Eindrapport BMC_Arbeidsmigranten in Oudewater 30 november 2023.pdf

Arbeidsmigranten in Oudewater Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Eindrapport | 30 november 2023

Partners in verbetering

Arbeidsmigranten in Oudewater Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid. Rapport Gemeente Oudewater

| 1 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Managementsamenvatting Aanleiding en opdracht Oudewater wordt, net als veel andere plaatsen in Nederland, geconfronteerd met de aanwezigheid van arbeidsmigranten. Er is sprake van diverse vormen van overlast en incidenten, waaronder een steekpartij met dodelijke afloop. De gemeente wil beleid kunnen maken en maatregelen kunnen nemen. Dit onderzoek legt daar de basis voor. In opdracht van de gemeente onderzochten wij de woon-, werk- en leefomstandigheden van arbeidsmigranten in Oudewater. Dit onderzoek betreft een kwalitatief veldonderzoek waarbij voor zover mogelijk gebruikgemaakt is van cijfermatige analyses. De diverse onderwerpen worden zo veel mogelijk in kwalitatieve zin beantwoord, onderbouwd met zogenoemde educated guesses en gekwalificeerde inschattingen.

Context Arbeidsmigranten zijn doorgaans personen uit EU-lidstaten die ongeschoold of praktijkgeschoold werk verrichten voor een loon rond het minimum. Dit omvat ook mensen van buiten Europa die via het vrij verkeer van diensten in dienst bij buitenlandse ondernemingen in Nederland werken. Arbeidsmigranten worden aangetrokken door de krappe Nederlandse arbeidsmarkt, met name voor functies die gestandaardiseerd, routinematig en relatief onveilig zijn aan de onderkant van het loongebouw en waarvoor beperkte Nederlandse arbeidskrachten beschikbaar zijn. Er zijn ongeveer 800.000 arbeidsmigranten in Nederland, voornamelijk uit EU-landen, met de grootste groepen uit Polen, Roemenië en Bulgarije. Arbeidsmigranten vormen daarmee een structureel onderdeel van de Nederlandse economie. Arbeidsmigranten verschillen qua verblijfsintenties, variërend van short stay (kort verblijf voor geldverdienen) tot mid stay (vaak met de intentie om permanent te blijven) en long stay (langdurige, zelfstandige aanwezigheid in Nederland). Veel arbeidsmigranten hebben een kwetsbare positie door lage opleiding, beperkte taalkennis en afhankelijkheid van uitzendbureaus, wat kan leiden tot uitbuiting en slechte woon- en werkomstandigheden.

| 2 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Bevindingen Wonen ● Er wonen ongeveer 325 arbeidsmigranten in de gemeente Oudewater. ● Arbeidsmigranten in de gemeente Oudewater zijn vooral afkomstig uit Polen. ● Arbeidsmigranten wonen met name in de binnenstad, op het bedrijventerrein Tappersheul en op een aantal locaties in het buitengebied. ● Een klein netwerk ondernemers in Oudewater heeft bedrijfsactiviteiten waar arbeidsmigranten een belangrijke rol in spelen, die daarmee bepalend zijn hoeveel arbeidsmigranten in de gemeente werken. ● Uitzenders met woningen in Oudewater beschikken over het SNF-keurmerk. ● Er zijn bij arbeidsmigranten regelmatig klachten over de kwaliteit van de woningen, terwijl arbeidsmigranten ook aangeven tevreden te zijn met de kwaliteit van leven in Nederland. ● Het effect van de huisvestingslocaties op de directe leefomgeving en de leefbaarheid is objectief gezien laag, wat niets zegt over het gevoel van onbehagen / onveiligheid dat ook leeft bij een kleine groep individuen. ● Een groot deel van de arbeidsmigranten in Oudewater is langer dan één jaar aanwezig en wil langdurig blijven. Veel mensen geven aan hun familie te willen halen. Ze zoeken naar zelfstandige woonruimte. Werken ● Er werken ongeveer 140 arbeidsmigranten in Oudewater. Dit aantal wordt beïnvloed door seizoensinvloeden en keuzes van individuele ondernemingen.

Het aantal arbeidsmigranten dat wordt ingezet kan sterk variëren, afhankelijk van de vraag. ● Werkgevers hebben structureel behoefte aan arbeidsmigranten. ● Er wonen meer arbeidsmigranten in Oudewater dan dat er werken. Er is een beperkte overlap tussen werken en wonen. ● Werkgevers geven aan lastig met de gemeente Oudewater samen te werken. ● Werk is een regionale aangelegenheid. ● Arbeidsmigranten zijn over het algemeen tevreden met hun werk. Samenleven ● ● ● ●

Inwoners van Oudewater merken dat de stad is veranderd. Er is, op enkele gevallen na, geen sprake van integratie. Een klein deel van de bevolking heeft een gevoel van onveiligheid. Er zijn geen voorzieningen die arbeidsmigranten ondersteunen om te integreren.

| 3 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Openbare Orde en Veiligheid ● ● ● ● ● ●

Overlast lijkt niet te groeien, wel te intensiveren. Eén derde van de meldingen gaat over criminaliteit door arbeidsmigranten. Bij het grootste deel van de incidenten is een arbeidsmigrant (ook) slachtoffer. Overlast is een relatief begrip; afwijkingen ten opzichte van wat iemand gewend is, kan ook als overlast worden ervaren. De leefomstandigheden van arbeidsmigranten zijn de belangrijkste reden waardoor de overlast veroorzaakt wordt. Arbeidsmigranten die hier kort verblijven (short stay), hebben weinig aandacht voor de omgeving waar ze in verblijven. Dit blijkt een belangrijke basis te zijn voor de ervaren overlast.

Conclusies Er is een drempel bereikt. Het is tijd om samenwerking te zoeken en beleid te gaan maken. Markt en overheid moeten zich tot elkaar gaan verhouden om de problemen die er nu spelen samen op te lossen, om zo de aanwezigheid van arbeidsmigranten in goede banen te leiden. ● ● ●

● ● ●

In Oudewater wonen ongeveer 325 arbeidsmigranten, dit is ongeveer 3,2 % van de bevolking. Daarmee is het een groep van aanmerkelijke omvang voor de stad. Er werken ongeveer 140 arbeidsmigranten in de stad. Dit aantal fluctueert afhankelijk van conjunctuur, seizoenen en keuzes van individuele ondernemers. Arbeidsmigratie is begonnen te ‘schuren’ in Oudewater. Er is een drempel bereikt. Er ontstaan onverwachte situaties (misstanden, overlast) waarop de gemeente niet is voorbereid. Er is op bepaalde plekken sprake van slechte huisvesting, te veel mensen in kleine woningen, dit leidt tot meerdere problemen in de stad. Er zijn enkele ernstige geweldsincidenten geweest. Onbekende talen en gewoonten van arbeidsmigranten leiden soms tot gevoelens van onveiligheid onder lokale bewoners. Arbeidsmigratie raakt veel verschillende domeinen zoals werk, wonen en openbare orde, en de verweven belangen van lokale ondernemers compliceren de situatie. De gemeente heeft moeite grip te krijgen op de situatie van arbeidsmigranten, die vaak onzichtbaar blijven en terughoudend zijn in het benaderen van overheidsinstanties.

| 4 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

● ● ●

De verwachting is dat het aantal arbeidsmigranten zal toenemen, gedreven door economische belangen en de behoefte aan arbeidskrachten in Nederland. Een netwerk van lokale ondernemers met belangen in arbeidsmigratie handelt vaak naar eigen inzicht, mede door gebrek aan effectieve regelgeving. Sommige ondernemers voelen zich niet serieus genomen door de gemeente, dit heeft geleid tot een gebrek aan vertrouwen en samenwerking met de gemeente.

