B06. WBL, Magazine december 2023.pdf

JAARGANG 43 - Nummer 134 - December 2023

1

UITGAVE VAN DE WERKGROEP BEHOUD LOPIKERWAARD

IN DEZE UITGAVE o.a.:

WBL Magazine digitaal Leden/donateurs ontvangen dit WBL Magazine per post in gedrukte vorm. Er bestaat ook een mogelijkheid om het Magazine digitaal per e-mail te ontvangen. Dat bespaart papier en verzendkosten.

Van de voorzitters

Pag. 2

Donateursdag

Pag. 4

Zeldenrust

Pag. 5

Nieuwe Omgevingswet

Pag. 6

Vrijkomende agr. bebouwing

Pag. 8

Weidevogelkerngebied

Pag. 10

GH Jaarevenement

Pag. 12

Salmsteke

Pag. 13

Herbergen etc.

Pag. 14

GH internationaal

Pag. 17

Open dag eendenkooi

Pag. 18

Algemene mailadressen: voorzitter@werkgroepbehoudlopikerwaaard.nl secretaris@werkgroepbehoudlopikerwaard.nl penningmeester@werkgroepbehoudlopikerwaard.nl

Vleermuis zoekt woning

Pag. 20

Paardenhouderij in Montfoort

Pag. 22

Waterberging Willeskop

Pag. 24

Specifieke mailadressen: hkeijzer@werkgroepbehoudlopikerwaard.nl rmeijer@werkgroepbehoudlopikerwaard.nl wboesten@werkgroepbehoudlopikerwaard.nl ischuller@werkgroepbehoudlopikerwaard.nl lsnoek@werkgroepbehoudlopikerwaard.nl wvdputten@werkgroepbehoudlopikerwaard.nl lvdberg@werkgroepbehoudlopikerwaard.nl

Gekanaliseerde Holl. IJssel

Pag. 26

Vernieuwd Groene Hartpad

Pag. 28

MUS-tellers

Pag. 31

Nedereindse Plas

Pag. 34

Paddenstoelen

Pag. 36

Wilt u voortaan het WBL Magazine digitaal ontvangen maak dit dan per e-mail kenbaar aan: secretaris@werkgroepbehoudlopikerwaard.nl Dit geldt alleen voor leden/donateurs. Alle andere belangstellenden kunnen het Magazine online lezen op onze website: www.werkgroepbehoudlopikerwaard.nl/magazine/

Nieuwe mailadressen Het bestuur is voortaan bereikbaar via de volgende mailadressen:

2

WBL Magazine, december 2023, jaargang 43 - nr 134

COLOFON WBL Magazine is een uitgave van de Stichting Werkgroep Behoud Lopikerwaard (WBL) Bankrekening: NL39 INGB 0001 0530 29 t.n.v. Penningmeester Stichting WBL

De stichting is ingeschreven in het stichtingenregister K.v.K. onder nr. 41179802 Het redactieteam is per mail bereikbaar: redactie@ werkgroepbehoudlopikerwaard.nl Vormgeving & opmaak Jan Kooijman Foto omslag: Gijs van Kempen, natuurgebied Willeskop

Een woordje vooraf vanaf de redactietafel Beste lezer, hierbij heeft u de tweede uitgave van ons WBL Magazine van 2023 in handen. Het blijkt dat wij met ons magazine veel donateurs en overige lezers een groot plezier doen en dat ons magazine graag wordt gelezen. Ook voor dit magazine zijn wij van mening dat wij u een breed palet aan interessante en informatieve artikelen aanbieden. We blikken terug op het afgelopen jaar: de open dag bij de eendenkooi, de uitreiking van de duurzaamheidsprijs in Montfoort en de donateursdag. Veel verder terug in de tijd duurde reizen lang en werd er gegeten en gedronken in herbergen en uitspanningen. Peter Versloot vertelt er uitgebreid over. De natte zomer en herfst zorgden ervoor dat paddenstoelen letterlijk 'als paddenstoelen uit de grond omhoog schoten'. Hoe dat komt kunt u lezen in een bijdrage van Peter Gruters. Het (vele) water heeft ook de aandacht van het waterschap. In de Lopikerwaard is HDSR met maar liefst drie grote projecten bezig: dijk- en oeververbetering

Hollandsche IJssel, extra waterberging in natuurgebied Willeskop en dijkversterking Salmsteke. De status van deze projecten kunt u lezen in dit magazine. Het Groene Hartpad is een nieuw lange afstand wandelpad door het veenweidelandschap van het Groene Hart, dat je door de verborgen parels van onder andere de Lopikerwaard voert. Een van die parels is natuurgebied Willeskop, dat tevens de voorkant van dit Magazine siert. Natuurliefhebbers en wandelaars moeten zeker het Groene Hartpad gaan verkennen. Tenslotte mag niet onvermeld blijven dat u inmiddels iedere twee maanden de digitale Nieuwsbrief ontvangt, boordevol met actuele onderwerpen die onze Lopikerwaard betreffen. Wij horen dat een groeiend aantal lezers de links opent om de informatie op te halen. U kunt de Nieuwsbrief gerust doorsturen naar familie, vrienden en bekenden waarvan u weet dat zij ook betrokken zijn bij het wel en wee van onze prachtige Lopikerwaard. Veel leesplezier, het redactieteam

Bericht van de penningmeester Het jaar 2023 loopt alweer ten einde en snel zal het 2024 zijn. Met het nieuwe jaar komt het onvermijdelijke verzoek van de penningmeester om uw jaarlijkse contributie/donatie te betalen. Het bedrag is hetzelfde gebleven: € 20,00 voor één persoon en minimaal € 25,00 voor een gezinslidmaatschap. U kunt uw contributie/donatie overmaken naar bankrekening NL39 INGB 0001 0530 29 t.n.v. Penningmeester Stichting WBL. Bij voorbaat hartelijk dank. Indien u het gemakkelijker vindt om met een betaalverzoek (QR-code of betaallink) te betalen, wilt u dan een mailtje sturen naar onderstaand mailadres? Een QR-code met betaalverzoek is namelijk maar een beperkt aantal dagen geldig. De WBL is erkend als een Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI). Uw contributie/donatie aan de WBL is hierdoor aftrekbaar van uw belastbaar inkomen. Nieuwe donateurs kunnen zich aanmelden via: https:// www.werkgroepbehoudlopikerwaard.nl/lid-of-donateur-worden/ Leon Snoek, penningmeester@werkgroepbehoudlopikerwaard.nl

3

WBL Magazine, december 2023, jaargang 43 - nr 134

De WBL is betrokken bij vele dossiers die momenteel het buitengebied betreffen. Bouwprojecten in het buitengebied en op groen binnen de bebouwde kom wijzen wij in principe af. In de laatste ca 40 jaar is door zogenaamde eenmalige besluiten uiteindelijk meer dan 40% van het landelijk gebied verloren gegaan. Nog eens 40 jaar met eenmalige besluiten en de Lopikerwaard is veranderd in een industrieel energiepark met windmolens, zonneparken en verder volgebouwd met huizen en industrie. En daarmee is dan het eeuwenoude cultuurhistorisch landschap met zijn fraaie doorzichten als laatste stukje Groene Hart in Utrecht verdwenen. Henriëtte Keijzer en Ronald Meijer, duovoorzitters

Bestuur WBL Voorzitter(s): Ronald Meijer Henriëtte Keijzer Vice-voorzitter: Wim Boesten Secretaris: Irene Schuller 06-28407546 Penningmeester en ledenadministratie: Leon Snoek Leden van het bestuur Leo van den Berg Wim van der Putten

