen woning, een eigen huisarts et cetera. Zoals in hoofdstuk 3 beschreven is dit voor velen een ‘survival of the fittest’.

Roza Roza (46 jaar) is twee jaar geleden naar Nederland gekomen om bij haar familie te zijn. Haar man en twee kinderen wonen en werken al in Nederland. Sinds één jaar huren ze een woning in het centrum van Oudewater. Daarvoor hebben ze in Haastrecht gewoond. Op dit moment is alleen haar man ingeschreven. De rest van de familie nog niet. Haar man heeft een eigen bouwbedrijf (installeren deuren en hekken). Hij werkt samen met zijn zoon door heel Nederland. Haar dochter werkt via een uitzendbureau in Utrecht. Zijzelf werkt ook via een uitzendbureau in Woerden. Roza woont met plezier in Oudewater. Ze is samen met haar gezin en alles is lekker dichtbij. In Haastrecht woonde ze met meerdere mensen en dat vond ze niet prettig. Ze raakte daar snel geïrriteerd als het over schoonmaken ging. Nu wonen ze alleen en dat maakt veel goed. Op een gegeven moment wil ze terug naar Polen. Zelf denkt ze dat ze hier ongeveer vijf jaar blijft. Ze mist haar moeder en haar andere familie. Ze belt elke dag met moeder en haar neefje. Ze is tevreden over het uitzendbureau. Ze betalen op tijd en als er iets is, kan ze altijd terecht. Ze werkt in een magazijn in Woerden als productiemedewerkster. Roza is blij met haar werk. Niet te zwaar en alleen ochtenddienst. Voordat ze hier is gekomen heeft ze ook bij andere bedrijven gewerkt waar het niet altijd makkelijk was.

| 43 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

4.4 Openbare Orde en Veiligheid

Conclusies Openbare Orde en Veiligheid ● Overlast lijkt niet te groeien, wel te intensiveren. ● Eén derde van de meldingen gaat over criminaliteit door arbeidsmigranten. ● Bij het grootste deel van de incidenten is de arbeidsmigrant (ook) slachtoffer. ● Overlast is een relatief begrip; afwijkingen t.o.v. wat iemand gewend is, kan ook als overlast worden ervaren. ● De leefomstandigheden van arbeidsmigranten zijn de belangrijkste reden in hoe de overlast veroorzaakt wordt. ● Arbeidsmigranten die hier kort verblijven (short stay), hebben weinig aandacht voor de omgeving waar ze in verblijven. Dit lijkt een belangrijke basis te zijn voor vermeende ‘overlast’.

Met betrekking tot het thema openbare orde en veiligheid (OOV) geven we antwoord op de volgende vraag: Wat is de betekenis van meldingen, incidenten en signalen met betrekking tot de openbare orde en veiligheid rond arbeidsmigranten? Er zijn enkele personen binnen de OOV en VTH (Vergunning Toezicht en Handhaving) in Oudewater die zicht hebben op een aantal incidenten waar arbeidsmigranten bij betrokken zijn. De ernst van incidenten varieert van enkele concrete harde misdrijven tot signalen van overlast. Er zijn de afgelopen twee jaar een aantal ernstige incidenten geweest, waaronder een steekpartij met dodelijke afloop in 2022. Openbare orde en veiligheid in relatie tot een specifieke bevolkingsgroep (arbeidsmigranten in dit geval) is geen gemakkelijk thema. Er wordt door handhaving, toezicht en politie niet geregistreerd op nationaliteit of etniciteit – met goede redenen. De vraag hoeveel meldingen, incidenten en signalen daadwerkelijk toe te wijzen zijn aan arbeidsmigranten die wonen en/of werken in de gemeente Oudewater is daarmee lastig te beantwoorden.

