Ontwerp RES 1.0 Achterhoek definitief.pdf
Tekst van het document
woningtype in de Achterhoek is de rijwoning (32%) die
online tool, de Warmte Transitie Atlas (WTA). Het is een interactieve
actief benaderd met verschillende energiebespaarcampagnes vanuit
daar qua warmtebehoefte tussenin valt. Er zijn 26%
website met kaarten, graphics en ondersteunende teksten. Kaartlagen
de gemeenten samen met ADV (Achterhoek Duurzaam Verbouwen),
2-onder-1-kapwoningen.
kunnen aan- en uitgezet worden en achterliggende getallen zijn te raad
het VerduurSaam energieloket, en het huidige Agem Energieloket.
worden over mogelijkheden van regionale infrastructuur.
plegen. In de WTA is veel bruikbare informatie te vinden over “warmte”.
68
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Figuur 17: Partners in de warmtetransitie
Regionale Energiestrategie (RES) Regio Warmtevraag, aanbod (bronnen en afwegingen)
Regionale Structuur Warmte (RSW)
Warmtevraag en lokale afwegingen
Gemeente Tijdspad van wijken en voorkeursoplossing per wijk
Aanbod en toedeling regionale warmtebronnen
Uitvoering(splan) en besluit wijkinfrastructuur
Warmtebronnen en -oplossingen
Transitievisie Warmte (TVW)
Lessen planvorming en uitvoering
Wijk (gebied)
Onzekerheid neemt af met de tijd
Keuze eerste aardgasvrije wijk(en)
Wijkuitvoeringsplan aardgasvrij
Kennis neemt toe met de tijd
69
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
10.4 Warmtevraag en warmteaanbod in de Achterhoek
afvalwaterzuivering- installaties) en rioolgemalen
oppervlaktewater (TEO) en thermisch energie uit afvalwater
Warmtekaart Achterhoek; inzicht in kansen voor warmtenetten
(TEA / effluent RWZI) en geothermie
Er is voor de RSW een warmtekaart gemaakt. Hierop zijn de kansen
in een WKO (warmte- en koudeopslag), thermische energie uit
Huidige en toekomstige warmtevraag Het totale warmtegebruik van de Achterhoek was in 2017 gelijk aan 15.030 TJ. Het totale aardgasverbruik was toen ongeveer 411 miljoen
10.5 Warmtekansen in de Achterhoek
• Omgevingswarmte -opslag van warmte uit de lucht of water
• Biomassa laagwaardige verbrandbare en vergistbare biomassa
m3 (Klimaatmonitor, 2020). Het meeste aardgas wordt verbruikt in
voor een collectief warmtenet in kaart gebracht. Op de kaart zijn warmteclusters zichtbaar (de roze vlekken), dat zijn plekken met
de gebouwde omgeving (65%), maar ook de industrie neemt een flink
Het overzicht in tabel c geeft een indicatie per broncategorie van de
een relatief hoge warmtevraag. De warmtevraag van het cluster is
deel voor haar rekening (32%). De warmtevraag van de gebouwde
belangrijkste warmtebronnen. Het overzicht is niet uitputtend, de
gekoppeld aan de beschikbare warmtebronnen. De warmtebronnen
omgeving à 267 miljoen m3 wordt voor het overgrote deel (75%)
provinciale warmteatlas geeft dat volledige beeld wel. De lijst laat
zijn op basis van technische mogelijkheden op volgorde gezet.
bepaald door de warmtevraag van woningen. De overige 25% betreft
zien dat het aantal bronnen en de hoeveelheid inzetbare warmte
Hiervoor zijn drie kerncriteria gebruikt: duurzaam, betaalbaar,
de warmtevraag van de commerciële en publieke dienstverlening.
beperkt is in de Achterhoek.
beschikbaar. Dit geeft een eerste indicatieve volgorde van potentiële
Uit de Gelderland Warmteatlas blijkt dat de huidige warmtevraag
Een belangrijk aandachtspunt bij de inzet van een warmtebron voor
bronnen per warmtecluster.
dichtheid in de Achterhoek over het algemeen vrij laag is. In het
een collectief warmtenet is dat de bron nog lange tijd warmte levert.
Op de kaart is ook aangegeven waar keuzes zijn in de regionale
overgrote deel van de Achterhoek is de warmtevraagdichtheid
Vooral bij restwarmte is dit niet altijd te garanderen
verdeling van de warmtebronnen of regionale infrastructuur (de
<1000 GJ per hectare. Slechts de wat grotere dorpen en steden, zoals Winterswijk en Doetinchem, hebben een iets hogere warmtevraag dichtheid van 1000-2000 GJ per hectare. De warmtevraagdichtheid is een belangrijke indicator om te bepalen of er kansen zijn voor
zwarte gestippelde pijlen).
Tabel c: Overzicht van beschikbare warmtebronnen in RES-regio Achterhoek
collectieve warmteoplossingen (warmtenetten) in de regio. Uit de warmteatlas blijkt dat de warmtevraagdichtheid in 2030 iets
Aantal bronnen
Ingeschatte inzetbare warmte (GJ/jaar)
lager is dan in 2019. Dit komt vooral doordat er is gerekend met een beeld blijft echter grotendeels gelijk aan dat van de huidige situatie:
is echter nog nauwelijks onderzocht. De bruikbaarheid van deze aantal factoren zoals de afstand tot de warmtevraag, de warmte vraagdichtheid van het gebied, het type afnemers, het maximale warmtevermogen van de bron, de leveringszekerheid van de warmte,
Industrie
10
265.208
het overgrote deel van de Achterhoek heeft ook in de toekomst een lage warmtevraagdichtheid van <1000 GJ/ha.
warmtebronnen zien. De bruikbaarheid van deze warmtebronnen bronnen voor een warmtenet is sterk afhankelijk van een groot
Categorie
besparing van 12% bij woningen en 40% bij utiliteitsgebouwen. Het
De warmtekaart laat dus per warmtecluster een aantal beschikbare
en het transportverlies. Er is daarom nader onderzoek nodig. Voor de meeste clusters geldt dat de aangegeven beschikbare warmtebronnen individueel ontoereikend zijn om te voorzien in de
TEA
6
1.071.756
warmtevraag van het cluster. Of een combinatie van bronnen (met soms ook verschillende temperaturen) een warmtenet kan voeden,
Warmte-aanbod (potentiële warmtebronnen) In de warmtestudie van Gelderland Warmteatlas zijn de potentiële
TEO
moet ook nog worden onderzocht.
5
2.085.831 Per warmtecluster moeten er uiteindelijk keuzes gemaakt worden
warmtebronnen in de Achterhoek te zien en een inschatting van de inzetbare warmte in GJ/jaar. De volgende bronnen zijn onderzocht:
Biomassa
3
met de betrokken stakeholders en overheden over de toepassing van de bronnen (allocatie). Hierbij wordt niet alleen naar de eigen RES-regio gekeken, maar moet ook RES regiogrens-overstijgende
• Restwarmte uit industriële processen, datacentra, condensatie warmte, of het influent van de RWZI/AWZI (riool- en
376.651
Bron: provinciale warmteatlas.
afstemming worden gezocht.
70
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Regionale Structuur Warmte
Potentiële nieuwe warmtebronnen voor cluster
Warmtekaart Achterhoek, mogelijk toekomstperspectief 2030
(technisch potentieel) Open Bodemenergiesystemen (OBES) (<500m) OBES met TEO
Figuur 18: Warmtekaart van de Achterhoek: vraag en aanbod combineren in zeven warmteclusters
OBES met riothermie (TEA) Ordiepe grothermie (500-1.000m) Conventionele geothermie (1.000-4.000m) Biomassa (verbranding) Restwarmte Restwarmte van RW21 of rioolgemaal (TEA) Ontoereikend Competitie Ontoerijkend + competitie
Legenda Warmtevraag
Clusters potentiële ontwikkeling grote warmtenetten (>1.500 w.e.: kam benadrukt) Clusters potentiële ontwikkeling grote warmtenetten (>1.500 w.e.) Clusters potentiële ontwikkeling kleine warmtenetten (<1.500 w.e.) Warmte-Infrastructuur
Tracé bestaand warmtenet Uitbreiden/verdichten bestaand net Potentiële warmtenet-verbinding Duurzame energieproductie Overig
Restwarmtebron Restwarmte van RWZI en rioolgemalen Restwarmte van afvalenergiecentrale Restwarmte van datacentrum Condenswarmte Warmte beschikbaar in effluent- en rioolleiding (grondwater) Beschermingsgebieden
Regio
Toelichting op totstandkoming Warmtekaart en Disclaimer • Verwachte warmtevraag in 2030 (na besparing en uitbreiding woningbouw, harde plancapaciteit); • Clustering van warmtevraag: daar waar kansen zijn voor warmtenetten vanuit de warmtevraag; • Inventarisatie van technisch mogelijke warmtebronnen; • Koppeling van de warmtebronnen aan de vraagclusters, daar waar grote warmtenetten mogelijk zijn (>1.500 woningen of equivalent daarvan);
• De warmtebronnen zijn gekoppeld aan vraagclusters o.b.v. technische mogelijkheden en op volgorde gezet middels een Multicriteria Analyse met drie kerncriteria (Duurzaam, Betaalbaar & Beschikbaar). Dit geeft een eerste indicatieve volgorde van potentiële bronnen per vraagcluster; • Op de kaart is aangegeven waar keuzes mogelijk zijn in de regionale verdeling van warmtebronnen of regionale infrastructuur. Deze keuzes worden gemaakt bij de uitwerking in de gemeentelijke Transitie Visies Warmte.
