Document · PDF

Visie op landschap natuur en groene kernen (1).pdf

Raadscommissie Fysieke Leefomgeving (FL) 14 april 2021, gemeente Oude IJsselstreekBij agendapunt: 2: Visie op landschap, natuur en groene kernen29.859 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 4

In de kernen streeft de gemeente naar het zoveel mogelijk versterken van de ecologische waarde van de bestaande groenstructuur. Immers een groenere leefomgeving draagt bij aan de gezondheid, biodiversiteit, klimaatbestendigheid en economie. Dat doet de gemeente niet zomaar lukraak, maar aan de hand van een duidelijk beeld van de (hoofd) groenstructuur (zie volgende paragraaf) die de gemeente voor ogen heeft. De gemeente zet zich daarbij binnen de groenstructuur in op: ¼ Bloem- en kruidenrijke ruigtezones of vaste planten te ontwikkelen in groenvakken waar nu een monocultuur van gras is, indien mogelijk. ¼ Te zoeken naar mogelijkheden tot vernatting, daar waar waterberging noodzakelijk is of waar het watersysteem aanknopingspunten biedt. ¼ Groenvakken (waar mogelijk, gelet op verkeerstechnische eisen en beeldkwaliteitseisen) te verruigen en soortenrijker te maken (ecologisch bermbeheer). In beginsel richt de gemeente zich daarbij op de (hoofd)groenstructuur, maar in beginsel komt elke doorgaande structuur in aanmerking. ¼ Bij de herinrichting en beheer van bestaande en nieuwe sportparken en schoolpleinen te streven naar ecologische versterking. Het vergroten van biodiversiteit staat centraal.

Naast de genoemde gebiedsgerichte acties, waarbij de gemeente het voortouw kan nemen, is het ook van belang om zoveel mogelijk partners te mobiliseren bij het realiseren van meer ecologische waarden. Daarbij wordt gedacht aan woningbouwverenigingen, schoolbesturen, ondernemersverenigingen of verenigingen van eigenaren.

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

Visie groene kernen VLNGK

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

Legenda visie op landschap, natuur en groene kernen

Via het vergroten van bewustwording en het geven van voorlichting, kan worden gestuurd op verduurzamen van tuinen en privaat beheerde buitenruimten. Ook kan aansluiting worden gezocht bij andere (beleids)initiatieven. Daarbij kan worden gedacht aan operatie steenbreek, gezonde en groene schoolpleinen en de aanplant van bomen vanuit het Actieplan Bomen.

UITVOERING Ten aanzien van het uitvoeringsdeel zijn voor het onderwerp Biodiversiteit de volgende aspecten van belang: ¼ Op kernniveau binnen de groenstructuur locaties in beeld brengen voor extra aanplant (opstellen groenstructuurkaart per kern); ¼ In beeld brengen groenvakken met monocultuur en plan van aanpak ecologisch beheer; ¼ In beeld brengen van de mogelijkheden tot vernatting en ontwikkeling, gekoppeld aan het stedelijk watersysteem; ¼ Opstellen plan van aanpak vergroenen sportparken en schoolpleinen (educatie).

6.4 GROENSTRUCTUUR KERNEN De groenstructuur speelt een belangrijke rol bij het herkennen van (route)structuren binnen de kernen. De basis voor deze structuur zijn onder andere de hoofdroutes in de kern, maar ook de entrees van kernen zijn van belang omdat men daar de kern binnengaat. Verder zijn de wat meer grootschalige structurerende groenelementen zoals parken, schoolpleinen, sportvelden en begraafplaatsen van belang. De hoofdroutes in de kern, gebaseerd op het Gemeentelijk Verkeer en Vervoer Plan (GVVP) worden begeleid door een robuuste groene structuur. De aanzet voor de groenstructuur binnen de kernen is op de visiekaart, waarvan fragmenten in voorliggend hoofdstuk zijn gevoegd, weergegeven. Onderstaand gaan we in op de aanwezige groenstructuur binnen de kernen.

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

Legenda visie op landschap, natuur en groene kernen

KERNEN OUDE IJSSELSTREEK De gemeente Oude IJsselstreek bestaat uit 14 kernen. De kernen Ulft, Gendringen, Silvolde, Terborg en Varsseveld zijn de grootste. Naast de grotere kernen bevat de gemeente Oude IJsselstreek ook een groot aantal kleinere kernen. Dit zijn Bontebrug, Breedenbroek, Etten, Heelweg, Megchelen, Netterden, Sinderen, VarsselderVeldhunten en Westendorp. Daarnaast is er ook nog een aantal buurtschappen te vinden binnen de gemeente. Deze zijn niet specifiek beschreven vanuit hun plattelandskarakter. Onderstaand is per kern een korte typering gegeven, alsmede een typering van de aanwezige groenstructuur in deze kernen. In de afbeeldingen op de linker pagina is per kern de groenstructuur beschreven en deze is op de visiekaart opgenomen. De groenstructuur moet voor iedere kern, worden bepaald en vastgelegd op een groenstructuurkaart. Met iconen zijn de maatregelen voor de groenstructuur, zoals vergroenen entrees, schoolpleinen en randen sportvelden, weergegeven. Ulft Ulft is de hoofdkern van de gemeente Oude IJsselstreek en heeft een centrumfunctie. Het gezicht van Ulft wordt bepaald door de DRUcultuurfabriek, dat het centrum van kunst en cultuur in de gemeente is.

De bestaande bebouwing sluit goed aan op het buitengebied. De randen en overgangen van de kern naar het buitengebied zijn goed vormgegeven. De groenstructuur bestaat uit noord-zuid verbinding door Ulft en Gendringen. Deze ruggengraat wordt gevormd door de Ettenseweg, Frank Damenstraat en de Debbeshoek. Een aantal inprikkers vanuit de Oude IJsselweg zorgen voor de toegang tot de kern vanuit de westelijke kant. Vanuit de oostzijde is de Oversluis de enige toegang tot de kern. De omgeving van de sportvelden zorgt voor een groene buffer tussen het bedrijventerrein en de woonomgeving van Ulft. Het zuidwestelijke deel van Ulft kent een groene dooradering met water. De noordelijke en oostelijke wijken kennen minder groen op structuurniveau. Gendringen Gendringen beschikt over diverse voorzieningen. In de directe omgeving van Gendringen bevinden zich verschillende natuur- en recreatiegebieden, waaronder Engbergen. Ulft en Gendringen zijn nagenoeg aan elkaar gegroeid en vormen samen een cluster voor al de voorzieningen.

+ Ulft

De kernen zijn aan elkaar gekoppeld door bedrijventerrein IJsselweide. De overgang tussen de kernen is rommelig en onduidelijk. De ruggengraat vanuit Ulft loopt door in Gendringen via de Staringstraat en de Anholtseweg. De Rijnweg zorgt samen met de Ulftsweg voor de inprikkers in de kern. Gendringen kent, in tegenstelling tot Ulft, wel een park. Het Kernspark vormt de entree vanuit de oostzijde. De omgeving van het centrum kent een stenige indruk. De omliggende woonwijken ogen groener met naar buiten toe steeds meer bomen. In de zuidwestelijke hoek en de zuidoostelijke liggen verscholen drie groene parels. De oude begraafplaats, park De Wildt op de grens met Duitsland aan de Anholtseweg en het Kluunpad. Varsselder-Veldhunten Varsselder-Veldhunten is gelegen ten westen van Ulft. Het deel Veldhunten heeft de omvang van een klein buurtschap. Varsselder bestaat sinds de 15e eeuw als buurtschap. Varsselder heeft hoofdzakelijk een woonfunctie en wordt getypeerd als een rustige groene leefomgeving.

+ Gendringen

Varsselder-Veldhunten

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

Legenda visie op landschap, natuur en groene kernen

De Hoofdstraat en de Vicarusweg vormen de toegangen naar de kern. Hiermee zijn ze verbonden met de Oude IJsselweg en Berghseweg en dus met de omgeving. De Hoofdstraat is een mooi voorbeeld van het vergroenen en meer kleurrijk maken en vergroten van de biodiversiteit in de kern. De kinderboederij en de sportvelden vormen de relatief groene westzijde en aan de oostzijde vormen riante groene kavels met verspreide bebouwing voor de groenstructuur aan de rand van de kern. Bontebrug Bontebrug ligt tussen Ulft en Silvolde. Bewoners van Bontebrug zijn wat betreft voorzieningen vooral gericht op Ulft.