Maar wij zien ook de grote landelijke opgaves, zoals woningtekort, verduurzaming, energietransitie, druk op de agrariërs of opvang van asielzoekers. In al deze dossiers moeten wij een afweging maken waar we mee moeten bewegen met de besluitvorming, dan wel krachtig tegen een ontwikkeling stelling moeten nemen. Daartoe gaan wij liefst aan de voorkant van de besluitvorming met de betreffende gemeente in gesprek. Afwegingen die wij moeten maken bij de bebouwing van Zeldenrust in Benschop, de Bleek in Montfoort, bouwplannen in het prachtige Kromme IJssel gebied, op de Ruimtevaartbaan in IJsselstein of de flexwoningen in het gebied bij het Statenbad in Oudewater of aan de Noord IJsseldijk in IJsselstein. Of de ‘Straatje erbij’ plannen. Allemaal buiten de rode contouren. Bij uitplaatsing van Roba Metals naar bedrijventerrein de Copen in Lopik komt binnenstedelijk veel ruimte vrij voor woningbouw, zodat buitenstedelijk (zoals Kromme IJsselgebied of Ruimtevaartbaan) niet gebouwd hoeft te worden en 4

wij zijn dan in principe wel voor zo’n uitplaatsing. Waarbij wij echter niet de zekerheid hebben dat de gemeente niet alsnog tot en/en besluit. Dit maakt het ook vaak voor ons tot een dilemma. Mocht blijken dat de bezwaren van omwonenden en van ons terzijde worden geschoven, dan gaan we in gesprek met de gemeente om een goede inbedding in het groen te laten realiseren en eisen te stellen aan duurzaamheid, uitstraling en natuurcompensatie. Of overwegen wij in beroep te gaan. Vaak zijn plannen niet opgenomen in een gemeentelijke omgevingsvisie, maar zijn ze het initiatief van projectontwikkelaars, waar gemeentes vaak maar al te graag in mee gaan zonder grondige onderbouwing van de noodzaak. Wij willen met de verschillende gemeentes om de tafel om de gemeentelijke omgevingsvisies (verplicht bij de nieuwe Omgevingswet) vooraf te bespreken belangrijke waarden hierin te laten vastleggen. Wat ook ontbreekt is een gemeenschappelijke visie en een eenduidig beleid op het Groene Hart en ons gebied in het bijzonder. Daarom is de WBL ook nauw betrokken bij het opstellen van een visie voor de Utrechtse Waarden (het Utrechtse deel van het Groene Hart inclusief Nieuwegein) waaraan iedereen, dus landelijke overheid, provincie, gemeenten en waterschap, zich dient te houden bij besluitvorming. De visie Utrechtse Waarden vormt een onderdeel van het Utrechts Programma Landelijk Gebied (UPLG).

Ook zou dit een instrument kunnen worden om voor de rechter, indien noodzakelijk, een zaak te kunnen winnen als wij als laatste redmiddel een procedure opstarten om een ongewenste ontwikkeling te voorkomen.

WBL Magazine, december 2023, jaargang 43 - nr 134

De gemeente Montfoort is voortrekker voor de Lopikerwaard gemeenten om een beleidsvisie te ontwikkelen hoe om te gaan met vrijkomende agrarische bebouwing (VAB). Ook hier is de WBL bij het opstellen nauw betrokken. Meer hierover in dit Magazine. Recent hebben wij ook een zienswijze ingediend tegen de plannen op de Cattenbroekerdijk 34 in Linschoten. Door vele, naar onze mening, fouten is hier een meerlaagse intensieve varkenshouderij ontstaan die niet past in ons gebied. Nu is hier door juridische ‘slimmigheidjes’ ook nog eens een uitbreiding aangevraagd om van 13.000 naar 18.000 varkens te gaan. Daarmee gaat de stank-, methaan-, stikstofuitstoot e.d. nog meer omhoog en komen er nog meer verkeersbewegingen op deze dijk die toch al in slechte staat is door de zware voertuigen. Wij vinden het ronduit vreemd dat hier zou mogen

In het kader van ‘gebiedsverkenning’ organiseerde het bestuur van de WBL op zaterdag 2 september jl. een zogenaamd bestuursuitje. Er werd ingescheept in Montfoort en via de Montfoortse Vaart, de Korte Linschoten, de Lange Linschoten en de Hollandsche IJssel werden Montfoort, Linschoten en Oudewater aangedaan.

worden uitgebreid terwijl boeren in de omgeving fors moeten inleveren. Uiteindelijk hopen en denken wij dat vanuit overkoepelend beleid kan worden voorkomen dat er, zoals nu, tientallen dossiers ontstaan. En dat wij iedere keer standpunten moeten innemen en zaak voor zaak onze visie moeten bevechten. Uiteindelijk bestaat het WBLbestuur uit vrijwilligers en is ook beperkt in aantal. Wat dan weer niet wegneemt dat wij ons vol vuur en ijver bij alle dossiers inzetten om onze en daarmee uw doelstellingen te bereiken. Wij waarderen het zeer dat wij namens u kunnen spreken en u als donateur ons in deze steunt. Zonder uw steun en bijdrage is het niet mogelijk.

Elders in dit Magazine kunt u hier meer over lezen. Fijne feestdagen!

Vanaf het water werd genoten van het mooie open landschap van de Lopikerwaard. Onderweg werden een aantal actuele ontwikkelingen ‘zichtbaar’ en besproken: de strak gemaaide en sterk bemeste graslanden waarin weidevogels niet kunnen leven, de geplande uitbreiding van een varkensflat aan de Cattenbroekerdijk, de mogelijke komst van windturbines en zonnevelden langs de A12 en de nieuw aangebrachte beschoeiing van de oevers aan de Lange Linschoten en de Hollandsche IJssel. 5

Natuur, water, klimaat én landbouw Het UPLG (Utrechts Programma Landelijk Gebied) is opgesteld in lijn met de doelen zoals beschreven in het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG). Hierin wordt uitgegaan van een integrale aanpak voor de verbetering van natuur, water en klimaat. De provincie stelt het realiseren van een toekomstbestendig en vitaal platteland, met blijvend ruimte voor een duurzame en rendabele landbouw, als belangrijke randvoorwaarde om het UPLG te kunnen realiseren. Om die reden voegt de provincie landbouw (naast natuur, water en klimaat) als 4e doel voor het UPLG toe. Op die manier werkt Utrecht toe naar een circulaire, natuurinclusieve en klimaatneutrale landbouw die economisch rendabel is en door de maatschappij wordt gewaardeerd.

Op de foto het voltallige bestuur van de WBL met v.l.n.r.: Leo van den Berg, Henriëtte Keijzer, Irene Schuller, Leon Snoek, Wim Boesten, Ronald Meijer en Wim van der Putten.

WBL Magazine, december 2023, jaargang 43 - nr 134

DONATEURSDAG 2023

De foto's zijn gemaakt door lid/donateur Diana Rooken.

paksoi of kool, aangevuld met bijvoorbeeld radijs, bosui of wat kruiden. Maar de groenten uit de tuinderij komen niet alleen op het bord van Montfoortse gezinnen, maar ook op die van het gerenommeerde restaurant De Burgemeester in Linschoten.

Én ze zijn van binnen en buiten prachtig! Natascha zelf vertelde enthousiast het verhaal van de proeftuin en haar doel om een gezellige community te creëren waarbij mens, natuur en landbouw weer met elkaar worden verbonden.

Het dorp Linschoten is één van onze prachtige dorpen binnen de Lopikerwaard. En net buiten het dorp is sinds kort een biologische tuinderij. De WBL koestert deze pareltjes en wilde de donateurs hier tijdens de jaarlijkse donateursdag op 7 oktober jl. graag kennis mee laten maken. De donateursdag is tevens een mooie gelegenheid om elkaar te ontmoeten en van gedachten te wisselen. Binnenkort kun je er overnachten in zogenaamde Wikkelhouses. Deze ecolodges zijn klein, van Nederlands ontwerp en fabricaat, gemaakt van karton en hout en super duurzaam.

Proeftuin van Linschoten Op een vervallen boomgaard van de Stichting Landgoed Linschoten is Natascha Boel in 2022 begonnen met de Proeftuin van Linschoten. Op deze biologische tuinderij is ploegen taboe. Net als spitten en het gebruik van bestrijdingsmiddelen. Alles gebeurt met de hand, is biologisch geteeld, met liefde, aandacht en goede zorg voor de bodem. Tijdens het oogstseizoen krijgen abonnees wekelijks een pakket met allerlei soorten groenten zoals bietjes, boontjes,

Dorp Linschoten Linschoten kent een rijke geschiedenis. Deze geschiedenis is herkenbaar aan een grote verscheidenheid aan monumenten en landschappelijke structuren. Er zijn aanwijzingen dat er in Linschoten ca. 900 na Chr. al bewoning is geweest. Het dorp ontwikkelde zich op de plaats waar de restgeul, van het vroeger tussen Montfoort en Woerden gelegen veenstroompje, samenkomt met het riviertje de Lange Linschoten. Langs de Lange Linschoten, in de directe nabijheid van het (oude) Huis Linschoten en de kerk, verrees een dorp in lintbebouwing. Nu nog is Linschoten een van de mooiste dorpen van Nederland. Een deel van Linschoten is beschermd dorpsgezicht. Om het dorpshart liggen de uitbreidingswijken Noord, Rapijnen, Overvliet en Voorvliet. Een gids vertelde over die rijke historie en liet de mooiste plekjes zien. De dag werd afgesloten met een hapje en een drankje in Dorpshuis de Vaart in Linschoten. Zie ook onze website voor meer foto’s van deze dag.