| 44 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Analyse van de door gemeente en politie gemelde incidenten Met de gemeente (OOV en VTH) en de politie hebben we gesproken over de verschillende incidenten op het gebied van overlast en criminaliteit die de afgelopen twee jaar hebben plaatsgevonden. In de analyse van de incidenten vallen de volgende punten op: ● Ongeveer een derde deel van de meldingen gaat specifiek over criminaliteit door arbeidsmigranten. ● Ongeveer een derde is overlast. ● Ongeveer een derde gaat over gevoelens van onveiligheid. ● Veel incidenten zijn niet concreet, en ook lastig concreet te maken. ● Bij het grootste deel van de incidenten zijn arbeidsmigranten in eerste instantie slachtoffer, bijvoorbeeld omdat: ○ de kwaliteit van de huisvesting onder de maat is; ○ de arbeidsmigrant in kwestie dakloos is geworden; ○ het geweld zich richt op een andere arbeidsmigrant; ○ de arbeidsmigrant in kwestie te maken heeft met drank- en/of drugsproblematiek; ○ er geen toegang is tot (geestelijke) gezondheidszorg. ● Bij meer dan de helft van de incidenten en overlast lijken huisvesters de veroorzaker van het probleem.

Overlast lijkt te intensiveren Er zijn diverse partijen binnen de gemeente en bij de politie die constateren dat het aantal gevallen van overlast waar arbeidsmigranten bij betrokken zijn niet lijkt te groeien. Daartegenover wordt gesignaleerd dat de ernst en intensiteit van de gevallen wel lijkt te verergeren. Van de meldingen die er gedaan worden zijn er dus meer gevallen van criminaliteit en overlast, hoewel het aantal meldingen zelf niet stijgt.

Overlast is een relatief begrip Er zijn verschillende redenen waarom mensen een melding doen bij de gemeente of politie. Die redenen zijn niet altijd te achterhalen, en het is belangrijk om rekening te houden met ‘ervaren overlast’, zoals eerder onder paragraaf 4.3 ook al genoemd. In een relatief kleine gemeente met een vrij homogene bevolking en een dichtbevolkt centrum, worden overlast en gevoelens van onveiligheid anders ervaren dan in een stedelijke omgeving met meer diversiteit.

| 45 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Oudewater is een gemeente met een actieve gemeenschap die, zo blijkt uit verschillende interviews, gewend is om elkaar aan te spreken en zelf problemen op te lossen. Een van de aannames die in gesprekken werd gedaan, is dat er in Oudewater minder snel gemeld wordt. Dit hebben we niet kunnen onderzoeken, maar dat een lokale cultuur invloed heeft op hoe er met incidenten en meldingen omgegaan wordt door de gemeenschap, is aannemelijk. Uit de veiligheidsmonitor (onderzoek uitgevoerd door de gemeente Oudewater in 2022) komt naar voren dat een deel van de mensen (9,3%) die de enquête heeft ingevuld zich onveiliger voelt door de aanwezigheid van arbeidsmigranten (ruim genomen, soms gaat het over ‘buitenlanders’, ‘nieuwkomers’, of ‘niet-Nederlands sprekende mannen’). In de rapportage wordt in algemeenheden gesproken: ‘overlast van Polen die langs de IJssel zitten en alcoholische dranken drinken’, ‘rare auto's’, of ‘arbeidsmigranten die verkeerd gedrag vertonen’. Er zijn ook andere geluiden te horen: ‘Doe wat aan de Polenhuizen! Echt belachelijk dat jullie dat toestaan, zo veel mensen in zo'n klein huisje. Vind je het gek dat ze overlast veroorzaken?!’ Er worden niet veel voorbeelden genoemd van persoonlijke ervaringen, wat het lastig maakt om de reacties te interpreteren. Het risico is etnisch te profileren.

Overlast door alcohol en drugs Uit verschillende gesprekken blijkt dat er overlast is door het gebruik van alcohol en drugs. De voornaamste reden van de overlast komt doordat het gebruik zich afspeelt in de openbare ruimte. Hierdoor wordt het vaker gesignaleerd.