Varsseveld Varsseveld is een typisch esdorp. De brink vormde het beginpunt van een uitwaaierend patroon van wegen die de kern met het ommeland verbonden. Door haar ligging heeft Varsseveld een sterke centrumfunctie voor het omliggende landelijke gebied. De ligging aan de A18 en goede openbaar vervoervoorzieningen zorgen dat Varsseveld goed bereikbaar is en een aantrekkelijk vestigingsklimaat heeft. Het groen van het omliggende buitengebied loopt door in de kern. In de kern bevinden zich groene ruimten die zorgen voor een prettig woonmilieu.

Bontebrug ligt tussen een driehoekig bos aan de noordzijde en de bossages rondom de watertoren, een markant punt in Bontebrug aan de zuidoost zijde. De kern wordt opgedeeld door belangrijke wegen op regionaal niveau binnen de gemeente. De oude arm van Aa-strang versterkt de opdeling. Deze oude loop is een kans bij de aanleg van de rotonde en de markering van de kern. Het zuidelijk deel van de kern is gebouwd op een natuurlijke hoogte. De steilranden zijn op sommige plekken nog zichtbaar.

+ Bontebrug

Opvallend is het ontbreken van doorgaand groen door het centrum van Varsseveld. De inprikkers in de kern vanuit de Doetinchemseweg, de Burgermeester van der Zandestraat en de Dames Jolinkweg, zijn niet verbonden. Hier ligt een kans, in combinatie met het vergroenen van de entrees. Verder is het opvallend te noemen dat er in de wijken in het noorden en in het westelijke deel van de kern veel bomen aanwezig zijn en in de overige delen beduidend minder. Hier ligt nog een kans voor vergroening. Dit geldt ook voor de bedrijfsterreinen. De begraafplaats Rentinkkamp neemt een prominente plek in binnen de kern en maakt onderdeel uit van de groene structuur in de kern. Behoud van het groene karakter is dan ook van belang.

+ Varsseveld

Varsseveld

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

Legenda visie op landschap, natuur en groene kernen

Etten Etten is gelegen ten westen van Terborg en is van oorsprong een agrarisch kerkdorp. De ruimtelijke structuur van de kern wordt gekenmerkt door kleinschalige (groene) open ruimtes tussen overwegend historische kleinschalige bebouwing. Met name de nieuwbouw is naar binnen gekeerd en doet weinig met de omgeving. De Dorpsstraat - Molenstraat is de hoofdroute door de kern. Opvallend is het ontbreken van een duidelijke groenstructuur. Hier ligt een kans voor de toekomst om groen een prominente rol te geven in de kern. Aan de randen van de kern is meer groen te ontdekken. Terborg Terborg kreeg in 1419 stadsrechten en is daarmee de enige stad in de gemeente Oude IJsselstreek. De stad is ontstaan als een nederzetting bij kasteel Wisch en maakt deel uit van de rij dorpen die zich ruwweg langs de loop van de Oude IJssel op de rivierduinen uitgestrekt hebben. Terborg beschikt over een historisch centrum met bijzondere panden.

De rest van de kern typeert zich door oude (groene)linten van grote woningen en kleinere wijken. Het overige gedeelte van het dorp bestaat voornamelijk uit woongebieden. De overgang van kern naar buitengebied is hier geleidelijk en prettig. Terwijl het (historische) centrum duidelijk herkenbaar is, zijn de entrees van Terborg veel minder herkenbaar. Een duidelijke groenstructuur kan hier een bijdrage aan leveren. Ook groene begeleiding van de hoofdroute zorgt voor herkenbaarheid en betere oriëntatie binnen de kern. De zone van de Akkermansbeek en de omgeving van Huize Wish zorgen voor grote groenstructuren langs de randen van de kern. De wijken in de kern ogen stenig, met uitzondering van de noordwestelijke hoek.

De twee bebouwingslinten vormen ook de groene dragers van het dorp. Bomen en groenvakken/ stroken versterken deze linten. Behoud en versterken van deze structuur is daarbij van belang. Het centrum heeft een kleurrijk karakter gekregen met opvallende beplanting. De Prins Bernhardstraat is een voorbeeld van groen adoptie door burgers. Hier onderhouden de bewoners van de straat zelf hun eigen (kleurrijke) groenvakken.

Silvolde Silvolde ligt in een natuurlijke omgeving aan de rand van de beboste Paasberg. De kern kan worden getypeerd als een woondorp en is opgebouwd vanuit de bebouwingslinten Terborgseweg/ Ulftseweg en de Prins Bernardstraat. Tussen deze linten in zijn planmatig opgezette woongebieden ontstaan.

+ Etten

De overgangen van de kern naar het buitengebied zijn natuurlijk. Silvolde heeft een langgerekte vorm, waardoor op korte afstand het buitengebied aanwezig is. In het dorp zijn op veel plaatsen kleine groenelementen aanwezig, die de relatie met het buitengebied versterken.

+ Terborg

Silvolde

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

Legenda visie op landschap, natuur en groene kernen

Westendorp Westendorp ligt als lintdorp ongeveer 4 kilometer ten westen van Varsseveld. Het dorp vormde zich door verdichting van de bebouwing rond de school aan de Doetinchemseweg. De kern ligt in de mooie omgeving van de natuurgebieden Tandem en Noorderbroek. De groenstructuur wordt gedragen door de Doetinchemseweg. Kleurrijke beplanting begeleidt de weg, maar duidelijke doorgaande robuuste groenstructuur met bomen ontbreekt. Dit is een kans. Netterden Netterden ligt in het zuidwesten van de gemeente. Het dorp is een van de oudere kernen in de gemeente en is van oorsprong een agrarisch kerkdorp, ontstaan in het open, vlakke kommenlandschap van de Oude IJssel en de Rijn. Oorspronkelijk bestond het dorp uit meerdere linten waarin verdichting heeft plaatsgevonden. Ondanks de lintstructuur heeft het dorp met het historisch centrum en de woongebieden een redelijk compacte vorm.

De hoofdroutes richting de kern worden gevormd door de Netterdensestraat en de Papenkampseweg. Hier komt men de kern binnen. Het vergroenen van de entrees komt bij iedere kern terug en moet nader onderzocht worden. Herkenbare en groene entrees dragen bij aan het versterken van een eigen identiteit van de kern. Binnen de kern is veel groen zichtbaar aanwezig. Het groen ontbreekt rondom de kerk. Hier ligt een kans voor het vergroening en het toevoegen van bijvoorbeeld kleurrijke beplanting. Megchelen Megchelen is de meest zuidelijke kern van de gemeente Oude IJsselstreek. De kern is aan drie kanten omsloten door de Duitse grens. Het huidige Megchelen bestaat uit historisch aan elkaar gegroeide gebogen bebouwingslinten, met daartussen diverse korte verbindingstraten. De linten verbinden het dorp met het buitengebied.

+ Westendorp

Een doorgaande groenstructuur ontbreekt in de kern. De Nieuweweg, Julianaweg en de Millingseweg vormen de hoofdroutes. Met name bij de laatste twee ontbreekt een herkenbare groenstructuur door bomen en groenvakken. Hier ligt een kans in combinatie met het vergroenen van de entree.

+ Netterden

Megchelen

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

Legenda visie op landschap, natuur en groene kernen

Breedenbroek Breedenbroek ligt als een lint langs de doorgaande route Gendringen-Dinxperlo. Het tegenwoordige dorp Breedenbroek is ontstaan uit het buurtschap Klein Breedenbroek en de lintbebouwing langs de weg naar Sinderen. Halverwege de 19e eeuw is men begonnen met bouwen. De Terborgseweg deelt het dorp in tweeën. De groenstructuur langs de Terborgseweg geeft de kern een kleurrijk aangezicht. De groene omgeving van de kerk en het speelplekje aan de Krommenhorst vormen samen met de weg het structurerende groen. Ook de watergang tussen Het Rabelink en Den Dam draagt hier aan bij. Heelweg Heelweg ligt ten noorden van Varsseveld. Heelweg is opgedeeld in een oostelijk en een westelijk deel. Heelweg Oost kenmerkt zich door woningen verspreid in het landschap. Heelweg West ligt als lint van bebouwing langs de weg. Het dorp wordt gekenmerkt door een duidelijke landschappelijke opbouw met een zeer eigen karakter. Er staan veel bomen in en om het dorp. De structuur wordt gemaakt door de Bosboombroekerweg en de Molenweg in Oost en door de Hogeweg in West.