71
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
De warmtekaart is een momentopname en zegt nog niet of een
Collectieve warmtekansen in de Achterhoek
uitgewerkt voorbeeld in Bredevoort. Op de volgende pagina een
alternatief warmtesysteem realiseerbaar is. Hij zal waarschijnlijk
De Achterhoek heeft relatief weinig mogelijkheden voor
overzicht.
naar aanleiding van nieuwe inzichten uit voortgaand onderzoek
warmtenetten. Voor veel gebouwen is een individuele oplossing
worden aangepast.
te zoeken. Om de mogelijkheid voor een collectief warmtenet te
Op basis van de warmtekaart kunnen een aantal conclusies worden
warmtevraagdichtheid en anderzijds de beschikbaarheid van
getrokken. Er is een lage warmtevraagdichtheid in de Achterhoek.
warmtebronnen. Indien de warmtevraag en warmtevraagdichtheid
Ook is er een beperkt aanbod van warmtebronnen. Hierdoor zijn er
gekoppeld kunnen worden aan het warmteaanbod is er een kans
niet veel kansen voor grote collectieve warmteoplossingen in de
voor een warmtenet.
Quickscans provincie Gelderland
De Achterhoek kent maar zeven grotere warmteclusters waarbij er
Er zijn op hoofdlijnen drie mogelijkheden:
De provincie Gelderland heeft zo’n 25 quickscans uitgevoerd.
een warmtevraag is van meer dan 1500 w.e. (warmte-eenheden)
• Grote warmtenetten: een bepaalde mate van clustering geeft
De quickscans geven inzicht in de haalbaarheid van een
beoordelen wordt gekeken naar enerzijds de warmtevraag en
Achterhoek.
of 60.000 GJ. Het betreft: Groenlo, Winterswijk, Aalten, Ulft,
mogelijkheden voor warmtenetten. Bij de grote warmtenetten
warmtenet met een bepaalde techniek op een specifieke
Doetinchem, Didam en ’s-Heerenberg. De warmtekaart geeft voor
gaat het over een warmtevraag van minimaal 1500 warmte-
locatie. Deze quickscans zijn echter ook zo gekozen dat de
de zeven grote warmteclusters aan welke warmtebronnen er
eenheden (w.e.) of 60.000 GJ (per ha, p/j).
uitkomsten ook waardevol zijn voor ander vergelijkbare
aanwezig zijn Daarnaast zijn er een twintigtal potentiële kleine warmteclusters (minder dan 1500 w.e.). Er is nader en uitgebreider onderzoek nodig om te bepalen of er een haalbare businesscase voor een warmtenet mogelijk is. Er zijn al
• Kleine warmtenetten: deze kleine warmtenetten of buurtnetten
locaties. Gelderse gemeenten kunnen zo gebruik maken
bestaan uit minder dan 1500 w.e. Deze schaalgrootte is nog niet
van ervaringen op andere plekken. We bouwen samen
uitgewerkt, maar er lijken op lokaal niveau kansen te zijn die
aan kennis over warmtenetten. De quickscans zijn een
nader zullen worden onderzocht.
momentopname en de uitkomsten kunnen in de toekomst
• Individuele oplossingen: bij een lage warmtevraagdichtheid door
veranderen door nieuwe ontwikkelingen. Quickscans geven
een aantal quickscans uitgevoerd in de Achterhoek voor Winterwijk,
de verspreide bebouwing in het landelijke gebied. Hieronder
wel een eerste inzicht in de huidige mogelijkheden voor
Etten-Gaanderen-Terborg en Bredevoort. Deze quickscans geven
vallen de warmtepompen, maar ook een strategie als biogas/
een warmtenet. Er is een notitie gemaakt met de conclusies
een eerste inzicht over de benutting van de warmtebronnen (zie
waterstof waarbij het bestaande gasnet wordt gebruikt, zou
uit de quickscans: ‘De geleerde lessen uit de haalbaarheids
hiernaast).
kansen kunnen bieden en moet nader worden onderzocht.
onderzoeken naar collectieve warmtevoorzieningen in een aantal Gelderse gemeenten.’ De quickscans zelf zijn ook te
Het is van belang te realiseren dat er ook buiten het huidige beeld
We gaan hieronder in op de kansen voor grote en kleine
kansen bestaan. Bij het schrijven van de Transitievisie Warmte zal
warmtenetten.
er creatief gezocht moeten worden naar oplossingen en is er ook
raadplegen. Het algemene beeld is dat er relatief veel potentie is en dat technisch veel mogelijk is. Maar ook dat op dit moment veel
dat er meer kleinere warmtenetten komen dan wordt aangegeven
Quickscans naar een aantal warmteclusters in de Achterhoek
op de RSW warmtekaart. Ook zal in de TVW veel aandacht zijn
De RES-regio Achterhoek heeft onder de vlag van de provincie
Landelijk beleid kan dit beeld echter snel veranderen. Met
aan voor de individuele oplossingen. Ook zal de TVW elke vijf jaar
Gelderland ook een aantal quickscans uitgevoerd. In de Achterhoek
een hogere gasprijs (niet meer dan anders principe, ACM-
een update krijgen, waardoor nieuwe inzichten verwerkt kunnen
gaat het om studies in Winterwijk, de regio Etten, Gaanderen,
warmteprijs gaat omhoog) en/of nieuw stimuleringsbeleid
worden.
Terborg en een studie naar kleine warmteclusters met een
kunnen sommige businesscases rendabel worden.
ruimte voor afwijkende of innovatieve oplossingen. Het is mogelijk
van de onderzochte systemen financieel nog onhaalbaar zijn.
72
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Quickscan 1.
Quickscan 2b.
In Winterswijk kan de RWZI warmte leveren voor twee wijken, een zwembad en
Er zijn drie scenario’s bekeken waarbij de RWZI in Etten warmte kan leveren voor wijken in Gaanderen,
mogelijk het ziekenhuis. Er zijn in de studie verschillende scenario’s onderzocht.
Terborg en Etten (in verschillende combinaties). Het gaat om een warmtenet waarbij warmte van de
Overal is de warmtevraag groter dan het aanbod. Er is uitgegaan een warmtenet
afvalwaterzuivering gebruikt wordt voor een warmtenet in combinatie met een warmtepomp. Een WKO is
met een warmtepomp, en eventueel een WKO. In alle scenario’s is er sprake van
niet nodig. In alle scenario’s is de warmtevraag groter dan het aanbod en is er sprake van bijverwarming met
bijverwarming met een gasketel voor de pieklast.
een gasketel voor de pieklast.
De conclusie is dat de RWZI voldoende aquathermie-potentie heeft, het
De conclusie is dat de RWZI voldoende aquathermie-potentie heeft, het systeemtechnisch haalbaar is en
systeemtechnisch haalbaar is en voldoet aan de duurzaamheideisen. Financieel
voldoet aan de duurzaamheideisen. Optimale inzet van de restwarmte verdient nog verdere aandacht.
geven alle scenario’s ook een positief beeld. Nader onderzoek voor een warmtenet
Financieel geven alle scenario’s relatief positief beeld, er is maar een klein tekort. Er nader onderzoek nodig
is dan ook zinvol.
om de kostprijs naar beneden te krijgen.
Quickscan 2a.
Quickscan 3.
