A16.1 2026-02-02_BHO_Kapellestraat 1-3 Oudewater LQ.pdf
Tekst van het document
Patronaatsgebouw - KAPELLESTRAAT 1-3 te Oudewater Bouwhistorische verkenning en waardestelling Wevers & Van Luipen - Utrecht, februari 2026
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
© NIETS UIT DEZE UITGAVE MAG WORDEN VERMENIGVULDIGD ZONDER (SCHRIFTELIJKE) GOEDKEURING VAN DE OPDRACHTGEVER OF DE AUTEURS
2
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
INHOUDSOPGAVE Geraadpleegde archieven en literatuur
27
Situatie6
Bijlage Cartografische afbeeldingen
29
Plattegronden
7
Bijlage Bouwtekeningen
37
Redengevende omschrijving
11
Bijlage Topografische afbeeldingen
71
Beschrijving13
Bijlage Fotodocumentatie 2025
77
Overzicht van de bouwfasen
17
Bijlage Plattegronden met bouwfasen
139
Monumentwaarde van het gebouw
23
Bijlage Plattegronden met monumentwaarden
143
Aanbevelingen voor nader onderzoek
25
Woord vooraf
5
3
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
4
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
Woord vooraf Het archiefonderzoek beperkte zich tot het archief Bouw- en woningtoezicht van de Gemeente Oudewater en archief van de pastoor van de Statie / Parochie van de Heilige Franciscus van Assisie te Oudewater 1709-1982 - beide ondergebracht bij het RHC Rijnstreek en Lopikerwaard te Woerden.
Het patronaatsgebouw St Antonius is gelegen aan de Kapellestraat 1-3 in Oudwater. Het patronaatsgebouw is gebouwd in 1916 en heeft tot aan de verkoop in 1974 een belangrijke plaats gehad in het Rooms-Katholieke verenigingsleven van Oudewater. Hier kwamen katholieke verenigingen bijeen en in de grote zaal werden opvoeringen gegegeven. Na de Tweede Wereldoorlog kreeg de film een steeds belangrijkere rol en werd de grote zaal geleidelijk aan tot bioscoopzaal ingericht. Na de verkoop aan de gemeente Oudewater werd het pand gerenoveerd en herbestemd tot jongerencentrum in 1976, waarbij het vroeg 20ste eeuwse buurpand Kapellestraat 3 geheel vernieuwd werd en bij het gebouwencomplex getrokken werd. Het gebouw vertoont stijlelementen van het Rationalisme en is prominent gelegen schuin tegenover het oude raadhuis in het centrum van Oudewater.
Tijdens het onderzoek hebben wij hulp en ondersteuning mogen ondervinden van de heer Jeroen van Rijsbergen voor het verstrekken van de nodige informatie en rondgang door het pand, alsmede voor het verstrekken van de tekeningen en begeleiding van het onderzoek. Tevens is dank verschuldigd aan mevrouw Esther Boomsma van de firma BuzzKids voor de gastvrije ontvangst en rondgang bij de door haar ingebruik zijnde ruimten. Moge dit onderzoek bijdragen aan een goede herbestemming en duurzaam behoud van dit voormalige patronaatsgebouw.
Het jongerencentrum staat momenteel leeg en de gemeente is momenteel bezig met de verkoop van het complex waarna deze zal worden herbestemd. In het kader van deze werkzaamheden werd besloten tot uitvoering van een bouwhistorische verkenning met waardestelling.
Utrecht, 2 februari 2026 Ir. Leo Wevers
Het onderzoek werd uitgevoerd in opdracht de heer Jeroen van Rijsbergen van de gemeente Woerden door Wevers & Van Luipen in november 2025. Het veldwerk werd verricht door ir. Leo Wevers op 6 november 2025, waarbij de speciale bouw- en interieuronderdelen fotografisch gedocumenteerd werden.
5
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
Situatie
afbeelding 1. Situatie van het patronaatsgebouw aan de Kapellestraat te Oudewater. Bron: Google Maps.
afbeelding 2. Maps. 6
Uitsnede situatie van het patronaatsgebouw. Bron: Google
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
Plattegronden
afbeelding 3.
Begane grond, huidige situatie. Ansul ontruimingsplattegrond 2025.
7
WEVERS & VAN LUIPEN
afbeelding 4.
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
Eerste verdieping, huidige situatie. Ansul ontruimingsplattegrond 2025.
8
WEVERS & VAN LUIPEN
afbeelding 5.
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
Tweede verdieping, huidige situatie. Ansul ontruimingsplattegrond 2025.
9
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
10
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
Redengevende omschrijving
Monumentnummer*: 517471
Smallepad 5 3811 MG Amersfoort Postbus 1600 3800 BP Amersfoort www.cultureelerfgoed.nl
waar een medaillon met reliëf met de Heilige Antonius en het Christuskind. Ter weerszijden een reliëf met gestileerd bloemmotief. Eronder staat de tekst: `Sint Antonius Patronaat'. Daarboven bevat het risaliet twee vensters. In de top is een staand ovaal venster gezet. De tuit van de gevel met kruis is van natuursteen evenals de schouderstukken van gevel. Aan weerszijden van het risaliet bevat de gevel in beide bouwlagen twee vensters. De hoek met de linkerzijgevel is ter hoogte van de eerste bouwlaag afgerond en op halve
T 033 421 74 56 E info@cultureelerfgoed.nl
Status
rijksmonument
Inschrijving register*
16 oktober 2001
Kadaster deel/nr
82836/105
hoogte uitgebouwd en voorzien van een binnen het muurvlak blijvend balkon met bakstenen balustrade boven een hardstenen kraagsteen. Erachter is de hoek afgeschuind en bevat deze een deur. Erboven kraagt de gevel uit en wordt deze onder het fries bekroond door een hardstenen ornament. De linkerzijgevel van het hoofdgebouw heeft een topgevel en bevat in beide bouwlagen twee vensters en in de top een staand ovaal venster. Links naast de topgevel is een schoorsteen gezet. De linkerzijgevel van het zaalgedeelte is geleed in vier delen, bestaande uit spaarvelden met lisenen. In de middelste velden zijn vensters gezet. De achtergevel bevat een tweetal vensters met horizontale roede.
Woonplaats*
Gemeente*
Provincie*
Oudewater
Oudewater
Utrecht
Straat*
Nr*
Kapellestraat
1
Huisletter*
Kadastrale gemeente*
Sectie*
Oudewater
B
Toev.*
Het interieur bevat onder andere een grote zaal die is uitgerust met een toneel met deels oorspronkelijke coulissen. Waardering
Postcode*
Woonplaats*
3421 CT
Oudewater
Kadastraal object*
Appartement aanduiding
Situering
Het patronaatsgebouw is van algemeen belang vanwege de architectuurhistorische waarde als voorbeeld van een patronaatsgebouw in rationalistische stijl. Het is van cultuurhistorische waarde als uitdrukking van het rooms-katholieke verenigingsleven in Oudewater.
Locatie
Het gebouw is van ensemblewaarde vanwege de markante ligging in het verlengde van de Visbrug, schuin tegenover het stadhuis. Grondperceel 5267
Hoofdcategorie
Subcategorie
Functie
Sport, recreatie, vereniging en horeca
Vergadering en vereniging
Patronaatsgebouw
Omschrijving** Inleiding R.K. PATRONAATSSGEBOUW 'St Antonius', in 1916 in rationalistische stijl gebouwd, vertoont wat betreft materialen en vormgeving kenmerken van het Berlagianisme. Het pand heeft een opvallende ligging in het verlengde van de Visbrug, schuin tegenover het stadhuis op de hoek met de Oude Huygensteeg. Omschrijving Het PAND is opgetrokken op een rechthoekige plattegrond en bestaat uit twee bouwdelen: een twee bouwlagen tellend deel onder een zadeldak evenwijdig aan de Kapellestraat en een zaalgedeelte van één bouwlaag met de nok haaks op het voorste bouwdeel. De kappen zijn gedekt met rode verbeterde Hollandse pannen. Onder de dakrand zijn de gevels uitgevoerd met een gemetseld baksteenfries. De voor- of westgevel is symmetrisch van indeling met in het midden in de eerste bouwlaag een door de toepassing van natuursteen geaccentueerd en als Vlaamse gevel eindigend risaliet met portiek. De entree bestaat uit dubbele deuren en is te bereiken door een trap van drie treden. Het portiek heeft een latei met getoogde onderzijde, die is voorzien van gestileerde motieven met art nouveauinvloeden. In de latei vermeldt het bouwjaar `anno 1916'. Erboven zijn een viertal openingen onder een tableau met getoogde lijst
11 * Dit gegeven is onderdeel van het rijksmonumentenregister ** Dit is een registergegeven voor zover noodzakelijk voor de identificatie van het rijksmonument Datum van downloaden 15 november 2025
* Dit gegeven is onderdeel van het rijksmonumentenregister ** Dit is een registergegeven voor zover noodzakelijk voor de identificatie van het rijksmonument Datum van downloaden 15 november 2025
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
12
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
Beschrijving de Oude Huijgensteeg is uitgevoerd als een afgeronde hoek op straatniveau, die zich tot een afgeschuinde hoek met een klein driehoekig balkon ontwikkeld ter hoogte van de eerste verdieping. In de gevels zijn zowel zandstenen als hardstenen elementen toegepast, waaronder de aanzetstenen van de strekse bogen boven de ramen, schouderstukken van de topgevels en consoles en kraagstenen van het kleine balkon op de hoek.
