Visie op landschap natuur en groene kernen (1).pdf

KAMPENLANDSCHAP In de dekzandgebieden komt van oudsher het gemengde bedrijf voor, met bouwland op de hoge, en grasland op de lagergelegen gronden. De boerderijen en ook veel woonkernen ontstonden op de overgang van hoog naar laag. Verspreid in de toen aanwezige bossen, op de hogere en drogere delen in het landschap werden kleine akkertjes, kampjes of éénmansessen aangelegd. Geleidelijk zijn deze kampjes verder opgehoogd met mest vermengd met plaggen uit de potstallen.

Heelweg - Oost

91

V

L

V i s i e

N

o p

G

K

l a n d s c h a p ,

O

U

n a t u u r

D

e n

E

g r o e n e

I

J

S

k e r n e n

S

E

L

S

T

R

E

E

K

+ elzensingels aan -dijk en eiken langs de Hiddinkdijk

Akkers die nog herkenbaar zijn door de bolle ligging en de vele steilrandjes. Om de akkers af te schermen tegen vee en wild werden ze omgeven met houtwallen en houtsingels. De boerderijen lagen veelal verspreid aan de rand van de akkertjes. Rondom Varsseveld zijn nog veel van deze kenmerken zichtbaar. Het potstalsysteem maakte het vervolgens mogelijk ook de minder vruchtbare gronden als bouwland in gebruik te nemen, waardoor het karakteristieke en kleinschalige kampenlandschap met vele houtopstanden ontstond. In het gebied tussen Westendorp en Sinderen staan de vele kleine kampen bekend als de ‘Varsseveldse kopjes’. Het kampenlandschap is een besloten landschap met een onregelmatig verkavelingspatroon en gebogen lijnen in de kavelgrenzen en in de wegen, die de natuurlijke hoogteverschillen in het landschap volgden. Met de intrede van kunstmest en verbeterde ontwateringstechnieken is het landschap verder ontgonnen. De lagere delen en de armere gronden in het landschap konden ook in gebruik worden genomen en de heide en het bos van de woeste gronden verdween langzaam. Het kleinschalige karakter is door ruilverkaveling, intensivering en schaalvergroting in de landbouw afgenomen, maar nog steeds herkenbaar aanwezig. De wegen en de verkaveling vormen nog altijd een grillig patroon in het landschap, de beken zijn veelal gekanaliseerd.

92

HEIDE- EN BROEKONTGINNINGSLANDSCHAP Om de ontwatering van de hele natte heidegebieden te verbeteren, werden beken rechtgetrokken en zo snel mogelijk naar de Oude IJssel geleid. Belangrijk daarbij was de ontdekking van kunstmest en de komst van goedkope wol uit Australië. De nut en noodzaak van de heidevelden voor schapenhouderij werd overbodig. Aan dit rechtlijnige en rationele blokverkavelingspatroon in het landschap en de elzenbroekbossen herkennen we de jonge ontginningen van het heide- en broekontginningslandschap. Grote blokken werden soms verder onderverdeeld in kleinere blokken door opgaande groenstructuren (elzensingels) en greppels, geheel ontgonnen tot grasland en akkerland. Straatnamen als Heidedijk wijzen nog op het historisch grondgebruik en het natte verleden. De bebouwing met erfbeplanting bevindt zich veelal direct langs de rechte wegen. De elzensingels maken het landschap leesbaar en rondom Heelweg zijn nog relatief veel van deze singels te vinden. Ook zijn hier nog relatief veel zandwegen aanwezig, zoals de Landstraat. In het gebied tussen Varsseveld en Terborg zijn blokvormige (rabat)bosjes te vinden. Vanwege het natte karakter werden veel greppels gegraven, met de vrijkomende grond werden stroken opgehoogd (rabatten) waar de bomen konden groeien. Verdroging is nu een veelvoorkomend probleem bij rabatbossen in dit jonge ontginningslandschap.

zware bomenrijen van eik aan de Heidedijk

VEENONTGINNINGSLANDSCHAP De jonge ontginning van het veengebied kent een rationeel en rechtlijnig verkavelingspatroon. Binnen deze rechte lijnen zien we een blokverkaveling en soms een smalle strokenverkaveling, gescheiden door greppels en sloten. Dit vanwege het natte karakter van het veen. Het veenontginningslandschap kent een structuur van rechte percelen (stroken) met lange rechte ontginningslijnen. Na de ontginning ontstond een open landbouwgebied, doorsneden door twee rechte wegen met aan weerszijden populieren en Amerikaanse eiken. Het Zwarte Veen binnen de gemeente sluit aan op het Aaltense Goor met beide een heel herkenbare structuur. De grote rationele blokken van het Zwarte Veen zijn voor het overgrote deel in eigendom van de gemeente en worden verpacht voor agrarisch gebruik. Het gebied grenst aan het naastgelegen natuurgebied de Vennebulten.