6

WBL Magazine, April 2021, jaargang 41 - nr 127

Dit artikel gaat over Zeldenrust, van oorsprong de dokterswoning van de Benschopse huisarts met een heus koetshuis. Vanuit de centrale hal kon de arts via de voordeur met de koets uitrijden voor geneeskundig hulp en vooral ook bij bevallingen. Er is al een hele geschiedenis rond Zeldenrust met plannen om er woningen te bouwen. Reeds vijf of zes jaar geleden hebben we met een delegatie van WBL een werkbezoek gebracht aan Jan van Bruchem, de agrisch eigenaar. Hij leidde ons rond en lichtte zijn plannen toe. We zagen een fraaie ouderwetse woning waar de tijd had stil gestaan: een soort museum. De slaapkamer van zijn ouders was al die jaren niet aangeroerd. Om zoiets op te knappen is veel, heel veel geld nodig, dat begrijpt iedereen. Jan van Bruchem gaf aan: ‘Ik kan het hele spul verkopen aan een Amsterdammer, dan komt er een hek voor! Is de gemeenschap daarbij gebaat?’ Nee dus. We begrepen dat er naar financiële middelen gezocht werd, waarbij een contingent woningen de financiële onderlegger vormt voor de hersteloperatie van dit Rijksmonument. De WBL ziet de voordelen van deze plannen, want door kleinere toekomstbestendige woningen op deze plek kunnen met name senioren uit Benschop doorstromen en kunnen jonge gezinnen uit Benschop weer die grotere woningen betrekken. De ligging bij de supermarkt, het openbaar vervoer en de marktplaats is optimaal.

Zo vergroot je de leefbaarheid van de kleine kernen, waarvan de gemeente Lopik er meerdere kent. We zijn dus niet tegen extra woningen, ook om restauratie van het monumentale Zeldenrust mogelijk te maken. In het eerste plan werd echter naar ons

WBL Magazine, december 2023, jaargang 43 - nr 134

idee te fors over de grens van het buitengebied (voorheen rode contouren genoemd) heen gegaan. Dit voorjaar vernamen wij dat de gedeputeerde van de provincie Huib van Essen de plannen afschoot met als argument dat hier een ganzenrustgebied verstoord werd. Ik heb de wethouder gebeld om onze steun uit te spreken mits het aantal woningen en de plaats daarvan aanvaardbaar is. Er is gekeken hoeveel woningbouw nodig is om financieel uit te kunnen. Zoals het er nu uitziet zijn er 29 woningen gepland met daarnaast mogelijk 9 tot 13 in het hoofdgebouw annex koetshuis. Deze benodigde woningbouw komt grotendeels op de plek van de oude varkensschuren en binnen het bouwvlak. Ter compensatie komt er een verbetering van de ruimtelijke kwaliteit. Zichtlijnen worden open gemaakt door het verwijderen van een taxushaag en streekeigen bomen zoals knotwilgen worden aangeplant. De biodiversiteit wordt verhoogd door o.a. bloeiende slootkanten en extra natuur. De laatste tijd bereiken ons signalen dat nu de lichten op groen staan, zowel bij de provincie Utrecht als bij de gemeenteraad van Lopik. Verder liggen er plannen om hier een dagopvang te realiseren en wordt er ook gekeken om een museum met landbouwwerktuigen in te richten.

Veel WBL-ers zullen zich nog de excursies herinneren naar de collectie van Van Lieshout met de oude landwerktuigen en machines, welke nu door de erven aangeboden wordt en waarvan een gedeelte hier terecht komt voor de toekomst. 7

door Wim Boesten

De WBL streeft naar een afspraak met het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Lopik om de natuurcompensatie en het grotendeels behouden van de boomgaard te borgen. Daarnaast dat bebouwing uitsluitend binnen het bouwvlak wordt gerealiseerd.

Zeldenrust, foto: verstoep.nl

WBL Magazine, december 2023, jaargang 43 - nr 134 door Henriëtte Keijzer

Wilt u meer weten over de nieuwe Omgevingswet? Kijk op onderstaande websites. www.samenvooronzeleefomge ving.nl/ Op deze website voor vrijwilligers van natuur- en milieuorganisaties vind je wegwijzers, voorbeelden en ervaringen hoe je invloed uit kunt oefenen via de Omgevingswet. Deze wet verplicht gemeenten om de wensen en ideeën van inwoners mee te nemen als er een nieuwe omgevingsvisie, -plan of programma wordt gemaakt. aandeslagmetdeomgevingswet.nl/ dmo.omgevingswet.overheid.n l/home oefenomgeving om te zien hoe deze vervanger van ruimtelijkeplannen.nl werkt. Let op, gegevens zijn nog niet allemaal accuraat.

De nieuwe Omgevingswet per 1 januari 2024 Per 1 januari gaat, na veel uitstel, de nieuwe Omgevingswet (OW) in werking. Wetten en regels die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving worden hierin gebundeld. Dit zou een integrale benadering en snellere besluitvorming moeten betekenen. Willen burgers of bedrijven straks een project of activiteit starten? Dan hoeven zij nog maar bij één loket één vergunning (digitaal) aan te vragen. Daarna neemt de gemeente of de provincie een beslissing.

regels en meer samenhang. De gemeentes hebben hiervoor nog tot 2031 de tijd. In de overgangstijd geldt het omgevingsplan van rechtswege.

Dit zou het makkelijker maken voor de aanvrager en de vergunningsaanvraag zou sneller afgehandeld moeten zijn. Maar digitaal zijn er nog veel problemen. Dit zou ervoor kunnen zorgen dat gemeentes aanvragen voor omgevingsvergunningen in de kast laten liggen en dat ze ernstige vertraging gaan oplopen.

In veel gevallen is de Omgevingsvisie te abstract om direct een doorvertaling naar het Omgevingsplan mogelijk te maken. In dat geval kan een gemeente een Omgevingsprogramma opstellen, waarin doelstellingen voor een bepaald thema of gebied staan uitgewerkt.

Vier begrippen toegelicht Iedere gemeente stelt een Omgevingsvisie op (vervangt structuurvisie): een strategische visie voor de lange termijn voor de gehele leefomgeving. Een visie over de samenhang tussen ruimte, water, milieu, natuur, landschap, verkeer en vervoer, infrastructuur, bouwwerken en cultureel erfgoed. Een Omgevingsplan (vervangt bestemmingsplan) maakt duidelijk welke ontwikkelingen en initiatieven mogelijk zijn binnen de gemeente. En ook welke activiteiten en welke normen voor bijvoorbeeld geluid en geur zijn toegestaan. En welke randvoorwaarden er zijn voor initiatieven van derden. Sommige gemeenten hebben nu meer dan 100 bestemmingsplannen. In zo’n plan staat waarvoor een stuk grond of een gebouw mag worden gebruikt. Hiervoor in de plaats komt 1 omgevingsplan voor het hele gebied. Dit betekent minder 8

Voor een activiteit of initiatief in de fysieke leefomgeving moet de initiatiefnemer soms een Omgevingsvergunning aanvragen. Welke activiteiten vergunning plichtig zijn legt de gemeente in het Omgevingsplan vast. Het aanvragen kan via het Omgevingsloket DSO (Digitaal Stelsel Omgevingswet).

De nieuwe Omgevingswet biedt kansen die de WBL wil aangrijpen. Wij kunnen als WBL vooraf invloed uitoefenen op de gemeentelijke Omgevingsvisies door, bij voorkeur samen met andere organisaties, de omgevingswaarden (zoals rust, bodem, lucht, water, donkerte etc.) ook op te laten nemen in deze omgevingsvisie. En input leveren om de landschappelijke en cultuurhistorische waarden in kaart te brengen en vast te laten leggen. Wij willen dit voorjaar in gesprek gaan met de verschillende Lopikerwaard gemeentes (IJsselstein, Lopik, Montfoort, Oudewater) of zienswijzen indienen zodra er concept-omgevingsvisies bekend zijn. Wij vragen van de gemeentes een duidelijke omschrijving van de kwaliteit van het gebied en het beschermen van NNN of Natura 2000 gebieden en de groene contouren tegen bouw- of recreatieontwikkelingen. Maar ook duidelijke maatregelen ter verhoging van de biodiversiteit en bijvoorbeeld duurzaam