Met veel bomen, waarbij de Molenweg het meest stenige karakter heeft. Voor beide kernen liggen er kansen voor vergroening en het toevoegen van kleurrijke beplanting, waardoor ook de biodiversiteit in de kernen wordt vergroot. Dit is slim te combineren met het vergroenen van de entrees. Sinderen Sinderen ligt als klein dorp in het landschap tussen Varsseveld en Breedenbroek. Het dorp ontwikkelde zich aanvankelijk in de vorm van lintbebouwing rond de aansluiting van de Kapelweg op de Sinderenseweg. De kern is omgeven door de natuurgebieden Wissink en Idink-Nibbelinkbos. Een spinnenwebstructuur tot in de kern met drie hoofdroutes. De Molenweg, Aaltenseweg en de Sinderenseweg. De kern kent een groene inrichting met kleurrijke beplanting. Er ligt een kans om de entrees vanuit de verschillende wegen te vergroenen.

PARTICULIER INITIATIEF KERNEN Tijdens de verschillende avonden van het vraagstuk is veelvuldig de ontwikkeling van zogeheten recreatieve gebieden rondom de bestaande kernen aan de orde gekomen.

+ Heelweg - West

Er zijn bij inwoners veel initiatieven die voorzien in kleinschalige landschappelijke ontwikkeling in het buitengebied. Dit kan gaan om de realisatie van dorpsommetjes, voedselbosjes, ravotbosjes, fruitbomen, etc. De gemeente heeft hier geen gronden voor beschikbaar, maar wil wel in een gebied rondom kernen medewerking verlenen aan verschillende particuliere initiatieven, zonder dat de gemeente hier zelf in participeert. Dit betreft gebieden rondom kernen, waarbinnen dit particuliere initiatief zijn plek kan vinden. Uiteraard kan dit uitsluitend met medewerking van de grondeigenaren, waarmee binnen de landschapszone een alternatief ontstaat voor het grondgebruik.

UITVOERING Ten aanzien van het uitvoeringsdeel zijn voor het onderwerp Groenstructuur Kernen de volgende aspecten van belang: ¼ Vastleggen groenstructuur op kaartbeeld; ¼ Planologisch borgen van de groenstructuur in bestemmingsplannen; ¼ Op kernniveau binnen de groenstructuur geschikte locaties in beeld brengen voor extra aanplant, zoals bijvoorbeeld de entrees.

+ Heelweg - Oost

Breedenbroek

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

Acties klimaatbestendige gemeente

Legenda klimaatadaptatie

6.5 KLIMAATADAPTATIE Het weergegeven kaartbeeld is gebaseerd op de klimaatatlas en geven per kern hittestress en wateroverlast weer. De eerder beschreven (hoofd) groenstructuur binnen kernen, biedt goede aanknopingspunten om maatregelen die in het kader van deze klimaatadaptatie worden gekozen, ruimtelijk in te passen.

HITTESTRESS De klimaatatlas maakt globaal inzichtelijk dat de temperatuur varieert in de gemeente. Het buitengebied is koeler en de kernen zijn warmer. Met name op de bedrijventerreinen Gendringen, Ulft, Terborg en Varsseveld is dit zichtbaar. In deze gebieden is weinig tot geen groen aanwezig, maar vooral steen en asfaltverharding. Het ligt dan ook voor de hand om op de bedrijventerreinen te starten met nadere analyse van de data. Daarna kunnen op deze locaties, samen met de ondernemers, plannen gemaakt worden om de hittestress te verkleinen. Gebieden met weinig tot geen verharding, maar juist veel groen, tonen een temperatuur die koeler is dan gemiddeld. We zetten dan ook in op het waar mogelijk vergroenen van de bedrijventerreinen, met name in de zones waar met regelmaat mensen verblijven.

Dit vindt in overleg en samenwerking met ondernemers plaats, aangezien de invloed van de gemeente op de ruimtelijke inrichting in deze gebieden beperkt is. Binnen woongebieden is de variatie minder sterk, maar toch zijn er plekken zichtbaar die duidelijk warmer kleuren dan wenselijk is. Dit zijn duidelijke indicatoren voor de gebieden waar de behoefte aan vergroening het meest aan de orde is.

WATEROVERLAST Naast hittestress is ook wateroverlast een indicator voor de noodzaak tot klimaatadaptatie maatregelen. Grotere, vaker voorkomende neerslaghoeveelheden, leiden meer en meer tot overlast omdat de inrichting van het bebouwde gebied hier niet op berekend is. Een belangrijk deel van de oplossing kan worden gevonden in de groenstructuur. In bermen, groenvakken en parken kun je immers water bergen. Soms zijn hiervoor kleine aanpassingen voldoende. In het landschap is een doelstelling in het kader van klimaatadaptatie om gebiedseigen water van goede kwaliteit zo lang mogelijk vast te houden. Dit kan o.a. door vernatting van gebieden, het aanbrengen van natuurvriendelijke oevers, het langer vasthouden van water in de sloten, beken en greppels.

Plekken waar wateroverlast ontstaat binnen bebouwd gebied, zeker ter plaatse van woon- en werkpercelen, geven een indicatie van de ligging van knelpunten. Op het kaartbeeld zijn per kern symbolen voor hittestress en wateroverlast opgenomen. De klimaatatlas en het kaartbeeld geeft daarmee een indicatie. De data moet vervolgens verder geanalyseerd worden en met samenwerkingspartners zal een concreet plan van aanpak opgesteld worden. Daar waar nu al knelpunten in de hemelwateropvang ontstaan, is het van belang te zoeken naar mogelijkheden om: ¼ Verhard oppervlak in de openbare ruimte te verminderen door het toevoegen van boomof plantvakken; ¼ Aanwonenden of vastgoedeigenaren te stimuleren om hemelwaterinfiltratie op eigen grond te bevorderen, eveneens ter voorkoming van droogte; ¼ Waterdoorlatende verharding toe te passen; ¼ Infiltratie- en bergingscapaciteit van hemelwater binnen de groenstructuur te vergroten. Zeker waar kan worden aangesloten bij de natuurlijke waterhuishouding; ¼ De aanleg van groene daken en/of gevels te stimuleren.

+ inspiratie voor waterberging/opvang in beperkte ruimte

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

6.6 GROEN EN BOUWEN De groenstructuur biedt goede aanknopingspunten om te komen tot klimaatadaptatie. Het is echter noodzakelijk om afstemming en aansluiting te bereiken met andere (beleids)initiatieven, zoals operatie Steenbreek of meerjarige investeringsprogramma’s in het rioleringssysteem.

UITVOERING Ten aanzien van het uitvoeringsdeel zijn voor het onderwerp klimaatadaptatie de volgende aspecten van belang: ¼ Data van de klimaatatlas verder analyseren en aanscherpen; ¼ Knelpunten signaleren en daar een klimaatadaptatie plan voor opstellen waarbij ‘vergroenen’ een grote rol kan spelen; ¼ Aanpassing groenstructuur om infiltratie- en bergingscapaciteit te vergroten; ¼ Stimuleren vasthouden water op eigen perceel (groene daken, tuinen, Steenbreek).

De gemeente Oude IJsselstreek investeert in de groene kernen. Dit betreft met name de bestaande bebouwde omgeving in de kernen. Daarnaast wil de gemeente dat er ook bij nieuwe ontwikkelingen, in de vorm van bijvoorbeeld woningbouw binnen de kernen, voldoende aandacht is voor groen. Immers groen is onmisbaar voor een prettige leefomgeving en het verbeteren van het leefklimaat. Uitgangspunt is dat groen, dat behoort tot de groenstructuur, wordt behouden, zie ook paragraaf 6.4. Voor locaties waar toch nieuwe (binnen) stedelijke ontwikkelingen plaatsvinden, worden spelregels voor groen opgesteld. Deze spelregels moeten groen binnen deze ontwikkelingen een volwaardige positie geven. Daarnaast wil de gemeente bij nieuwbouw natuur een plek geven.