Aanbevelingen ● ● ●

● ● ● ● ● ● ●

Investeer in het kennen van alle partijen: arbeidsmigranten, werkgevers, uitzenders en huisvesters, om hun situatie, drijfveren, belangen en behoeften te begrijpen. Ontwikkel een integraal beleid dat verschillende beleidsdomeinen raakt. Bepaal de politieke ambitie van de gemeente op het gebied van arbeidsmigratie; 1) krijg de basis op orde; 2) stuur op leefbaarheid en sluit excessen uit of 3) stuur op toekomstbestendigheid en samenwerking in de regio. Zorg dat de kennis over wet- en regelgeving actueel is en maak gebruik van het VNG-team arbeidsmigranten voor ondersteuning. Leer van andere gemeenten door ervaringskennis en bewezen aanpakken te delen. Vereenvoudig de inschrijving in het BRP van arbeidsmigranten door taalbarrières en praktische hindernissen weg te nemen. Werk samen met lokale ondernemers en creëer een convenant met concrete afspraken over de huisvesting en begeleiding van arbeidsmigranten. Realiseer een loket voor arbeidsmigrant-gerelateerde zaken, bemand door mensen die de Poolse taal spreken, en overweeg samenwerking met naburige gemeenten. Overweeg het realiseren van een short-stay huisvestingslocatie buiten het centrumgebied voor arbeidsmigranten, met als doel de leefomstandigheden in het centrum te verbeteren.

Organiseer activiteiten gericht op de integratie van arbeidsmigranten in de lokale gemeenschap, zoals het delen van culturele informatie, buurtbijeenkomsten en feesten.

| 5 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Inhoudsopgave Managementsamenvatting

2

Inhoudsopgave

6

H1 | Inleiding

7

1.1 Aanleiding

7

1.2 Vraag gemeente Oudewater

8

1.3 Reflectie op de vraag

9

1.4 Doel H2 | Onderzoeksopzet 2.1 Bronnen en respondenten H3 | Context

10 11 11 15

3.1 Wie zijn arbeidsmigranten?

15

3.2 Wat brengt arbeidsmigranten naar Nederland?

18

3.3 Door krapte op de arbeidsmarkt komen meer buitenlandse arbeidskrachten naar Nederland

22

H4 | Bevindingen

23

4.1 Wonen

23

4.2 Werken

34

4.3 Samenleven

41

4.4 Openbare Orde en Veiligheid

44

H5 | Conclusies

48

H6 | Aanbevelingen

50

Colofon

54

Dit document (inclusief eventuele bijlagen) is opgesteld door BMC en de (auteurs)rechten met betrekking tot de inhoud en het format van dit document berusten bij BMC. Dit document is uitsluitend bedoeld voor gebruik door de opdrachtgever en mag niet worden gepubliceerd of aan anderen ter beschikking worden gesteld zonder uitdrukkelijke voorafgaande toestemming van BMC.

| 6 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

H1 | Inleiding 1.1 Aanleiding Gemeente Oudewater wordt geconfronteerd met de aanwezigheid van een grote groep arbeidsmigranten. De gemeente wil graag meer zicht op deze groep om nieuw beleid te maken en maatregelen te kunnen nemen, om de situatie van arbeidsmigranten in Oudewater te verbeteren en de overlast voor inwoners te verminderen. Er zijn regelmatig overlast en incidenten. In 2022 vond er een steekpartij met dodelijke afloop plaats. Burgemeester De Vries zei hierover in de media1: ‘We zien dat er steeds meer overlast wordt ervaren door Oudewaternaren, maar tegelijkertijd weten we ook niet of we als samenleving wel goed zorgen voor arbeidsmigranten.’ Onderzoek dat Bureau Companen in samenwerking met Decisio voor de provincie Utrecht deed, geeft aan dat slechts een beperkte groep arbeidsmigranten (honderd tot tweehonderd) in de gemeente aanwezig zou zijn. Een eerste eigen inventarisatie van de gemeente leidde tot het inzicht dat er mogelijk meer dan duizend tot mogelijk twaalfhonderd arbeidsmigranten in de gemeente zouden kunnen wonen. Deze inschatting is gebaseerd op diverse signalen, zoals onder meer het gegeven dat meer dan driehonderd huizen volgens de BRP onbewoond zouden zijn, terwijl de huizen wel bewoond lijken te zijn; de druk op de woningmarkt neemt toe, terwijl de bevolking niet groeit.

Ook neemt het aantal incidenten waarbij arbeidsmigranten betrokken zijn toe. De gemeente is tot de conclusie gekomen dat ze te weinig van arbeidsmigranten in Oudewater weet. Door de toenemende hoeveelheid incidenten wil het gemeentebestuur nu snel maatregelen nemen om erger te voorkomen. Echter, zonder onderbouwd beeld van de actuele situatie kan ingrijpen mogelijk leiden tot een verslechtering van de situatie. Voordat tot actie wordt overgegaan, wil de gemeente eerst beleid maken. Daarvoor is het belangrijk een goede inventarisatie te maken van de huidige stand van zaken. Op basis van deze inventarisatie kan vervolgens beleid worden gemaakt, zodat daadwerkelijk problemen worden opgelost en het leefklimaat in Oudewater verbetert. Onderzoeksbureau BMC heeft in de periode van april 2023 tot en met september 2023 onderzoek gedaan naar de huidige situatie. Het bevindingenrapport hiervan ligt nu voor u.

RTV Utrecht 19 januari 2023 https://www.rtvutrecht.nl/nieuws/3529071/met-vergunning-voor-kamerverhuur-wil-oudewater-situatie-arbeidsmigranten-verbeteren 1

| 7 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

1.2 Vraag gemeente Oudewater Door de gemeente Oudewater werden de volgende vragen gesteld: 1. Wonen - Hoeveel arbeidsmigranten zijn in de gemeente Oudewater woonachtig? Wat zijn de oorspronkelijke thuislanden waar de arbeidsmigranten vandaan komen? A. In welke wijken en buurten zijn arbeidsmigranten in de gemeente Oudewater gehuisvest? Zijn er hoge concentraties arbeidsmigranten in bepaalde straten? Van hoeveel panden is gebruikgemaakt voor de huisvesting van arbeidsmigranten? En in hoeveel gevallen is de bewoning niet toegestaan? B. Wat zijn in onze gemeente de grootste partijen (ondernemers) die huisvesting verzorgen aan arbeidsmigranten? Hoeveel woningen/panden gebruiken deze partijen hiervoor? C. Hoe is de kwaliteit van de huisvesting van arbeidsmigranten in onze gemeente ten opzichte van erkende normering van SNF of AKF? Hebben al deze panden een woonfunctie in de verschillende bestemmingsplannen? D. Wat is het effect van de huisvestingslocaties op de directe leefomgeving en de leefbaarheid? E. Wat is de behoefte van arbeidsmigranten qua huisvesting? Hoelang heeft de arbeidsmigrant zich al gehuisvest en hoe lang zouden ze zich nog willen huisvesten? F. Hoeveel arbeidsmigranten hebben hun gezin uit het thuisland opgehaald om zich vervolgens hier in Oudewater te huisvesten? 2. Economie - Hoeveel arbeidsmigranten werken in de gemeente Oudewater? A.

Wat zijn in onze gemeente de grootste partijen die optreden als uitzendbureau? Hoeveel arbeidsmigranten hebben ze aan het werk? B. Wat zijn in onze gemeente de grootste partijen die optreden als inlener? Hoeveel arbeidsmigranten hebben ze aan het werk? C. In hoeverre zijn arbeidsmigranten die in Oudewater gehuisvest zijn ook daadwerkelijk werkzaam in Oudewater? 3. Samenleven – In hoeverre integreren arbeidsmigranten in de Oudewaterse samenleving? A. Hoelang blijven arbeidsmigranten gemiddeld wonen en werken in Oudewater? Is daar een categorisering in aan te brengen?

| 8 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

B. In hoeverre maken arbeidsmigranten gebruik van sociale voorzieningen? Welke sociale voorzieningen worden vaak gebruikt? C. Weten arbeidsmigranten de gemeente en andere instanties te vinden bij problemen? 4. Openbare orde en veiligheid A. Wat is de betekenis van meldingen, incidenten en signalen met betrekking tot de openbare orde en veiligheid rond arbeidsmigranten?