De beschrijving is in het kader van deze bouwhistorische verkenning kort en bondig weergegeven. Voor details en interieuraspecten wordt verwezen naar de bijlage met afbeeldingen en bijschriften achterin het rapport. (afb. 64-185) Ligging Het object is gelegen aan de Kapellestraat te Oudewater. De ligging, op de hoek van de Oude Huijgensteeg en tegenover het stadhuis, is zeer prominent in het stadsgezicht. De voorgevel van het patronaatsgebouw is evenwijdig met de Kapellestraat. De entree is via een stoep toegankelijk in de voorgevel. Achter het patronaatsgebouw bevond zich oorspronkelijk een ruime tuin, waarvan de tuinmuur nog behouden is. Deze tuin is sinds 1974 ingericht als openbare parkeerplaats.
Voorgevel nieuwbouw (afb. 76-77) De voorgevel betreft een zeer ingetogen topgevel met een entree en drie vensterassen met halfronde ontlastingsbogen op de begane grond, twee gekoppelde tweelichten op de verdieping en een samengesteld drielicht en een klein venster in de nok op de zolderverdieping. De topgevel is verder zeer sober uitgevoerd zonder schouderstukken en gevelmakelaar. De gevel is uitgevoerd in schoonmetselwerk in hardgrauw bakstenen in halfsteensverband en gedekt met rode opnieuw verbeterde hollandse pannen. Een markant detail wordt gevormd door de kwartsteens uitkragingen in het metselwerk ter hoogte van de eerste en tweede verdieping die als rollagen zijn vormgegeven en waarmee op subtiele wijze een overgang gemaakt wordt tussen de op vlucht staande gevel van het buurpand Kapellestraat 5 en de rechtstaande gevel van het patronaatsgebouw.
Inleiding Het gebouw bestaat uit het patronaatsgebouw uit 1916 - hoofdvolume - van twee bouwlagen met een dwarskap met geveltop en een achterliggende zaalbouw van één bouwlaag met een schilddak, alsmede een nieuwbouw uit 1977 aan de zuidzijde met adres Kapellestraat 3, zijnde de langgerekte tweelaagse aanbouw onder een – aan de achterzijde asymmetrisch - zadeldak. De gevels van het patronaatsgebouw zijn uitgevoerd in schoonmetselwerk in kruisverband en zijn van H-vensters voorzien. Het centrale deel – de middenrisaliet in de voorgevel - wordt beëindigd door een topgevel met daarin een ovaal venster. Het dak is belegd met verbeterde hollandse rode pannen. De nieuwbouw aan de zuidzijde - rechterzijde – is voorzien van een zadeldak belegd met rode opnieuw verbeterde rode hollandse pannen
Linkerzijgevel patronaatsgebouw (afb. 78-83) De zaalbouw aan de achterzijde betreft een eenvoudig rechthoekig éénlaags hoog bouwvolume onder een schilddak met een in vier traveeën verdeelde langsgevel aan de Oude Huijgensteeg De langsgevel is ontworpen met drie traveeën met daarin telkens alternerend drie en vier smalle hoge vensters, gescheiden door lisenen waarin oorspronkelijk de rookkanalen van de schoorstenen van de achterliggende grote zaal waren opgenomen. In de middelste travée bevindt zich een dubbele deur als nooduitgang van de achterliggende zaal. De laatste meest oostelijke travée sloot het toneel af en is blind uitgevoerd. In het verlengde van de zijgevel bevindt zich nog een in staandverband gemetselde tuinmuur, voorzien van een ezelsrug op een muizentand (1916). In de tuinmuur is een rond poortje opgenomen, dat later dichtgemetseld werd (1977).
Voorgevel patronaatsgebouw (afb. 64-75) De voorgevel is symmetrisch vormgegeven met een middenrisaliet met topgevel en aan weerszijden daarvan twee gekoppelde H-vensters met valramen in de bovenlichten op beide verdiepingen en erboven onder een getrapt uitkragende gootlijst een dwarskap met rode verbeterde hollandse pannen. De entreepartij in de middenrisaliet is zorgvuldig gedetailleerd en rijker in Oberkichner zandsteen uitgewerkt en is voorzien van een breed portaal met opengewerkt bovenlicht. Centraal boven de ingangspartij bevindt zich een getoogde plaquette met daarop een voorstelling van Sint Antonius en de naam van het patronaatsgebouw. De geveltop van de middenrisaliet is bekroond door een natuurstenen kruis op de gevelmakelaar. De hoek tussen de Kapellestraat en
Achtergevel patronaatsgebouw (afb.84) De achtergevel betreft een vrijwel gesloten gevel als oostelijke eindgevel aan de achterzijde, voorzien van een schildkap. De gevel wordt slechts door een 13
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
tweetal H-ramen – thans dichtgezet – ter hoogte van het achterliggende podium verlevendigd, terwijl op de begane grond aan de noordzijde een klein éénruits venster en een dichte vlakke deur zich bevinden. De onderzijde en de strook tussen de genoemde H-vensters is gepleisterd en van een roodbruine verflaag voorzien. Deze strook tussen beide H-vensters markeert de in 1947 aangebouwde filmcabine, die in 1977 werd gesloopt, waarna de huidige pleisterlaag werd aangebracht. In de pleisterlaag tekenen zich nog de contouren van de voormalige projectoropening af.
Interieur Patronaatsgebouw (afb. 98-149). De indeling van het patronaatsgebouw is relatief eenvoudig van opzet met direct achter de voorgevel de entreezone en daarachter - gescheiden door een brandmuur - de grote zaal van 19 x 11 meter met aan de achterzijde het toneel. Aan de zuidzijde langs de grote zaal bevindt zich - in het volume van de aangrenzende nieuwbouw - de trapopgang naar de voormalige woning van de beheerder, die boven de entreezone gesitueerd was en thans enkele kantoorvertrekken kent. De zolder boven deze kantoorvertrekken is voorzien van een grenen gordingenkap met verbeterde hollandse spanten (1916), bestaande uit spantbenen van 17,5 x 7,5 cm en dubbel trekplaten als hanebalk van 17,5 x 3,8 cm (2x). De spantbenen zijn aan de onderzijde verstrekt door korte kreupele stijlen. Markant zijn de korbeels, die als platte liggers op de kop zijn voorzien van een uitsparing waarin de spantbenen zijn opgenomen. De kap is voorzien van gordingen van 16 x 6 cm met daarop dakbeschot van 16 x 2 cm. De zolder boven de grote zaal en boven het toneel bestaat uit een gordingenkap met grenen A-spanten, bestaande uit spantenbenen van 22 x 9,5 cm en dito hanebalken, welke met pen- en gatverbinding zijn ingelaten in de spantbenen.