+ 72

STREEFWAARDE GROEN Stedelijke inbreiding staat hoog op het lijstje van zowel Rijk, provincie als gemeente. Inbreiding binnen de kern gaat voor uitbreiding. De planningsdoctrine van uitleg van kernen is daarmee de laatste jaren aan het verdwijnen. Het omringende landschap wordt daarmee gespaard maar in de bebouwde gebieden zijn er ook andere ruimteclaims in de stad, zoals hierboven omschreven, voor het klimaatbestendig maken van de stad (ruimte voor water en groen). Naast het behoud van bestaand groen wil de gemeente nieuw groen introduceren op die plaatsen waar ruimtelijke ontwikkelingen spelen. Door middel van het hanteren van een zogeheten streefwaarde kan worden getoetst of bij ruimtelijke ontwikkelingen het groen een volwaardige plaats heeft. Dit begint bij het behouden van bestaand groen bij ontwikkelingen. Dit door het als basiskwaliteit te hanteren en deze opnieuw een plek te geven binnen de ontwikkeling. Daarnaast dient binnen de ontwikkeling voldoende ruimte te zijn voor groen.

De gemeente zet in op maatwerk wat betreft groen in relatie tot nieuwe (woningbouw) ontwikkelingen in de kern. Nadrukkelijk kiezen we niet voor een algemene kwantitatieve norm, maar gaan we op zoek naar een kwalitatieve norm die we per plan kunnen toetsen. De algemene gedachtegang hierbij is dat het welzijn, welbevinden en woongenot in de kernen voorop staat. Bij het verder vormgeven van deze streefwaarde zijn de volgende aspecten van belang: ¼ het landschap vormt de basis bij nieuwe ontwikkelingen; ¼ de ontwikkeling moet aantoonbaar een positieve bijdrage leveren aan de biodiversiteit; ¼ de ontwikkeling moet aantoonbaar klimaatbestendig zijn. Naast dit streven kan een zogeheten groenfonds ingesteld worden. Lukt het bij een ontwikkeling niet om voldoende groen te realiseren, dan gaat men in overleg met de gemeente. Samen wordt er gekeken of er mogelijk toch oplossingen zijn in de vorm van bijvoorbeeld groene gevels of groene daken.

Groene gevels kunnen ook (eenvoudig) met duurzame klimplanten of leifruitbomen gerealiseerd worden. Is er echt geen mogelijkheid om aan het streven te voldoen, dan moet de bouwer een bijdrage storten in het Groenfonds. Vanuit dit fonds kunnen in de wijken groenvoorzieningen worden aangelegd.

NATUURINCLUSIEF BOUWEN De gemeente wil bouwers binnen de gemeente uitdagen om natuurinclusief te bouwen. Natuurinclusief Bouwen is zodanig bouwen dat ook de natuur er baat bij heeft. Het gaat er dus niet alleen om, om sec aan wetgeving te voldoen en de regels die bestaan over mitigeren en compenseren (van natuurwaarden) te volgen, maar om proactief te handelen ten bate van de natuur. Natuurinclusief bouwen is een begrip dat op verschillende werken en schaalniveaus van toepassing kan zijn. Natuurinclusief bouwen in enge zin betreft het aanbrengen van voorzieningen aan gebouwen voor beschermde soorten zoals de huismus. Natuurinclusief bouwen in bredere context gaat over het aanbrengen van groene daken en muren, aandacht voor groen op binnenplaatsen etc.

Door hierbij de betekenis voor natuurwaarden in beschouwing te nemen, zoals toepassing van inheemse beplanting, de betekenis voor bijen en vlinders, de nestelmogelijkheden voor vogels etc. is dit ook een vorm van natuurinclusief bouwen.

UITVOERING Ten aanzien van het uitvoeringsdeel zijn voor het onderwerp Groen en bouwen de volgende aspecten van belang: ¼ In beeld brengen stedelijk inbreidingslocaties en afzetten tegen groenstructuur; ¼ Opstellen van streefwaarden voor groen in stedelijke ontwikkelingen; ¼ Opzetten van groenfonds binnenstedelijke ontwikkeling; ¼ Opstellen folder natuurinclusief bouwen bij nieuwe ontwikkelingen.

+ 73

Visie op

landschap, natuur en groene kernen

DEEL B: UITVOERING

V L N G K

G E M E E N T E

O U D E

I J S S E L S T R E E K

7.UITVOERING

7.1

ALGEMEEN

Voorliggend document geeft de visie van de gemeente Oude IJsselstreek voor landschap, natuur en groene kernen. De visie gaat in op de ambitie om groen en landschap te behouden en te versterken door als gemeente zelf aan de slag te gaan en actief de samenwerking met anderen te zoeken. Ten aanzien van de daadwerkelijke realisatie van de gewenste visie is een groot aantal acties op zowel het overkoepelende niveau, als voor het buitengebied en de groene kernen benoemd. In de voorgaande hoofdstukken zijn de afzonderlijke uitvoeringsaspecten per onderwerp gedetailleerd uitgeschreven. Beschreven is welke acties de komende jaren moeten worden opgepakt. In voorliggend hoofdstuk zijn de verschillende uitvoeringsaspecten met de daarbij behorende werkzaamheden in een uitvoeringsschema (op de volgende pagina’s) opgenomen. Het uitvoeringsschema geeft een overzicht van uit te voeren werkzaamheden en geeft de relatie tussen de verschillende werkzaamheden aan. Eveneens geeft het schema uitvoer aan de planning van de werkzaamheden met een daarbij behorende indicatie van de kosten. Op deze wijze kan daadwerkelijk invulling worden gegeven aan de realisatie van de visie.

7.2 UITVOERINGSSCHEMA

7.3 TOELICHTING OP DE KOLOMMEN

Het uitvoeringsschema bevat de onderwerpen: de overkoepelende visie (H4), de visie op landschap (H5) en de visie op groene kernen (H6).

In het uitvoeringsschema is een aantal kolommen opgenomen die elk een eigen beschrijving kennen. In de eerste kolom wordt de code van de maatregel benoemd. In de tweede kolom is per maatregel een benaming van de werkzaamheden opgenomen. In de derde kolom zijn de relaties gelegd tussen de verschillende acties. Hoe meer samenhang er bestaat met andere acties, hoe meer deze werkzaamheden afgestemd moeten worden. In de vierde kolom zijn mogelijke partners benoemd. In de vijfde kolom zijn de verschillende uit te voeren werkzaamheden getypeerd. Hierbij is onderscheid gemaakt in werkzaamheden die ieder jaar (continu) moeten worden uitgevoerd en werkzaamheden die uniek en eenmalig zijn, de zogeheten projecten.

In het schema zijn per aspect de specifieke werkzaamheden meer concreet uitgeschreven. Het uitvoeringsschema is geen statisch document, maar vraagt om continue aanpassingen, actualisering en concretisering. Om die reden is het uitvoeringsschema ook als interactief Excel blad bij de visie gevoegd.

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

7.4 WERKWIJZE In de volgende kolom is aangegeven in welke categorie een project valt (behouden, stimuleren of zelf doen). Het type werkzaamheden heeft een relatie met kolom 6 (planning). In deze kolom is het tijdstip van de werkzaamheden opgenomen. Voor beheer kan dit een periode in het jaar zijn die ieder jaar terugkomt. Voor projecten betreft dat één tijdspanne. Er is hier gewerkt met prioriteiten, bijvoorbeeld prioriteit 1 betreft het jaar 2021-2022. Prioriteit 2 betreft de periode 2023-2025 en prioriteit 3 de periode 2025-2030. In deze periodes worden de werkzaamheden uitgevoerd. De tijdspanne kan ook gekoppeld worden aan kolom 3 (relatie). Immers werkzaamheden die een onderlinge relatie hebben, moeten gelijktijdig of opvolgend uitgevoerd worden.

In de laatste kolommen zijn de geraamde kosten behorende bij de werkzaamheden opgenomen. Bewust is er voor gekozen om te werken met globale kosten. Immers verschillende werkzaamheden moeten nog geconcretiseerd worden. De kosten voor projecten zijn eenmalig voor het specifieke project. Om het globaal te houden, zijn de kosten daarom variërend weergegeven < 5k tot > 25k. Door wel globaal de kosten weer te geven, kan een overzicht worden gecreëerd van de kosten van werkzaamheden, gekoppeld aan de planning. Met het aangeleverde schema is het bijvoorbeeld mogelijk om de globale kosten van alle werkzaamheden met prioriteit 1 weer te geven.