1.3 Reflectie op de vraag In de oorspronkelijke offerteaanvraag staat het specifieke verzoek om kwantitatieve informatie. Dat is begrijpelijk; kwantitatieve informatie kan een goed vertrekpunt zijn voor beleidsontwikkeling. Een van de grote uitdagingen met het in beeld krijgen van de huidige situatie met betrekking tot arbeidsmigranten is echter dat er slechts een zeer beperkt aantal formele registers is waarin zij voorkomen. Dit heeft te maken met meerdere factoren, zoals het liberale karakter van de Europese arbeidsmarkt (waarbij iedereen met een Europees paspoort tijdelijk in Nederland mag wonen en werken zonder zichzelf daarbij te registreren in de BRP). Uitzenders en huisvesters hebben commerciële belangen om gegevens niet te delen. Een deel van de uitzendbureaus en huisvesters is er om dezelfde reden op gericht om inschrijving van arbeidsmigranten in de BRP te voorkomen. De AVG legt veel beperkingen op rond privacy, waardoor het zonder toestemming vooraf zeer lastig is om gegevensbronnen met elkaar te delen. Dit gaat op voor onder andere gegevens van politie, Sociale Verzekeringsbank en Belastingdienst, telefoonverkeer, dataverkeer et cetera. Daarmee is het onmogelijk om een volledig beeld te krijgen van de kwantitatieve stand van zaken met betrekking tot arbeidsmigratie in de gemeente Oudewater.

Wij zijn deze beperking in meerdere onderzoeken tegengekomen en hebben op basis daarvan ons de vraag gesteld of het nodig is de precieze feiten te kennen om toch de situatie te kunnen verbeteren. Er is veel verloop onder arbeidsmigranten, en de huizen waarin zij wonen en de bedrijven waarvoor zij werken variëren sterk. Nog los van het feit dat het lastig is veel kwantitatieve informatie over arbeidsmigranten te verkrijgen, is het daarmee de vraag of deze informatie volledig zal zijn en van de gewenste kwaliteit. Het is onze ervaring dat het haalbaarder en praktischer is om door middel van kwalitatief onderzoek, op punten ondersteund met indicatieve cijfers, de huidige situatie voldoende te doorgronden om degelijk beleid te maken. Wij zijn met elkaar overeengekomen het onderzoek zo op te zetten dat gebruik wordt gemaakt van een viertal onderdelen:

| 9 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

1. een zo goed mogelijke telling (inschrijvingen in BRP, inventarisatie van woningen, inventarisatie van het betrokken bedrijfsleven); 2. een inventarisatie van de kennis die de inwoners van Oudewater en de gemeente zelf hebben over de aanwezigheid van arbeidsmigranten in Oudewater (waardoor casuïstiek en een gedeelte van de netwerken zichtbaar wordt); 3. een eerste verkenning van de economie rond de arbeidsmigranten door zo veel mogelijk de uitzenders, werkgevers en huisvesters die verdienen aan de inzet/aanwezigheid van arbeidsmigranten te inventariseren en kennis over hen op te doen (onder andere door deskresearch, enquêtes en persoonlijk contact); 4. in kaart brengen van het netwerk onder de arbeidsmigranten zelf, waarbij we op basis van vertrouwen en persoonlijk contact een beeld ontwikkelen van hoe hun leven nu verloopt en welke ambities en verwachtingen zij hebben met betrekking tot hun verblijf in Oudewater.

1.4 Doel Wij zijn met elkaar overeengekomen het doel van de opdracht als volgt te formuleren: ● het inventariseren van de woon-, werk- en leefomstandigheden van arbeidsmigranten in Oudewater ten behoeve van gemeentelijke beleidsvorming om: ○ misstanden in de toekomst te voorkomen; ○ de wijze waarop arbeidsmigranten in de gemeente aanwezig zijn (wonen, werken, samenleving) te verbeteren; ● een kwalitatief veldonderzoek waarbij voor zover mogelijk gebruikgemaakt wordt van cijfermatige analyses. Vragen worden zo veel mogelijk in kwalitatieve zin beantwoord, onderbouwd met zogenoemde educated guesses en gekwalificeerde inschattingen.

| 10 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

H2 | Onderzoeksopzet De aanpak van dit onderzoek bestond uit de volgende stappen:

● ● ● ● ● ● ● ●

Bij onze deskresearch hebben we ons gericht op de analyse van interne documenten en gegevens uit administraties zoals de BRP. Daarnaast hebben we meerdere documenten van buiten de gemeente doorgenomen. We hebben met zeven medewerkers uit de gemeente individuele gesprekken gevoerd. Tevens hebben we één groepsgesprek gehouden met een brede groep ambtenaren. Het veldonderzoek bestond uit een bijeenkomst met ondernemers en een serie individuele gesprekken met ondernemers, de politie, arbeidsmigranten en omwonenden. Tevens hebben we tijdens het veldonderzoek een aantal keer woningen en bedrijfspanden bezocht. Op basis van deze eerste onderzoeksronde hebben wij tussentijdse resultaten met het college van B en W van Oudewater besproken. Tijdens deze bespreking zijn enkele nadere aandachtspunten besproken. In een aanvullende ronde onderzoek hebben wij deze aandachtspunten ingevuld. Alle bevindingen zijn geanalyseerd en in deze rapportage ondergebracht.

2.1 Bronnen en respondenten Voor dit onderzoek hebben wij de volgende bronnen geraadpleegd: ● Geen tweederangsburgers, aanjaagteam arbeidsmigranten, Rijksoverheid, 2020 ● Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU) ● Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) ● Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, 2021 ● Arbeidsmigranten in de Utrechtse gemeenten, Companen & Decisio, 2021

| 11 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

● ● ● ● ● ●

Factsheet-arbeidsmigranten Utrecht, Decisio, 2022 Collegewerkprogramma 2023-2026 gemeente Oudewater Hoofdlijnenakkoord (2022 - 2026) gemeente Oudewater Bouwstenen voor de aanpak van arbeidsmigratie in Deventer, BMC, 2022 Arbeidsmigratie in Gelderland, met beter begrip aan de slag, BMC 2021 Arbeidsuitbuiting, Nationaal Rapporteur Mensenhandel, 2021

We spraken met de volgende organisaties. Bij de gemeente is bekend met welke personen we hebben gesproken. Gesprekken intern gemeente ● Veiligheid, toezicht en handhaving (VTH) ● Openbare orde en veiligheid (OOV) ● Economische zaken (EZ) ● Stuurgroep arbeidsmigranten ● College van B & W ● Bijeenkomst met 20 ambtenaren van verschillende directies Interviews instanties ● Stadsteam Oudewater ● Politie ● Stichting Barka ● Fairwork (per e-mail) Interviews uitzenders ● SRS ● DVO ● Upforce ● Dave Detachering ● Baanland

| 12 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Bevraagde uitzenders (telefonisch of per e-mail) ● Workstead ● Otto Workforce ● Covebo Interviews werkgevers ● Westfort ● Promad ● UMIA ● La Pradera Bevraagde (potentiële) werkgevers (telefonisch of per e-mail) ● A.J. van den Hoogen & Zn. B.V. ● Aannemingsbedrijf J. van der Windt B.V. ● B.V. Machinefabriek De Hollandsche IJssel ● B & V Techniek B.V. ● Bouw-en aann.bedr.van Hoorn en vander Kley BV ● Bogro Snelrewaard B.V. ● De Mediagraaf ● Constructiebedrijf Goudriaan B.V. ● Hand. & Int. Transp.ond. L.A. Verkley B.V. ● Brandenburg Vlees en Vleeswaren B.V. ● Echte Bakker John Treur B.V. ● De Bruyn Transport B.V. ● P.T.A. van Ooyen ● Loon- en Transportbedrijf Olsthoorn Vof. ● Plomp Funderingstechnieken B.V. ● Jan van Dam Transport B.V. ● Van Lieshout Keukens B.V. ● Juffermans MachineBouw B.V. ● Hoogenboom Boeren Zuivel

| 13 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

●

Jan Snel/Daiwa House

Interviews andere betrokkenen ● Meiden Garage ● Ondernemersvereniging Oudewater ● Bedrijvenvereniging Tappersheul Vitap ● PLUS supermarkt Interviews arbeidsmigranten 40 respondenten Wijkonderzoek inwoners 18 respondenten

| 14 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

H3 | Context 3.1 Wie zijn arbeidsmigranten? Vrij verkeer van werknemers en diensten aan de onderkant van de arbeidsmarkt Het begrip arbeidsmigratie is niet eenduidig gedefinieerd. Het Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten, dat onder leiding stond van de heer Emile Roemer en in 2020 het rapport ‘Geen Tweederangsburgers’2 schreef, hanteert ook geen afgebakend begrip. Dit aanjaagteam richt zich op alle arbeidsmigranten die via het vrij verkeer van werknemers of het vrij verkeer van diensten in Nederland ongeschoold of praktijkgeschoold werk doen, voor een loon dat op of iets boven het minimum ligt. In het rapport ‘Geen tweederangs burgers’ wordt de positie van arbeidsmigranten als volgt beschreven: ‘Economisch onderzoek laat zien dat arbeidsmigranten naar verwachting een structureel onderdeel vormen van de Nederlandse economie en maatschappij, zelfs in tijden van recessie. Dit heeft te maken met een mismatch op de arbeidsmarkt. Binnen bepaalde sectoren is veel vraag naar fysieke arbeid aan de onderkant van de loonschalen, maar het arbeidsaanbod in Nederland kan niet aan die vraag voldoen.