Vanwegde de grote overspanning is het onderliggende plafond van de grote zaal enigszins gaan doorbuigen, waartoe in het verleden aan de spanten dubbele hangstijlen van 20 x 3,5 cm uit ongeschaafd grenen middels een dubbele boutverbinding zijn aangebracht (1955), welke later nogmaals verstrekt zijn door middel van stalen L-profielen van 40 x 25 mm (1977). In de zolder boven het toneel bevindt zich een lager eindspant, zijnde een schaargebint bestaande uit spantbenen, korbeels en een dekbalk van 19,5 x 9,5 cm in grenen. Op deze toneelzolder zijn verder nog een hijsluik en de sleuf voor het oorspronkelijke toneelgordijn (1916) nog vermeldenswaardig.
Achtergevel nieuwbouw (afb. 85) De achtergevel betreft een zeer ingetogen asymmetrische drie bouwlagen hoge topgevel met een aan de rechterzijde laag doorlopende aankapping. Het hoge gedeelte aan de linkerzijde heeft een gevelindeling die vergelijkbaar is met die van de voorgevel aan de Kapellestraat. Dit gedeelte bezit twee gekoppelde tweelichten op de begane grond en eerste verdieping, en een samengesteld drielicht en een klein venster in de nok op de zolderverdieping. In het lagere rechterdeel onder aankapping is de entree met halfronde ontlastingsboog en een klein tweelicht op de begane grond, alsmede een klein gekoppeld tweelicht op de verdieping in de vensteras boven de entree. De topgevel is verder zeer sober uitgevoerd zonder schouderstukken en gevelmakelaar. De gevel is uitgevoerd in schoonmetselwerk in hardgrauw bakstenen in halfsteensverband en gedekt met rode opnieuw verbeterde hollandse pannen. Rechterzijgevel nieuwbouw (afb. 86-89) Deze gevel wordt verdeeld in een drielaagse gevel aan de westzijde en een tweelaags geveldeel aan de achterzijde, de oostzijde. Het voorste geveldeel is vrijwel geheel blind en hierin zijn een deur en raam van het achterliggende trappenhuis opgenomen.
Het achterste lagere geveldeel is sterk geleed vormgegeven vanwege de sprong in het dakvlak, de uitgebouwde galerij met brandtrap op de eerste verdieping en de tot aan de begane grond doorlopende aankapping aan de achterzijde. Het middelste geveldeel is vrijwel symmetrisch ingedeeld, met op de begane grond aan weerszijden van een tussenmuur een deur met zijlicht, op de verdieping twee gekoppelde tweelichten en in de sprong in het dakvlak een doorgaande horizontale rabatbetimmering met daarin twee gekoppelde kleine vensters. Deze laatste strook is boven de aankapping aan de achterzijde nog doorgezet, waarin een derde gekoppeld raamstel is opgenomen.
Interieur Nieuwbouw (afb. 150-185) In de nieuwbouw zijn op de begane grond een sociëteitsruimte, peuterspeelzaal en een creatieve werkplaats ondergebracht, terwijl op de eerste en tweede verdiepingen zich vijf grote verenigingszalen bevinden. Karakteristiek voor het ontwerp van de jaren ’70 is het gebruik van niveauverschillen in de vorm van een split-level, waarbij de vloeren van het voorste deel 1,5 meter hoger liggen dan die van het achterste gedeelte. Halverwege is een trappenhuis met toiletgroepen op elke verdieping gesitueerd. Ter plaatse van de overgangszone met het patronaatsgebouw aan de noordzijde is het trappenhuis met onder- en bovengang onder de lichtstraat van het asymmetrische zadeldak geplaatst, waardoor een ruimtelijk geheel is ontstaan. Markant voor de bouwwijze uit de jaren ’70 is eveneens het gebruik van schoonmetselwerk van de verkeersruimten in 14
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
combinatie met houtwolcementplaten voor de plafonds. Een tweede verbindingszone is gecreëerd door de aanleg van een dwarsgang op de tweede verdieping tussen de zolder van de scouting in de oudbouw en de nieuwe vleugel aan de zuidzijde. Deze gang werd als een glazen gang – met glas in zowel de wanden als het schilddak – tussen de daken van beide bouwdelen ontworpen (afb. 94-97).
15
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
16
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
Overzicht van de bouwfasen Fase 1 (1916) Bouw van het patronaatsgebouw Ten behoeve van de bouw van het patronaatgebouw werden door het R.K. parochiaal Kerkbestuur van Oudewater een drietal panden aan Kapellestraat alsmede twee panden aan de Oude Huijgensteeg in 1914 aangekocht. Het betrof het hoekhuis op perceel nr 2567, het ernaast gelegen huis met bergplaats op perceel nr 2568 en het daarnaast gelegen huis met erf op perceel nr 507, alsmede aan de Oude Huijgensteeg een woonhuisje op perceel nr 1212 en een stal met koetshuis op perceel nr 1213 (afb. 12). De panden werden ten overstaan van notaris W. Kruiswijk te Oudewater op 23 oktober 1914 verkocht voor fl. 7500,-.1 De oude panden waren vermoedelijk laat-middeleeuwse of 17de eeuwse panden die in de loop van de 18de en 19de eeuw tot lijstgevels verbouwd waren (afb. 54-57). Op een vrij vroege foto vanuit de Oude Huijgensteeg genomen omstreeks 1865 zijn de oude achtergevels en zadeldaken van deze panden gedocumenteerd (afb. 59). Deze panden werden uiteindelijk in 1916 gesloopt om plaats te maken voor de nieuwbouw van het patronaatsgebouw.
de gevelmakelaar. De toentertijd reeds krappe hoek tussen de Kapellestraat en de Oude Huijgensteeg werd door Van Sante vormgegeven als een afgeronde hoek op straatniveau, die zich tot een afgeschuinde hoek met een klein driehoekig balkon ontwikkeld ter hoogte van de eerste verdieping. De zaalbouw aan de achterzijde werd als een eenvoudig rechthoekig éénlaags hoog bouwvolume onder een zadeldak ontworpen met een in vier traveeën verdeelde langsgevel aan de Oude Huijgensteeg en een vrijwel gesloten topgevel als oostelijke eindgevel aan de achterzijde. De langsgevel werd ontworpen met drie traveeën met daarin telkens alternerend drie en vier smalle hoge vensters, gescheiden door lisenen waarin de rookkanalen van de schoorstenen van de achterliggende grote zaal waren opgenomen. De laatste meest oostelijke travée sloot het toneel af en werd blind uitgevoerd. De indeling van het patronaatsgebouw was relatief eenvoudig van opzet met direct achter de voorgevel de entreezone met aan weerszijden een bestuurskamer en een garderobe, en daarachter - gescheiden door een brandmuur - de grote zaal van 19 x 11 meter met aan de achterzijde het toneel (afb. 18 en 61). Aan de zuidzijde langs de grote zaal was een 2 meter brede zone met daarin de toiletten, buffetten en de trapopgang naar de woning van de beheerder, die boven de entreezone gesitueerd was.
Deze woning bestond uit vier kamers, te weten een woonkamer, keuken en twee slaapkamers. Vanwege het ontbreken van de bouwvergunningsaanvraag en de bijbehorende tekeningen is niet exact bekend wanneer de vergunning werd aangevraagd en verleend. Aangezien de panden op de bouwlocatie in oktober 1914 gekocht waren en architect Van Sante in de december 1915 het bestek gereed had, mag aangenomen worden dat hij in de tussenliggende periode het ontwerp had uitgewerkt en aansluitend de bouwvergunning had ingediend. Nadat Van Sante het bouwplan gereed had en een bestek met bijbehorende begroting had opgesteld verzocht hij op 14 januari 1916 aan Monseigneur M.P.J. Möllmann van het Bisdom Haarlem om toestemming en beoordeling van de bouwplannen. Hierin benadrukte Van Sante de bijzondere ligging “tegenover het mooie raadhuis, dateerende uit de 16e eeuw, aan het intieme Raadhuispleintje.” Ook gaf hij aan dat “De drie zalen door een zeer praktische inrichting, zonder moeite en zonder kosten in een zeer korten tijd tot één zaal gemaakt kunnen worden, zonder afscheidingsschotten uit de zaal te brengen, zoodat daardoor beschadigingen en veel last worden voorkomen”.2 De directiebegro-
Het ontwerp voor het patronaatsgebouw werd vervaardigd door architect S.B. van Sante uit Zaandam. Hij ontwierp het gebouw in een vrij strakke bouwtrant met gebruikmaking van bakstenen expressieve gevels in navolging van het werk van Berlage. In de gevels werden natuurstenen elementen toegepast, waaronder de aanzetstenen van de strekse bogen boven de ramen, schouderstukken van de topgevels en consoles en kraagstenen van het kleine balkon op de hoek (afb. 60). De voorgevel – de westgevel tegenover het oude raadhuis – werd symmetrisch vormgegeven met een middenrisaliet met topgevel en aan weerszijden daarvan twee gekoppelde H-vensters met glas-in-lood in de bovenlichten op beide verdiepingen en erboven onder een getrapt uitkragende gootlijst een dwarskap met rode verbeterde hollandse pannen. De entreepartij in de middenrisaliet werd zorgvuldig gedetailleerd en rijker in natuursteen uitgewerkt en werd voorzien van een breed portaal met opengewerkt bovenlicht. Centraal boven de ingangspartij werd een getoogde plaquette ontworpen met daarop een voorstelling van Sint Antonius en de naam van het patronaatsgebouw. De geveltop van de middenrisaliet werd bekroond door een natuurstenen kruis op 1 RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief van de Parochie van de H. Franciscus van Assisië te Oudewater 1709-1982, inv.nr. 443.