Leefomstandigheden die overlast veroorzaken De leefomstandigheden van arbeidsmigranten in Oudewater (en ook op andere plekken) zijn vaak niet optimaal. Zoals beschreven in paragraaf 4.1 wonen er veel arbeidsmigranten samen in eengezinswoningen. Er is vaak weinig mogelijkheid tot terugtrekken en privacy. Op sommige plekken is er sprake van verkamering en lijken woningen niet gebruikt te worden volgens het bestemmingsplan, bouwbesluit, brandveiligheid en keurmerken. Daar wordt ook nog weinig op gehandhaafd. Dit leidt ertoe dat arbeidsmigranten de tuin of de straat op gaan. Veel arbeidsmigranten die wij bij de bankjes bij de PLUS aantroffen gaven als reden aan dat 1) de band met huisgenoten niet goed is, 2) thuis weinig privacy is en 3) bij de bankjes mensen (die elkaar kennen) elkaar hier opzoeken om een fijne tijd te hebben. Rond het onderwerp ‘misstanden’, is de grote vraag altijd wat een misstand is en wanneer deze strafbaar wordt. Daarvoor is er een groot verschil tussen ‘slecht werkgeverschap’ en ‘arbeidsuitbuiting’. Slecht werkgeverschap is in veel gevallen niet strafbaar:

| 46 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

het wetboek van strafrecht is dan niet van toepassing. Arbeidsuitbuiting is wel strafbaar. Nadere duiding van de verschillen tussen deze begrippen ligt buiten de scope van dit onderzoek. Het rapport ‘Arbeidsuitbuiting’ van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel11 uit 2021 geeft veel inzicht in dit vraagstuk.

Short stay en overlast Mensen die ergens kort verblijven, de (lokale) cultuur en gemeenschap niet kennen en weinig binding hebben, niet geïntegreerd zijn en de taal niet spreken, houden minder rekening met hun omgeving. Dit lijkt ook te spelen bij zogenaamde short stay arbeidsmigranten. Van verschillende werkgevers en uitzendbureaus hebben we gehoord dat ze de voorkeur geven aan arbeidsmigranten die langer in dienst zijn, langer ergens willen wonen, en zich zelfs in Nederland willen vestigen. Dit zijn mensen met meer loyaliteit, aan het werk en de plek waar ze wonen. Van geen enkel uitzendbureau hebben we gehoord dat er momenteel problemen rondom overlast of andere incidenten zijn met arbeidsmigranten die via hen werken en/of wonen. Als er wel problemen zijn, worden die opgelost door de organisaties zelf. Er worden geen andere partijen (gemeente, sociaal werk, ggz) ingeschakeld, behalve artsen in het geval van ziekte. Een aantal uitzendbureaus heeft jobcoaches in dienst om problemen op te lossen wanneer deze zich voordoen. FairWork (een breed gerespecteerde organisatie die moderne slavernij in Nederland bestrijdt en voorkomt) geeft aan dat er geen meldingen zijn in Oudewater over uitbuiting. Wij zijn in het onderzoek ook geen andere vormen of plekken van uitbuiting tegengekomen.

Jan Jan (59 jaar) woont al acht jaar in Nederland en hij wil graag tot zijn pensioen in Nederland blijven werken. Hij woont samen met zijn twee kinderen in een woning van het uitzendbureau. Op dit moment wonen ze met zijn drietjes, maar hij is bang dat er weer iemand bij kan komen die voor problemen zorgt. Uit ervaring weet hij dat je met sommige mensen niet makkelijk kunt wonen. Hij zou het op prijs stellen als het uitzendbureau voordat ze iemand in dienst nemen controleren of die persoon strafbare feiten heeft gepleegd, en die informatie uit Polen halen. Controle vanuit de gemeente zou volgens hem ook veel goed kunnen maken. https://www.nationaalrapporteur.nl/binaries/nationaalrapporteur/documenten/publicaties/2021/02/03/uitgelicht-arbeidsuitbuiting/Uitgelicht+Arbeidsuitbuiting.p df 11