Daar springen met name uitzendbureaus op in door arbeidsmigranten uit andere Europese landen te werven.’ Er zijn momenteel ongeveer 800.000 arbeidsmigranten in Nederland, waarvan veruit de grootste groep uit de EU afkomstig is In de jaarrapportage Arbeidsmigratie 2021 van het Rijk wordt gesteld dat veruit het grootste deel van de arbeidsmigranten afkomstig is uit de EU: ‘[...] In Nederland zijn de meeste Midden- en Oost-Europese migranten afkomstig uit Polen (274.250), gevolgd door Roemenië (64.300) en Bulgarije (47.420). In totaal waren er in eind 2019 611.800 werkenden in Nederland uit de EU, waarvan 375.400 uit de EU uitbreidingslanden’. Omdat arbeidsmigranten niet direct verplicht zijn zich in te schrijven bij de BRP, is het lastig om goede inschattingen te maken over het aantal arbeidsmigranten dat nu, 2023, in Nederland aanwezig is. In totaal zou het gaan om ongeveer 800.000 mensen. Arbeidsmigranten komen en gaan. Een grote groep wil blijven. Arbeidsmigranten zijn een zeer diverse groep. Er zijn grote verschillen rond herkomstland, leeftijd, opleidingsniveau, cultuur, ambitie en persoonlijkheid. Een van de grote vragen rond deze mensen is de vraag of ze hier kort of lang zullen blijven.

2

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/10/30/tweede-advies-aanjaagteam-bescherming-arbeidsmigranten

| 15 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Sommige mensen zijn hier kort aanwezig om ‘even wat geld’ te verdienen, anderen zijn erop gericht om zich hier permanent te vestigen. Weer anderen spreken de verwachting uit om op een gegeven moment weer terug te keren naar hun thuisland. Daarmee dringt de vraag zich op hoe lang iemand als arbeidsmigrant gezien kan worden. De beste indicator hiervoor lijkt in de praktijk te zijn hoe iemand zich tijdens het in Nederland verblijven gedraagt. Dit leidt tot een vaker gebruikt onderscheid tussen short stay, mid stay en long stay: Short stay - kort hier om geld te verdienen Arbeidsmigranten in de short stay fase zijn erop gericht om hier een korte periode te blijven en geld te verdienen. Ze zijn veelal door een uitzendbureau op basis van een fase A-contract naar Nederland gehaald. Het maakt hen niet veel uit hoe ze zijn gehuisvest en of ze regelmatig moeten verhuizen. Ze hebben weinig belang om te investeren in hun leefomgeving, omdat ze niet van plan zijn een band op te bouwen. Mid stay - vaker en langer hier, vaak met als doel hier te blijven Het gebeurt vaak dat arbeidsmigranten na een eerste kennismaking met Nederland tot het inzicht komen dat Nederland een fijne plek is om te wonen en te werken. Nederland kan veel mensen al snel betere woon-, werk- en leefomstandigheden bieden dan in veel EU-toetredingslanden het geval is. Deze mensen proberen hun weg in Nederland te vinden.

Het gebeurt regelmatig dat uitzendbureaus deze ambitie tegenwerken, omdat dit hun belangen kan schaden. Veel (ondernemers achter) uitzendbureaus bieden ook huisvesting, wat een krachtig verdienmodel heeft. Daarnaast komt het helaas vaak voor dat uitzendbureaus zich als slechte werkgever gedragen om de winstgevendheid te versterken. Dit kan uitmonden in uitbuiting, waarbij arbeidsmigranten jarenlang afhankelijk blijven van uitzendbureaus en geen rechten in Nederland opbouwen. Er is weinig toezicht en handhaving; de dienst Arbeidsinspectie van het ministerie van SZW heeft slechts een zeer beperkte capaciteit3. Dit gezegd hebbende, een (groeiende) groep ondernemers, uitzenders en huisvesters is er vanuit een positieve, constructieve aanpak actief op gericht arbeidsmigranten hun weg in Nederland te laten vinden. In deze fase staan arbeidsmigranten voor de uitdaging zich ‘los te maken’ van het uitzendbureau dat hen naar Nederland haalde. Dat is, zonder ondersteuning of loket, vaak een uitdagende reis: men wordt geacht zich in te schrijven bij de gemeente, Nederlands te leren, een DigiD te krijgen, een zorgverzekering af te sluiten, zich in te schrijven bij een woningcorporatie, een zelfstandige woning te bemachtigen, en in loondienst bij een werkgever van eigen keuze te komen. Volgens sommige partijen 3

Zie ook: https://nos.nl/artikel/2493587-hardere-aanpak-malafide-uitzendbureaus-jaar-uitgesteld

| 16 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

(m.n. belangenbehartigers van arbeidsmigranten) ervaren alle arbeidsmigranten grote hobbels in deze reis, waardoor deze langer duurt, onaangenaam verloopt en soms uiteindelijk wordt opgegeven. Long stay - langdurig zelfstandig in Nederland aanwezig Een groeiende groep mensen met een Europees paspoort, afkomstig uit een ander land, met een inkomen tot modaal woont in Nederland. Veel van deze mensen hebben een reis doorgemaakt die gestart is als die van arbeidsmigrant (vroeger: gastarbeider). Sommigen daarvan hebben de Nederlandse nationaliteit verkregen, anderen niet. Wellicht denkt of droomt een deel van deze mensen erover om ‘ooit’ weer terug te keren naar het thuisland. In de praktijk nemen ze deel aan de Nederlandse samenleving. Hun leven lijkt op dat van andere Nederlanders: ze hebben een huis, meestal een baan, als er kinderen zijn, gaan die hier naar school, ze spreken Nederlands en ze hebben een band met hun omgeving. Het is niet duidelijk af te bakenen wanneer iemand longstay wordt, of blijkt te zijn.

Praktische werkdefinitie In de praktijk wordt onderstaande afbakening regelmatig gebruikt om te bepalen of iemand een arbeidsmigrant is: Iedereen die: ● via vrij verkeer van werknemers (dus: mensen met een EU-paspoort) of ● via vrij verkeer van diensten (dus: werkzaam bij bedrijven gevestigd in de EU) ● korter dan zeven jaar ● in Nederland werkzaam zijn ● in Nederland wonend zijn ● met een bruto inkomen van minder dan € 38.000,- per jaar. NB Het komt ook voor dat via het ticket van ‘vrij verkeer van diensten’ zogenoemde ‘derdelanders’ in Nederland werken. Dit betreft vaak mensen uit Azië die in dienst komen bij ondernemingen gevestigd in Oost-Europese landen. In deze landen is het vaak makkelijker dan in Nederland om een werkvisum te verkrijgen. Arbeidsmigranten in Nederland hebben een kwetsbare positie. Ze zijn vaak laagopgeleid, laaggeletterd en hebben geen kennis van de Nederlandse taal. Zij zijn in eerste instantie in hoge mate afhankelijk van het uitzendbureau dat hen naar Nederland heeft gehaald. Er zijn uitzendbureaus die paspoorten vorderen en de grenzen van wet- en regelgeving opzoeken. Daarmee hebben arbeidsmigranten een reële kans op (arbeids)uitbuiting. We komen regelmatig (ook in Oudewater) arbeidsmigranten tegen die

| 17 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

onverzekerd zijn (terwijl het uitzendbureau wel premies inhoudt op het loon). Het komt voor dat arbeidsmigranten veel meer uren werken dan waarvoor ze betaald worden, en dat er onrechtmatig allerlei onkosten worden ingehouden op het salaris. Veel arbeidsmigranten verblijven in onzekere/slechte woon- en werksituaties en daarmee is er een hogere kans op dakloosheid. Deze onzekerheid vertaalt zich in stress, wat ertoe kan leiden dat er problemen met drugs en alcohol ontstaan.4