Op deze wijze kunnen de verschillende werkzaamheden die noodzakelijk zijn om de visie te realiseren, overzichtelijk weergegeven worden en in tijd uitgezet worden. Door het actualiseren en concretiseren van het uitvoeringsschema wordt grip gehouden op de daadwerkelijke uitvoer van de visie. Hiermee kan actief met de visie aan de slag worden gegaan en kan de voortgang van de uitvoering gemonitord worden. Ook kunnen de jaarlijkse kosten van de werkzaamheden globaal inzichtelijk worden gemaakt, hetgeen handzaam kan zijn voor het aanvragen of toedelen van budgetten. Op de volgende pagina’s volgen de uitvoeringsschema’s van respectievelijk Overkoepelende visie (H4), Visie op landschap (H5) en Visie op groene kernen (H6).

H4: Overkoepelende visie Maatregelenpakket

Code

Maatregel

Behoud Basiskwaliteit

BB1

Richtlijnen bestemmen landschapselementen in Omgevingsplan

Relatie

Partners

Type

Categorie

AL1, BL2

Ruimtelijke ordening

project

Planning

Kosten <5k

behouden

5-10k

BB2

Richtlijnen gebiedsaanduidingen in Omgevingsplan

BB1

Ruimtelijke ordening

afstemming

behouden

Opstellen beoordelingskader vergunningverlening

BB1, BB2, AL1

Ruimtelijke ordening

project

behouden

BB4

Handhaving van vergunningsplicht werkzaamheden

BB1, BB2, BB3

Handhaving

continu

behouden

Communicatie en Educatie

CC1

Vervaardigen interactieve landschapskaart

CC4, BL4

Communicatie, partij

project

stimuleren

CC2

Vervaardigen boekwerkje landschapstypen

BL4, CC5

Communicatie, partij

project

stimuleren

X X

CC3

Opstellen folder Regeling Landschap en Biodiversiteit

AL2

Communicatie, partij

project

stimuleren

Ontwikkelen landsch(app)

CC1, BL4

Communicatie, partij

project

stimuleren

CC5

Communicatie, in beeld brengen stimuleren particuliere initiatieven

CC2, CC3, CC4

Communicatie, partij

continu

zelf doen

CC6

Ontwikkelen programma voor NME les(sen) op basisscholen

BD4

CC7

Opstellen participatie beleid, uitvoering maatregelen VLNGK

>25k

BB3

CC4

10-25k

X X

Communicatie, partij

project

zelf doen

Communicatie, partij

project

zelf doen

H5: Visie op Landschap Maatregelenpakket

Code

Maatregel

Agrarisch landschap

AL1

Opstellen spelregels perceelsverruiming en communicatie

Relatie

Partners

BB1, BB2, BB3

Communicatie

Type

Categorie

Planning

Kosten <5k

afstemmen

stimuleren

X X

AL2

Mogelijkheden onderzoeken financiering beheer uit landschapsfonds

CC3, LV2, NL1, NL3, NL4

Grondeigenaren

project

stimuleren

Al3

Opstellen pachtvoorwaarden landbouw te gast

BB3

Pachters

project

stimuleren

Ruimte voor energie

RE1

Evalueren en monitoren ervaringen rondom omgevingsfonds

Ruimtelijke ordening

project

stimuleren

Landschappelijke verstedelijking X

LV1

Opstellen regels stedelijke uitbreiding

BB1, BB2, BB3

Ruimtelijke ordening

project

zelf doen

LV2

Mogelijkheden onderzoeken bijdrage landschapsfonds bij verstedelijking

AL2, LV1

Financiën, Juridische zaken

afstemmen

zelf doen

LV3

Aanvullend kwaliteitscriteria woonfunctie buitengebied en landschap

BB1, BB2, BB3

Ruimtelijke ordening, wonen

afstemmen

zelf doen

5-10k

10-25k

>25k

X X

Natuurlandschap

NL1

Samen met provincie stimuleren ontwikkeling particuliere natuur GNN

CC5, NL2

Inwoners, grondeigenaren

project

zelf doen

NL2

Ontwikkelen bos in samenspraak provincie en landeigenaren

CC5, NL1

Inwoners, grondeigenaren

project

zelf doen

NL3

Samen met agrariërs mogelijkheden onderzoeken ontwikkelen agrobossen

CC5, NL2

Grondeigenaren

project

zelf doen

NL4

Onderzoeken ontwikkeling kleine bosjes op voormalige stortplaatsen

CC5, NL2

NL5

In kaart brengen bijzondere flora en fauna gemeente

Grondeigenaren

project

zelf doen

Ecologen

project

zelf doen

Biodiversiteit lijnelementen

BL1

Praktische start ecologisch bermbeheer en maken bermbeleidssplan

BD2

Beheer en Onderhoud

beheer

zelf doen

BL2

Versterken hoofdstructuren door gepaste boombeplanting

BD1

Beheer en Onderhoud

project

zelf doen

BL3

Samen met waterschap onderzoeken waar ecologisch beheer langs watergangen

BL1

Waterschap

beheer

zelf doen

BL4

Landschap lees- en beleefbaar maken langs routestructuren

CC4

Communicatie, partij

project

zelf doen

X X

H6: Visie op Groene Kernen Maatregelenpakket

Code

Maatregel

Relatie

Partners

BD1

Op kernniveau locaties in beeld brengen extra aanplant

GK1, GK3, BD4, BL2

Ruimtelijke ordening, Civiel

Biodiversiteit

Type

Categorie

Planning

<5k project

zelf doen / stimuleren

BD2

In beeld brengen groenvakken monocultuur en ecologisch beheer

BL1

n.v.t.

project

zelf doen / stimuleren

BD3

In beeld brengen mogelijkheden vernatting

KA1

Civiel

project

zelf doen / stimuleren

BD4

Opstellen plan van aanpak vergroenen sportparken en schoolpleinen

BD1, BD4

Onderwijs, Schoolbesturen

project

zelf doen / stimuleren

GK1

Groenstructuur in kernen

Vastleggen groenstructuur per kern

Kosten

BD1

Ruimtelijke Ordening

project

zelf doen / stimuleren

>25k

X X X

GK2

Planologisch borgen van groenstructuur in bestemmingsplan

GK1

Ruimtelijke Ordening

project

zelf doen / stimuleren

Op kernniveau locaties in beeld brengen extra aanplant (entrees)

BD1

BB1

project

zelf doen / stimuleren

KA1

Data van de klimaatatlas verder analyseren en aanscherpen

KA2

Civiel

project

zelf doen

KA2

Knelpunten signaleren en klimaatadaptatie plan opstellen

KA1

Beheer en Onderhoud

project

zelf doen

KA3

Aanpassing groenstructuur om infiltratie- en bergingscapaciteit te vergroten

BD3, KA1

Civiel

project

zelf doen

KA4

Stimuleren vasthouden water op eigen perceel (groene daken, tuinen, Steenbreek)

BD3, KA1,KA2, KA3

Civiel

project

zelf doen

Groen en Bouwen

Klimaatadaptatie

10-25k

GK3

5-10k

X X X

GB1

Inbreidinglocaties afzetten tegen hoofdgroenstructuur

BB3, GK1, GK2

Ruimtelijke Ordening

project

zelf doen

GB2

Opstellenstreefwaarden groen in stedelijke ontwikkeling

GB3, GB4

Ruimtelijke Ordening

project

zelf doen

GB3

Opzetten groenfonds binnenstedelijke ontwikkeling

GB2

Financiën, Juridische zaken

project

zelf doen

GB4

Stimuleren natuurinclusief bouwen nieuwe ontwikkelingen (folder)

GB2

Communicatie, ontwikkelaars

jaarlijks

stimuleren

X X

Visie op

landschap, natuur en groene kernen

V L N G K

G E M E E N T E

O U D E

I I J S S E L S T R E E K

BIJLAGE I

TOTSTANDKOMING ONDERZOEKSFASE Binnen de onderzoeksfase is als eerste een feitelijke basisinventarisatie gemaakt van de bestaande groenstructuur en de afzonderlijke plannen en beleidsdocumenten die op het groen betrekking hebben. Eveneens is met een vertegenwoordiging van de gemeentelijke organisatie een schouw van de gemeente gemaakt. Hiermee ontstond inzicht in de kwaliteit van landschap en groenstructuren in de kernen. Vanuit deze inventarisatie is een kansen- en knelpuntenkaart ontstaan, waarop voor het gehele grondgebied is weergegeven welke ambities, kansen en knelpunten zijn gesignaleerd. Deze kaart vervulde de functie van discussieagenda. Op basis van deze agenda zijn vervolgens interviews gehouden met leden van de klankbordgroep. In de klankbordgroep nam een vertegenwoordiging van inwoners en organisaties uit de gemeente plaats. Voor de samenstelling van de klankbordgroep verwijzen wij naar bijlage I van deze visie.