Er zijn twee scenario’s bekeken waarbij de Oude IJssel warmte kan leveren
Op de Warmtekaart Achterhoek zijn ook kleine warmteclusters aangegeven (lichtblauwe vlekken). Er is een
voor een wijk in Gaanderen of Etten. Het gaat om een warmtenet waarbij het
lijst gemaakt voor de kleine warmteclusters. De warmtebonnen zijn in kaart gebracht. De potentie van de
oppervlaktewater in de Oude IJssel gebruikt wordt in combinatie met een
kleine warmteclusters is bekeken. Het gaat in het algemeen over warmte voor enkele honderden huizen. Het
warmtepomp, en een WKO.
cluster in Bredevoort is nader bekeken. De mogelijkheden voor een warmtenet met warmte uit de Slinge (TEO)
De conclusie is dat de rivier voldoende aquathermie-potentie heeft, het systeem
is onderzocht. Voor de piekbelasting is gekeken naar de mogelijkheden voor lokaal biogas, naast de reguliere
is technisch haalbaar en voldoet aan de duurzaamheideisen. De financiële
oplossing met aardgas.
Winterswijk. TEA
Gaanderen, Etten. TEO
Gaanderen, Etten, Terborg. TEA
Kleine warmteclusters en Bredevoort. TEO
haalbaarheid is op dit moment nog zeer uitdagend. Er is een groot tekort.
73
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Collectieve warmtekansen op de grens met andere RES-regio’s Aan de randen van de RES-regio’s bevinden zich warmtebronnen waar
RES-grens Achterhoek en Arnhem-Nijmegen: AVR in Duiven en RWZI Nieuwgraaf
verschillende regio’s aanspraak op zouden kunnen maken. Het is zaak hierover
In de gemeente Duiven zijn twee belangrijke warmtebronnen aanwezig; de AVR Afvalverwerking BV en
in overleg te gaan met de buurregio’s. Dit betreft de RES-regio’s Arnhem-
de rioolwaterzuivering Nieuwgraaf. Deze bronnen zijn interessant voor de RES-regio Arnhem Nijmegen
Nijmegen, de Cleantech Regio en Twente. Met RES-regio Arnhem-Nijmegen
(bijvoorbeeld voor de kernen Duiven, Westervoort, Zevenaar, Arnhem, Velp) maar ook voor de RES-regio
delen we twee warmtebronnen (de RWZI in Olburgen, AVR in Duiven) en met
Achterhoek (vooral voor de kern Didam).
RES-regio Cleantech één (Friesland Campina in Borculo). Met de
De AVR heeft veel industriële restwarmte, maar een belangrijk deel is al gecontracteerd. Er is een
RES-regio Twente delen we geen warmtebronnen. In alle gevallen is er al
overleg gestart met de verschillende stakeholders over de nog niet gecontracteerde warmte. Partijen
overleg tussen de verschillende partijen over de aanwending van de warmte.
die deelnemen aan het overleg zijn o.a. de AVR, WRIJ, 1Stroom, en verschillende gemeenten. Er zijn al verschillende onderzoeken gedaan naar de aanwending van de warmte, maar er is nog geen besluit over de bestemming.
RES-grens Achterhoek en Arnhem-Nijmegen: RWZI in Olburgen Vanuit de rioolwaterzuivering Olburgen is restwarmte beschikbaar (TEA: thermische energie uit Afvalwater). Olburgen ligt in de gemeente Bronckhorst, RES-regio Achterhoek. Deze warmte kan lokaal worden benut, maar ook in de RES-regio Arnhem Nijmegen. Het lijkt voor de hand liggend, vanwege de IJssel als natuurlijk barrière, dat deze warmte in de RES Achterhoek blijft. De gemeente Bronckhorst bekijkt in de op te stellen warmtevisie deze mogelijkheden. Mocht deze restwarmte niet in de gemeente worden benut, dan zal worden gekeken of de restwarmte kan worden aangeboden en benut in Dieren en/ of Doesburg (beiden RES regio Arnhem Nijmegen).
RES-grens Achterhoek en Cleantech: Friesland Campina Bij Friesland Campina in Lochem en Borculo (gemeente Berkelland) is veel restwarmte beschikbaar. Er loopt een apart traject rond de vraag hoe deze restwarmte zo goed mogelijk kan worden gebruikt. De partijen die deelnemen in dit traject zijn Friesland Campina, het Waterschap Rijn en IJssel en de
Regionale warmtemogelijkheden
gemeenten Berkelland, Lochem en Zutphen.
Bovenregionale warmtemogelijkheden
74
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
10.6 Strategie: in stappen naar aardgasvrij
woningvoorraad het noodzakelijk is woningen te isoleren en
woning om deze vergaand te isoleren (naar een hoog isolatieniveau)
geschikt te maken voor de laatste stap naar aardgasvrij.
en van de mogelijkheid om als wijk naar een collectief systeem over
‘Aardgasvrij ready’ en ‘no-regret’-maatregelen
te stappen. Er zijn voorlopig niet veel collectieve warmtebronnen in
Wijken kunnen in één keer aardgasvrij gemaakt worden. Het proces
Mogelijke tussenstap; een hydride warmtepomp
de Achterhoek. In veel gevallen zal de eindoplossing een all-electric
is echter complex en de kosten zijn hiervoor vaak nog hoog. Er
Een veel genoemde tussenstap naar aardgasvrij is het toepassen
variant zijn. Denk hierbij aan warmtepompen en een lage
wordt steeds meer geopteerd om wijken stap voor stap aardgasvrij
van een hybride warmtepomp; dat is een combinatie van
temperatuur verwarming (zoals vloerverwarming).
te maken. Wijken worden eerst ‘aardgasvrij-ready’ gemaakt en gaan
een warmtepomp en een gasketel. De woning wordt met de
pas in een later stadium echt van het aardgas af. In de laatste fase
warmtepomp (dus elektrisch) verwarmd, maar voor de piekbelasting
wordt de stap naar geheel aardgasvrij gemaakt.
en voor het warm tapwater wordt nog steeds aardgas gebruikt.
Termen die veel gebruikt worden zijn het ‘aardgasvrij-ready’ maken
Het is bij het toepassen van een hybride warmtepomp nog niet
van woningen en van het nemen van ‘no-regret’-maatregelen.
nodig om het huis geheel aan te passen op een lage temperatuur
Beide termen zijn belangrijk, maar het ook lastig te definiëren. Ze
verwarming. Met zo’n hybride systeem kan er in combinatie met
verschillen per wijk, per woning en het is ook afhankelijk van de
isolatiemaatregelen gemiddeld ca. 70% aardgas worden bespaard bij
gekozen eindoplossing. Beide termen worden door elkaar gebruik,
een woning. Het elektriciteitsverbruik gaat wel omhoog.
ze hebben met elkaar te maken maar zijn niet hetzelfde. Zo kan
warmtevraag is altijd goed).
4 isolatieniveaus: 1. Woningen met slechte of onvoldoende isolatie.
bij ‘no-regret’ financieel gekeken worden (worden de maatregelen terugverdiend?) of milieutechnisch (isoleren en beperken
Op basis van bouwjaar is de bestaande Achterhoekse woningvoorraad grofweg in te delen in
a. Benodigde (aanvoer)temperatuur: ca. 90°C (hoog).
Maatwerk
b. Woningen met bouwjaar <1975. 2. Woningen met een minimumisolatieniveau. a. Benodigde (aanvoer) temperatuur: 70°C (midden).
Eerste stap; meest voorkomende ‘no regret’maatregelen
Bij het adviseren en stimuleren van de inwoners is
Er wordt in de eerste fase een begin gemaakt met de
warmtebron, als vervanger van het aardgas. In de
a. Benodigde (aanvoer)temperatuur: 40-70°C (laag-midden).
warmtetransitie door de warmtevraag te beperken en maatregelen
Transitievisies Warmte wordt hierop ingegaan. In
b. Woningen met bouwjaar 1990-2005.
te nemen die zichzelf terugverdienen. Elke woning is anders en
de wijkuitvoeringsplannen komt hierover pas meer
4. Woningen met een hoog isolatieniveau.
de te nemen maatregelen verschillen daardoor ook, maar het gaat
duidelijkheid. Pas dan kan de eigenaar van een gebouw dan
a. Benodigde (aanvoer)temperatuur: 40°C (laag).
doorgaans om goed isoleren, overstappen op elektrisch koken
goed anticiperen bij het treffen van isolatiemaatregelen.
b. Woningen met bouwjaar >2005.
het belangrijk rekening te houden met de toekomstige
b. Woningen met bouwjaar 1975-1990. 3. Woningen met een basisisolatieniveau
en het leggen van zonnepanelen. In deze eerste stap kan het energieverbruik al fors worden teruggebracht. Deze maatregelen worden gezien als ‘no-regret’- maatregelen. Ze verlagen het energieverbruik, verhogen het comfort en verdienen zich
De laatste stap; aardgasvrij
doorgaans terug.