WBL Magazine, April 2021, jaargang 41 - nr 127

Wij vragen van de gemeentes een duidelijke omschrijving van de kwaliteit van het gebied en het beschermen van NNN of Natura 2000 gebieden en de groene contouren tegen bouw- of recreatieontwikkelingen. Maar ook duidelijke maatregelen ter verhoging van de biodiversiteit en bijvoorbeeld duurzaam en circulair bouwen met groencompensatie (pact ‘Groen groeit mee’, zie artikel over VAB in dit blad). Ook kunnen we bij de gemeente nagaan of zij het convenant duurzame woningbouw hebben ondertekend. Een groen programma van eisen op tafel leggen bij de gemeentes. Vragen om een Aanvullingswet natuur Omgevingswet in de Omgevingswet (Ow). Daarmee kunnen de specifieke regels voor de bescherming van natuurwaarden worden geïntegreerd in het stelsel van de Ow. Dit bevordert dat het natuurbelang al in een vroegtijdig stadium bij beleids- en besluitvorming wordt betrokken. Dat is goed voor de natuur en voorkomt ook vertraging in besluitvormingstrajecten. Tevens willen wij dat er een participatieverordening wordt opgenomen, waarin een goede en eerlijke participatie gewaarborgd is. Ook van belang omdat de termijn om een zienswijze in te dienen teruggebracht wordt van 6 naar 4 weken. En de gemeente moet ambities formuleren en vastleggen, zodat hier duidelijkheid en een juridische grond is. We willen ook kijken naar meekoppelkansen op bestaande ontwikkelingen of het combineren van

WBL Magazine, december 2023, jaargang 43 - nr 134

functies. Denk aan plannen voor extra waterberging, die tegelijk kansen kunnen bieden voor natuurontwikkeling en biodiversiteit, maar misschien ook nog wel voor recreatie. Het is duidelijk dat het al met al zeer complexe materie betreft die kansen en bedreigingen kent. Het WBL bestuur doet alles binnen haar vermogen om onze doelstellingen te verankeren in de regelgeving. Heeft u juridische of bestuurlijke ervaring of gaat dit onderwerp u aan het hart? Wellicht wilt u ons dan helpen deze belangrijke kwesties te waarborgen in de nieuwe Omgevingsplannen en Omgevingsvisies. Wij nodigen u uit contact op te nemen met mij of een van onze bestuursleden.

9

onder: Landschap vergezicht. foto: Vista Landschapsarchitectuur en Stedenbouw via Provincie Utrecht

WBL Magazine, december 2023, jaargang 43 - nr 134 door Henriëtte Keijzer

Vrijkomende agrarische bebouwing en bouwen in het buitengebied Door de provincie Utrecht is een pilotproject gestart in samenwerking met de gemeente Montfoort over de mogelijkheden van vrijkomende agrarische bebouwing (VAB). De WBL en Stichting Hugo Kotestein zijn door de gemeente Montfoort gevraagd hierover input te leveren. Dit doen we natuurlijk graag, want hierover is al langere tijd veel onduidelijkheid.

“…..Zo kan het ensemble van boerenwoning met stallen en schuren intact gehouden worden en kunnen deze schuren en stallen omgebouwd worden tot meerdere kleinere woningen op dezelfde plek met dezelfde uitstraling. …..”

De WBL ziet kansen, maar ook bedreigingen. Ten eerste willen wij voorop stellen dat wij niet graag zien dat boeren (moeten) stoppen. Geen Groene Hart zonder boeren. Wel is het zo dat we graag zouden zien dat boeren de transitie door kunnen maken naar natuurinclusieve extensieve landbouw met meer aandacht voor o.a. biodiversiteit, weidevogels en dierenwelzijn. Echter, hier zijn ook langdurige gelden en vooral ook duidelijkheid vanuit de overheid voor nodig om de boeren in staat te stellen die overgang te maken. Boeren die toch gaan stoppen verkopen vaak hun land aan andere (grotere) boeren of aan projectontwikkelaars voor speculatie op woningbouw, windmolens of zonnevelden. Stallen en schuren komen dan leeg te staan en geven uitdagingen met betrekking tot de ruimtelijke kwaliteit, leefbaarheid en vitaliteit. Het geeft ook risico op illegaal gebruik en criminaliteit. Tevens gebeurt het nu vaak dat deze woningen met schuren worden opgekocht door bedrijven waarbij de boerenschuren worden gesloopt en vervangen door, vaak veel grotere, bedrijfshallen zonder landschappelijke inpassing. Vaak zijn dit bedrijven die niet in het landelijk buitengebied thuishoren en die o.a. voor verkeers- en geluidsoverlast zorgen. Wij zouden graag zien dat de erven 10

vanuit cultuurhistorisch oogpunt in stand worden gehouden en pleiten voor een verruiming van de mogelijkheden op deze erven voor wonen. Zo kan het ensemble van boerenwoning met stallen en schuren intact gehouden worden en kunnen deze schuren en stallen omgebouwd worden tot meerdere kleinere woningen op dezelfde plek met dezelfde uitstraling. Dit zouden interessante woningen kunnen zijn voor starters en ouderen (bijvoorbeeld knarrenhofjes of tiny houses. Bij dit ensemble hoort dan ook een verbetering van de ruimtelijke kwaliteit en het gezamenlijk eigenaarschap van een ruim stuk omliggende grond, bijvoorbeeld als tuin, moestuin e.d. Hiertoe zouden erfinrichtingsplannen verplicht gesteld moeten worden om zo voldoende ruimtelijke kwaliteit te waarborgen en moet de natuurcompensatie voor deze woningen vastgelegd worden. Deze verruiming van de regels vraagt om een gebiedsgerichte aanpak (wat past hier wel en daar niet) en moet goed vastgelegd worden door gemeente en provincie in de omgevingsvisies. Maar binnen deze gebieden moet het juridisch kader wel duidelijk worden vastgelegd. Nu wordt het vaak door gemeentes aan buren overgelaten om in overleg te gaan en voelt een buur zich gedwongen toe te stemmen om de buren te vriend te houden. Splitsing van bestaande gebouwen in meerdere woonunits zou een goede oplossing bieden voor woningen in het buitengebied.

De WBL maakt zich veel zorgen over de ontwikkelingen aan de rand van de bebouwde kom. Projectontwikkelaars benaderen de gemeentes met bouwplannen op aangekochte stukken grond.

Vaak grond die zij al eerder van boeren hebben opgekocht met het idee hier wellicht in de toekomst woningen op te kunnen bouwen en veel winst te maken. Deze plekken zijn vaak niet opgenomen in een gemeentelijke visie voor woningbouw, maar de gemeentes gaan hierin mee. Wij vinden dat er een goed onderbouwde en reële woningopgaaf moet zijn vanuit de gemeente, die allereerst binnenstedelijk opgelost moet worden volgens de ladder van duurzame verstedelijking. Onder deze zorgelijke ontwikkeling past ook het, door het Economisch Instituut voor de Bouw gepubliceerde onderzoek medio oktober over kleinschalige woningbouw in Nederland, in de pers aangeduid als ‘een straatje erbij’. Dit klinkt leuk, maar leidt tot verstopping en onherstelbare aantasting van de - voor onze Lopikerwaard zo kenmerkende lintbebouwing. Én het verlies van het groene karakter van de dijken langs de grote en kleine rivieren in ons gebied, zoals de Hollandsche IJssel, de Kromme IJssel en de Lek. ‘Straatje erbij’ kan wat betreft de WBL alleen als álle mogelijkheden binnenstedelijk benut zijn en het de natuur en cultuurhistorische waarde niet schaadt, maar er juist ruimte wordt gemaakt om

natuur te herstellen en te ontwikkelen. In het ‘pact Groen Groeit Mee’ wordt bijvoorbeeld uitgegaan van minimaal 75 m2 per nieuwe woning bij de ontwikkeling én 500 m2 in de nabije omgeving. In de studie ‘Bosontwikkeling in een woest aantrekkelijk woonklimaat’ (uit 2021) is voor de provincie Utrecht per woonconcept (vrije kavels, verdicht en gestapeld) berekend hoeveel bos per hectare bebouwing er kan worden aangelegd zonder dat de ontwikkelaar er verlies op maakt. Woonconcept vs aantal hectares natuur per hectare bebouwing Vrije Kavels 20,6 Verdicht 2,4 Gestapeld 0,8 Daarbij moet er bij het bouwen en verbouwen meer aandacht komen voor circulariteit en biobased materialen. Deze materialen kunnen plaatselijk verbouwd worden door boeren, zoals hennep, vlas, hout en stro (zie ook project Bouwboeren). Hiervoor komt ook 200 miljoen subsidie vrij waar boeren gebruik van kunnen maken. Zo is de cirkel rond, de boeren kunnen blijven boeren, er komt minder stikstof vrij bij productie en transport, de woningen kunnen gebruikt worden als CO2 opslagbanken en de woningen zijn circulair en natuurinclusief. 11

foto hierboven: Nieuwe Oogst, © Cittanova

WBL Magazine, december 2023, jaargang 43 - nr 134

Meer weidevogelkerngebied in de Lopikerwaard

door Irene Schuller

Weidevogels stellen zo hun eisen aan hun omgeving, het is niet voor niets dat het slecht gaat met ze.