Klankbordgroep Belangenorganisatie Stichting Plattelandsraad

Stichting Achterhoek weer Mooi

Licht op Groen

De Doorbraak; werkgroep 't Groene lint

Wild Beheer Eenheid Gendringen-Bergh; werkgroep groenprojecten

IVN

Achterhoek Toerisme

VAL Oude IJssel

In aanvulling op deze inventarisatie en analyse, is tijdens een drietal informatieavonden (Avond van het Vraagstuk) met een grote groep betrokkenen en geïnteresseerden gediscussieerd over de koers die moet worden ingeslagen. In verband met de omvang van de gemeente is er voor gekozen een drietal vergelijkbare avonden te houden in Varsseveld, Ulft en Terborg. Een beeldverslag is weergegeven op de navolgende pagina’s.

Waterschap Rijn en IJssel

Wie

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

Jij dacht mee!

e n

g r o e n e

k e r n e n

Jij dacht mee!

over landschap, natuur en groene kernen

Jij dacht mee!

over landschap, natuur en groene kernen

een korte terugblik

Op de drie avonden rondom de visie op landschap, natuur en groene kernen in de gemeente Oude IJsselstreek toonden ruim 130 mensen hun betrokkenheid. Zij deelden hun favoriete plek en gaven heel veel kansen en ideeën mee. Daarnaast was er nieuwsgierigheid en interesse in elkaars mening, ontmoetten buurtbewoners elkaar voor het eerst en ging er voldoende inspiratie voor eigen initiatieven mee naar huis.

Elke avond startte met een presentatie, waarin we lieten zien hoe het huidige landschap is ontstaan.

We gingen vervolgens met elkaar in gesprek over:

wat jij graag in ons landschap ziet en waarom, welke kansen en mogelijkheden er volgens jou zijn, en welke prioriteiten daar bij horen.

We ontmoeten je graag weer op 21 april vanaf 19.30 uur op de DRU in Ulft. Dan zijn we flink eind op streek met het ontwerpen van de visie en de keuzes die daar bij horen. Kijk ook op: www.oude-ijsselstreek.nl/visielandschap

bedankt voor je bijdrage! Kijk ook op www.oudeijsselstreek.nl/visieopgroen.

Avond van het Vraagstuk 1 Varsseveld 17 - 02 - 2020

bedankt voor je bijdrage! Kijk ook op www.oudeijsselstreek.nl/visieopgroen.

Avond van het Vraagstuk 2 Ulft 18 - 02 - 2020

bedankt voor je bijdrage! Kijk ook op www.oudeijsselstreek.nl/visieopgroen.

Avond van het Vraagstuk 3 Terborg 20 - 02 - 2020

Tijdens de avonden is een toelichting op het bestaande landschap gegeven, alsmede de ontwikkelingen die de komende jaren op dit landschap afkomen. Vervolgens is gediscussieerd aan de hand van een aantal thematafels voor het buitengebied en de kernen. Ook is tijdens deze bijeenkomsten een inventarisatie gemaakt van ideeën en suggesties van bezoekers. Van deze avonden is een terugkoppeling gegeven, waarbij inzichtelijk is gemaakt wat met suggesties en opmerkingen is gedaan en op welke wijze deze een plek krijgen in de visie. Daarnaast zijn we aangesloten bij de halfjaarlijkse avond van de Dorpsbelangenorganisaties om hen te informeren, op deze avond was iedere kern en buurtschap vertegenwoordigd. Vervolgens is het college van B&W aan de hand van een videopresentatie bijgepraat over de Avonden van het Vraagstuk en de daaruit bepaalde koers voor de visie op landschap, natuur en groene kernen.

ONTWERPFASE De input die is verkregen in de onderzoeksfase, en de eigen bevindingen in dit proces zijn uiteindelijk vertaald in een video waarin de koers van de visie uiteen is gezet. De te hanteren koers is voor een aantal thema’s en onderwerpen verder uitgewerkt.

Aan de hand van een presentatie in een toegezonden video gecombineerd met een vragenlijst, zijn inwoners bevraagd. De doelstelling daarbij was om inwoners te informeren over wat er met hun input is gedaan en op welke wijze dat is vertaald naar de visie. Belangrijkste vraag daarbij was in hoeverre ze het eens zijn met de gepresenteerde koers. Circa 80 inwoners hebben op deze wijze zich overwegend positief uitgesproken. Ook is in een bijeenkomst met de klankboordgroep de koers gepresenteerd en op basis van de inbreng van de klankbordgroep, is de uiteindelijke Visie op Landschap, Natuur en Groene Kernen in samenspraak met de ambtelijke organisatie opgesteld.

VASTSTELLINGSFASE In de zomerperiode is de Visie op Landschap, Natuur en Groene Kernen uitgeschreven en in september aangeboden aan het college van burgemeester en wethouders voor vaststelling. Uiteindelijk is de concept visie in oktober besproken in de raadscommissie en in januari 2021 vastgesteld.

de sprekers tijdens de Avonden van het Vraagstuk

Visie op

landschap, natuur en groene kernen

V L N G K

G E M E E N T E

O U D E

I J S S E L S T R E E K

BIJLAGE II ONTSTAANSGESCHIEDENIS LANDSCHAP ABIOTISCHE LAAG Er zijn dankzij de ontstaansgeschiedenis grote verschillen in het landschap binnen de gemeente aanwezig. Het landschap bestaat uit het rivierenlandschap en het dekzandlandschap, waarbij de Oude IJssel een grens is tussen de twee landschappen. Beide landschappen kennen ieder een onderverdeling in verschillende cultuurlandschappen ofwel landschapstypen. Wie naar de topografische kaart van de gemeente Oude IJsselstreek kijkt, kan veel verschillende cultuurlandschappen ontdekken. Deze variatie in landschapstypen is ontstaan doordat bewoners het landschap door de eeuwen heen juist daar ontgonnen waar de natuurlijke omstandigheden op dat moment goede bestaansmogelijkheden boden voor bewoning en landbouw. Hoog en droog op een rivierduin, bij de overgang van hoog naar laag in de aanwezigheid van water, of dichtbij bruikbare grondsoorten. De twee landschappen kennen ieder hun eigen onderverdeling. Het open rivierenlandschap met de rivierduinen, de terrassen en de rivierweiden ofwel de IJsselweiden enerzijds. Het besloten dekzandlandschap, anderzijds, is onder te verdelen in het kampenlandschap met eskopjes en het heide- en broekontginningslandschap. In de meest noordoostelijke hoek van de gemeente is een stukje veenontginningslandschap (Zwarte Veen) te vinden.

ONTSTAANSGESCHIEDENIS Tijdens het Saalien, de laatste ijstijd waarbij het landijs tot in Nederland kwam, werden de Rijn en Maas gedwongen hun noordelijke loop door respectievelijk het huidige IJsseldal en de Gelderse Vallei, af te buigen naar het westen. De sedimenten die door de Rijn en Maas waren afgezet, werden door het ijs opgestuwd en deels overdekt met nieuwe lagen. Door de stuwing van het landijs zijn de zogenaamde stuwwallen, zoals de Montferlandsche Berg, ontstaan.

Toen het landijs begon te smelten ontstonden allerlei smeltwaterafzettingen. De Rijn heeft, in de warmere tussenperiode, het Eemien, haar weg in noordelijke richting hervonden. Gedurende het koudere Weichselien, dat hierop volgde, brak de Rijn door de stuwwallen tussen Montferland en Veluwe en stroomde de Rijnloop ten noorden van de Montferlandsche Berg naar het westen. De brede, vlechtende rivierloop van de Rijn leidde tot terrassen tussen de stuwwallen en het dekzandgebied.