3.2 Wat brengt arbeidsmigranten naar Nederland? De vraag naar arbeidsmigranten ontstaat door een tekort aan (passende) krachten op de Nederlandse arbeidsmarkt. De Nederlandse en Utrechtse arbeidsmarkt De ontwikkeling van het arbeidsaanbod, oftewel de beroepsbevolking, wordt bepaald door de bevolkingsgroei en de arbeidsparticipatie. De Nederlandse beroepsbevolking bestaat uit 9,3 miljoen mensen. Van hen zijn er ongeveer 378.000 (UWV, 2022) werkloos. Tegelijkertijd zijn er momenteel ruim 473.000 vacatures (UWV, 2022). De arbeidsmarkt in Utrecht is, net als in de rest van Nederland, krap tot zeer krap (UWV, 2022). Onderstaande overzichten per arbeidsmarktregio voor schaarste in technische beroepen en de sector transport en logistiek illustreren dit:

4

https://ivo.nl/kwetsbare-positie-arbeidsmigranten-eerder-ingrijpen-nodig/

| 18 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Bron: Arbeidsmarktmonitor BMC 2022

| 19 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Bron: Arbeidsmarktmonitor BMC, 2022 Deze ontwikkeling, in combinatie met de stijgende vraag naar kennis en talent voor toekomstgerichte ontwikkelingen van bedrijven, vergroot het gat tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt. Een manier om dit gat op te vullen is het aantrekken van internationaal talent.

| 20 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Vrij verkeer van personen Het recht van vrij verkeer en verblijf van personen in de EU vormt de hoeksteen van het burgerschap van de Unie, dat in 1992 bij het Verdrag van Maastricht werd ingevoerd. Het zorgt ervoor dat bewoners van de EU drie maanden in een andere EU-lidstaat mogen verblijven en werken zonder een visum aan te vragen.5 Op deze manier is een Europese arbeidsmarkt ontstaan die het mogelijk maakt om vraag en aanbod van arbeid beter op elkaar te laten aansluiten. De richtlijn is door de Nederlandse regering omgezet in nationale wetgeving (Europa Nu, 2021). Arbeidsmigratie werd na de uitbreidingen van de Europese Unie in 2004 en 2007 een steeds belangrijker motief voor Europeanen om naar Nederland te komen. In 2004 trad Polen samen met Estland, Hongarije, Letland, Litouwen, Slovenië, Slowakije en Tsjechië toe tot de Europese Unie. In 2007 zijn ook Roemenië en Bulgarije toegelaten. Daarnaast zijn er arbeidsmigranten uit Europese landen die geen lid zijn van de EU, maar wel in Nederland komen werken (Albanezen, Moldaviërs en Oekraïners). Ze zijn in dienst van ondernemingen van een ander Europees land en komen via het recht van ondernemingen om diensten binnen de EU te leveren in Nederland. Deze personen hebben geen recht op vrij verkeer van personen.

De EU probeert nog steeds om barrières voor werkenden in de EU zo veel mogelijk op te heffen, zodat het eenvoudig is om in een ander EER-land (alle EU-landen plus Liechtenstein, Noorwegen en IJsland) te werken. In de Europese pijler van sociale rechten zijn twintig rechten en beginselen opgenomen die een goedwerkende en eerlijke arbeidsmarkt en socialezekerheidsstelsels moeten bevorderen. De drie prioriteiten zijn: gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt, eerlijke arbeidsvoorwaarden, sociale bescherming en inclusie (Europa Nu, 2021). Als arbeidsmigrant uit de Europese Unie heb je in Nederland dezelfde arbeidsrechten als een Nederlandse werknemer. In de praktijk gaat dit echter nog wel eens mis. De arbeidsvoorwaarden en arbeidsomstandigheden van arbeidsmigranten zijn niet altijd goed geregeld (College voor de Rechten van de Mens, 2021). Nederland heeft arbeidsmigranten nodig Zonder arbeidsmigranten verwachten werkgevers dat ze hun productieproces moeten aanpassen, inperken of verplaatsen. Vaak zoeken werkgevers bewust naar arbeidsmigranten, omdat het aanbod van Nederlandse werknemers voor gestandaardiseerde en routinematige werkzaamheden beperkt is, vanwege de arbeidsomstandigheden (flexibiliteit) en benodigde expertise (vakmanschap, arbeidsproductiviteit) in deze functies.

Het is vastgelegd in Artikel 3, lid 2, van het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU); Artikel 21 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU); Titels IV en V VWEU; Artikel 45 van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (Europees Parlement, 2021). 5

| 21 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Bij gestandaardiseerd en routinematig werk is vooral flexibiliteit en prijs van belang en is de Nederlandse taal minder belangrijk (SEO, 2018). De inzet van arbeidsmigranten is begonnen in laagbetaalde banen waar zwaar werk te verrichten viel, waar lange werktijden golden en het werk ook maar voor een vrij korte periode beschikbaar was (zogeheten seizoensarbeid). Dit is inmiddels veranderd, omdat arbeidsmigranten tegenwoordig in veel meer sectoren werken. Wel werken ze overwegend nog in functies aan de onderkant van het loongebouw (Expertisecentrum Flexwonen, 2019).

3.3 Door krapte op de arbeidsmarkt komen meer buitenlandse arbeidskrachten naar Nederland De afgelopen decennia is de Nederlandse economie flink gegroeid, terwijl de bevolkingssamenstelling sterk is veranderd. Onderstaande figuren van het CBS geven dit duidelijk weer:

Hieruit blijkt dat de beroepsbevolking relatief kleiner is geworden, terwijl de zorgbehoefte juist is toegenomen. Recent onderzoek van het het UWV6 laat zien dat er momenteel 166 'krapteberoepen' zijn; beroepen waarvoor op de Nederlandse arbeidsmarkt (te) weinig arbeidskrachten aanwezig zijn. Dit leidt er volgens dat onderzoek toe dat ongeveer 9% van het bedrijfsleven op de internationale arbeidsmarkt arbeidskrachten werft. Deze ontwikkeling geldt voor minimaal de volgende twintig jaar. 6

https://www.werk.nl/imagesdxa/tekort-en-overschotberoepen-in-europa-bijlage_tcm95-450597.pdf

| 22 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

H4 | Bevindingen Op basis van de offerteaanvraag aangevuld met verdiepende gesprekken, hebben wij het onderzoek rond de vier onderwerpen Werken, Wonen, Samenleven en Openbare Orde en Veiligheid gegroepeerd. In onderstaande paragrafen nemen we u mee in de bevindingen. De algehele conclusies en aanbevelingen zijn in respectievelijk hoofdstuk 5 en hoofdstuk 6 te lezen.

Conclusies Wonen: ● Er wonen ongeveer 325 arbeidsmigranten in de gemeente Oudewater. ● Arbeidsmigranten in de gemeente Oudewater zijn vooral afkomstig uit Polen. ● Arbeidsmigranten wonen met name in de binnenstad, op het bedrijventerrein Tappersheul en op een aantal locaties in het buitengebied. ● Een klein netwerk ondernemers in Oudewater heeft bedrijfsactiviteiten waar arbeidsmigranten een belangrijke rol in spelen, welke daarmee bepalend zijn hoeveel arbeidsmigranten in de gemeente werken. ● Uitzenders met woningen in Oudewater beschikken over het SNF-keurmerk. ● Er zijn regelmatig klachten over de kwaliteit van de woningen, terwijl arbeidsmigranten ook aangeven tevreden te zijn met de kwaliteit van leven in Nederland. ● Het effect van de huisvestingslocaties op de directe leefomgeving en de leefbaarheid is objectief gezien laag, wat niets zegt over het gevoel van onbehagen / onveiligheid dat ook leeft bij een kleine groep individuen. ● Een groot deel van de arbeidsmigranten in Oudewater is langer dan één jaar aanwezig en wil langdurig blijven. Veel mensen geven aan hun familie te willen halen. Ze zoeken naar zelfstandige woonruimte.