Wijken of gebouwen die ‘aardgasvrij-ready’ zijn kunnen later de
Kansen voor de toekomst: andere warmteopties voor de Achterhoek
In de Achterhoek is deze stap in veel gevallen belangrijk
stap naar geheel aardgasvrij nemen. Het toekomstperspectief naar
Er zijn een aantal warmtebronnen die in de toekomst een rol
om de laatste stap naar aardgasvrij te maken. Veel nieuwe
volledig aardgasvrij kan nog zowel een all-electric-oplossing, een
kunnen gaan spelen in de Achterhoekse wamtetransitie. Op dit
warmtetechnieken werken op lage- of middentemperatuur
warmtenet of andere vormen van warmtevoorziening zijn. Te
moment is nog niet duidelijk of en in welke mate dat daadwerkelijk
(40-70°C), waardoor het voor een groot deel van de Achterhoekse
maken keuzes zijn ook afhankelijk van de geschiktheid van de
gaat gebeuren. In volgende versies van de RSW zal hier steeds
75
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
meer duidelijkheid over ontstaan. Het is belangrijk dat bij elke
Houtige biomassa
Waterstof
warmtebron naast de opwekking gekeken moet worden naar
Houtige biomassa werd tot voor kort als een duurzame energiebron
De aarde herbergt geen grote voorraden waterstof. Om aan de
het transport en de afnamemogelijkheden van de warmte. We
gezien wanneer het voldeed aan de wettelijke eisen opgesteld door
brandstof te komen, moet deze eerst worden gemaakt. Waterstof
behandelen hier enkele opties. Groen gas, houtige biomassa,
het Rijk. Er is nu echter ook veel discussie of het verbranden van
wordt gemaakt door middel van elektrolyse: water met elektriciteit
waterstof, geothermie en zonthermie.
houtige biomassa wel een duurzame oplossing is.
gaat uiteen in waterstof en zuurstof. Daarmee is waterstof dus geen
De oorsprong van biomassa is van belang. Het minst schadelijk (of
energiebron, maar een energiedrager. Wanneer de elektriciteit voor
Groen gas
het meest duurzaam) is biomassa afkomstig uit snoeihout (geen
de elektrolyse duurzaam wordt opgewekt (elektriciteit uit wind en
Biogas wordt geproduceerd door vergisting van organische
primaire kap) en afvalstromen die lokaal/regionaal worden ingezet
zon e.d.) is waterstof een groene energiebron. Waterstof wordt veel
stoffen. De Achterhoek huisvest veel landbouwhuisdieren en
met minimale transportafstand. Naast de bron is de wijze van
genoemd als oplossing in de energietransitie. Met waterstof kunnen
heeft daarom veel mest en dat biedt kansen. Groen gas is biogas
toepassen belangrijk. Biomassa kan daar worden ingezet, waar
hoge temperaturen worden bereikt. Het gebruik van waterstof wordt
dat is opgewaardeerd naar aardgaskwaliteit. Groen gas lijkt een
er geen ander duurzaam alternatief voorhanden is of het kosten
in Nederland dan ook vooral gezien als een oplossing voor de zware
zeer gunstig alternatief omdat het toegepast kan worden in het
verschil tussen biomassa en alternatief heel groot is. Biomassa dient
industrie en zwaar transport (met een brandstofcel).
huidige gasnet. Die infrastructuur bestaat al. Nadelen zijn dat
dan te worden gezien als een transitiebron.
Waterstof voor verwarming in de gebouwde omgeving is ook
het opwaarderen van biogas naar groengas kostbaar is en dat de
De RES 1.0 voor de achterhoek zet niet in op collectieve biomassa
mogelijk en heeft enkele voordelen: zo zijn er relatief weinig ingrepen
productie nog zeer beperkt is. Daarnaast wil Nederland overstappen
centrales. Het inzetten van biomassa als warmtebron voor
nodig aan een woning en kunnen de bestaande gasleidingen, met
naar een kringlooplandbouw om te kunnen voldoen aan het
bijvoorbeeld de piekbelasting kan een tijdelijke oplossing zijn. Dit is
wat aanpassingen, worden gebruikt. De veelvoorkomende gedachte
Klimaatakkoord. Dit betekent dat de veestapel zal afnemen en er
afhankelijk van de situatie.
is dat aardgas eenvoudig wordt vervangen door waterstofgas.
minder mest beschikbaar komt voor vergisting.
Toch kleven er knelpunten aan deze warmteoptie. Het gebruik van waterstof in de gebouwde omgeving is energetisch gezien verre van
De toekomstige vraag naar groen gas als alternatief voor aardgas
rendabel (zie kader). Daarnaast is er momenteel nog nauwelijks
in de industrie, transport en de gebouwde omgeving is vele malen
groene waterstof voorhanden. Om op grote schaal waterstof te
groter dan het aanbod. Bij het gebruik van groen gas kunnen hoge
gebruiken als warmtebron voor de bebouwde omgeving is veel
temperaturen worden bereikt, en daarom wordt het vooral gezien als
duurzame elektriciteit nodig. Dat betekent dat er meer zonnevelden
een oplossing voor de zware industrie en zwaar transport. Groen gas
en windmolens dan bij andere warmteoplossingen nodig zijn.
als alternatief voor aardgas in de gebouwde omgeving is dan ook
Een groot voordeel van waterstof is dat het kan worden benut
een sluitstuk.
als opslag van energie. Over het etmaal is zonne-energie en windenergie niet altijd beschikbaar. Door met zon en wind extra
Groen gas wordt doorgaans ingevoed in het landelijke aardgas
elektrische energie te genereren zou dat met elektrolyse kunnen
netwerk. Het is daarmee ook niet beschikbaar voor een lokaal
worden omgezet in waterstof. Waterstof zou dan kunnen worden
warmtenet. Het groen gas zal landelijk worden verdeeld en ingezet
ingezet in zon- en windloze perioden. De RES 1.0 voor de Achterhoek
worden op plaatsen waar geen andere (betaalbare alternatieven)
stuurt niet op de productie van waterstof in de Achterhoek. Dat sluit
voorhanden zijn.
niet uit dat de technische vooruitgang ten aanzien van waterstof na 2030 een ander beeld kan opleveren.
76
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Het rendement van waterstof in de gebouwde omgeving
Voor de gehele Achterhoek is de technische en economische
(PVe). Er zijn ook systemen in opkomst die PVe en PVt combineren.
potentie van geothermie nu dus nog onbekend. Om toch een
Zonthermie kan ook op daken worden toegepast. Een bekende
indicatie te hebben van de potentie is er in 2020 een geologische
toepassing van zonthermie op een dak is de zonneboiler bij
bureaustudie uitgevoerd in opdracht van de provincie Gelderland:
woningen. Over een grootschalige collectieve toepassing van
“Geothermie in Oost Gelderland, IF Technology, 14 april 2020”. Alle
zonthermie is nog niet veel bekend. Er wordt onderzoek gedaan naar
beschikbare informatie is op een rijtje gezet om zo de kansen voor
de potentie en toepassing van zonthermie in de Gelderland. In de
geothermie in Oost Nederland in te schatten. De studie geeft een
RSW 2.0 zal hierop worden teruggekomen.
indicatie van mogelijk winbare warmte in de Achterhoek van: 0,01 GJ/m3. Dat is het laagste van Nederland. De meest geschikte delen van Nederland scoren hier 1,01 GJ/m2.
Het produceren van groene waterstof kost veel elektriciteit
Aandachtspunten voor “warmte” Gebruik aardgas in de transitieperiode We gaan niet in één keer van het aardgas af, maar in fasen. Aardgas
en gaat gepaard met forse energieverliezen (ca 25% bij
De voorlopige conclusie is dat geothermie in de Achterhoek
zal in de transitieperiode nog worden gebruikt. Wel zal het gebruik
elektrolyse). Groene elektriciteit kan energetisch gezien
zeer weinig kansen biedt. De kans dat er een goede geothermie
van aardgas steeds meer afnemen. Bij wijken die eerst aardgasvrij-
veel efficiënter direct worden ingezet om woningen te
warmtebron is in de Achterhoek is erg laag. De resultaten van
ready worden gemaakt is er nog sprake van aardgasverbruik. Ook
verwarmen met een warmtepomp, zonder waterstof
aanvullend seismisch onderzoek kunnen andere inzichten
bij collectieve warmtenetten wordt soms nog aardgas ingezet voor
als tussenstap. Vergeleken met verwarmen met een
opleveren, maar het is vanwege de lage potentie niet de verwachting
de piekbelasting. In de onderzochte warmtenetten in de quickscans
warmtepomp, is voor het verwarmen van een goed
dat de komende jaren proefboringen in de Achterhoek plaatsvinden.
wordt in sommige gevallen voor de piekbelasting gebruik gemaakt
geïsoleerde woning met waterstof al snel vier keer zoveel
Daarnaast is geothermie vooral geschikt voor plaatsen met een
van een tweede warmtebron. Op dit moment is aardgas nog
groene stroom nodig.
grote warmtevraagdichtheid. Als er een bruikbare bron is komt er
een logische en goedkope bron. Het gebruik van aardgas is een
immers erg veel warmte vrij. Deze warmte moet dan ook kunnen
voorlopige oplossing. Uiteindelijk zal dit vervangen moeten worden
worden afgezet. In de Achterhoek is geen sprake van een grote
door een andere duurzame warmtebron.
warmtevraagdichtheid.