Zand dat uit de rivierbedding verstoof, vormde ten westen van de huidige Oude IJsselloop (oude) rivierduinen van grof zand. Varsselder en Megchelen zijn plaatsen die op deze rivierduinen gevestigd zijn. In een koudere tussenperiode van het Weichselien werd veel zand uit de droogstaande rivierbedding door de wind verspreid, het oudere dekzand. Deze afzetting, de formatie van Kreftenheye, komt voor ten oosten van de Oude IJssel en noemen we het zogenaamde dekzandlandschap.

heide- en broekontginningslandschap

veenontginningslandschap

kampenlandschap

rivierenlandschap

landschapstypen in de gemeente

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

Geomorfologie van de gemeente

Legenda geomorfologie

Na het doorbreken van de stuwwal werd de Oude IJsselloop als hoofdtak verlaten door de Rijn. De Rijn kreeg een nieuwe loop zoals we die vandaag de dag nog kennen. Het werd weer kouder en er traden opnieuw zandverstuivingen op. Dit zand werd veelal in ruggen parallel aan beken afgezet, zoals bijvoorbeeld de Halserug. Een langgerekte dekzandrug van circa 16 kilometer tussen Zelhem en Aalten met een hoogte van circa 3 meter op sommige plaatsen. Op de hoge en dus ook droge ruggen ontstonden nieuwe dorpen zoals Halle en Heelweg met historische handelsroutes zoals de oude hessenweg Landstraat – Romienendiek. Te midden van dit zachtglooiende dekzandlandschap ligt Varsseveld. Het landschap rond Varsseveld wordt verder gekenmerkt door kleinschalige reliëfverschillen in de vorm van kleine dekzandkopjes, ontstaan in de laatste ijstijd. Ook wel genaamd de Varsseveldse kopjes en later eskopjes.

Bij het smelten van sneeuw en landijs werd in korte tijd veel water afgevoerd, waarbij ook veel sediment werd verplaatst. De rivierbeddingen werden hiermee snel opgevuld, waardoor het water een nieuwe weg moest vinden en een systeem van verwilderde of vlechtende watergeulen ontstond. Oude restgeulen laten die fraai zien. In de warmere perioden van het Weichselien werd het vegetatiedek meer gesloten (minder woeste verstuivingen) en voerden de rivieren minder sediment aan, waardoor de hoofdgeulen in hun afzettingen begonnen in te snijden. Bij overstromingen werden over de grove zanden een dunne laag klei gesedimenteerd, de oude rivierklei zoals bij Azewijn en Netterden.

+ Varsseveld

Gendringen

Het warmere klimaat van het Holoceen leidde tot rustigere waterafvoeren en meer vegetatie. Langs de Oude IJssel stoof het zand opnieuw op tot rivierduinen. De dorpen Terborg en Gendringen zijn hierop gevestigd en kunnen wel tot circa 5 meter hoger liggen dan de omgeving. De Paasberg en Engbergen vormen mooie voorbeelden van begroeide rivierduinen, die wel tot een hoogte van circa 10 meter kunnen reiken. De hogere toppen van de rivierduinen vormden vanwege hogere en drogere ligging veelal vroege bewoningsplaatsen. Veel dorpen langs de Oude IJssel zijn hier op ontstaan, waarbij de hoofdwegen vaak parallel aan de rivierloop van de Oude IJssel liggen.

+ Terborg

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

+ hoofdwaterstructuur binnen de gemeente

hoogteverloop binnen de gemeente

WATERLOPEN

HOOGTE

Op de grens van de twee landschappen en dwars door de gemeente loopt de rivier de Oude IJssel. De Oude IJssel is een zijrivier van de IJssel. De Oude IJssel begint in Duitsland onder de naam Issel en loopt door de gemeente richting Doesburg, waarna deze uitmondt in de rivier de IJssel. De Aa-strang is weer een zijtak van Oude IJssel en via Voorst mondt de Aa-strang ten oosten van Ulft uit in de Oude IJssel. Door het dekzandlandschap meanderen in meer of minder mate de Bielheimerbeek - Boven-Slinge en de Keizersbeek. Daarnaast kent de gemeente nog een aantal kleinere waterlopen.

Binnen het landschap is ook veel microreliëf aanwezig, vanwege de steilranden, eskopjes en kampenlandschap met opgehoogde gronden vanuit het agrarische verleden. Ook is vanwege de aanwezigheid van de rivier en het klimaat vanuit de historie een aantal grote hoogteverschillen aanwezig. Meer dan alleen glooiingen zoals in het dekzandlandschap in het gebied rondom Varsseveld en omliggende kernen. De rivierduinen hebben toppen die wel 5 tot 10 meter hoger liggen dan de omgeving. Het grondgebied van de gemeente loopt af van oost naar west met onderbrekingen van de rivierduinen. De Oude IJssel en de Halse Rug vormen twee parallelle lijnen in het landschap en daartussen loopt het af. Grofweg van zo’n 21 meter boven NAP bij de Halse Rug aan de noordzijde, naar zo’n 18 tot 19 meter boven NAP ten oosten van Varsseveld. Tussen Varsseveld en Terbog – Silvolde loopt het gebied af van 17 naar circa 15 meter boven NAP. De toppen van de rivierduinen reiken op sommige plekken tot een hoogte van 20 meter boven NAP. Het gebied direct rondom de Oude IJssel, de zogenaamde IJsselweiden ligt op circa 12-13 meter boven NAP.

De Oude IJssel was van groot belang voor de gemeente Oude IJsselstreek. Langs de Oude IJssel is de Nederlandse ijzerindustrie ontstaan. Tegenwoordig biedt de rivier tal van recreatiemogelijkheden.

Het rivierenlandschap ten westen van de Oude IJssel, Ulft en Gendringen ligt op ongeveer 14 meter boven NAP. De kern van Megchelen ligt weer hoger op rivierduinen van circa 16 meter boven NAP. Het meest westelijke deel van het grondgebied van de gemeente, met de kern Netterden ligt dan weer iets lager, tussen de 14 en 15 meter boven NAP.

de glooiing van de Halse Rug

+ topografie rond 1900 binnen de gemeente

bodem opbouw binnen de gemeente

BODEM Opvallend is het verdwijnen van veel microreliëf in de afgelopen decennia. De nog aanwezige hoogteverschillen in het landschap zouden zo veel als mogelijk behouden en beschermd moeten worden om een leesbaar landschap te houden. De steilrand bij Voorst is hier een mooi voorbeeld van. Hier kun je nog een oude restgeul vanuit het waterrijke verleden van het landschap herkennen door het zichtbare mircoreliëf.

In de lage dekzandruggen, min of meer ten oosten van Varsseveld, wisselen goor- vlakvaagbeekeerd- laar- en veldpodzolgronden elkaar af. Door deze verschillen in bodem en in grondwaterstand komen hier zowel akkerbouw- als graslanden voor. Het gebied rondom Varsseveld bevat voornamelijk dekzand met een sterk microreliëf van oude bouwlandcomplexen en eenmansesjes of kampen. Door de bemesting met potstalmest zijn de oorspronkelijke hoogteverschillen nog verder versterkt en hebben de zeer verspreid voorkomende dekzandkoppen een dikke, donkere, humeuze bovengrond gekregen. Dit zijn veelal hoge zwarte enkeerdgronden. De overige dekzandgronden bestaan uit een verweving van voornamelijk uit veldpodzolgronden op hogere delen en gooreerdgronden, beekeerdgronden en vlakvaaggronden in lagere delen. Op deze gronden komt het voor dat bos op rabatten is aangelegd. Een mooi voorbeeld hiervan is het Noorderbroek.