2 17
RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief van de Parochie van de H. Franciscus van As-
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
ting had Van Sante geraamd op fl. 25.704,58 – aan bouwkosten.
vloeren zuiver vlak gepolijst op geleverd en voorzien van holle kanten bij de verblendstenen muren en met zwarte tegelplinten op de overige wanden, “in dessins volgens nadere opgaaf der Directie”. De toiletten en overige betegelde ruimten werden afgewerkt met witte tegels van 15 x 15 cm met afgedekte gekleurde banden volgens opgaaf. In het gebouw werden enkele schoorsteenmantels geplaatst, uit te voeren in marmer, waarvoor in het bestek een stelpost van fl. 50,- inkoopprijs was opgenomen. Vrijwel alle muren werden aan de binnenzijde gepleisterd, en vrijwel alle ruimten werden voorzien van een in het pleisterwerk te trekken lambriseringlijstje (afb. 111). Dit diende namelijk in de gangen, wachtkamer, trappenhuis, bovengang voorhuis, toiletten, buffetruimte, alle zalen, op het toneel en in beide slaapkamers van het voorhuis te worden aangebracht. Bij het toneel werd voorzien in aan beide zijden het aanbrengen van “pilasters met lijsten, indiepingen en gefigureerde kraallijst van trockenstüc volgens nadere opgaaf, inclusief eenige dito consoles, ter keuze van de Directie.” Deze trockenstüc lijsten – geprefabriceerde gipslijsten – werden als kleine kroonlijsten eveneens aangebracht bij de schoorsteenboezems, ventilatiekanalen, bestuurskamer en wachtkamer. De plafonds werden als eenvoudige vlakke stucplafonds uitgevoerd en voorzien van plafondplinten langs de rondgaande muren.
De bepleisterde wanden van gangen, trappenhuis, toiletten, toneel en de drie zalen werden afgewerkt met “Matolinverf” in kleuren volgens opgaaf van de Directie. Zoals architect Van Sante aan het bisdom schreef werd de grote zaal van harmonicadeuren voorzien, zodat deze in drie kleinere zalen opgedeeld kon worden. De deuren werden elk uit 10 panelen van 5 meter hoog en 1 meter breed vervaardigd, bestaande uit een raamwerk van 5 cm dik houtwerk en daarbinnen panelen uit twee lagen van 10 mm triplex met ertussen ‘een laag zeegras of ander geluidwerend materiaal’. Op de enige bewaardgebleven interieurfoto van de grote zaal is één van deze panelen afgebeeld (afb. 61). In de drie plafondvelden van de grote zaal dienen ovale ventilatieopeningen aangebracht te worden, voorzien van een gestucte kraallijst en geperforeerd plaatijzer met erboven draaibare triplex luikjes, te bedienen middels katrollen en dun staaldraad vanuit de zalen. Onder de ramen in het gebouw werd een lambrisering uit verticale geschaafde, geploegde en gevellingde schroten van 22 cm breedte toegepast (afb.125). In de tien grote zaalraamkozijnen in de noordgevel en de ruiten en bovenlichten in diverse binnendeuren diende lichtgeel kathedraalglas geplaatst te worden.
Op 17 maart 1916 werd de aannemingsovereenkomst tussen de pastoor-president van het R.K. parochiaal Kerkbestuur – de heer C. Pieterse – en de aannemer J. van Sante uit Zaandam gesloten voor een bouwsom van fl. 28.500,-, met de uitdrukkelijke voorwaarde dat deze bouwsom niet overschreden mocht worden.3 Naast het bestek no. 41 hoorden bij de overeenkomst nog twee blauwdruktekeningen. Uit het bewaardgebleven bestek is de nodige informatie over het materiaalgebruik en de interieurafwerking bekend. Interessant is de relatief vroege toepassing van gewapend beton, dat vanaf de eeuwwisseling steeds vaker werd toegepast. Onder alle bouwmuren, onderslagmuren en poeren werd een fundering in gewapend beton toegepast. Verder werd de vloer van het toneel – tezamen met de onderliggende muren – in waterdicht beton uitgevoerd. Het opgaande metselwerk werd uitgevoerd als steens metselwerk in kruisverband, waarbij de buitengevels aan de binnenzijde werden voorzien van een beklamping zodat een totale dikte van 28 cm werd verkregen (afb. 130). Het metselwerk werd uitgevoerd in de eerste soort Waalrood en werden voorzien van gesneden voegwerk in portlandcementspecie. In de muren werden de nodige ventilatiekanalen opgenomen “voor de aanvoer van frissche lucht”. In de buitengevels werd de nodige natuursteen verwerkt, te weten in totaal 3,2 m3 hardsteen en 5,0 m3 Oberkirchner zandsteen.
Over de oorspronkelijke hemelwaterafvoeren is in het bestek opgenomen dat deze als “ gegoten ijzeren afvoerpijpen, solide met aangegoten oren en loodkopnagels bevestigd. Deze pijpen vierkant van doorsnede volgens nadere opgave, groot inwendig 5,1 bij 7,6 cm.” Over het interieur geeft het bestek eveneens de nodige informatie. Zo werd de rondgaande muren van de vestibule uitgevoerd als schoonmetselwerk met een lambris van gele verblendstenen en daarboven tot aan het plafond een witte verblendsteen, beide in kruis- of staandverband uitgevoerd, en met toepassing van profielstenen bij de kozijnen en bogen en enige banden van zogenaamde “bricornasteen”. Diverse vloeren, te weten de vestibule, gangen, toiletruimten, spoelruimten en achteruitgang, werden als terrazzovloeren afgewerkt. Hierbij werden de sisië te Oudewater 1709-1982, inv.nr. 444.
3 RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief van de Parochie van de H. Franciscus van Assisië te Oudewater 1709-1982, inv.nr. 444 18
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
Het toneel werd verder voorzien van een houten plafond, bestaande uit geschaafd en geploegde en van vellingkanten voorziene schroten van 25 cm breedte (afb.108-109). Interessant is verder nog de vermelding van geluidsisolatie boven het plafond van de bestuurskamer, waarboven het gestucadoorde plafond op de vloerbalken 6 cm dikke kurkplaten met daarop de vloerdelen dienden te worden aangebracht. De bestuurskamer, alsmede de woonkamer van de beheerderswoning boven, werd verder voorzien van betengeld behang. Hierbij diende bij oplevering telkens één rol behang en voldoende rand of friesband extra geleverd te worden. De toiletten bevonden zich in de lagere strook aan de zuidzijde van de grote zaal. In het bovenliggende plattedak werden bovenlichten aangebracht “ten dienste der verlichting en ventilatie”. Hierin werden zinken dakramen met draadglas aangebracht en het geheel diende waterdicht met de mastiekbedekking te worden opgeleverd. Over de raamkozijnen in de voorgevel was opgenomen dat de bovenlichten als valramen dienden te worden uitgevoerd met zogenaamde “Hesemanns sluiting” en aan de zijkanten “driehoeksgewijze getimmerde glaszijkastjes” (afb. 126). Het pand was verder voorzien van gasleidingen, waarbij alle vertrekken door gasverlichting konden worden verlicht (afb. 110).