De WBL is gevraagd mee te denken over het mogelijk uitbreiden van het weidevogel kerngebied in de Lopikerwaard. Wij denken dat dit een hoge meerwaarde gaat hebben voor de natuur en werken hier graag aan mee. Ons idee is om het vooral vanaf het begin samen met de boeren aan te vliegen. Er is eind dit jaar een groot bedrag vrijgekomen voor boeren in het veenweidegebied om het waterpeil omhoog te brengen. Dit bedrag kan deels gebruikt worden ter compensatie van het verlies in opbrengst en extra kosten. Tevens zijn er regelingen voor het stimuleren van weidevogels. De combinatie van weidevogelgebied met het omhoog brengen van het waterpeil is dus een ideaal moment. Wel zijn er overwegingen waarmee rekening gehouden moet worden wil het initiatief een goede kans van slagen hebben. Deze overwegingen staan hieronder weergegeven. Samenwerken Het is heel belangrijk dat alle Lopikerwaard- gemeenten meedoen met dit initiatief: hoe meer hectares hoe beter. Het is goed te kijken waar initiatiefnemers al goed bezig zijn en daarop aan te sluiten. Het zou mooi zijn als gemeenten met elkaar Lopikerwaardbreed gaan kijken naar de kansen die er liggen. Vogels houden zich tenslotte niet aan gemeente- of andere grenzen. Energietransitie Weidevogels en windmolens gaan niet samen.

Als men kiest voor weidevogels dan kunnen er in dat gebied geen windturbines komen, weidevogels mijden gebieden met windturbines. Ook velden met zonnepanelen passen niet bij weidevogels. Weidevogels houden van een open landschap waar ze predatoren van verre kunnen zien aankomen. 12

Zonnepanelen dicht tegen de bebouwing aan (maar het liefst op de bebouwing zelf) zijn echter wel een mogelijkheid, evenals kleine, lage windmolens binnen het bouwvlak. Nieuwbouw Veel nieuwbouw vindt plaats aan de randen van gemeenten. Tussen bebouwing en een weidevogelgebied is altijd een randzone nodig, een overgangsgebied tussen de drukte van de bebouwing naar de rust van een weidevogelgebied. Als in die randzone gebouwd gaat worden knabbelen we indirect een stuk van het weidevogelgebied af. Het gevecht om ruimte vindt ook hier plaats. De boeren Weidevogels stellen specifieke eisen aan hun leefgebied, in een gebied met intensieve veeteelt kunnen ze geen jongen grootbrengen. Waar een gebied met intensieve veeteelt weidevogelgebied wordt zullen de boeren een flinke omslag moeten maken en gaat het land minder voedsel opbrengen. Willen de lokale boeren dat en gaat het verschil in opbrengst voldoende gecompenseerd worden? Is het mogelijk de boeren te verplichten om ‘weidevogel vriendelijk’ te boeren en willen we dat? Of gaan de boeren zelf mee als ze de meerwaarde zien en er voldoende compensatie is? Waar het land in bezit is van andere partijen zoals Staatsbosbeheer zal ook die partij het roer om moeten gooien, bijvoorbeeld door het land te verpachten aan een boer die ‘weidevogel vriendelijk’ wil boeren.

Aangezien het voor de lokale boeren een hele omslag is neemt men hierbij een lange-termijn besluit; het zou een besluit voor een vooraf bepaalde langdurige periode moeten zijn in overleg met de boeren.

WBL Magazine, April 2021, jaargang 41 - nr 127

Landschap Weidevogels houden van een open landschap met weinig bomen, want in die bomen kunnen predatoren zitten zoals kraaien, kiekendieven en buizerds. Als je kiest voor weidevogels kies je dus ook voor een open landschap. Alleen rond erven kunnen wel wat bomen blijven staan, in het open land zullen wellicht ook bomen gekapt of gestoeld moeten worden ten faveure van de weidevogels. In de Lopikerwaard zien we overal lintbebouwing, de stukken land tussen de bebouwingslinten zijn leeg en open. Dat is een groot voordeel, bebouwing en dus erfbeplanting staan geconcentreerd. De aanwezige kades vragen wel extra aandacht, de bomen daar moeten kort gehouden worden.

WBL Magazine, december 2023, jaargang 43 - nr 134

Biodiversiteit Bij goed weidevogelbeheer vinden we plasdras, kruidenrijk gras en percelen met veel meer variatie dan het gangbare beheer met Engels raaigras. Het zal de biodiversiteit op het gebied van wilde planten en insecten sterk verbeteren, wat niet alleen ten goede komt aan de weidevogels; de hele omgeving profiteert hiervan.

Infrastructuur Weidevogels hebben relatief grote aaneengesloten gebieden nodig die niet doorkruist worden door wandel- en fietspaden of door wegen. Fiets- en wandelpaden tussen de weilanden door zouden tijdens het broedseizoen afgesloten moeten worden, de meerwaarde voor recreanten is daarom beperkt. Een strategisch opgestelde kijkhut maakt vaak wel veel goed. Waterpeil Weidevogels zoeken in de bodem naar voedsel. Ze leven van wormen en andere kleine beestjes. Die bodem moet voor deze vogels en vooral voor hun jongen zacht zijn: in een keiharde uitgedroogde bodem zit het voedsel veel te diep. Daarom zal het waterpeil omhoog moeten, medewerking van het waterschap is onontbeerlijk. Maar we vermoeden dat het waterschap ook doordrongen is van de problematiek van de veenweidegebieden en mee zal willen werken. Bijkomend voordeel is dat een hoger waterpeil helpt om het inklinken van het veen te voorkomen. Daardoor blijft veel CO2 die anders vrijkomt in de bodem. Dit hogere waterpeil gaat gecompenseerd worden door het Rijk, regels daarvoor zijn onlangs bekend gemaakt.

Kennis Kennis over wat er nodig is en hoe het zou kunnen werken is aanwezig. En denk ook aan de lokale boeren die al weidevogelvriendelijk boeren, weidevogelverenigingen, Collectief Lopikerwaard. Maar kijk ook eens naar Collectief Eemland, hoe zij beloning regelen voor boeren, maar ook technologie inzetten. Externe onafhankelijke partijen zijn Vogelbescherming Nederland en SOVON. De WBL wil zich samen met andere lokale organisaties en de boeren inzetten voor meer weidevogelkerngebied. We zijn benieuwd wat de ideeën van de gemeenten in deze zijn en gaan graag in gesprek om plannen op te stellen die goed zijn voor de natuur en de bewoners. 13

tureluur, foto: Gijs van Kempen

WBL Magazine, April december 2021,2023, jaargang jaargang 41 - nr43127 - nr 134

door Henriëtte Keijzer

Groene Hart Jaarevenement en Toerismedag 2023 Op 7 september jl. werd het drukbezochte jaarlijkse Groene Hart evenement weer gehouden met als thema ‘Schuivende panelen’. Centraal stonden de verschillende thema's in de ruimtelijke opgaven van het Groene Hart. Uitgangspunt: de vraag is niet óf het landschap van het Groene Hart gaat veranderen, maar hóé. Inspirerende sprekers, arena gesprekken, mogelijkheid om elkaar te ontmoeten en de viering van 65 jaar Groene Hart maakten het tot een geslaagde dag. En het gaf stof tot nadenken. De urgentie om samen in actie te komen werd deze dag nog duidelijker.

het boek bestellen: hetgroenehartboek.nl

Het Groene Hart strekt zich uit over 27 gemeentes, 3 provincies, 5 waterschappen en telt 700.000 inwoners. Dat maakt een visie maken voor dit gebied extra lastig. Het Groene Hart is aangesteld als NOVEX-gebied. ‘De integrale benadering van de opgaven en de ruimtelijk samenhangende uitvoering worden versterkt’ zo is te lezen op de site van de nationale omgevingsvisie. Vanuit het Rijk wordt een ‘financiële bijdrage geleverd aan de NOVEX-gebieden om tot een ontwikkelperspectief, een uitvoeringsagenda en een regionale investeringsagenda te komen’. Maar wat betekent dit voor ons als inwoners?

onder: natuurgebied Willeskop, foto Jan Kooijman

14

De Lopikerwaard beslaat binnen de provincie Utrecht een groot deel van dit Groene Hart. De WBL gaat dan ook nog meer samenwerken met de Stichting Groene Hart en de verschillende belangenorganisaties in dit gebied om zo samen een ‘Pact’ te sluiten met de overheden over het Groene Hart. Om de kernwaarden van natuur, cultuurhistorie, landschap en dergelijke te bewaren en veilig te stellen tegen ongewenste ingrepen. En om ook de visie van inwoners en maatschappelijke organisaties op deze kernwaardes mee te laten tellen. Hiermee kunnen overheden, bewoners en maatschappelijke organisaties ook juridisch worden gehouden aan deze afspraken en kan worden voorkomen dat gemaakte afspraken terzijde worden geschoven, zoals nu regelmatig gebeurt. Goed voorbeeld van zo'n Pact is het Kustpact van 2017. Het Bestuurlijk Platform Groene Hart heeft een boek uitgebracht: Wereld tussen steden. Het vertelt in beelden het verhaal van tien eeuwen transformatie van het Groene Hart en de urgente opgaven van nu: bodemdaling, verzilting, aan-en afvoer van water, droogteproblematiek, wonen, natuur en het versterken van een gezond en aantrekkelijk vestigingsklimaat.