| 47 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Ze betalen per persoon € 108 per week aan huur. Het bezoek aan de dokter moet hij aan zijn uitzendbureau terugbetalen (tussen € 20 en € 50) omdat iemand met hem is meegegaan. Zijn zoon moet de zorgverzekering terugbetalen. Het blijkt dat het uitzendbureau een bedrag van zijn salaris heeft afgeboekt, maar dat hij desondanks niet verzekerd was. Hulp vragen bij het uitzendbureau loopt ook moeizaam. Hij is niet tevreden over de manier waarop ze met mensen omgaan. Graag zou hij willen dat zijn vrouw, die in Polen is gebleven vanwege haar zieke moeder, hiernaartoe komt. Wonen in Oudewater ervaart hij als goed en rustig. Lekker dicht bij zijn werk. Hij werkt in Montfoort bij een bouwbedrijf. Nog steeds via een uitzendbureau waar hij al vijf jaar voor werkt. Het bouwbedrijf is het tweede bedrijf waar hij werkt. In Montfoort werkt hij 55 uur per week en dat vindt hij prima. Soms voelt hij op de werkvloer dat Polen en Nederlanders verschillend behandeld worden. Dat is het enige waardoor hij zich niet prettig voelt in Nederland.

H5 | Conclusies Op basis van de bevindingen die uit het onderzoek naar voren komen, presenteren we hieronder de belangrijkste conclusies. Er is een drempel bereikt. Het is tijd om samenwerking te zoeken en beleid te gaan maken. De gemeente dient zich bewust te zijn van wat ze wel en niet kan doen en waar ze partners in de samenleving voor nodig heeft. Markt en overheid moeten zich tot elkaar gaan verhouden om de problemen die er nu spelen samen op te lossen. 1. Er wonen ongeveer 325 arbeidsmigranten in Oudewater. Hoewel dit getalsmatig (veel) minder is dan sommigen inschatten, is dit voor de omvang van Oudewater een aanmerkelijk grote groep. Het betreft ongeveer 3,2 % van de bevolking. Dit percentage komen we ook in andere gemeenten tegen als het moment waarop de aanwezigheid van arbeidsmigranten begint op te vallen door misstanden en overlast. 2. Het aantal arbeidsmigranten dat in Oudewater werkt is ongeveer 140. Dit aantal kan sterk fluctueren op basis van conjunctuur, seizoen en keuzes van individuele ondernemingen.

| 48 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

3. Er is sprake van misstanden en overlast. De oorzaken van deze overlast zitten voornamelijk in: ○ huisvesting van arbeidsmigranten: ■ te veel mensen in te kleine woningen; ■ slechte woningen (naar Nederlandse maatstaven) met weinig privacy; ■ arbeidsmigranten die als gevolg hiervan ook ‘buiten de deur’ ontspanning zoeken; in de tuin, op het bankje bij de PLUS supermarkt; ■ gebruik van woningen, mogelijk in strijd met bestemmingsplan, bouwbesluit, brandveiligheid; ■ uithuiszettingen na beëindiging van arbeidsovereenkomsten. Mensen worden dakloos en gaan zwerven, stelen in verband met te weinig geld; ○ onbekend maakt onbemind: onbekende talen, onbekende gewoonten, ‘angst’ voor het onbekende; ○ enkele serieuze geweldsincidenten die zich hebben voorgedaan. Het grootstedelijke karakter van deze incidenten lijkt in Oudewater ongewoon te zijn. Het is voor ons niet vast te stellen wat de achtergrond van deze ontwikkeling is. 4. Arbeidsmigratie begint met de huidige inrichting van de stad te schuren. Er doen zich onverwachte situaties voor waar de gemeente niet op is voorbereid. Er zijn diverse misstanden aangetroffen en er is vermeende ‘overlast’ rond huisvesting en leefbaarheid. De aanwezigheid van arbeidsmigranten ‘overkomt’ de gemeente momenteel tot op zekere hoogte. 5.