De gasleiding diende uit getrokken ijzeren pijpen van voldoende zwaarte te zijn, en conform de eisen van de Directie van de gasfabriek te Oudewater te worden aangelegd.
Het patronaatsgebouw zou tot aan de verkoop in 1974 een belangrijke in het Rooms-Katholieke verenigingsleven van Oudewater innemen. Hier kwamen katholieke verenigingen bijeen en in de grote zaal werden opvoeringen gegegeven. Op de enige bewaardgebleven interieurfoto van de grote zaal is de inrichting van de zaal te zien (afb. 61). Naast de vaste inrichting met het podium, de buffetten, de paneeldeuren met 12-ruitsbovenlichten en de harmonicadeuren is verder de meubilering met houten tafels, thonetstoelen en een biljarttafel afgebeeld. Fase 2 (1947) In 1947 werd een brandvrije filmcabine aangebouwd tegen de achtergevel van het pand naar ontwerp van A.J. Schrader uit Gouda. De bouwkosten waren geraamd op fl. 2500,-. De bouwaanvraag werd ingediend door J. van de Snaek en A.M. Straver, voorzitter respectievelijk secretaris van toenmalige bestuur van de Parochie van de Heilige Franciscus van Assieiën te Oudewater.6 De filmcabine betrof een eenvoudig tweelaags bouwvolume van 3,33 x 2,75 meter onder een gewapend betonnen platdak (afb. 19-21). De filmcabine bevond zich achter het toneel, alwaar in de gevel een projectie- en kijkgat van 15 x 15 cm werden aangebracht. De filmcabine was middels een ijzeren trap vanaf de buitenzijde toegankelijk. Onder de filmcabine was op de begane grond een kleine berging gecreëerd met eveneens een buitendeur.
Uit de bouwtekeningen kan worden opgemaakt dat de grote zaal nog steeds door middel van vouwwanden in drie kleinere zalen onderverdeeld kon worden (afb. 19).
Na de oplevering ontstonden problemen met de schuifwanden in de grote zaal van het patronaatsgebouw. Dit waren roldeuren, waarvan de rails aan de bovenzijde doorzakte, waardoor de deuren niet goed functioneerden. De lokale architect Jac. P. Dessing constateerde dit op 16 juni 1917 en deed twee maanden later een voorstel om voor fl 799,- de verbeteringen uit te laten voeren. 4 Hierbij werden tevens diverse andere deuren van kogellagerscharnieren voorzien. Het patronaatsgebouw was aanvankelijk van gasverlichting voorzien. In 1927 zou het pand voorzien worden van een electrische installatie zodat alle ruimten electrisch verlichting kregen (afb. 18).5
Fase 3 (1955) In 1955 werd het bestaande verenigingsgebouw als sterk verouderd beschouwd en werd door het R.K. bestuur van de parochie besloten tot renovatie. Hiervoor werd eveneens destijds al aan ‘crowdfunding’ gedaan, door een apart comité die voor extra gelden o.a. een loterij organiseerde.7 De plannen werden uitgewerkt door bouwkundige W.A. van Bentum uit Utrecht.8 De werkzaamheden bestonden uit het vernieuwen van het gebouw en het ma6
RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouwvergunningen gemeente Oudewater 1923-2014, inv.nr. 833
4 RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief van de Parochie van de H. Franciscus van Assisië te Oudewater 1709-1982, inv.nr. 446
7
RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief van de Parochie van de H. Franciscus van Assisië te Oudewater 1709-1982, inv.nr. 450
5 RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief van de Parochie van de H. Franciscus van Assisië te Oudewater 1709-1982, inv.nr. 447
8
RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouwvergunningen gemeente Oudewater 1923-2014, inv.nr. 832 19
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
ken van een nieuwe filmcabine aan de westzijde van de grote zaal (afb. 22-26). Hiervoor werd een aparte cabine in de zaal op kolommen ingebouwd, die op stalen kolommen op aparte funderingsplaten in gewapend beton gefundeerd werden (afb. 25). De vloer van de filmcabine werd in het toenmalig gangbare Perfora systeem uitgevoerd, bestaande uit holle baksteenvloeren met erboven een gewapende druklaag in cementspecie. Verder werden de schoorsteenmantels met rookkanalen op zolder tot buiten de nok gesloopt, waarbij de vouwwanden uit de grote zaal verwijderd werden; de grote zaal werd sindsdien slechts alleen nog als één grote ruimte gebruikt (afb. 22). In de grote zaal werden kwartronde metalen kooflijsten aangebracht waarin uplighters werden ondergebracht (afb.26 en 112). In verband met de aangescherpte veiligheidseisen werd in de noordgevel aan de Oude Huijgenssteeg een verbrede nooduitgang met espanjoletsluiting aangebracht. Tenslotte werd de ventilatie verbeterd en werd de electrische installatie vernieuwd. De totale bouwkosten waren op fl. 9.700,- begroot.
van de Parochie St. Franciscus van Assisië om en bood de panden Kapellestraat 1 en 3 aan de gemeente cq. op te richten stichting te koop aan voor de prijs van fl. 360.000,-, onder voorwaarde dat het pand een sociale bestemming moet krijgen conform het bestemmingsplan én de concièrge J.F. van Dijk een passende regeling en passende woning zal moeten worden aangeboden.10 De gemeente Oudewater bood in haar schrijven van 10 april 1974 uiteindelijk fl. 280.000,- en passende woonruimte voor de heer van Dijk, maar was niet bereid hem een nieuwe baan als concièrge voor het nieuwe zalencomplex te bieden. Op 20 mei 1974 stemde het parochiebestuur met het aanbod van de gemeente Oudewater in werd aansluitend het patronaatsgebouw verkocht. Met de verkoop was de gemeente tevens in de gelegenheid om de achter de panden gelegen tuin in te richten tot parkeerplaats. Door de nieuw opgerichte Stichting Algemeen Oudewaters Jeugd- en Jongerencentrum werden aansluitend bouw- en renovatieplannen ontwikkeld om tot een nieuw jeugdcentrum te komen. De plannen werden opgesteld door de architecten Kees van Paassen en Kees van Roon (afb. 40-51).11 De renovatie van het uit 1916 daterende patronaatsgebouw kende geen grootschalige ingrepen of wijzigingen. Het exterieur bleef behouden, waarbij wel de kozijnen, ramen en deuren vervangen werden.