Het kleinschalige en onregelmatige blokvormige verkavelingspatroon, waarbij oude bouwlanden en kampjes de basis vormden van waaruit het landschap verder ontgonnen is, geeft dit landschap het zo kenmerkende en gewaardeerde kleinschalige karakter. Veel landschapselementen zoals houtwallen, bomenrijen, erfbeplanting en beplanting langs wegen maken het geheel tot een besloten landschap. Het gebied rond de Oude IJssel bestaat voornamelijk uit lichte zavelgronden en zwaardere zavelen kleigronden. In de oude rivierklei gronden is later de rivier weer ingesneden. Deze zogenaamde restgeulen zijn gedeeltelijk opgevuld met jongere rivier klei. De hogere delen in het gebied van de Oude IJssel bestaan veelal uit ooivaag-gronden en de lagere uit poldervaaggronden. De rivierduinen, waar dorpen als Ulft en Terborg op zijn gelegen bestaan uit vorstvaaggronden.

voorbeeld van een rabattenbos

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

Basiskwaliteit van de gemeente

Legenda basiskwaliteit

Waar gedeelten van de rivierduinen onder invloed van begrazing zijn verstoven, komen duin-vaaggronden voor. Rond Silvolde liggen enkele oude essen met hoge bruine enkeerdgronden. Langs de Oude IJssel komt een smalle strook jonge zavel- en kleiafzettingen voor met een hoog ijzergehalte. Dit ijzer vormt dunne vaste lagen in de ondergrond en wordt oer genoemd. Dit vormde de basis grondstof voor de ijzerindustrie langs de Oude IJssel.

BIOTISCHE LAAG Het landschap kent binnen de gemeente veel afwisselingen van hoog naar laag, van droog naar nat en met overgangen tussen het rivierenlandschap naar het dekzandlandschap en uiteindelijk naar het veenontginningslandschap. Vanwege het waterrijke verleden zijn langs de Oude IJssel bijzondere plekken als Landfort, Engbergen en de Paasberg ontstaan. Plekken met grote bosrijke landschappelijke eenheden bestaand uit gemengd bos. Het waterrijke verleden is ook terug te zien in de restgeulen in de ondergrond. Bodemsoorten en steilranden vertellen iets over deze geschiedenis. Het Waalse Water is als watervoerende oude geul van de Oude IJssel nog herkenbaar aanwezig en misschien wel terug te voeren naar het vlechtende karakter van de Rijn. Opvallend is ook het grote hoogteverschil in de Oude IJssel ter plaatse van Hutten Zuid in Ulft. Op weinig plekken in Nederland kent een rivier een dusdanig natuurlijk verval. Hier is de vispassage aangelegd, die onderdeel uitmaakt van de ecologische verbindingszone in en langs de oevers van de Oude IJssel.

NATUURGEBIEDEN Binnen en in de directe omgeving van de gemeente is een robuust netwerk van grotere natuurgebieden aanwezig, die vanuit Duitsland via Landfort, Anholtsche Broek (Breedenbroekse bos) de rivieren Oude IJssel en Aa-strang, de vispassages, Engbergen, de Paasberg, Idinkbos, Nibbelinkbos, Hoenderbos, Tandembos, Noorderbroek en de Boven-Slinge richting de Slangenburg bij Doetinchem loopt. Allemaal parels in het landschap, variërend van het natte rabattenbos van het Noorderbroek tot het drogere bos op de zandgronden zoals het Idinkbos. Ook de vele kleine bosschages langs de watergangen en rivieren dragen bij aan het netwerk. Samen met structuren in het aangrenzende landschap zoals elzensingels, houtwallen en bomenrijen ontstaat uiteindelijk een aaneengesloten natuurnetwerk. De bossen (en heide) van de Vennebulten, het Zwarte Veen en het Aaltens Goor sluiten hier eveneens bij aan.

GROENE STRUCTUREN Het Idinkbos en Nibbelinkbos zijn oude en gemengde bossen op rijkere zandgrond, met loofbomen en sparren. Vanwege droger wordende zomers als gevolg van klimaatveranderingen worden deze bossen bedreigd door ziekten en plagen zoals een kever genaamd de letterzetter. Veranderingen in het klimaat hebben direct of indirect gevolgen voor de natuur. Niet alleen de bossen staan onder invloed van de veranderingen in het klimaat, ook op de zandgronden van de Achterhoek in het algemeen heeft dit invloed. Extreme droogte in de warmer wordende zomers geeft meer verdamping, waardoor planten en bodem sneller kunnen uitdrogen. De grondwaterstand daalt met gevolgen voor gewassen, teelt en flora en fauna. Het Zwarte Veen is een bijzondere plek binnen de gemeente. De Vennebulten, als hogere rug in het landschap met bos, heide en jeneverbesstruweel en grenzend aan het voormalige veen vormt een bijzondere gradiënt. Dit samen met de aansluiting op het natuurgebied van het Aaltense Goor maakt het tot een landschap met veel natuurwaarden.

+ de letterzetter (Schorskever) vormt een bedreiging voor de sparren in het Idinkbos

V i s i e

o p

l a n d s c h a p ,

n a t u u r

e n

g r o e n e

k e r n e n

Basiskwaliteit van de gemeente

Legenda basiskwaliteit

OCCUPATIE LAAG De occupatielaag geeft een weerspiegeling van het menselijk handelen in het landschap. Naast verschillen in de abiotische en biotische laag, ontstaan door dit menselijk handelen en inrichten de verschillende landschapstypen binnen de gemeente. Het beeld van het landschap, met een overwegend agrarisch karakter wordt, voor een groot deel bepaald door patronen van opgaande groenstructuren. Structuren gemaakt door landschapselementen zoals (elzen)singels, lanen, houtwallen, bosschages en solitaire bomen (veelal eiken). Daar komt bij de afwisseling door de natuurlijke hoogteverschillen en het microreliëf, die bepalen eveneens het karakter van het landschap. Ook de verschillende verkavelingspatronen, sloten en greppels en hieraan gekoppeld de grootte van percelen zijn kenmerkend voor ieder afzonderlijk landschapstype. Ieder landschapstype heeft een eigen structuur en dus ook een eigen maat en schaal. Het zegt iets over openheid en grootschaligheid versus beslotenheid en kleinschaligheid. Beide komen voor binnen de gemeente.

Het menselijk gebruik van het landschap kent een lange geschiedenis. Rondom de rivier is er altijd de strijd met het water geweest en op de dekzandgronden kwamen grote verstuivingen voor. Op deze zandgronden worden vaak eeuwenoude sporen van bewoning gevonden. Vermoedelijk leefde men op de hogere en bosrijke delen waar men akkers aanlegde. Het rivierenlandschap werd door overstromingen gedomineerd en ging men nog meer, dan in het dekzandlandschap, op de hogere en dus drogere delen wonen. Uiteindelijk zijn op die hogere delen dan ook de kernen en de buurtschappen ontstaan.

Structuren en patronen in samenhang met landschapselementen zijn ontstaan door een combinatie van ontstaansgeschiedenis van het landschap, de wijze van ontginning en het in gebruik nemen van het landschap door menselijk handelen.

De gemeente Oude IJsselstreek bestaat uit veertien kernen waarvan de kernen Ulft, Gendringen, Silvolde, Terborg en Varsseveld de grootste zijn. Varsseveld ligt los van de kernen Ulft, Gendringen, Silvolde, Terborg die als een stedelijke band langs de Oude IJssel liggen. De rivier vormt de ontwikkelingsas waarlangs de kernen zich ontwikkeld hebben. Varsselveld ligt als enige grote kern verder weg van de Oude IJssel in het besloten en kleinschalige landschap. Terborg heeft als enige kern stadsrechten, maar de grootste kern is Ulft met circa 10.000 inwoners. Iedere kern heeft een eigen structuur en voorzieningenniveau, er een clustering is van de kernen: Etten, Terborg en Silvolde, net als Gendringen en Ulft.

Silvolde

Ulft

Deze kernen hebben een gezamenlijk voorzieningenniveau. Varsseveld heeft een eigen voorzieningenniveau. Het groen en de groenstructuur is in iedere kern (groot of klein) anders. De gemeente heeft naast de vijf grotere kernen ook een aantal kleinere, maar niet minder belangrijke kernen. Dit zijn Bontebrug, Breedenbroek, Etten, Heelweg, Megchelen, Netterden, Sinderen, Varsselder, Voorst en Westendorp. Daarnaast liggen in de gemeente verspreid nog diverse buurtschappen als: De Heuven, Milt, Rafelder, Wals, Warm, Wieken, en Ziek.

← Vorig deel Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://raad.oude-ijsselstreek.nl/api/v1/meetings/4180/documents/20479