4.1 Wonen Met betrekking tot het thema Wonen stelde de gemeente Oudewater de volgende vragen: 1. Hoeveel arbeidsmigranten zijn in de gemeente Oudewater woonachtig? 2. Wat zijn de oorspronkelijke thuislanden waar de arbeidsmigranten vandaan komen?

| 23 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

3. In welke wijken en buurten zijn arbeidsmigranten in de gemeente Oudewater gehuisvest? Zijn er hoge concentraties arbeidsmigranten in bepaalde straten? Van hoeveel panden is gebruikgemaakt voor de huisvesting van arbeidsmigranten? En in hoeveel gevallen is de bewoning niet toegestaan? 4. Wat zijn in onze gemeente de grootste partijen (ondernemers) die huisvesting verzorgen aan arbeidsmigranten? Hoeveel woningen/panden gebruiken deze partijen hiervoor? 5. Hoe is de kwaliteit van de huisvesting van arbeidsmigranten in onze gemeente ten opzichte van erkende normering van SNF of AKF? Hebben al deze panden een woonfunctie in de verschillende bestemmingsplannen? 6. Wat is het effect van de huisvestingslocaties op de directe leefomgeving en de leefbaarheid? 7. Wat is de behoefte van arbeidsmigranten qua huisvesting? Hoelang heeft de arbeidsmigrant zich al gehuisvest en hoe lang zouden ze zich nog willen huisvesten? 8. Hoeveel arbeidsmigranten hebben hun gezin uit het thuisland opgehaald om zich vervolgens hier in Oudewater te huisvesten? Wij beantwoorden deze vragen op de volgorde waarin ze zijn gesteld. We herhalen het kopje niet, maar vatten het antwoord als kopje samen. Om de koppeling met de vraag duidelijk te maken, wordt het nummer van de vraag herhaald.

1. Er wonen ongeveer 325 arbeidsmigranten in de gemeente Oudewater Het is de beleving van meerdere partijen dat er momenteel veel arbeidsmigranten binnen de gemeente Oudewater wonen. De vraag is gesteld hoeveel arbeidsmigranten er daadwerkelijk in de gemeente wonen. Deze vraag is niet tot op de persoon nauwkeurig te beantwoorden. De reden hiervoor is dat arbeidsmigranten niet verplicht zijn om zich in te schrijven in de gemeentelijke administratie (Basisregister Personen, BRP). Inwoners van de Europese Unie kunnen in alle aangesloten landen aanwezig zijn voor minder dan vier maanden, zonder zich in te hoeven schrijven op een huisadres in het land waar ze de facto verblijven. Verschillende onderzoeken tonen aan dat ongeveer 45% tot 55% van de arbeidsmigranten zich inschrijft in de BRP, oftewel: er zijn (ongeveer, gemiddeld) twee keer zo veel arbeidsmigranten in Nederland aanwezig als ingeschreven in het BPR. Het achterhalen van de hoeveelheid inwoners in de gemeente Oudewater is daarom een educated guess, waarbij meerdere bronnen met elkaar worden vergeleken en gecombineerd. Voor dit onderzoek hebben we: ● het aantal arbeidsmigranten bekeken dat ingeschreven staat in het BPR van de gemeente;

| 24 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

● ● ● ● ●

gebruikgemaakt van een macrostudie van bureau Decisio7 waarin kerncijfers over arbeidsmigranten in de provincie Utrecht bij elkaar worden gebracht; interviews gehouden met inwoners, arbeidsmigranten en andere betrokkenen; een analyse uitgevoerd onder huisvesters, uitzenders, werkgevers; huizen gecontroleerd; een vergelijking met de gemeente Rotterdam gemaakt.

Inschrijvingen in de BRP Bij de gemeente Oudewater waren op 1 november 2023 153 mensen ingeschreven afkomstig uit een land dat lid is van de EU, niet zijnde Nederland. De BRP registreert alleen het land van herkomst en niet wat voor werk iemand doet of hoeveel deze persoon verdient. Daarmee is het niet mogelijk om te bepalen of deze mensen ook voldoen aan het criterium om minder dan € 38.000,- per jaar te verdienen. Macrostudie van Decisio, april 2022 Bureau Decisio deed in 2022 onderzoek naar diverse kerncijfers over arbeidsmigranten in Utrecht. Uit dit onderzoek komt naar voren dat er tussen de 10 tot 100 arbeidsmigranten in de gemeente woonachtig zouden zijn. Interviews In gesprekken met ongeveer tien respondenten met informatie over arbeidsmigratie in Oudwater, worden zeer verschillende ‘inschattingen’ genoemd. Deze inschattingen lopen uiteen van 500 tot 1.500 arbeidsmigranten die in Oudewater wonen. Analyse onder uitzenders, huisvesters en werkgevers We spraken acht uitzendbureaus die actief zijn in dit gebied en zesentwintig ondernemingen met meer dan tien werknemers, gevestigd in de gemeente. Alle partijen hebben aan ons aangegeven hoeveel arbeidsmigranten bij hun weten in de gemeente wonen. Er zijn werkgevers en uitzendbureaus die woningen in eigendom hebben. Daarnaast werken partijen samen met vastgoedeigenaren.

Een analyse van deze informatie leidt tot het beeld dat er mogelijk rond de 250 tot 300 arbeidsmigranten in de gemeente gehuisvest zijn.

7

‘Arbeidsmigranten in provincie Utrecht, factsheet kerngegevens 5 april 2022’, Decisio.

| 25 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Deze cijfers zijn niet compleet. Er is een groot aantal uitzendbureaus in de regio actief en in de krappe woningmarkt is iedereen op zoek naar woningen. Daarnaast starten en staken ondernemers naar behoefte bedrijfsactiviteiten, wat kan leiden tot een onverwachte groei van de vraag naar woningen, of juist afname van deze behoefte. Gezien de krapte op de woningmarkt houden huurders en eigenaren van woningen deze zo veel mogelijk en zo lang mogelijk in bezit. Controle van huizen Van de gemeente hebben we een lijst van 73 woningen ontvangen die mogelijk (gedeeltelijk) bewoond worden door arbeidsmigranten. We hebben 80% van deze woningen optisch vanaf de buitenzijde gecontroleerd. Op basis van deze ‘schouw’, komen wij tot de conclusie dat ongeveer de helft van de woningen daadwerkelijk aan te merken is als ‘door arbeidsmigranten bewoond’. Uitgaande van bewoning door zes arbeidsmigranten per woning, komen we via deze benadering op een theoretisch aantal van ongeveer 220 arbeidsmigranten woonachtig in de gemeente. Daarnaast hebben we van de gemeente een lijst van 114 woningen ontvangen die volgens de BRP leeg zouden staan. We hebben een steekproef op 44 adressen (39%) gedaan. Van deze 44 woningen waren er zeker 8 bewoond door arbeidsmigranten (18%). 21 woningen stonden zeker leeg. Bij 15 woningen is het mogelijk dat er arbeidsmigranten woonden of dat ze leeg stonden.

Uitgaande van deze observatie komen we op ongeveer 20 woningen die mogelijk door arbeidsmigranten bewoond zijn. Bij een bewoning van 6 mensen per woning, zou dit duiden op ongeveer 120 arbeidsmigranten. Het is niet mogelijk om met zekerheid te zeggen of er arbeidsmigranten in een huis wonen op basis van uiterlijke kenmerken alleen. Stereotypen en vooroordelen kunnen leiden tot verkeerde aannames en discriminatie. Toch zijn er enkele indicatieve signalen die kunnen wijzen op bewoning door arbeidsmigranten: ● Meerdere personen per kamer: als er meerdere bedden in een enkele kamer zichtbaar zijn, kan dit wijzen op meerdere bewoners per kamer, wat soms voorkomt bij arbeidsmigranten die kosten delen. ● Veel fietsen of auto's: als er meerdere fietsen of auto's voor de deur staan (vooral als de auto's buitenlandse kentekens hebben), kan dit een indicatie zijn van meerdere bewoners in het huis. ● Auto’s met niet-Nederlandse kentekenplaten: auto’s geparkeerd in woonwijken met kentekenplaten uit onder meer Polen, Hongarije, Bulgarije, Spanje, Portugal zijn een belangrijke indicatie voor bewoning. ● Frequente wisseling van bewoners: als je merkt dat de bewoners van het huis vaak wisselen, kan dit duiden op tijdelijke huisvesting, zoals die van arbeidsmigranten.