In het interieur werden alle vloeren, wanden en plafonds van de ruimten van nieuwe afwerkingen voorzien en werden nieuwe sanitaire voorzieningen aangebracht. Op enkele plaatsen werd de indeling wel aangepast; zo werd de smalle beuk aan de zuidzijde – waarin oorspronkelijk toiletten en buffetten ondergebracht waren – nieuw ingedeeld met een brede gang en trappenhuis op beide verdiepingen. Voorts werd de voormalige beheerderswoning op de eerste verdieping aan de westzijde opnieuw ingedeeld en herbestemd tot secretarie, archiefkamer en leeshoek, terwijl de zolder met slaapkamers uit 1968 boven de grote zaal werden herbestemd voor de scouting. De nieuwbouw behelsde de vervanging van het uit 1902 daterende pand Kapellestraat 3 (afb. 63). In het nieuwe bouwvolume werden op de begane grond een sociëteitsruimte, peuterspeelzaal en een creatieve werkplaats ondergebracht, terwijl op de eerste en tweede verdieping en vijftal grote verenigingszalen werden voorzien (afb. 40-42). Karakteristiek voor het ontwerp van de jaren ’70 was het gebruik van niveauverschillen, waarbij de vloeren van het voorste deel 1,5
Fase 4 (1968) In 1968 werd de zolder boven de grote zaal van het patronaatsgebouw betrokken bij de woning van de beheerder de heer J. van Dijk en ingericht tot slaapruimte met douche(afb. 27-29). De werkzaamheden werden uitgevoerd door de firma Dionisius uit Oudewater en waren begroot voor een bedrag van fl. 6138,- . De heer J. Dionisius jr. verzorgde vanuit de aannemer het tekenwerk voor de bouwaanvraag.9 De werkzaamheden bestonden uit het creëren van twee slaapkamers met houtskeletbouwwanden bekleed met gyprocplaten en zachtboardplaten tegen de plafonds. In de noordelijke en zuidelijke dakvlakken werden twee dakkapellen gemaakt. De douchecel werd verzien van betegelde porisosteen wanden en een stucplafond. Fase 5 (1976-1977) Begin jaren ’70 van de 20ste eeuw vonden er besprekingen plaats tussen de Gereformeerde Kerk, de R.K. kerk en de gemeente Oudewater om te komen tot één gemeenschappelijk zalencomplex. Vanuit de katholieke parochie speelt daarbij mee dat het verenigingsgebouw – op dat moment Thalia gebouw genaamd – verliesgevend is. Bovendien werd het gebouw door de brandweer als onvoldoende brandveilig beoordeeld (afb. 30). In 1974 is het R.K. Kerkbestuur
10
RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief van de Parochie van de H. Franciscus van Assisië te Oudewater 1709-1982, inv.nr. 451
9 RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouwvergunningen gemeente Oudewater 1923-2014, inv.nr. 834
11
RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouwvergunningen gemeente Oudewater 1923-2014, inv.nr. 835 20
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
meter hoger lagen dan die van het achterste gedeelte. Halverwege werd een trappenhuis met toiletgroepen op elke verdieping gesitueerd. Ter plaatse van de voormalige zone met toiletten en buffetten aan de zuidzijde van het patronaatsgebouw uit 1916 werd een trappenhuis met onder- en bovengang aangelegd onder de lichtstraat van het asymmetrische zadeldak van de nieuwe vleugel, waardoor een ruimtelijk geheel ontstond (afb. 166-168). Markant voor de bouwwijze uit de jaren ’70 is eveneens het gebruik van schoonmetselwerk van de verkeersruimten in combinatie met houtwolcementplaten voor de plafonds (afb. 164-165). Een tweede verbindingszone werd gecreëerd door de aanleg van een dwarsgang op de tweede verdieping tussen de zolder van de scouting in de oudbouw en de nieuwe vleugel aan de zuidzijde. Deze gang werd als een glazen gang – met glas in zowel de wanden als het schilddak – tussen de daken van beide bouwdelen ontworpen (afb. 94-97). De sloop van Kapellestraat 3 was pas mogelijk nadat het nader uitgewerkte ontwerp met tekeningen schaal 1:20 was goedgekeurd door de welstandscommissie, aangezien het te slopen pand deel uit maakte van het beschermde stadsgezicht Oudewater en dientengevolge relatief hoge eisen aan de architectuur van de vervangende nieuwbouw gesteld werden.
Uiteindelijk werd een zeer ingetogen topgevel ontworpen met een entree en drie vensterassen met halfronde ontlastingsbogen op de begane grond, twee gekoppelde tweelichten op de verdieping en een samengesteld drielicht en een klein venster in de nok op de zolderverdieping (afb.76-77). De topgevel werd verder zeer sober uitgevoerd zonder schouderstukken en gevelmakelaar. De bouw werd uitgevoerd in schoonmetselwerk in hardgrauw bakstenen en gedekt met rode opnieuw verbeterde hollandse pannen. De constructie bestond uit Nebi en Kwaaitaal vloeren (afb. 177) met poriso binnenwanden (afb. 185).
tenbureau dat de grootschalige renovatie en uitbreiding in 1976 had ontworpen (afb. 52) . De werkzaamheden betroffen het versterken en verzwaren van het bestaande balkon op de eerste verdieping tegen de zuidgevel, het aanbrengen van een 1,1 meter brede vluchttrap en het vernieuwen van een bestaande twee vluchtdeur en het aanbrengen van een nieuwe vluchtdeur in het dak van de aankapping ter hoogte van de eerste verdieping (afb. 88). Fase 7 (2012) In 2012 vond de laatste verbouwing plaats. Deze betrof de nieuwbouw van een berging aan de achterzijde in opdracht van De Klepper naar ontwerp van Ron Schutten uit Bergambacht (afb. 53).13 De uitvoering werd toevertrouwd aan bouwbedrijf Versluis Spelt uit Polsbroek. De berging betrof een eenvoudige éénlaags bouwvolume van 4 x 3 meter onder een platdak er werd geplaatst aan de zuidzijde achter het perceel van Kapellestraat 5 (afb. 87). Tijdens of kort na deze verbouwing werd tenslotte nog de voormalige keukenschoorsteen van het patronaatsgebouw uit 1916 gesloopt (afb. 60, 63 en 65). Na een kortstondige periode van 2013-2016 waarin het beheer van het gebouw was overgedragen aan de hiervoor apart opgerichte Stichting “De Klepper” werd het pand in 2016 aan de gemeente Oudewater.
Fase 6 (1995) In 1994 nam de Stichting Sociaal Cultureel Centrum Oudewater het beheer van het gebouw - dat sindsdien bekend stond onder de naam “De Klepper” - over van de Stichting Algemeen Oudewaters Jeugd- en Jongerencentrum. In 1995 werd in opdracht van de nieuwe stichting aan de zuidzijde van de nieuwbouw uit 1976 een nieuwe trap en extra uitgang aangebracht om de vluchtwegen van het complex aan te passen aan de toenmalige veiligheidseisen.12 De bouwvergunningstekeningen werden vervaardigd door ingenieurs- en architectenbureau Van Paassen partners uit Oudewater, de voortzetting van het architec12 RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouwvergunningen gemeente Oudewater 1923-2014, inv.nr. 3970
13
RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouwvergunningen gemeente Oudewater 2000-2014, inv.nr. 6250 21
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
22
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
Monumentwaarde van het gebouw Een bouwhistorisch onderzoek is een middel om te komen tot een gefundeerde waardering van het pand. Deze waardering wordt meestal uitgedrukt aan de hand van de volgende indeling in categorieën:
Kapellestraat en de Oude Huijgensteeg met zicht over de Visbrug en vormt tezamen met de omliggende bebouwing en het stadhuis een gaaf ensemble. Het pand bezit een hoge stedenbouwkundige waarde. (categorie 1). De nieuwbouw Kapellestraat 3 werd in 1977 zorgvuldig in de gevelwand ingepast en is beeldondersteunend en vertegenwoordigt een positieve stedenbouwkundige waarde (categorie 2). Dit geldt eveneens voor de achterzijde van de nieuwbouw uit 1977, waarbij door middel van een geleed bouwvolume met asymmetrische zadeldaken destijds op een zorgvuldige wijze het nieuwe bouwvolume in het stadsgezicht werd ingepast (categorie 2).
Categorie 1: hoge monumentwaarde, behoud noodzakelijk Categorie 2: positieve monumentwaarde, behoud wenselijk Categorie 3: indifferente monumentwaarde, aangepaste vervanging mogelijk Inleiding Aan de hand van de hieronder genoemde deelwaarden kan een zorgvuldig onderbouwde waardering voor het pand worden gegeven. De waardering wordt daarbij telkens getoetst aan de hand van de criteria gaafheid (authenticiteit) en zeldzaamheid. De waardering van de monumentwaarde is opgesteld met als uitgangspunt de interne waardenstelling van het rijksmonument, zijnde het patronaatsgebouw. De verbouwing uit 1977 met de nieuwbouw van Kapellestraat 3 is dan ook benaderd in deze waardestelling als verbouwfase van het oorspronkelijke patronaatsgebouw en niet als zelfstandig gebouw in relatie tot overige gebouwen uit de “Post 65” periode.1 De recentelijk in de URL 2007 gehanteerde codering voor de ouderdom en monumentwaarde van de kozijnen en ramen is in deze rapportage achterwege gelaten, omdat deze tijdens de renovatie in 1977 integraal vervangen zijn. De huidige kozijnen en ramen bezitten dan ook een indifferente monumentwaarde (categorie 3).