Dijkversterking Salmsteke Het dijkversterkingstraject Salmsteke loopt vanaf de Rolafweg Zuid in Lopik tot aan het dorp Jaarsveld en heeft een lengte van 2 km. Dit project haakt aan bij een bredere gebiedsontwikkeling: Salmsteke Ontkiemt! De dijkversterking wordt hier gecombineerd met kansen voor recreatie en natuur. Dijkversterking Salmsteke bij Lopik bestaat uit de herinrichting van de uiterwaard en de werkzaamheden aan de Lekdijk. Een project voor dijkveiligheid, recreatie, natuur en waterkwaliteit waar Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden (HDSR) trots op is. De werkzaamheden aan de uiterwaard zijn inmiddels afgerond. De werkzaamheden aan de Lekdijk zijn begonnen in juni 2023 en lopen door tot eind 2024. Hierbij ontvangt u een update van de werkzaamheden. Zwemwater Er is in de uiterwaard van Salmsteke een natuurgeul aangelegd, inclusief een gescheiden deel waarin je veilig kunt zwemmen. Over twee jaar wordt gekeken of de plas officieel zwemwater wordt. Daarnaast is er ruimte voor bijzondere soorten grassen, waarbij ook wandelroutes voor hondenuitlaters zijn uitgezet.

filterscherm bevestigd. Het directieteam van dijkversterkingsproject Sterke Lekdijk heeft besloten het scherm in 2024 over 800 meter toe te passen. Het ProLock filterscherm biedt veel voordelen ten opzichte van traditionele oplossingen, zoals een grondberm of een stalen damwand. Het geeft bij het aanbrengen aanzienlijk minder trillingen en geluid in vergelijking met een stalen damwand. Het is bovendien duurzamer en goedkoper dan traditionele oplossingen.

tekst en foto’s HDSR

Om te voorkomen dat de nieuw aangebrachte toplaag door de verhoogde waterstanden weg zou spoelen, is in november de dijk over een afstand van ruim 400 meter ingepakt, zie www.hdsr.nl/actueel/nieuws/ @174649/update-hoogwaternederrijn-lek/

Kistdam Bij Het Oude Veerhuis in Jaarsveld zijn er twee damwanden langs de weg aangebracht. Dit wordt ook wel een kistdam genoemd. Er wordt hier een kistdam gemaakt, omdat de dijk op deze plek de meeste versterking nodig heeft. En op deze plek kan er aan de buitenkant van de dijk geen versterkende kleilaag worden aangebracht, omdat Het Oude Veerhuis hier staat.

Klei en filterscherm Aan de binnen en buitenkant van de dijk wordt de bovenlaag weggehaald en vervangen door erosiebestendige klei. Ook worden aan de binnenkant van de dijk schermen aangebracht tegen piping. Piping is wanneer water, dat onder de dijk doorloopt, zand meeneemt. Hierdoor wordt de dijk zwakker en met een zogenaamd Prolock filterscherm houden we dit tegen. Na twee jaar onderzoek en evaluatie door interne en externe experts, gemeenten en aannemers is het vertrouwen in het

foto: recent geplaatste informatiezuil op Salmsteke

15

WBL Magazine, december 2023, jaargang 43 - nr 134

Herbergen, uitspanningen en koffietenten

door Peter Versloot

foto rechtsboven: De Posthoorn, Achthoven foto rechtsonder: De Schans, ca. 1920

afbeelding hierboven: suikerzakje van “De Posthoorn”

Reizen duurde vroeger lang. Met de vervoersmiddelen van toen legde je per dag maar beperkte afstanden af. Wegen waren vaak slecht begaanbaar. Waar overnachtten de mensen vroeger in Montfoort? Wat waren de plekken waar werd gegeten en gedronken? Waarom waren er op de wegen buiten Montfoort een flink aantal uitspanningen zoals Het Hemeltje en De Posthoorn? Wat is een ‘uitspanning’ eigenlijk? De ouderen onder ons kennen wellicht nog verhalen van de koffietenten ’t Zonnetje, ‘t Hemeltje of de Wederopbouw, die halverwege de 20e eeuw in het buitengebied floreerden. Dat bracht de expositiegroep van stadsmuseum De Knoperij in Montfoort tot het samenstellen van een tentoonstelling over herbergen, uitspanningen en koffietenten. Coördinator van deze expositie Peter Versloot: “Voor de tijd van de auto, reisden veel mensen met paard en wagen. Denk aan de postkoets, de diligence en het koetsje. Bij langere reizen werden de vermoeide paarden onderweg omgewisseld voor verse. Dan werden de paarden ‘uitgespannen’. Dat deed je in een ‘uitspanning’. De paarden werden er goed verzorgd. In de tussentijd maakten de passagiers van de gelegenheid gebruik om iets te eten en te drinken en bleven ze vaak een nachtje slapen in de herberg.” Voor zonsondergang in de stad zijn Montfoort lag gunstig op een belangrijke route van Utrecht naar het westen.

Veel mensen en goederen verplaatsten zich over de Hollandsche IJssel per boot. Reizigers, maar ook kooplieden en handelaren, zochten een onderkomen voor één of meer nachten. Je moest zorgen dat je voor zonsondergang in de stad was, want dan gingen de poorten dicht en was je veilig. Sommigen arriveerden per boot, anderen met paard en wagen of koets en allemaal overnachtten zij in één van de herbergen. De paarden werden in een 16

stal dichtbij de herberg gezet en goed verzorgd in de stalhouderij. Herbergen waren er voor overnachten en eten en drinken, maar daarnaast was het ook ‘het gonzend middelpunt van overleg, besluitvorming en samenkomst en de locatie voor spel en vermaak’. Elke herberg had zijn eigen klandizie. Zo trok herberg Het Statenwapen het bestuur van de stad, winkeliers, maar ook schippers, bakkers en metselaars. Een herberg was vooral een mannenwereld. Vrouwen kwamen er alleen onder begeleiding van een man. Als katholiek ging je veelal naar Het Vergulde Hooft. Was je protestant dan trok je naar Het Statenwapen.

Herberg Het Statenwapen lag aan de Hoogstraat, vlakbij de haven, met de achterzijde aan de Hollandsche IJssel. Er was een eigen aanlegplaats voor bezoekers. In 1687 kostte een overnachting er 2 stuivers. Een warme maaltijd kostte 4 stuivers. Incidenteel waren er op zondag ‘danserijen en drinkgelagen’. Als de herbergier werd betrapt, dan ontving hij daarvoor een boete.