Toename elektriciteitsvraag Geothermie
Zonthermie (PVt)
Het is duidelijk dat er voor het vervangen van het aardgas
Van een groot gedeelte van Nederland is niet bekend hoe de
Een nieuwe ontwikkeling die wordt meegenomen in de volgende
in de Achterhoek veel warmteoplossingen zijn waarvoor
ondergrond eruitziet in relatie tot de mogelijkheden voor geothermie.
versies van de RSW is de toepassing van zonthermie (PVt). Bij
elektriciteit nodig is. Dit heeft consequenties. De toename van
De Achterhoek is ook één van de gebieden waar nu nog weinig
zonthermie wordt zonnewarmte niet omgezet in elektriciteit maar
de elektriciteitsvraag heeft zijn weerslag op het netwerk en er
bekend is over de ondergrond, zoals de aanwezigheid en ligging van
in warm water, waarmee huizen en woonwijken verwarmd kunnen
moet samen met de netbeheerder tijdig op deze ontwikkeling
de watervoerende aardlagen (aquifers). Energie Beheer Nederland
worden. Omdat de warmte-opwek bij collectieve zonthermie hoofd
worden geanticipeerd. Als de gemeenten eind 2021 de eerste versie
(EBN) gaat in de loop van de komende jaren deze ‘witte’ gebieden,
zakelijk plaatsvindt in de zomer wordt de warmte opgeslagen in de
van de Transitievisies Warmte opgeleverd hebben is de globale
waaronder de Achterhoek, in kaart brengen. Dit gebeurt in het
bodem (seizoensopslag van warmte d.m.v. een WKO). Warmte wordt
bronnenstrategie duidelijker. De netbeheerder kan op basis van
zogeheten SCAN-project (Seismische Campagne Aardwarmte
dus in de zomer opgeslagen in de grond en in de winter gebruikt.
de TVW de hoeveelheid elektriciteit die nodig is inschatten en
Nederland).
Zonthermie heeft een ruimtelijke component als het grondgebonden
de impact op het elektriciteitsnet doorrekenen. Hierbij is ook de
wordt toegepast. Het kan in concurrentie zijn met zonnepanelen
ontwikkeling in lokale opslag van elektriciteit van belang.
77
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Juridische en financiële onzekerheden Vooruitlopend op een aardgasvrije gebouwde omgeving is op 1 juli 2018 de gasaansluitplicht voor nieuwbouwwoningen afgeschaft. De wettelijke kaders voor de transitie naar een duurzame, aardgasvrije bestaande gebouwde omgeving zijn echter nog volop in ontwikkeling. Over de richting is nog veel onduidelijkheid. Zo moet er in de Warmtewet 2 (Wet Collectieve Warmtevoorziening) duidelijkheid komen over de eigendomsverhoudingen rondom warmtenetten, warmtecoöperaties en de regierol van de gemeenten. Ook de Omgevingswet brengt op het gebied van de energietransitie grote wijzigingen met betrekking tot betrokkenheid en visievorming. Deze ontwikkelingen brengen onzekerheden met zich mee. Deze nog niet ingevulde wettelijke randvoorwaarden maken de transitie extra complex. De financiële consequenties van de warmtetransitie voor Nederland als geheel en de eindgebruiker zijn nog niet helder. Hoe de warmtetransitie betaald gaat worden, zal de komende jaren duidelijker moeten worden.
Bronvermeldingen • Geothermie in Oost-Gelderland, geologische bureaustudie Oost-Gelderland en Eerbeek-Loenen, IF Technology, 14 april 2020 • Quickscan studies Gelderland, Geleerde lessen – wat is de haalbaarheid van collectieve warmte oplossingen, RoyalHaskoningDHV, 5 maart 2020, Margit Heine inclusies in de bijlage de quickscans en overige studies) • Bron: Woonmonitor • Bron: Klimaatmonitor • Bron: Portal Gelderland Warmteatlas Gemeente Aalten
78
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
11 Participatie en communicatie
Gemeente Aalten
79
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
11.1 Informatievoorziening en dialoog
windturbines en hun voorkeuren voor het ruimtegebruik daarvoor. In het tekstkader staan de diverse bijeenkomsten vermeld die in de
De inhoud van deze RES 1.0 is mede gebaseerd op de resultaten
fase van opstelling van de RES 1.0 zijn georganiseerd.
van uiteenlopende informatiebijeenkomsten en dialoogsessies. In deze bijeenkomsten is de energietransitie op het niveau van de Achterhoek, dus als regio, aan de orde gesteld. Hiervoor is enerzijds gekozen omdat lokale (inwoners)participatie reeds heeft plaatsgevonden bij de gemeenten voor het opstellen van hun
Bijeenkomsten tijdens opstelling RES 1.0
beleidskaders duurzame energie in relatie tot ruimtelijke ordening. En anderzijds omdat er regionale (dus gemeentegrensoverstijgende) opgaven liggen voor de RES 1.0. Dat de participatie op regionaal niveau is georganiseerd, is in lijn met de bestuurlijke wens. Er is niet gesproken over individuele, lopende projecten of initiatieven: het gesprek daarover gaat tussen de individuele gemeenten en hun inwoners en initiatiefnemers.
• 26 augustus 2020: Meedenksessie koppelkansen professionele belanghebbenden • 14 oktober 2020: Online informatiebijeenkomst wind- en zonne-energie voor inwoners • 26 november 2020: Online themasessie landschap, landbouw en natuur (belanghebbenden op gebied van natuur, landschap en landbouw)
Verdeeld over de opstelling van de concept-RES en deze RES 1.0 is
• 10 december 2020: Online themasessie landschap,
hiermee een beeld verkregen van de kennis van stakeholders over
landbouw en natuur (belanghebbenden op gebied van natuur,
de energietransitie, hun beelden van nut en noodzaak van regionale
landschap en landbouw)
opwekking van duurzame energie met behulp van zonnepanelen en
• 12 december 2020: Online themasessie landschap, landbouw en natuur (belanghebbenden op gebied van natuur, landschap en landbouw) • 15 december 2020: Online themasessies landschap, landbouw en natuur (belanghebbenden op gebied van natuur, landschap en landbouw) • 25 november 2020: Online bijeenkomst volksvertegenwoordigers • 30 november 2020: Online bijeenkomst volksvertegenwoordigers • 14 januari 2021: Online sessie kansen duurzame energie met
• 10 februari 2021: Online dialoogsessie voor inwoners Achterhoek • 11 februari 2021: Online dialoogsessie voor inwoners Achterhoek • 16 februari 2021: Webinar systeem efficiëntie voor volksvertegenwoordigers • 18 februari 2021: Webinar systeem efficiëntie voor volksvertegenwoordigers • 1 maart tot 21 maart 2021: Grootschalige online peiling met het instrument Swipocratie • 16 maart 2021: Online dialoogsessie voor stakeholders en inwoners Achterhoek • 23 maart 2021: Online dialoogsessie voor stakeholders en inwoners Achterhoek • 24 maart 2021: Online informatiebijeenkomst voor volksvertegenwoordigers • 25 maart 2021: Online informatiebijeenkomst voor volksvertegenwoordigers • 19 mei 2021: Werksessie 50% lokaal eigendom • 19 mei 2021: Dialoogsessies voor volksvertegenwoordigers • 20 mei 2021: Dialoogsessies voor volksvertegenwoordigers
zon en wind Achterhoek (professionele belanghebbenden)
Verslagen en notulen van alle bijeenkomsten op www.res-achterhoek.nl
80
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Gezien de periode waarbinnen deze bijeenkomsten werden gepland,
opbrengsten over de denkrichtingen van deelnemers aan de sessies
enkele grootste gemene delers te onderkennen, zoals de voorkeur
gedurende het hoogtepunt van de COVID-19-pandemie, zijn de
in lijn is met de beleving van willekeurige inwoners. De Swipocratie
voor productie van duurzame energie met zonnepanelen op daken.
bijeenkomsten vrijwel alle online georganiseerd.
is mede ingezet om bewustwording en betrokkenheid te creëren bij de energietransitie en de RES.