De aanwezigheid van arbeidsmigranten raakt meerdere domeinen: werken, wonen, samenleven, openbare orde en veiligheid. Dit wordt nog extra versterkt doordat de betrokken ondernemers in Oudewater verschillende rollen en belangen hebben: werkgever, uitzender, huisvester. Bovendien rouleren deze posities door de aan- en verkoop van ondernemingen en vastgoed. Het resultaat hiervan is dat lang niet alles zichtbaar (te krijgen) is en alles met alles verbonden lijkt te zijn. De gemeente lijkt daardoor geen grip op dit vraagstuk te kunnen krijgen. 6. De arbeidsmigranten zelf zijn behoorlijk onzichtbaar. De gemeente kent ze niet, heeft formeel geen titel om met hen in contact te komen, want de meesten zijn niet ingeschreven in de BRP. Daarnaast zijn arbeidsmigranten vaak vanuit hun eigen cultuur zeer terughoudend als het aankomt op het vertrouwen/benaderen van de overheid. 7. De vrije keuze van woonplaats en werkgever/opdrachtgever in Europa maakt dat arbeidsmigranten naar believen kunnen komen en gaan. Gegeven het economische belang van het bedrijfsleven (vraag naar arbeidskrachten) is er een grote

| 49 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

vraag. Dit leidt tot een groot aantal uitzendbureaus en huisvesters die daarop inspelen. Het is de algemene verwachting dat het aantal arbeidsmigranten de komende jaren zal toenemen. 8. Er is een klein netwerk van ondernemers in de gemeente met een groot belang in/bij arbeidsmigranten. Door de vrijheid die deze partijen in de economische ruimte hebben, doen deze partijen in belangrijke mate waar ze zelf belang bij hebben; arbeidsmigranten werven, laten werken, huisvesten et cetera. Mede door het ontbreken van effectieve regels en handhaving voelen zij zich verregaand vrij om dit naar eigen inzicht in te richten. Sommigen zoeken hierbij bewust de randjes op. 9. Een deel van de betreffende ondernemers voelt zich door de gemeente niet serieus genomen. Zij geven aan in het verleden meerdere plannen te hebben ingediend om de aanwezigheid van arbeidsmigranten in de gemeente te verbeteren, waar de gemeente naar hun zeggen nooit op in is gegaan. Dit heeft geleid tot desinvesteringen, gebrek aan vertrouwen gevoed en de lust om te investeren in samenwerking met de gemeente doen afnemen.

H6 | Aanbevelingen 1. Investeer structureel in het kennen van alle betrokken partijen: de arbeidsmigranten zelf, de werkgevers in de gemeente, de uitzenders en huisvesters. Zorg ervoor een goed beeld te hebben van de situatie waarin betrokkenen zich bevinden, wat daar de achterliggende ‘drivers’ in zijn en hoe zich dat vertaalt in belangen en standpunten. Wat heeft wie nodig? 2. Omdat arbeidsmigratie een groot aantal beleidsdomeinen raakt, dient beleid integraal ontwikkeld te worden. Interne samenwerking van de gemeente is daarbij cruciaal. 3. Bepaal het ambitieniveau dat de gemeente na wil streven. Dit is een politieke keuze, waarbij de belangen van andere opgaven waar de gemeente ten opzichte van elkaar dienen te worden gewogen. Waar zet de gemeente capaciteit en middelen op in? Op basis van eerder onderzoek12 herkennen wij drie ambitieniveaus.