● Gordijnen altijd gesloten/afgeschermde ramen: als de gordijnen van een woning bijna altijd gesloten zijn of met doeken zijn afgeschermd, kan dit wijzen op privacybehoefte van bewoners.

| 26 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

● ●

Woning in slechte staat: hoewel dit zeker niet altijd het geval is, kunnen sommige woningen waar arbeidsmigranten verblijven zich in een minder goede staat bevinden, vooral als de verhuurder niet investeert in onderhoud. Omgeving van de woning is niet netjes: hoewel dit ook voor andere inwonersgroepen geldt, komt het regelmatig voor dat gemeentelijke afvalsystemen niet toegankelijk zijn voor arbeidsmigranten. Dit kan leiden tot opeenstapeling van afval in de directe omgeving van de woning.

Vergelijking met de gemeente Rotterdam De gemeente Rotterdam heeft als onderdeel van haar eigen aanpak arbeidsmigratie een steekproefsgewijs onderzoek gedaan naar het daadwerkelijke aantal mensen dat op een adres woont (wat geteld werd door te posten en te tellen) ten opzichte van het aantal ingeschrevenen op dat adres. Op basis van meerdere steekproeven concludeert de gemeente Rotterdam dat het aantal daadwerkelijk woonachtigen een factor vijf hoger ligt dan het aantal dat in de BRP is ingeschreven. Aangezien de werkgelegenheid en de vraag naar arbeidskrachten in Rotterdam een stuk hoger is dan in Oudewater, wordt verwacht dat de factor vijf voor Oudewater aan de hoge kant is. Tegelijkertijd lijkt de aanwezigheid van een concentratie van ondernemers die arbeidsmigranten inzetten in hun bedrijfsproces, of huisvesting bieden aan deze mensen, een hogere aanwezigheid dan de gemiddelde landelijke factor van twee te rechtvaardigen. Als we bovenstaande bevindingen samen nemen, lijkt een factor drie (ten opzichte van het aantal in de BRP ingeschreven arbeidsmigranten) een reële inschatting te zijn om het aantal arbeidsmigranten in Oudewater te bepalen. Dit betekent dat via deze benadering in Oudewater ongeveer 3 x 147 = 441 arbeidsmigranten zouden wonen.

Conclusie: er wonen ongeveer 325 arbeidsmigranten in Oudewater Het ongewogen gemiddelde van bovengenoemde benaderingen (waarbij de gemiddelden van elke observatie bij elkaar zijn opgeteld en gedeeld door het aantal type observaties) leidt tot de educated guess dat er afgerond ongeveer 325 arbeidsmigranten in Oudewater woonachtig zijn. Ten opzichte van de inschatting van bepaalde personen van tussen de 1000 en 1500 arbeidsmigranten, kan het lijken alsof 325 niet kan kloppen. Bovenstaande educated guess, leidt echter tot deze conclusie. Deze 325 lijkt mogelijk (te) weinig in relatie tot de beleefde overlast. In perspectief gezien: ongeveer 3,5% van de Oudewaterse bevolking is arbeidsmigrant. Dit is een aantal dat we vaker tegenkomen waarop deze groep mensen begint op te vallen. Vaker is dit het moment waarop een gemeente / gemeenschap niet ingericht blijkt te zijn op de aanwezigheid van deze mensen, wat als ‘overlast’ wordt ervaren. Het geeft aan dat je als gemeente aan de slag moet om de aanwezigheid van deze groep mensen in goede banen te leiden.

| 27 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

2. Arbeidsmigranten in de gemeente Oudewater zijn vooral afkomstig uit Polen De top 5 arbeidsmigranten in Nederland zijn volgens de ABU NBBU uit 2019 Pools, Roemeens, Bulgaars, Hongaars of Litouws. Zie onderstaande diagram:

| 28 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

Er waren op 1 november 2023 153 mensen afkomstig uit Polen, Roemenië, Hongarije, Bulgarije, Portugal of Spanje ingeschreven in BRP van de gemeente Oudewater: Nationaliteit: Poolse, Roemeense, Hongaarse, Bulgaarse, Portugese, Spaanse Woonplaatsnaam: Hekendorp Nationaliteit Aantal personen Hongaarse 2 Poolse 2 Roemeense 1 Spaanse 2 Woonplaatsnaam: Oudewater Nationaliteit Aantal personen Bulgaarse 6 Hongaarse 11 Poolse 106 Roemeense 16 Spaanse 1 Woonplaatsnaam: Papekop Nationaliteit Aantal personen Poolse 5 Woonplaatsnaam: Snelrewaard Nationaliteit Aantal personen Poolse 1 Het land van herkomst van de ± 200 arbeidsmigranten die niet bij de gemeente zijn ingeschreven, kennen we niet. Tijdens het onderzoek zijn we, op een enkele Bulgaar en een Spaans kenteken na, alleen mensen met een Poolse nationaliteit tegengekomen.

| 29 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

3. Arbeidsmigranten wonen met name in de binnenstad, op het bedrijventerrein Tappersheul en op een aantal locaties in het buitengebied Het is niet mogelijk om een volledig overzicht te realiseren van woningen waar arbeidsmigranten verblijven. Hiervoor zijn wij afhankelijk van de BRP en observaties van diverse partijen. Deze gegevens hebben wij nader onderzocht in interviews en veldonderzoek. Uit het onderzoek komt naar voren dat veruit het grootste deel van de arbeidsmigranten woonachtig is in de binnenstad, op Tappersheul en in het buitengebied. Het betreft een beperkt aantal woningen. Deze adressen zijn bij de gemeente bekend. Wij hebben niet gecontroleerd of bewoning in strijd is met het bestemmingsplan. Wel lijkt overbewoning regelmatig voor te komen. Door beperkte inschrijving in de BRP en het ontbreken van andere instrumenten zoals bijvoorbeeld een nachtregister is hier slecht op te handhaven. NB: het nachtregister is volgens Artikel 438 van het wetboek van Strafrecht verplicht voor “Hij die er zijn beroep van maakt aan personen nachtverblijf te verschaffen…”8. Dit artikel lijkt niet van kracht te zijn, omdat een kamer of een onzelfstandige woning wordt verhuurd.

4. Een klein netwerk ondernemers in Oudewater heeft bedrijfsactiviteiten waar arbeidsmigranten een belangrijke rol in spelen Tijdens het onderzoek komt naar voren dat er een hecht netwerk is van huisvesters, uitzenders en werkgevers in Oudewater, dat bepalend is voor de huisvesting en arbeidsbemiddeling van arbeidsmigranten in Oudewater. Dit netwerk bestaat voornamelijk uit mensen afkomstig uit Oudewater, die op meerdere vlakken zaken met elkaar doen. De ondernemers die samen dit netwerk vormen, zijn allemaal bij de gemeente bekend. Sommige werkgevers zijn óók uitzender en huisvester. Dit maakt het lastig om precies aan te geven hoe dit netwerk in elkaar zit en hoe er samengewerkt wordt. Tijdens ons onderzoek hebben wij kunnen vaststellen dat de volgende uitzendbureaus arbeidsmigranten in Oudewater huisvesten: DVO, Upforce, SRS, Covebo, Workstead, Dave Detachering en Baanland. Verder is het niet uit te sluiten dat meer uitzendbureaus arbeidsmigranten in Oudewater gehuisvest hebben. Er zijn in Nederland meer dan 20.000 ondernemingen actief in de arbeidsbemiddeling van arbeidsmigranten. Al deze ondernemingen maken gebruik 8

https://wetten.overheid.nl/BWBR0001854/2023-10-01/0#BoekDerde_TiteldeelII_Artikel438

| 30 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

van woningen verspreid over het land. Het is binnen de context van dit onderzoek niet mogelijk om precies te bepalen welke van deze partijen in Oudewater actief zijn.

5a. Uitzenders met woningen in Oudewater beschikken over het SNF-keurmerk De verhuur van kamers of onzelfstandige woningen, is in belangrijke mate een niet-gereguleerde markt voor flexwoningen. De Stichting Normering Flexwonen (SNF) heeft een keurmerk opgesteld, dat veel besproken is en toegepast wordt met betrekking tot arbeidsmigranten. Deze norm stelt kwaliteitseisen aan uitzendorganisaties en woningen op het gebied van onder meer het aantal mensen dat in een woning verblijft, de omvang van ruimtes, de toegang van daglicht, hygiëne etc. 9 Het aanjaagteam arbeidsmigranten onder leiding van de heer Roemer heeft, ook in navolging van geluiden uit de markt, aangegeven dat diverse normen te laag worden gevonden. Veel partijen pleiten ervoor de norm met ± 25% te verhogen. Dit is vooralsnog geen wettelijke eis. Ook dient te worden opgemerkt dat het de uitzendbureaus zijn die over het SNF-keurmerk dienen te beschikken. De woningen zelf hebben het keurmerk niet. Alle uitzendbureaus in Oudewater, die wij hebben kunnen vaststellen, beschikken over het SNF-keurmerk.