Bouwmassa : categorie 1 en 2 á 3 De waardering van de bouwmassa is gerelateerd aan de bouwfasering. Hierbij bezit het pand bouwmassa’s uit 1916 (patronaatsgebouw) en 1977 (nieuwbouw Kapellestraat 3) en vertegenwoordigt de oorspronkelijke bouw uit 1916 een hoge monumentwaarde (categorie 1). De later aangebouwde vleugel uit 1977 aan de zuidwzijde is karakteristiek voor de bouwperiode uit de jaren ‘70 van de 20ste eeuw maar is niet uniek en eveneens als architectuur niet zeer zeldzaam en vertegenwoordigt een positieve tot indifferente monumentwaarde (categorie 2 á 3). Constructie : categorie1 á 2 en 3 De kapconstructie van zowel het voorhuis als van de grote zaal van het patronaatsgebouw dateert uit de bouwtijd (1916). De kapconstructie van de beheerderswoning bestaat uit verbeterde hollandse spanten in grenenhout (categorie 1 á 2). De kapconstructie boven de grote zaal is eenvoudig en elementair, is op onderdelen aangepast en vertegenwoordigt eveneens een hoge tot positieve bouwhistorische waarde (categorie 1 á 2). De waardering van de balklagen is iets lager dan de genoemde waardering van de bouwmassa, omdat de constructiewijze vrij algemeen gangbaar in die tijd was en ook geen beeldbepalend onderdeel van het gebouw en de interieurs vormde.
Het patronaatsgebouw bezit een hoge tot postieve balklaagconstructie (categorie 1 á 2), bestaande uit enkelvoudige balklagen die aan het zicht onttrokken zijn. De nieuwbouw uit 1977 bezit een zeer elementaire constructie met kwaaitaal vloeren en een zeer eenvoudige grenen gordingenkap.(categorie 2 á 3).
Typologie : categorie 1 á 2 Het patronaatsgebouw is van bouwhistorisch van belang vanwege de relatieve ‘zeldzaamheid’ van vroeg 20ste-eeuwse patronaatsgebouwen in de stijl van het Rationalisme. Vanwege bovengenoemde typologische karakteristiek vertegenwoordigt het pand een hoge tot positieve algemene historische en typologische waarde. Stedenbouwkundige situering : categorie 1 Het patronaatsgebouw is gelegen tegenover het stadhuis op de hoek van de 1 “Post 65” is de huidige gangbare benaming voor de architectuur uit de periode 1965-1990 zoals deze gehanteerd wordt door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. 23
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
Exterieur : categorie 1 á 2 en 2 á 3 De waardering van het exterieur komt overeen met de reeds besproken bouwmassa. De zorgvuldig gedetailleerde voorgevel met de entree, de evenwichtige zijgevel en achtergevel van het patronaatsgebouw dateren uit 1916. Wel werden de ramen en deuren bij de renovatie in 1977 enigszins gewijzigd en geheel vervangen. De gevels vertegenwoordigen een hoge tot positieve monumentwaarde (categorie 1 á 2). De gevels van de nieuwbouw uit 1977 zijn positief tot indifferent (categorie 2 á 3). Interieur : categorie 2 á 3 en 3 In het gebouw kunnen de interieurs in twee categorieën onderverdeeld worden. Hoewel de structuur van het patronaatsgebouw met de kamerindeling op beide verdiepingen nog redelijk intact is, zijn alle vertrekken door de ingrijpende verbouwingen van 1947, 1955, 1968, 1977 en 1995 op diverse onderdelen aangepast en gemoderniseerd. De interieurs van de pastorie vertegenwoordigen een positieve tot indifferente monumentwaarde. Verder bevinden zich in het pand enkele waardevolle interieuronderdelen, te weten de monumentale pilasters en omlijsting van het podium van de grote zaal en het plafond van het podium op de begane grond, (categorie 1); alsmede de restanten van de interieurs van de beheerderswoning op de eerste verdieping (categorie 2). Deze losse interieuronderdelen zijn gemarkeerd met * op de waardestellingsplattegronden.
Alle ruimten in het patronaatsgebouw hebben echter diverse wijzigingen ondergaan, zoals de vensterbanken, de schuiframen, verdwenen schoorsteenmantels en rookkanalen, en de vele ruimtes voorzien van voorzetwanden en verlaagde plafonds (categorie 3). Voor de volledigheid zij vermeld dat de kelder- en vliering/zoldervertrekken hier ook onder vallen, met dien verstande dat de kapspanten van de kapconstructie wel een hoge tot positieve monumentwaarde bezitten zoals reeds bij de constructie vermeld. Het interieur van de nieuwbouw uit 1977 is grotendeels utilitair van aard en werd bovendien op onderdelen aangepast, waaronder het sausen van het schoonmetselwerk en het afsluiten van diverse trappenhuizen en borstweringen (afb. 163), waardoor de gaafheid werd aangetast; deze interieurs vertegenwoordigen een indifferente monumentwaarde (categorie 3). De overige niet nader genoemde vertrekken zijn indifferent.
24
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
Aanbevelingen voor nader onderzoek Archivalisch onderzoek In het kader van dit onderzoek werd slechts beperkt archiefonderzoek uitgevoerd.
Bouwhistorische opname Indien in de toekomst in het pand werkzaamheden aan de plafonds van de entree en garderobe op de begane grond plaatsvinden is het aan te bevelen om deze plafonds nog boven de huidige verlaagde plafonds te inspecteren. Dit, omdat er een gerede kans is dat hier nog fragmenten van de oorspronkelijke stucplafonds uit 1916 van de entree en aangrenzende bestuurskamer aanwezig zijn. Dit geldt eveneens voor het plafond van de grote zaal, dat door de vele geluids- en lichtinstallaties momenteel nagenoeg geheel aan het zicht onttrokken is. Het is aan te bevelen deze plafonds nog nader te inspecteren, indien deze installaties bij toekomstige werkzaamheden verwijderd of gewijzigd worden. Bij de wanden is het in het geval van een ontmanteling relevant om te verifiëren of bij de voormalige bestuurskamer - de huidige garderobe - nog fragmenten van het voormalige betengeld behang achter recente afwerklagen bewaard zijn gebleven. Daarnaast kunnen op de wanden van de kamers van de voormalige beheerderswoning op de eerste verdieping mogelijk nog - waarschijnlijk slechts minimale - resten van de voormalige behangsels van de kamers aanwezig zijn.
Er zijn geen bouwvergunningen in het archief bouw- en woningtoezicht van de voormalige gemeente Oudewater zoals ondergebracht in het RHC Rijnstreek en Lopikerwaard teruggevonden van vóór 1947. Het kadastraal onderzoek heeft wel de nodige informatie opgeleverd, waardoor enkele bouwfasen nader gedateerd konden worden. Mogelijk zou nader onderzoek in het archief van het Bisdom Rotterdam wellicht meer informatie kunnen geven over de bouwvergunnings- en detailtekeningen van het patronaatsgebouw in 1916. In het bijzonder kunnen fotoalbums van belang zijn voor de oorspronkelijke verschijningsvorm van de interieurs vóór de verbouwingen van 1955 en 1977. Hierbij werd meermaals het interieur ingrijpend gerenoveerd.
Kleuronderzoek In het pand heeft voor zover bekend nog geen uitgebreid kleuronderzoek plaatsgevonden. Voor het exterieur zou de oorspronkelijke kleurstelling van het patronaat in 1916 achterhaald kunnen worden. Nader onderzoek zou wellicht eveneens meer informatie geven over de kleurstelling van de interieurs in de perioden van de bouw in 1916 en de verbouwingen van 1947 en 1955. Omdat de interieurs nogal sterk verbouwd zijn in de jaren 1976-1977 en 1995 is het de vraag of hier veel informatie achterhaald kan worden.
25
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
26
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
Geraadpleegde archieven en literatuur Archieven
Literatuur
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed te Amersfoort, het foto- en tekeningenarchief
Marijke Beek en Marinus Kooiman, Oudewater, geschiedenis en architectuur, Monumenten-inventarisatie Provincie Utrecht, Zeist 1993, 208-209.
Regionaal Historisch Centrum Rijnstreek en Lopikerwaard te Woerden : - archief van de pastoor van de Statie / Parochie van de Heilige Franciscus van Assisie te Oudewater 1709-1982, inv.nr. 443 t/m 451.