zijn inhoudelijke thema’s besproken zoals landbouw, natuur en landschap, leefomgeving, en is op regionaal niveau gesproken over hoe de Achterhoek als geheel is in te zetten voor de opwekking van duurzame energie. Waar is ruimte voor windturbines, waar
Het doorlopen proces richting RES 1.0
wens hun mening kenbaar te maken over al lopende projecten voor windturbines of zonneparken. Het voorkomen van deze projecten, of andere soortgelijke projecten, is een veel geuite wens. Het algemene beeld daarbij is tevens dat met name tegenstanders van die projecten deelnamen aan de bijeenkomsten; een gevolg van het
voor zonneparken? Gaat de voorkeur van belanghebbenden uit naar concentratie van windturbines binnen enkele zoekgebieden
Inwoners die zich met veel belangstelling hebben gestort op deelname aan de dialoogsessies blijken veelal gedreven door de
In verschillende samenstellingen en vertegenwoordigingen
11.2 Visies, meningen, opinies
gegeven dat de Achterhoek al zeer actief is waar het gaat om het realiseren van de productie van duurzame energie.
of heeft men de voorkeur voor een meer verspreide opstelling van windturbines? Gaat de voorkeur uit naar windturbines of
Uit de peiling van de visies, meningen en opinies van organisaties
naar zonneparken? Of heeft men geen voorkeur en wil men geen
en inwoners komt een diffuus beeld naar voren. De professionele
Duidelijk is dat er zorg is over aantasting van het Achterhoekse
verandering in de bestaande leefomgeving?
(belangen)organisaties dragen argumenten aan die richting geven
landschap en de kwaliteit van de leefomgeving door concrete
Het aansnijden van deze onderwerpen heeft geleid tot levendige
aan keuzes rond zoekgebieden voor windturbines of zonneparken
projectinitiatieven. Ook werd duidelijk dat discussie hierover op
discussies. Dit geheel in lijn met de uitgebreide berichtgeving over
of een voorkeur voor de ene productiemethode boven de andere.
regionaal niveau weinig bijdraagt aan het wegnemen van deze
de energietransitie in de media. Het onderwerp leeft.
Daaruit komt geen eenduidig, gestoken beeld naar voren hoe en waar
zorg. De beoordeling van concrete projecten is een zaak van de
windturbines en/of zonneparken een plek kunnen krijgen. Wel zijn
individuele gemeenten.
Speciale aandacht is geschonken aan het bereiken van jongeren. Hoe denken zij over de productie van duurzame energie, een productie die hun toekomst immers mede beïnvloedt. Om dit na te gaan is de projectorganisatie RES Achterhoek opgetrokken met Jong RES Achterhoek. In een online peiling, onder de aandacht gebracht via verschillende kanalen van de RES Achterhoek, de RES-partners (gemeenten, provincie Gelderland en waterschap Rijn en IJssel) is de mogelijkheid gegeven de mening kenbaar te maken. De online peiling is ook via een Facebookcampagne onder de aandacht gebracht, Via deze peiling, de Swipocratie, konden ook jongeren hun mening op een laagdrempelige, snelle en makkelijke manier laten weten over duurzame energie. En dan met name over windmolens en zonnepanelen. Het doel hiervan was om te toetsen of de opgehaalde
81
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Proces RES 1.0 Achterhoek – stappen en participatie Klimaatakkoord Parijs
49% minder CO2-uitstoot t.o.v. 1990
Klimaatakkoord Nederland
Energieneutraal: 95% minder CO2-uitstoot t.o.v. 1990
>>>>
1990
2015
2019
2020
2021
1 juni: Concept RES
1 juli: RES 1.0
Oktober: RES 1.0 Achterhoek
2023
2025
2030
RES 2.0
Vergunningen winden zonparken
2050
Uitwerken en opleveren RES 1.0 In 5 stappen
1
Participatie
Bepalen en beoordelen uitgangssituatie
2
• Concept-RES • Analyse • duurzaamheid/RODE-beleid gemeenten • Analyse koppelkansen
Opstellen en verkennen alternatieven
3
Bepalen ruimtelijke keuze
4
• Ruimte • Energiemix zon/wind
Opstellen RES 1.0 en besluitvorming colleges
• Netwerkimpactanalyse
Bestuurlijk
Maatschappelijk
Augustus 2020
(Belangen)organisaties (Professionele belanghebbenden)
Oktober 2021
26-08-2020: meedenksessie koppelkansen
Inwoners
14-10-2020: online informatiebijeenkomst
Jongeren
31-10-2020: kick-off JongRES Achterhoek
Volks vertegenwoordigers
Bestuurders
5 Besluitvorming volks vertegenwoordigers
26-11/08-12/15-12: online themasessies landschap, landbouw en natuur
16-03-2021: online atelier
14-01-2021: online verkenningssessie
10-02 en 11-02 2021: online dialoogsessie 1
Voorjaar 2021: inwonerspeiling
23-03 2021: online dialoogsessie 2
Voorjaar 2021: jongerenpeiling Diverse (online)activiteiten
25-11 en 30-11-2020: online informatiebijeenkomsten 16-02 en 18-02-2021: webinar systeemefficiency netwerk
24-03 en 25-03-2021: online dialoogsessie
Diverse (online)activiteiten
19-05 en 20-05-2021: online dialoogsessie
augustus - oktober 2021: besluitvorming RES 1.0 per gemeente
De acht Achterhoekse gemeenten, provincie Gelderland en Waterschap Rijn en IJssel zijn gezamenlijk eigenaar van de RES Achterhoek en bestuurlijk verantwoordelijk voor hoe en waar duurzame energie wordt opgewekt. Ze hebben ook zitting in de stuurgroep RES Achterhoek die door de uitvoerende projectorganisatie periodiek wordt geïnformeerd over de voortgang. Waar nodig stuurt de stuurgroep het proces bij.
82
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Indienen RES 1.0
Hoe denken inwoners over het opwekken van duurzame energie in de Achterhoek? Dit vinden inwoners van duurzame energie in de regio 68%
59%
Maakt zich zorgen over klimaatverandering
Vindt kernenergie een goede manier om energie op te wekken
71% Wil graag samenwerken aan duurzaamheid met buurtgenoten
74% Vindt het belangrijk dat in de Achterhoek duurzame energie wordt opgewekt
76%
Jongeren Vinden het iets acceptabeler dat het landschap verandert door windmolens en zonnepanelen.
79%
Wil in de buurt best een accu voor energieopslag
Vindt dat het wel een verschil maakt of ze mee kunnen praten over de locatiekeuze van zon en wind
Als inwoners kiezen...
86%
Liever 170 daken vol met zonnepanelen of 1 plek ter grootte van een voetbalveld met zonnepanelen?
14%
65%
Inwoners en duurzaamheid in hun huis
41%
35%
Onder de 35 jaar vindt het acceptabel
Boven de 35 jaar vindt het acceptabel
Liever 1 grote windmolen (200m) of 300 kleine windmolens (21m)
35%
Wil zijn huis graag energiezuiniger maken
88%
Vindt dat de Achterhoek onderzoek moet doen naar warmte uit andere bronnen
85%
Heeft een koophuis
84%
Kan ook koken zonder gas
77%
Maakt zich zorgen over de kosten om zijn huis energiezuinger te maken
63%
Denkt dat alle huizen in de regio gemakkelijk verwarmd kunnen worden met een elektrische warmtepomp
32%
Voorkeuren inwoners waar duurzame energie opgewekt kan worden Windmolens
31%
83%
35%
Liever 30 voetbalvelden vol met zonnepanelen of 1 grote windmolen (200m)
Zonnevelden liever vertoppen met een heg of juist laten zien?
WEL of GEEN zonnepanelen?
68%
17%
65%
56%
57%
62%
Liever 1 grote windmolen (200m) of 3 kleine windmolens (120m)
Liever windmolens in onbewoond gebied zodat jij ze niet ziet of juist (financieel) profiteren van windmolens in de buurt.
Liever alles in één groot gebied of verdeeld over meerdere kleine gebieden?
Zonnepanelen
Langs de grote wegen
71%
Op bedrijfsdaken
95%
Op een bedrijventerrein
66%
Langs de grote wegen
78%
Passen in het Achterhoekse landschap
32%
Gecombineerd met landbouw
64%
In een weiland
30%
Op water
46%
In de natuur
17%
Gecombineerd met natuur/recreatie
39%
In een weiland
26%
In de natuur
26%
45%
43%
38%
Dit zijn inwoners bereid om te veranderen 3258 personen gaven tussen 1 en 21 maart 2021 hun mening over de opwek van duurzame energie in de Achterhoek via de het instrument Swipocratie. De reden van deze grootschalige online peiling was om een grotere groep Achterhoekers op een laagdrempelige en snelle manier te betrekken bij de energietransitie en de Regionale Energiestrategie (RES). De resultaten worden verwerkt in de RES, een plan waarin gemeenten, provincie en het waterschap beschrijven hoe er in de Achterhoek duurzame energie opgewekt kan worden met zon en wind en welk type gebieden daar geschikt voor zijn. Meer op www.res-achterhoek.nl.