WBL Magazine, April 2021, jaargang 41 - nr 127 De Posthoorn – Achthoven De eerste vermelding van ‘Vanouds De Posthoorn’ is van 1865. Toen betrof het vooral een uitspanning voor paarden. Na een grote brand in 1900 werden café en stal herbouwd en gerund door de familie Mink. In 1927 trouwde Anna Mink met Willem van Schaik. Zij namen in 1935 de zaak over. Toen Willem op 43-jarige leeftijd overleed liet hij een vrouw én 10 kinderen achter. Voor veel bezoekers is toen de naam ‘vrouw van Schaik’ een begrip geworden en werd de naam De Posthoorn nauwelijks gebruikt. In 1962 werd het bedrijf door zoon Wim van Schaik uitgebreid met een drankengroothandel. In 1963 trouwde Wim van Schaik met Greet van Galen en runden zij de zaak samen. Vermaard waren de soep en gehaktballen. Bets van Schaik kan zich nog veel anekdotes herinneren, zoals verhalen over jagers die met een gordel hazen om hun middel en hals kwamen drinken en de talloze vrijgezellenfeesten. ‘t Zonnetje – Heeswijk Veel mensen kennen het bord ’t Zonnetje wel, wat tegen de kersenboomgaard tegenover Heeswijk 52 staat. Maar waar was dat toch van? ’t Zonnetje was een populaire koffietent voor chauffeurs die van Utrecht naar Gouda reden. Kees Doesburg exploiteerde dit en huurde het voor 4,50 gulden per week. Ben de Goey kan er nog veel over vertellen: “Er werden dagelijks bijna 100 eieren bij een kippenboer voor een

WBL Magazine, december 2023, jaargang 43 - nr 134

cent gekocht, gekookt en met een beetje zout uit de hand opgegeten. Verder werden er koffie, gevulde koek en met Sinterklaas speculaaspoppen verkocht. Kwekers uit de buurt leverden aardappelen, kersen en ander fruit, wat in ’t Zonnetje verkocht werd. Later groeide ’t Zonnetje uit tot een soort kleine buurtsuper met boter en andere eerste levensbehoeften“. In de oorlog is ‘t Zonnetje door de Duitsers beschoten. De aanval was niet zozeer op ’t Zonnetje gericht, maar op de vleestransportauto van Van Kooten die langs kwam. Na de beschieting in 1944 is het gebouwtje met golfplaten dichtgetimmerd. Op de prachtige foto (onderaan de pagina) is het fietsenrek te zien met de reclametekst ‘Koffie 8 cent’. De boterhammen werden van thuis meegenomen. Ben de Goey: “Als kind speelden wij graag in de speeltuin. Maar als het druk was mochten wij er niet schommelen en wippen, dan was het voor de klanten”. Café Halfweg / De Schans – Willeskop Restaurant De Schans is genoemd naar het nabijgelegen verdedigingswerk De Schans, onderdeel van de Oude Hollandse Waterlinie. Daarvoor heette het Café Halfweg. Het is bekend dat er al heel lang op deze plek een uitspanning of herberg heeft gestaan. Paul Snel, eigenaar van de uitspanning en rijstal, verkocht begin 1900 ook petroleum en (lamp)olie en woonde er met zijn gezin.

17

De tentoonstelling over herbergen, uitspanningen en koffietenten is te zien in Stadsmuseum De Knoperij aan de Keizerstraat 25 te Montfoort van medio oktober 2023 tot medio februari 2024. Openingstijden: woensdag-, donderdagen vrijdagmiddag van 13:30-16:00 uur en zaterdag van 10:00-16:00 uur. Meer info: www.oudmontfoort.nl

Het beeldmateriaal bij dit artikel is van Stichting Oud Montfoort foto boven: ‘t Hemeltje foto onder: Hoogstraat Montfoort ca. 1910

Rond 1948 kocht de familie Verkaart het café, sloopte de rijstal en de pomp en doopte het Café Halfweg. Mevrouw Verkaart-Joosten, met de bijnaam ‘Rooie Door’, stond achter de bar en het café floreerde. Joke en Ad Spanenburg, net getrouwd en vol ambities, kochten het pand in 1971. Zij exploiteerden het café met enthousiasme.

Een bekende uitdrukking in horecakringen is: ‘ze drinken je rijk en ze eten je arm’, maar toch besloten de Spanenburgers een echte chef aan te trekken, de café-tap er uit te halen en er een écht restaurant van te maken. Met Adrie de Korte in de keuken werd het een gerenommeerd restaurant in het buitengebied. De zaak werd vervolgens nog gerund door Lex en Janny van Gemeren en Ries en Lilian Verburgt, die de zaak goed op de kaart zetten. Sinds 4 jaar zwaaien Mike de Leeuw en Wesley de Leeuw (geen familie) de scepter mét een Bib Gourmand onder de naam ‘De Schans by Mike & Wes’. 18

Koffiehuis ’t Hemeltje - Willeskop In 1935 begon Jan Kolfschoten uitspanning ‘t Hemeltje als een houten keetje van een paar vierkante meter met een schuifdeur als entree. Het gebouwtje stond strak aan de toenmalige provinciale weg, die toen nog niet erg druk was. Er werd koffie en thee verkocht en later ook zelf gemaakt ijs. Hij ging ook met een ijskar op pad. Na de oorlog werd de houten keet vervangen door een stenen gebouw. In 1958 namen Adrie en Lies KolfschotenLissenburg het bedrijf over van hun ouders en werd er een nieuw huis bij gebouwd. Elly Kolfschoten is nu samen met haar broer de eigenaar en uitbaatster van het bedrijf. Vroeger waren de klanten voornamelijk chauffeurs, maar nu bestaat de klandizie uit passanten, vaste kroegbezoekers en personeel van bedrijven in de buurt. Carnaval wordt in ’t Hemeltje jaarlijks uitbundig gevierd. ’t Hemeltje wordt regelmatig in routes opgenomen en beschreven als een echt authentiek café in het buitengebied.

WBL Magazine, April 2021, jaargang 41 - nr 127

WBL Magazine, december 2023, jaargang 43 - nr 134

Niet Amsterdam maar het Groene Hart voor internationaal gezelschap

door Leon Snoek

Afgelopen zomer stonden Joke en Ad Spanenburg uit Montfoort voor de uitdaging om een gezelschap van 34 Portugese vrienden in enkele dagen tijd ‘Nederland te laten zien’. Joke en Ad kozen hierbij bewust niet voor Amsterdam, de Zaanse Schans of Giethoorn, maar voor het Groene Hart en specifiek de Lopikerwaard. Het Groene Hart De vriendengroep had alleen de vlucht naar Brussel geboekt en kwam met gehuurde busjes naar Montfoort. Zij overnachtten in een hotel in Woerden. Het leek Joke en Ad leuk om juist het Groene Hart te laten zien, de plek waar ze zelf al hun hele leven wonen. Ze hadden daarom voor hun Portugese vrienden een mooi programma in elkaar gezet.

foto van Ad en Joke Spanenburg: Goejanverwellesluis in Hekendorp

Bezienswaardigheden Bij Kaasboerderij De Witte Welle op Achthoven Oost kregen ze uitleg over het proces van het boerenkaas maken en er werd een kijkje genomen bij De Goey Kaas in Woerden. Dit is een kaasgroothandel met een rijke sortering en grote voorraad Hollandse én buitenlandse kaassoorten. In Oudewater werden de historische binnenstad, het stadhuis, de Heksenwaag (er werd geen dame van het gezelschap te licht bevonden) en het Touwmuseum (ook Portugese schepen werden in vroeger tijden van touw uit Oudewater voorzien) bezocht. En in Nieuwerkerk aan den IJssel, in de Zuidplaspolder, werd het monument van het laagste punt van Nederland (6,78 meter onder NAP) bekeken. Tenslotte werd er een bezoek gebracht aan de Goejanverwellesluis in Hekendorp, waar Patriotten uit Gouda in 1787 een stoet koetsen staande hielden en de inzittenden, waaronder prinses Wilhelmina van Pruisen, dwongen uit te stappen. 19

Deze aanhouding zorgde voor grote opschudding in Europa en vormde de aanleiding voor haar broer, Frederik Willem II van Pruisen, om de republiek binnen te vallen en dit leidde weer tot de val van de Patriotten. In Hekendorp staat ook een zuil met daarop een beeld van Vrouwe Justitia zonder blinddoek. Dit monument is waarschijnlijk de laatste bestaande kaak- of schandpaal in Nederland. Het aan de kaak stellen was voor de Franse Revolutie de meest toegepaste 'erestraf', voor bijvoorbeeld meineed, ontrouw, inbraak en belediging. Bergen Ad: ‘Wij vonden het heel leuk om met onze Portugese vrienden door de Lopikerwaard te toeren. Ik had me goed voorbereid en heb op alle bezochte locaties in het Portugees uitleg gegeven’. Joke: ‘Ze vonden alles heel interessant en we hebben voor puur Nederlands eten gezorgd: haring, ballen gehakt met mosterd en zuurkool en boerenkool met worst. Ad vervolgt: ‘Ze waren enorm onder de indruk van het Hollandse polderlandschap en hebben hun ogen uit gekeken: de weidsheid van landschap, de rust, het groen, de koeien in de wei, ze vonden het prachtig. Op de vraag: “Waar zijn hier de bergen?” heb ik maar gezegd dat ze bij ons onder de grond zitten’.

Open dag eendenkooi Montfoort succesvol door Leon Snoek

Midden in de Lopikerwaard liggen drie eendenkooien. Twee daarvan liggen in de polder Broek en Blokland nabij Montfoort en deze worden door Staatsbosbeheer in originele staat gehouden. Zaterdag 15 juli j.l. deed Staatsbosbeheer de grote houten poort van één van de eendenkooien open voor het publiek. De afgelopen maanden hebben medewerkers van Staatsbosbeheer met de hulp van vrijwilligers hard gewerkt om de eendenkooi weer zo veel mogelijk op orde te krijgen en weer veilig toegankelijk voor excursies.