Overige bronnen Geraadpleegde websites : - www.rhcrijnstreek.nl - www.cultureelerfgoed.nl
Gemeente Oudewater, archief Bouw- en Woningtoezicht, bouwvergunningen : - inv.nr. 833 Bouwaanvraag verbouwing 1947 - inv.nr. 832 Bouwaanvraag verbouwing 1955 - inv.nr. 837 Bouwaanvraag verbouwing 1960 - inv.nr. 834 Bouwaanvraag verbouwing 1968 - inv.nr. 835 Bouwaanvraag verbouwing 1975 - inv.nr. 3970 Bouwaanvraag verbouwing 1995 - inv.nr. 6250 Bouwaanvraag verbouwing 2012 - Kadaster, hulpkaarten, veldwerk en leggers gemeente Oudewater, sectie B 507, 1214, 2567, 2568, 3054, 5267.
27
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
28
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
Bijlage Cartografische afbeeldingen
29
WEVERS & VAN LUIPEN
afbeelding 6. 1558.
Kromme Haven 11-12 te Oudewater
Oudewater, zoals afgebeeld op de kaart van Jacob van Deventer in
afbeelding 7.
30
Oudewater, zoals afgebeeld op de kaart van Joan Blaeu in 1649.
WEVERS & VAN LUIPEN
Kromme Haven 11-12 te Oudewater
afbeelding 8. Kadastrale Minuut Gemeente Oudewater, sectie B blad 2. Dienstjaar 1890. De situatie wijkt voor wat betreft Kapellestraat 1-3 nauwelijks af van de oudste kadastrale kaart uit 1832.
afbeelding 9. Detail van de Kadastrale Minuut met Kapellestraat 1-3 (percelen 507 en 508, alsmede 495).
31
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
afbeelding 10. Kadastrale hulpkaart 14 Oudewater, sectie B nr 1214, dienstjaar 1842. In dit jaar werden de oude percelen 504, 505, 506, 508 samengevoegd. Collectie kadaster.
afbeelding 11. Kadastrale hulpkaart nr 235 Oudewater, sectie B nr 2567 en 2568, dienstjaar 1895. Hierbij werd het oude perceel 1214 opgesplitst in 2 percelen. Collectie kadaster.
32
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
afbeelding 13. Kadastrale hulpkaart nr 614 Oudewater, sectie B 3556, dienstjaar 1980. In dit jaar werd het erf achter Kapellestraat 3 vergroot ten behoeve van het huidige parkeerterrein, waartoe de bebouwing aan de Oude Huijgenstraat gesloopt werd. Collectie kadaster.
afbeelding 12. Kadastrale hulpkaart nr 327 Oudewater, sectie B nrs 3054 en 3055, dienstjaar 1919. Deze hulpkaart werd gemaakt kort na de bouw van het Patronaatsgebouw Collectie kadaster.
33
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
afbeelding 14. Kadastrale hulpkaart nr 267 Oudewater, sectie B nrs 2705 en 2706, dienstjaar 1902. Hierbij werd perceel 496 opgeheven en in twee tuinen verdeeld voor beide panden aan de Kapellestraat. Collectie kadaster.
afbeelding 15. Kadastrale hulpkaart nr 297 Oudewater, sectie B nrs 2855 en 2856, dienstjaar 1909. Collectie kadaster.
34
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
afbeelding 17. Kadastrale kaart Oudewater, sectie B nr 5267, huidige situatie.
afbeelding 16. Kadastrale hulpkaart nr 450 Oudewater, sectie B nr 3556, dienstjaar 1947. Collectie kadaster.
35
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
36
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
Bijlage Bouwtekeningen
37
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
afbeelding 18. Plattegrond van het patronaatsgebouw met de electrische lichtinstallatie. Tekening Electro-technisch Installatie bureaui J.C. Vermeulen & Zn te Woerden, 1927. Collectie RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief van de pastoor van de Statie / Parochie van de Heilige Franciscus van Assisie te Oudewater 1709-1982, inv.nr. 447 . 38
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
afbeelding 19. Plan Bouw brandvrije cabine achter het St. Antonius Patronaat te Oudewater, tekening A.J. Schrader Leidschendam januari 1947. Collectie RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouw- en Woningtoezicht gemeente Oudewater, inv.nr. 833.
39
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
afbeelding 21. Detail doorsnede en achtergevel van de filmcabine , tekening A.J. Schrader Leidschendam januari 1947. Collectie RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief BWT gemeente Oudewater, inv.nr. 833.
afbeelding 20. Detail plattegrond en doorsnede van de filmcabine , tekening A.J. Schrader Leidschendam januari 1947. Collectie RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief BWT gemeente Oudewater, inv.nr. 833. 40
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
afbeelding 22. Plan voor het verbouwen van een verenigingszaal tot bioscoopzaal, Kapellestraat B102 te Oudewater, tekening A.W. van Bentum te Utrecht 6-5-1955. Collectie RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouw- en Woningtoezicht gemeente Oudewater, inv.nr. 832.
41
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
afbeelding 24. Detail van de plattergrond eerste verdieping.Tekening A.W. van Bentum te Utrecht 6-5-1955. Collectie RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouw- en Woningtoezicht gemeente Oudewater, inv.nr. 832.
afbeelding 23. Detail van de plattegrond begane grond. Tekening A.W. van Bentum te Utrecht 6-5-1955 Collectie RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouw- en Woningtoezicht gemeente Oudewater, inv.nr. 832. 42
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
afbeelding 26. Detail van de dwarsdoorsnede met het toneel en lichtkoven. Tekening A.W. van Bentum te Utrecht 1955. Collectie RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouw- en Woningtoezicht gemeente Oudewater, inv.nr. 832.
afbeelding 25. Detail van de langsdoorsnede met de filmcabine. tekening A.W. van Bentum te Utrecht 6-5-1955. Collectie RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouw- en Woningtoezicht gemeente Oudewater, inv.nr. 832. 43
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
afbeelding 27. Plan tot maken van douxe + slaapkamers in woning J v Dijk (bios Thalia). Tekening J. Dionisius jr. 1968. Collectie RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouw- en Woningtoezicht gemeente Oudewater, inv.nr. 834.
44
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
afbeelding 29. Doorsnede. Tekening J. Dionisius jr. 1968. Collectie RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouw- en Woningtoezicht gemeente Oudewater, inv.nr. 834. gemeente Oudewater, inv.nr. 832.
afbeelding 28. Detail van de zuidgevel Tekening J. Dionisius jr 1968. Collectie RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouw- en Woningtoezicht gemeente Oudewater, inv.nr. 834. Woningtoezicht gemeente Oudewater, inv.nr. 832. 45
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
afbeelding 30. Tekening bestaande toestand ivm brandveiligheid, 1973. Collectie RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief van de pastoor van de Statie / Parochie van de Heilige Franciscus van Assisie te Oudewater 1709-1982, inv.nr. 447.
46
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
afbeelding 31. Plattegrond begane grond - Bestaande toestand. Tekening K2O Kees van Paassen en Kees van Roon 1975. Collectie RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouw- en Woningtoezicht gemeente Oudewater, inv.nr. 835.
47
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
afbeelding 32. Plattegrond eerste verdieping - Bestaande toestand. Tekening K2O Kees van Paassen en Kees van Roon 1975. Collectie RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouw- en Woningtoezicht gemeente Oudewater, inv.nr. 835.
48
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
afbeelding 33. Plattegrond zolders - Bestaande toestand. Tekening K2O Kees van Paassen en Kees van Roon 1975. Collectie RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouw- en Woningtoezicht gemeente Oudewater, inv.nr. 835.
49
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
afbeelding 34. Plattegrond daken - Bestaande toestand. Tekening K2O Kees van Paassen en Kees van Roon 1975. Collectie RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouw- en Woningtoezicht gemeente Oudewater, inv.nr. 835.
50
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
afbeelding 35. Doorsnede A-A - Bestaande toestand. Tekening K2O Kees van Paassen en Kees van Roon 1975. Collectie RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouw- en Woningtoezicht gemeente Oudewater, inv.nr. 835.
51
WEVERS & VAN LUIPEN
Kapellestraat 1-3 te Oudewater
afbeelding 36. Doorsnede B-B - Bestaande toestand. Tekening K2O Kees van Paassen en Kees van Roon 1975. Collectie RHC Rijnstreek en Lopikerwaard, archief Bouw- en Woningtoezicht gemeente Oudewater, inv.nr. 835.