Wat wel?
86%
Minder kopen en spullen langer gebruiken
79%
Een trui aantrekken
Vakantie met de trein in plaats van het vliegtuig
66%
83
Wat niet?
23%
Een auto dlen in plaats van je eigen auto bezitten
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
11.3 Begrip, acceptatie, draagvlak
draagvlak voor windturbines of zonneparken. Waar inwoners
respecteren om zo goed mogelijk in te spelen op de sentimenten
initiatieven in hun nabije leefomgeving vermoeden of waar deze
van omwonenden. Het voorkomen van slagschaduw kan zo’n
daadwerkelijk aan de orde zijn is draagvlak zeker niet evident.
randvoorwaarde zijn.
Achterhoek verder vorm kan krijgen en hen hierover te informeren,
Werken aan draagvlak is daarom de grote uitdaging tijdens de fase
Een ander onderwerp van gesprek is het eerlijk verdelen van de
is gewerkt aan begrip voor de noodzaak van de energietransitie
waarin meer initiatieven realiteit moeten gaan worden; de fase op
lusten en lasten van de opwekking van duurzame energie. Hoe
en daarmee ook voor de huidige de RES 1.0. Bij het overgrote deel
weg naar de RES 2.0. In deze fase is het van belang om op lokaal
wordt zeker gesteld dat ook omwonenden in de revenuen van
van de deelnemers aan de bijeenkomsten staat op het netvlies dat
niveau, rond concrete projecten in gesprek te gaan. Een gesprek
energieopwekking kunnen delen? Energiecorporaties kunnen
klimaatverandering een reëel vraagstuk is waar de maatschappij
tussen direct betrokken inwoners en organisaties, initiatiefnemers
bij deze ontwikkeling in financiële participatie een belangrijke
een antwoord op moet gaan bieden. Ook is duidelijk geworden
van energieprojecten, energiecorporaties en de gemeenten op
verbindende schakel zijn tussen initiatiefnemers (als ze dat al niet
dat veel inwoners individuele bijdragen willen leveren door
wiens grondgebied de initiatieven zich bevinden. In dit gesprek,
(volledig) zelf zijn) en omwonenden. Het ideaalbeeld hierbij is dat
energiebesparende maatregelen te nemen in en om hun woning of
met de juiste stakeholders aan tafel, is de vraag aan de orde hoe
financiële participatie niet wordt beschouwd als omkoping, maar dat
door aanpassing van het eigen gedrag.
een initiatief ruimtelijk vorm kan krijgen, welke inrichting van
participanten trots zijn of worden op hun bijdrage aan het tegengaan
Deze houding en begrip voor de noodzaak van het aanpakken van
een gebied op zo min mogelijk bewaren van betrokken inwoners
van de klimaatverandering.
de klimaatverandering vertaalt zich echter niet per se in een breed
stuit. Tevens is dan aan de orde welke randvoorwaarden zijn te
Door zoveel mogelijk belanghebbenden de mogelijkheid te bieden hun opinies te geven over hoe de energietransitie in de
NP RES
84
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
12 Hoe verder?
NP RES
85
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
12.1 Naar een RES 2.0 en verder
12.2 Verdere participatie
niet dusdanig ‘dichtgetimmerd’ dat nu in detail is vastgelegd waar precies hoeveel windturbines of zonneparken komen. Dit wordt op
De voorliggende RES 1.0 markeert een tussenstap in de energie
Bij de opstelling van deze RES 1.0 is veelvuldig het gesprek
gemeentelijke niveau nader bepaald met de direct betrokken. Dit
transitie in de Achterhoek. Het document toont de haalbaarheid aan
aangegaan met organisaties en inwoners in de Achterhoek. De
gesprek wordt dan gevoerd over concrete initiatieven met onder
van het bod voor de productie van duurzame energie door zoek
resultaten van dit overleg zijn zo goed en zo kwaad als het mogelijk
meer de bijbehorende inpassingsvraagstukken en verdeling van
gebieden te duiden waarbinnen productie van duurzame energie
is in de RES 1.0 verwerkt. Duidelijk is geworden dat er uiteenlopende
lusten en lasten. De strekking van de Omgevingswet met betrekking
met windturbines of zonneparken mogelijk is. Omdat de ruimte
belangen bestaan, zodat het niet mogelijk is om iedereen ter wille te
tot participatie van belanghebbenden zal richtinggevend zijn voor
in de Achterhoek een hoger productieniveau toelaat, kunnen de
zijn. Duidelijk werd ook, dat in een situatie waarin al gemeentelijk
het participatieproces.
gemeenten in het vervolgtraject in een nader besluitvormingsproces
beleid voor de productie van duurzame energie bestaat, en er diverse
bepalen welke van de zoekgebieden voor windturbines en
projectinitiatieven bestaan in verschillende stadia van ontwikkeling,
zonneparken daadwerkelijk worden benut, mocht een afwijking ten
het voor belanghebbenden niet altijd helder is welke invloed van de
aanzien van de zoekgebieden in deze RES 1.0 noodzakelijk blijken.
regionaal georiënteerde RES uitgaat op bestaand beleid en lopende
12.3 Programmatische regionale aanpak
projectinitiatieven. Hierdoor werd het reageren op concrete, lopende
De uitvoering van deze RES 1.0 betreft een diversiteit aan
Deze nadere besluitvorming zal veelal plaatsvinden in het kader
projectinitiatieven regelmatig ingebracht in het gesprek over de RES
activiteiten. Het gaat onder meer om:
van de opstelling van gemeentelijke omgevingsvisies. Door de
1.0. Dit leidde geregeld tot teleurstellingen bij gesprekspartners.
• Nader milieu-onderzoek en ander onderzoek voor de uitwerking
nemen in die omgevingsvisies wordt de ruimtelijke doorwerking
Met de vaststelling van de RES 1.0 is het gesprek met belang
• De opname van de inhoud in ruimtelijke plannen;
van de RES 1.0 geborgd en komt ook een juridische doorwerking van
hebbenden bij zonne-energie- en windenergieprojecten echter niet
• Het uitwerken en uitvoeren van het plan van aanpak zon op dak;
de RES 1.0 tot stand.
voorbij, integendeel. De koers voor de regionale energiestrategie is
• Het uitwerken en uitvoeren van het plan van aanpak lokaal
daadwerkelijk te benutten zoekgebieden uit deze RES 1.0 op te
van projectvoorstellen voor wind- en zonne-energie;
eigendom; • De programmering en kwaliteitsimpuls van zonneprojecten op land; • De daarmee verband houdende tweede netwerkimpactstudie uit te voeren door Liander waarmee wordt gestuurd op zekerstelling van en tijdige en kostenefficiënte duurzame energieproductie. De gecoördineerde uitvoering van deze activiteiten vergt een programmatische aanpak waarmee een regionale harmonisatie van uitvoering wordt gewaarborgd, daar waar dit wenselijk is om de uitvoering van deze RES 1.0 tot een succes te maken.
86
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Begrippenlijst Agrarische transitie – Ontwikkeling waarin grootschalige,
NP RES – Het Nationaal Programma Regionale
Stakeholders – Stakeholders (Engels voor ‘belanghebbenden’) zijn
intensieve land- en tuinbouw met veel milieu-impact plaatsmaakt
Energiestratrategiëen – Het NP RES geeft de regio’s de opdracht voor
personen en organisaties die een direct belang hebben bij de inhoud
voor een meer duurzame vorm van land- en tuinbouw.
het maken van een RES en ondersteunt de regio’s bij het maken ervan.
van de RES en daarnaast vanuit inhoudelijk expertise een bijdrage
Akkoord van Groenlo – In 2009 sloten de Achterhoekse gemeenten,
Regionale Structuur Warmte (RSW) – De Regionale Structuur
Waterschap Rijn en IJssel en maatschappelijke organisaties een
Warmte is een onderdeel van de RES. In de RSW wordt op regionale
akkoord om de Achterhoek te verduurzamen. In 2013 werd opnieuw
schaal in kaart gebracht welke potentie er is voor gebruik van
Terawattuur (TWh) – Eenheid van arbeid of elektrische energie,
een akkoord gesloten waarin de doelstelling werd opgenomen om in
(rest)warmtebronnen. Ook worden hierin op regionale schaal
gelijk aan 1.000.000.000.000 wattuur, weergegeven met symbool TWh.