12

Arbeidsmigratie in Gelderland, Met beter begrip aan de slag, 2021

| 50 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Ambitieniveau 1: De basis op orde Op dit niveau beseft de gemeente dat er arbeidsmigranten in de gemeente aanwezig zijn. Er wordt gestuurd op het voldoen aan wet- en regelgeving, voor zover deze de gemeentelijke taken betreft. Op dit niveau is beperkte beleidsvrijheid; het gaat om het uitvoeren van wet- en regelgeving, het uitvoeren van bestaand beleid. Denk hierbij aan huisvesting op orde (passende ruimtelijke regelgeving, handhaven van bouwbesluit, vergunningen afgeven etc.), inschrijving in de BRP en ervoor zorgen dat de infrastructuur (parkeren, wegen, afval) werkend blijft. Overlast wordt door middel van handhaving bestreden. Ambitieniveau 2: Sturen op leefbaarheid en uitsluiten van excessen Niveau 2 komt bovenop niveau 1. Om niveau 2 te kunnen realiseren, moeten de bouwstenen uit niveau 1 geïmplementeerd zijn. De gemeente ziet het op dit niveau als haar taak om de leefbaarheid in de gemeente zo hoog mogelijk te houden en goede huisvesting voor arbeidsmigranten te realiseren. Daarbij wordt er ook extra ingezet op goede informatievoorziening en toegang tot voorzieningen. Daarnaast worden excessen uitgesloten binnen de gemeente. Ambitieniveau 3: Sturen op toekomstbestendigheid en samenwerken in de regio Niveau 3 komt bovenop niveau 1 en 2.

Vanuit het besef en de ambitie dat arbeidsmigranten in Oudewater zullen blijven (en dat hun aantal gaat groeien), neemt de gemeente actief de regie op de komst, het verblijf en het vertrek van arbeidsmigranten uit de gemeente. Op dit niveau worden arbeidsmigranten gezien als onmisbaar op de arbeidsmarkt, wordt er actief met het bedrijfsleven samengewerkt om arbeidsmigranten proactief te ondersteunen hun weg in de Nederlandse/Oudewaterse samenleving te vinden, en worden misstanden op het gebied van slecht werkgeverschap aangepakt. Van belang is hierbij ook de regionale samenwerking, omdat arbeidsmigratie niet bij de gemeentegrenzen van Oudewater ophoudt. Op dit niveau wordt er ook gekeken naar de lange termijn, waarbij integratie een belangrijk onderdeel is. Dit zijn de lessen die geleerd zijn naar aanleiding van de jaren ‘60, toen er veel gastarbeiders naar Nederland gehaald werden. Destijds werd er niet ingezet op integratie, omdat men verwachtte dat deze mensen weer terug zouden keren naar hun land van herkomst. Dit bleek echter niet het geval; de gezinnen van deze mensen kwamen juist deze kant op. Door het gebrek aan inzet op integratie door de overheid, ontstond een kloof tussen deze nieuwe Nederlanders en de Nederlandse samenleving, en ontstonden er tal van problemen die tot op de dag van vandaag nog weerklinken.

Er is een aantal voor- en nadelen te onderscheiden bij de keuze voor een bepaald niveau: ●

Ambitieniveau 1 is op de korte termijn een relatief goedkoop niveau. Er wordt alleen geïnvesteerd in beleid dat de

| 51 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

gemeente Oudewater wettelijk verplicht is om te voeren. Op dit niveau worden op de lange termijn wel meer kosten voorzien, omdat het vraagstuk niet integraal en toekomstbestendig wordt opgepakt. ●

Ambitieniveau 2 vraagt om een integrale aanpak en samenwerking tussen verschillende domeinen van de gemeente. Het vraagt daarnaast om een investering in de toegankelijkheid van gemeentelijke voorzieningen, actieve informatieverstrekking richting arbeidsmigranten, en een investering in de wijken en netwerken zelf om de leefbaarheid te vergroten.

●

Ambitieniveau 3 is een niveau waarin Oudewater samen met het speelveld van actoren werkt aan een toekomstbestendige aanpak. Dit is een proces met een lange adem, maar niet minder belangrijk, omdat het vraagstuk zoals gezegd niet enkel ‘van’ de gemeente Oudewater is. Het nadeel van deze grotere ambitie is dat een deel van de resultaten op de lange termijn nu investeringen vergt, die zich mogelijk niet in deze coalitieperiode/raadsperiode laten uitbetalen.