RIVIERENLANDSCHAP Het rivierenlandschap heeft, ook nadat de grote overstromingen vanuit de rivier voorbij waren, nog regelmatig last gehad van wateroverlast bij hoge rivierstanden. Via gegraven weteringen (zoals de Roode Wetering, Vethuizensche Wetering, Groote Wetering, Kleine Wetering) kon het gebied ten westen van de Oude IJssel ontgonnen en in gebruik genomen worden. Bijna alle weteringen komen samen in het Waalse Water en wateren vervolgens af op de Oude IJssel, bij de havenzate De Kemnade.

Alleen de hogere delen van de rivierduinen en de oeverwallen bleven droog met dorpen zoals Ulft, Etten, Varsselder, Veldhunten en Megchelen. Deze hogere gronden waren vooral in gebruik als bouwland en boomgaard. De lagere delen, de kleigronden, konden na goede ontwatering verder ontgonnen worden en in gebruik worden genomen. De gronden zijn vanwege het natte karakter vooral in gebruik als hooi- of weiland en kennen een rationeel en rechtlijnige blokverkaveling. Kavelgrenzen werden gemarkeerd door elzensingels of meidoornhagen. Veel van deze landschapselementen zijn door schaalvergroting verdwenen of ze verloren hun nut in de agrarische bedrijfsvoering. De boerderijen staan verspreid langs de wegen. Op een kruising van historische handelswegen is Netterden ontstaan.

Tevens heeft in deze omgeving kleiwinning voor de baksteenindustrie plaatsgevonden. Sommige kleiputten zijn opgevuld als vuilstortplaatsen binnen de gemeente. Later is tot op de dag van vandaag ook veel zand en grind gewonnen. Hele grote waterplassen vormen een resultante van het winnen van deze grondstoffen. Azewijnse Broek en het Slotermeer zijn hier voorbeelden van en zijn waardevol voor recreatie en natuur. De IJsselweiden langs de Oude IJssel en de lagere gronden ten noorden van de Aa-strang overstroomden regelmatig. Na verbetering in de ontwateringstechniek werden ook deze gebieden gebruikt als hooi- of weiland.

Deze gebieden hebben altijd een behoorlijk open karakter gehad en zijn overwegend in gebruik als grasland. De oude rivierduinen aan de oostkant van de Oude IJssel waren minder geschikt voor landbouw en werden bebost om verdere verstuiving te voorkomen. Engbergen en de Paasberg zijn hier voorbeelden van. Ook in de zone langs de Oude IJssel werd grondstof gewonnen. Uit de harde oerbanken in de ondergrond werd oer gewonnen voor de ijzerindustrie langs het water.

ontwikkeling van nieuwe natuur rondom het Azewijnse Broek

93

III

Visie op

landschap, natuur en groene kernen

V L N G K

G E M E E N T E

O U D E

I J S S E L S T R E E K

BIJLAGE III

BASISKWALITEIT LANDSCHAP Inventarisatiekaart groenelementen Groenelementen vanuit beleid De kaartbeelden vormen samen een eerste aanzet van de basiskwaliteitkaart van de gemeente.

V

L

V i s i e

N

o p

G

K

l a n d s c h a p ,

Inventarisatie groenelementen

O

U

n a t u u r

D

e n

E

g r o e n e

I

J

S

k e r n e n

S

E

L

S

T

R

E

E

K

+

Legenda

inventarisatie groenelementen

96

Groenelementen vanuit beleid

+

Legenda basis

97

IV

Visie op

landschap, natuur en groene kernen

V L N G K

G E M E E N T E

O U D E

I J S S E L S T R E E K

BIJLAGE IV VISIEKAART

Visie op

landschap, natuur en groene kernen

V L N G K

G E M E E N T E

O U D E

I J S S E L S T R E E K