5b. Er zijn regelmatig klachten over de kwaliteit van de woningen, terwijl arbeidsmigranten ook aangeven tevreden te zijn met de kwaliteit van leven in Nederland In onze gesprekken met arbeidsmigranten ontvangen wij verschillende signalen. Over het algemeen wordt aangegeven dat arbeidsmigranten tevreden zijn over hun huisvesting. Soms komen signalen naar voren dat er te veel mensen in een woning wonen, dat kamers te klein zijn, dat er weinig privacy (dunne muren, geen sloten) is, dat mensen geen fijne huisgenoten hebben (of in onzekerheid verkeren over of de volgende nieuwe huisgenoten fijne mensen zullen zijn). Huurprijzen worden als (te) hoog beoordeeld. Deze lopen uiteen van € 110 tot € 125 per week. Ook hebben we, net als in voorgaande onderzoeken op andere plaatsen, opnieuw, en bij herhaling gehoord dat mensen de kwaliteit van leven in Nederland als zeer waardevol zien. Mogelijk is het huidige huis (of de huidige werkgever) niet ideaal; het leven is zonder uitzondering vrijwel altijd beter.

9

https://www.normeringflexwonen.nl/cms/files/2023-08/norm-voor-huisvesting-arbeidsmigranten-per-1-februari-2023.pdf

| 31 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

6. Het effect van de huisvestingslocaties op de directe leefomgeving en de leefbaarheid is laag Uit het onderzoek komt naar voren dat een groot deel van de Oudewaterse bevolking geen overlast van arbeidsmigranten ervaart. De uitzondering op de regel lijkt te zijn dat met name rond een aantal specifieke panden in de binnenstad door sommige omwonenden en ondernemers overlast wordt ervaren. Dit betreft onder meer de Wijdstraat en de Westsingel (nabij de PLUS supermarkt). De overlast heeft vooral betrekking op geluidsoverlast. Een aantal inwoners geeft aan zich niet veilig te voelen, omdat met name mannelijke ‘groepjes mannen met luide stem en een sixpack bier door de straat lopen’ of omdat er in de rij voor het pinapparaat meerdere arbeidsmigranten staan.

7. Een groot deel van de arbeidsmigranten in Oudewater is langer dan één jaar aanwezig en wil langdurig blijven. Veel mensen geven aan hun familie te willen halen. Ze zoeken naar zelfstandige woonruimte Bureau Decisio schrijft in zijn factsheet (zie voetnoot 7) het volgende over de verblijfsduur van arbeidsmigranten: De verblijfsduur van arbeidsmigranten is sterk afhankelijk van de sector waarin zij werkzaam zijn en loopt uiteen van enkele weken tot meer dan een jaar. Verblijfsduur korter dan een jaar. Het grootste deel van de arbeidsmigranten verblijft korter dan een jaar in de provincie Utrecht. Van de korte verblijvers in 2019 verblijven de meesten tussen de 8 en 12 maanden (37%). Nog eens 30% verblijft korter dan 4 maanden. De verblijfsduur is sinds 2014 korter geworden: het aandeel arbeidsmigranten dat tot 4 maanden verblijft is toegenomen, terwijl het aandeel van 8 tot en met 12 maanden verblijf is afgenomen. Landelijk is een vergelijkbare trend te zien. Verblijfsduur langer dan een jaar Van de arbeidsmigranten die langer dan een jaar verblijven, zien we dat 17% één tot twee jaar actief is. 31% blijft 5 jaar of langer. In vergelijking met het landelijk beeld is een groter aandeel van de arbeidsmigranten voor langere tijd actief in de provincie Utrecht. Tijdens ons veldonderzoek hebben we met ongeveer twintig arbeidsmigranten een wat langer gesprek gevoerd.

Deze mensen hebben wij willekeurig op straat aangesproken, bij de supermarkten of bij hun woningen. Opvallend in deze gesprekken was dat, anders dan de bevindingen van Decisio, veruit de grootste groep al langere tijd in Oudewater verblijft. Termijnen variëren van

| 32 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

meer dan een jaar tot maar liefst al bijna twintig jaar. Iedereen heeft de intentie om langere tijd te blijven. Personen die aangeven terug te willen naar Polen, noemen daarbij een moment verder in de toekomst, zoals ‘als ik over acht jaar met pensioen ga’, of ‘over vijf jaar’.

8. Ongeveer 20% van de arbeidsmigranten woont in familieverband en ongeveer 20% wil familie naar Nederland halen Van de twintig personen die wij uitgebreider spraken, leven er minimaal vier in (extended) familieverband: met ouders, broers, zussen, kinderen en schoonouders. We spraken vier mannen die voornemens zijn hun vrouw en kinderen naar Nederland te halen, zodra zij een eigen huis hebben. Dit is daarmee ook de grootste wens van de meeste respondenten: een eigen, zelfstandige woning in Oudewater.

Marek en Katarzyna zijn een stelletje. Ze komen uit het noorden van Polen, de regio van Gdansk. Hij is 23 jaar, zij 21 jaar. Ze zijn nu acht maanden in Nederland, waarvan zeven in Oudewater. Ze werken via een uitzendbureau in de regio. Ze willen graag hun verhaal kwijt en delen veel met ons. Ook over de dingen die niet goed gaan in hun leven. Ze hebben het gevoel dat ze klem zitten, en niet vooruit kunnen, hoewel ze dat wel graag willen. Wonen Ze wonen samen met zes andere mensen in een gezinswoning. Het huis is via het uitzendbureau geregeld, en wordt door de buurman verhuurd. Er slapen maximaal twee mensen per kamer, maar de kamers zijn zo klein dat de deur nauwelijks open kan. De woonkamer en keuken zijn wel ruim. De deuren konden eerder niet op slot, daar hebben ze nu zelf voor gezorgd op eigen kosten. Er komt één keer per maand een schoonmaker, en ze hebben een eigen schoonmaakrooster gemaakt. De kosten voor het huis zijn € 125 per week per persoon. Daar komt nog € 10 per week bij voor de fiets (van Katarzyna) en € 33 per week voor de zorgverzekering. Later blijkt dat ze wel voor de verzekering betalen, maar dat er geen verzekeringspolis is: het uitzendbureau laat arbeidsmigranten wel betalen, maar regelt geen verzekering. De relatie met de buurman is goed. Die doet reparaties in het huis, helpt met het repareren van de fiets en heeft ook gereedschap aan Marek uitgeleend.

De andere buren zijn ook vriendelijk. Ze zijn sowieso enorm

| 33 | Arbeidsmigranten in Oudewater - Drempel bereikt, tijd voor samenwerking en beleid.

verbaasd over hoe vriendelijk Nederlanders zijn. Onbekenden groeten elkaar! Zelfs de buschauffeur! Dat zou in Polen nooit gebeuren. Werken Het uitzendbureau hebben ze gevonden via internet. Ze werken in een vleesfabriek waar ze inpakken en etiketten plakken. Werktijden zijn wisselend en ze draaien onregelmatige diensten. Ze twijfelen ook of de loonstrookjes wel kloppen. Toen Katarzyna ziek was kreeg ze geen hulp, kon ze niet naar de dokter en werd ze niet doorbetaald. We vragen wat dat betekent, geen hulp krijgen. Ze nemen dan de telefoon niet op en zijn ook niet op een andere manier bereikbaar. In een goede week werken ze 47 uur, in een slechte week 17 uur. Laatst had Marek een salarisbetaling van € 100, na aftrek van alle kosten. Moeilijk om van rond te komen. Een goede week levert tegen de € 500 op. Het werk vinden ze op zich prima om te doen. Uit beroepsdeformatie plakken ze overal waar ze komen nu de etiketten recht. Toekomst Ze willen graag in Nederland blijven en hun toekomst hier opbouwen. Het leven is hier beter dan waar ze vandaan komen. Katarzyna wil talen leren, maar eerst moet de basis op orde zijn. Ze verdienen nu niet genoeg om te sparen, enkel om te leven, ‘nothing else’. Als ze meer verdienen, willen ze een zelfstandige woning regelen.