Schade en herstel De winterstormen van begin 2022 hebben voor veel schade gezorgd aan de kooien. Zo hebben veel bomen de rietschermen en vangpijpen beschadigd en dienden er hier en daar bomen preventief te worden verwijderd om dergelijke situaties in de toekomst te voorkomen. Gelukkig is de natuur ondanks de benodigde werkzaamheden nog altijd dominant aanwezig en is er zelfs een broedpaar van de Purperreiger waargenomen. Open dag Op de open dag kon je tijdens een rondleiding met één van de ervaren gidsen dit bijzondere natuurgebied ontdekken, leuke workshops volgen, streekproducten kopen en van alles leren over de mooie Lopikerwaard. Historie De gidsen vertelden over de werking van een eendenkooi en gaven uitleg over de historie.

20

WBL Magazine, April 2021, jaargang 41 - nr 127

WBL Magazine, december 2023, jaargang 43 - nr 134

den: wilde eenden gingen er ‘de pijp uit’ en de kooiker werkte vooral ‘achter de schermen’. Bepaalde achternamen (zoals Kooistra, Van der Kooij en Kooijman) verwijzen naar eendenkooien evenals namen van boerderijen, zoals Kooilust.

De grote vijver in het midden was heel aanlokkelijk voor wilde eenden die een goede rustplek zochten. Door een samenspel van de kooiker, het kooikerhondje en tamme eenden werden op grote schaal eenden gevangen. Omdat rust noodzakelijk was, liggen de eendenkooien vaak midden in het land. In 1550 stelde Karel V daarom het afpalingsrecht in. Dit betekende dat binnen een straal van 753 of 1130 meter vanuit het midden van de kooi verstoring wettelijk verboden was. Tegenwoordig worden in deze eendenkooi nog steeds eenden gevangen, maar deze worden gebruikt voor wetenschappelijk onderzoek. Spreekwoorden en namen Eendenkooien leverden vanaf de Middeleeuwen niet alleen vlees, het was ook een kweekvijver voor spreekwoor-

Terugblik Edwin Moes, boswachter team UtrechtWest bij Staatsbosbeheer: “Wij kijken terug op een zeer geslaagde open dag van de eendenkooi. Samen met lokale

ondernemers met streekproducten en de Werkgroep Behoud Lopikerwaard hebben we er een ontzettend mooie dag van gemaakt en hebben we veel enthousiaste bezoekers kunnen bereiken met heel veel moois dat onze Lopikerwaard te bieden heeft”.

21

WBL Magazine, december 2023, jaargang 43 - nr 134 door Leon Snoek

foto onder: watervleermuis (foto Erik Korsten), foto hiernaast: gewone grootoorvleermuis (foto Paul van Hoof)

In de omgeving van Montfoort en Linschoten komen diverse soorten vleermuizen voor, maar er zijn waarschijnlijk niet veel mensen bekend met het bestaan van deze nachtelijke fladderaars. Men zegt wel eens ‘onbekend maakt onbemind’ en dat gaat voor vleermuizen zeker op. De vleermuissoorten die in onze omgeving voorkomen wonen in huizen, schuren en bomen.

We zien ze praktisch nooit of kijken ervoor weg, want we vinden vleermuizen vaak enge wezens, die vanaf het invallen van de schemer het luchtruim kiezen en in je haren kunnen vliegen of je zouden kunnen aanvallen. En als je gebeten wordt daarmee hondsdolheid of andere ziektes kunnen overbrengen. Wees gerust, het valt reuze mee. Deze diertjes zijn juist heel nuttig en interessant! Het is belangrijk dat we in onze omgeving met vleermuizen rekening houden, omdat vleermuizen deel uitmaken van 22

een voedselketen waar wij als mens wel degelijk baat bij hebben. Zo eet een vleermuis gemiddeld tussen 1000 en 3000 muggen per nacht, onmisbaar dus voor onze leefomgeving. Huisvesting Doordat diverse vleermuissoorten in onze huizen wonen - denk hierbij aan zolders, onder dakpannen, tussen de dakgoten, achter luiken en tussen spouwmuren - gaat het de laatste jaren niet goed met ze. Dit heeft te maken met het dieronvriendelijk bouwen van woningen en schuren en het isoleren van woningen. En waar muren vol zitten met isolatie kunnen geen vleermuizen wonen. Duurzaam Montfoort & Linschoten wil hier iets aan doen, namelijk het beschikbaar stellen van een aantal duurzame vleermuizenkasten. Degenen die denken een mooie locatie voor zo’n kast te hebben of regelmatig vleermuizen rond hun huis of schuur zien, of die van plan zijn om hun huis te gaan verduurzamen kunnen in aanmerking komen voor een of meerdere vleermuizenkasten. Dit aanbod geldt uitsluitend voor inwoners van Montfoort en Linschoten. Zij kunnen voor dit prachtige project hun motivatie insturen via de contactpagina (zie hiernaast).

Werkgroepleden gezocht Duurzaam Montfoort & Linschoten is tevens op zoek naar mensen die interesse in of zelfs al kennis hebben van de flora en fauna in onze omgeving, om samen met enkele mede geïnteresseerden op een laagdrempelige manier deel te nemen aan een nieuw op te richten Natuurwerkgroep Montfoort & Linschoten. Stuur hiervoor een berichtje via de contactpagina.

WBL Magazine, April 2021, jaargang 41 - nr 127

Lezing Om belangstellenden meer over vleermuizen en hun leefomgeving te weten te laten komen gaat Duurzaam Montfoort & Linschoten in januari 2024

een lezing over vleermuizen verzorgen. Je kunt je hiervoor al aanmelden via de contactpagina. De definitieve datum en locatie volgen nog. Advies Een kleine aanpassing aan je woning of bijgebouw kan al een groot verschil maken. Zie de foto’s hieronder.

WBL Magazine, december 2023, jaargang 43 - nr 134

Duurzaam Montfoort & Linschoten verstrekt daarom informatie over de

verschillende soorten vleermuizenkasten. Tevens geeft ze advies over de plaatsing ervan in je tuin, bij je woning, schuur of bedrijfsgebouw en wat je nog meer kunt doen voor deze prachtige beestjes. Stuur ook hiervoor een berichtje via de contactpagina (zie hiernaast).

Drie heel simpele toepassingen om vleermuizen te helpen en die nauwelijks iets kosten foto 1: In de onderkant van de dakgootbak zijn kleine openingen gemaakt die vleermuizen kunnen gebruiken als onderkomen. foto 2: Van de onderlat is een klein stukje opengehouden zodat vleermuizen daarin kunnen kruipen. Die hebben dan achter de planken een

mooie ruimte om te verblijven. Om meer vleermuizen ruimte te geven gebeurt dit op meerdere plekken. foto 3: Onder het hout langs de muur zijn een paar openingen gehouden zodat vleermuizen in de ruimte achter het hout kunnen komen. 23

www.duurzaammontfoort.nl/ contact

WBL Magazine, december 2023, jaargang 43 - nr 134 door Leon Snoek foto’s Diana Rooken

De toenemende paardenhouderij in de gemeente Montfoort moet aan strengere regels voldoen. Daar zal strenger op worden gecontroleerd. Het voorstel van het college van burgemeester en wethouders heeft de instemming van de raadscommissie Ruimte en de gemeenteraad. Het nieuwe beleid maakt handhaving mogelijk. Hierdoor wordt de ‘verrommeling’ van het platteland tegengegaan.

Paardenhouderij in Montfoort aan strengere regels gebonden

Paardenbakken Voor veel agrarische bedrijven is de paardenhouderij een interessante (neven)activiteit geworden; sommige agrarische bedrijven richten zich volledig op de paardenhouderij. Ook het aantal hobbymatige paardenhouders neemt toe. Een gevolg van het houden van paarden is de behoefte aan paardenbakken. Deze paardenbakken hebben ruimtelijke gevolgen. Wat voorheen grasland was, wordt nu een bak met wit zand met soms opvallende omheiningen en verdere toebehoren zoals lichtmasten. Ook het gebruik kan overlast in de vorm van stof en activiteiten van ruiters en paarden met zich meebrengen. Nieuwe beleidsregels De nieuwe regels betreffen onder meer de afstand van de paardenhouderij tot omliggende woonhuizen en boerderijen en de afmetingen van de paardenbak. Te grote bakken moeten worden verkleind. Tot nu toe voldeden veel paardenbakken niet aan het bestemmingsplan. 24