4. Zorg ervoor dat kennis van wet- en regelgeving binnen de gemeente actueel is. Er wordt door het Rijk en een scala aan organisaties veel geïnvesteerd in beleid, normen, regels en wetten. Maak hierbij gebruik van het VNG-team arbeidsmigranten. 5. Borg toegang tot ervaringskennis van andere gemeenten; er zijn veel gedetailleerde aanpakken, tips en tricks die door anderen zijn geprobeerd en verbeterd. 6. Haal in ieder geval drempels weg voor inschrijving in de BRP. Denk aan groepsinschrijvingen, formulieren in voor arbeidsmigranten toegankelijke talen, openingstijden buiten werktijden et cetera. Ga in gesprek met uitzendbureaus – wat werkt voor hen om dit proces te bespoedigen? Voor elke arbeidsmigrant die zich in de gemeente inschrijft, ontvangt de gemeente een extra uitkering uit het gemeentefonds. 7. Werk samen met ondernemers in de gemeente die belangen hebben bij arbeidsmigranten. Realiseer onderling een bovenwettelijk kader in de vorm van een convenant, waarin op basis van een gemeenschappelijke visie concrete afspraken worden gemaakt over wat partijen wederzijds van elkaar kunnen verwachten. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de realisatie van short stay waarbij bijv. 25% boven op de SNF-norm wordt toegepast, het gebruik van nachtregisters, hoe arbeidsmigranten begeleid worden om maatschappelijke voorzieningen te vinden, zich in te schrijven (en uit te schrijven)

| 52 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

bij het BRP, DigiD en zorgverzekering aan te vragen etc. Een voorbeeld van een dergelijk convenant is te vinden bij het Expertisecentrum Flexwonen13. Besef dat de private en publieke sector ook ongelijksoortige belangen hebben; ondernemingen zullen primair op winstgevendheid sturen. Overheden maken niet alleen beleid, ze worden daarbij ook gestuurd door het algemeen belang, wet- en regelgeving. Daar dienen ze ook in te handhaven. 8. Realiseer een loket voor arbeidsmigrant-gerealiseerde zaken waar arbeidsmigranten, ondernemers en inwoners met vragen en problemen terechtkunnen. Zorg ervoor dat de mensen die dit loket bemensen de Poolse taal beheersen. Werk hierin eventueel samen met omliggende gemeenten (de aan dit onderzoek verbonden onderzoekster A. Morska wordt door de gemeente Bodegraven ingezet om arbeidsmigranten ‘de weg te wijzen’ in de gemeente). 9. Gezien de druk op het centrumgebied, lijkt het verstandig om een huisvestingslocatie voor arbeidsmigranten op een andere plek te realiseren. Deze locatie zou kunnen bestaan uit bijvoorbeeld een honderdtal ‘studio’-woningen, al dan niet gedeeld. Samenwerking met huidige vastgoedeigenaren in het centrum zou ertoe moeten leiden dat short stay arbeidsmigranten die nu in het centrum verblijven naar deze locatie verhuizen, waarbij de achterblijvende woningen door andere doelgroepen kunnen worden gebruikt. 10.

Organiseer activiteiten in de sociale basis gericht op het stimuleren van integratie van arbeidsmigranten in Oudewater; publicaties (folders, boekjes) om de Oudewaterse bevolking en met name Poolse mensen elkaar(s cultuur en taal) te laten leren kennen (denk bijvoorbeeld aan een boekje over wederzijdse gebruiken, korte woordenlijstjes etc.), buurtbijeenkomsten, feestjes et cetera.

13

www.flexwonen.nl

| 53 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Colofon 30 november 2023 Classificatie

:

Openbaar

Namen adviseurs

:

Nora van der Linden Rob van Hilten Maarten IJntema Agata Morska

Projectnummer

:

PO035111

| 54 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

BMC Databankweg 26D 3821 AL Amersfoort Postbus 490 3800 AL Amersfoort (033) 496 52 00 info@bmc.nl www.bmc.nl KvK BMC Advies 32078667 IBAN NL91ABNA0504035754 BTW NL80.86.63.598 B.01

| 55 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.