2030 energieneutraal te zijn.
afspraken gemaakt, bijvoorbeeld over een nieuw te ontwikkelen
aan de RES kunnen leveren. Denk hierbij aan belangenorganisaties,
bovengemeentelijke warmte-infrastructuur.
Transitievisie Warmte (TVW) – Gemeenten zijn de regisseurs van de warmtetransitie voor de gebouwde omgeving. Voor eind 2021
Energieneutraal – Een situatie waarin minimaal evenveel duurzame energie in een gebied wordt opgewekt als dat er wordt verbruikt.
vertegenwoordigers van natuurorganisaties en grootgrondbezitters.
Regionale Uitvoeringsagenda Achterhoek (RUA) – Een
moeten zij een Transitievisie Warmte (TvW) gereed hebben. Hierin
afsprakenkader, in 2016 opgesteld door de acht Achterhoekse
staan voorstellen voor duurzaam aardgasvrij verwarmen en koken.
Financiële participatie – De mogelijkheid voor lokale bewoners en
gemeenten en Agem, waarin is berekend op welke wijze de
bedrijven om gezamenlijk eigenaar worden van (een gedeelte van)
Achterhoek in 2030 energieneutraal kan zijn.
Uitnodigingsplanologie – Een manier van ruimtelijke ordening waarin de overheid geen specifieke plekken aanwijst waarin zij een
een windturbine of zonnepark. Restwarmte – Warmte die vrijkomt bij industriële processen die kan
ontwikkeling wenst, maar ruimtelijke kaders geeft en de initiatieven
worden benut voor het verwarmen van huizen en kantoren.
uit de samenleving laat komen.
CO2-uitstoot te reduceren, ten opzichte van 1990. Het GEA is een
RODE-beleid – Het Ruimtelijke Ordening en Duurzame Energie
VAB-locaties – Vrijkomende Agrarische Bebouwing. Dit zijn plekken
initiatief van de provincie Gelderland.
(RODE) beleid van de Achterhoekse gemeenten die zij in 2018, 2019
waar een boerenbedrijf verdwijnt en er kansen ontstaan op de
en 2020 hebben opgesteld. Dit beleid geeft ruimtelijke kaders mee
plekken die ‘vrij’ komen.
Gelders Energie Akkoord (GEA) – Een samenwerkingsverband van overheid, onderwijs en ondernemers met de doelstelling om 55%
Klimaatakkoord – Een akkoord tussen overheden, (coalities
aan initiatieven voor opwek van duurzame energie.
van) instellingen, ngo’s, bedrijven en koepelorganisaties over
Zoekgebieden – Gebieden waarin kansen zijn voor opwekking van
terugdringen van de CO2-uitstoot. Het Klimaatakkoord is in juni
duurzame energie, vanwege van hun ligging, fysieke kenmerken en
2019 gepresenteerd en bevat meer dan meer dan 600 afspraken.
mogelijkheden om er maatschappelijke kansen te benutten.
87
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Colofon Partners RES Achterhoek
Stuurgroep RES Achterhoek
Meer informatie en contact
De RES 1.0 is een product van en opgesteld door de gemeenten
Hierin zit, naast de portefeuillehouders van gemeenten,
www.res-achterhoek.nl
Aalten, Berkelland, Bronckhorst, Doetinchem, Montferland, Oost
provincie en waterschap, een delegatie van stakeholders, zoals
info@resachterhoek
Gelre, Oude IJsselstreek en Winterswijk, Provincie Gelderland,
woningcorporaties, energiecoöperaties, onderwijs, overheid en
Waterschap Rijn en IJssel en netbeheerder Liander. Deze partners
ondernemers. Zij denken mee en geven hun advies en signalen door
stemmen met elkaar en hun stakeholders de inhoud van de RES
ten behoeve van de opstelling en uitvoering van de RES.
af. Bestuurlijk trekker van de RES Achterhoek is Frans Langeveld, wethouder Duurzaamheid in Doetinchem. De partners worden
Bestuurlijk overleg duurzaamheid
gefaciliteerd, geadviseerd en begeleid door een projectorganisatie.
Op bestuurlijk niveau hebben alle wethouders duurzaamheid, aangevuld met wethouders ruimtelijke ordening, de gedeputeerde
Projectorganisatie
van provincie Gelderland en een DB-lid van het Waterschap Rijn en
De RES 1.0 is geproduceerd door een projectgroep bestaande
IJssel de productie van de RES 1.0 begeleid.
uit de programmaleider, de projectsecretaris, projectleiders ruimte en elektriciteit en een communicatieadviseur. Zij zijn
Bijlagen
frequent bijgestaan door vertegenwoordigers van de provincie
Aan deze RES liggen een aantal onderzoeken, studies en discussies
Gelderland, Waterschap Rijn en IJssel, netbeheerder Liander
ten grondslag. De rapportages hiervan zijn beschikbaar via
en duurzaamheidscoördinatoren van gemeenten al dan niet
www.res-achterhoek.nl
deelnemend in de projectgroep ‘Elektriciteit’ en ‘Ruimte’ die de productie van de RES 1.0 hebben ondersteund.
Foto’s NP RES Branko de Lang
Duurzaamheidscoördinatoren (Duco’s) gemeenten Deze groep heeft inhoudelijke inbreng op ambtelijk niveau
Overige foto’s
gegeven aan de productie van de RES 1.0. Met enige regelmaat zijn
Partners RES Achterhoek
medewerkers ruimtelijke ordening van gemeenten betrokken.
88
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Bijlage 1: Totaaloverzicht zoekgebieden Deze bijlage geeft de zoekgebieden voor windturbines weer die ten
De planologische en beleidsmatige aandachtspunten omvatten
behoeve van de RES 1.0 zijn onderzocht. De zoekgebieden zijn in drie
onderwerpen die de exacte invulling van zoekgebieden beïnvloeden en die
categorieën verdeeld:
nader onderzoek vereisen naar het concrete gebruik en inrichting van de
1. Clusteropstellingen van meerdere grote (5,5 MW) turbines;
betreffende zoekgebieden.
2. Kleinere opstellingen met kleinere turbines (3,5 MW) bij bedrijventerreinen; 3. Kleinere opstellingen met kleinere turbines (3,5 MW) in het buitengebied.
Bij de beoordeling van de kwaliteit van zoekgebieden zijn de criteria hinder, ruimtegebruik, visuele dominantie en impact op natuur en cultuurhistorie betrokken. De beoordeling is uitgedrukt in de overall score afweging milieucriteria. Deze beoordeling is indicatief. De beoordeling is met sterren
De kolommen in de tabellen geven van links naar rechts aan:
weergegeven. Gebieden met drie sterren hebben de hoogste potentie, de
• Het globale zoekgebied dat is onderzocht;
gebieden met één ster de minste.
• Planologische en beleidsmatige aandachtspunten die de daadwerkelijke benutting van het gebied beïnvloeden; • Het aantal turbines dat rekening houdend met de doorwerking
Alle potentiële zoekgebieden voor clusters zijn op basis van hun relatieve kwaliteit onderling vergeleken; ‘voldoende’, ‘goed’ en ‘zeer goed’. Een goede
van de bovenvermelde aandachtspunten zouden kunnen worden
score betekent daarbij dat er veel energie kan worden opgewekt met zo min
geplaatst;
mogelijk milieuhinder.
• De hoeveelheid windenergie die binnen het zoekgebieden dan zou kunnen worden geproduceerd; • De beoordeling van de zoekgebieden.
Een goede score betekent nog niets over de uiteindelijke haalbaarheid of uitvoerbaarheid van windprojecten. Bij nadere uitwerking (en detaillering) zal altijd moeten blijken in hoeverre windprojecten verenigbaar kunnen zijn met andere belangen, beleidsdoelen en (planologische) wet- en regelgeving.
89
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Categorie 1: Clusteropstellingen windturbines Zoekgebied
Beleidsmatige aandachtspunten
Grensgebied Montferland – Oude IJsselstreek
Het vigerend RODE-beleid biedt ruimte voor de helft
Gebied rond Oude IJssel tussen Doetinchem en Doesburg
Gedeeltelijk beschermingsgebied wespendief
van het cluster
Turbines van 5,5 MW
Opwekcapaciteit in TWh
8-15
0,154 – 0,289
6-12
0,116 – 0,231
4-8
0,077 – 0,134
4-8
0,077 – 0,134
5-8
0,096 – 0,134
4-6
0,077 – 0,116
4-6
0,077 – 0,116
3-6
0,058 – 0,116
Overall score afweging milieucriteria
8 km zone, deels Groene ontwikkelzone (GO), deels Gelders Natuurnetwerk (GNN), deels in Natuurschoonwetlandgoederen, direct gelegen aan beschermd stads- of dorpsgezicht
Gebied rondom de Groote beek (gem. Bronckhorst)