Handreiking-2026-Bijlage-2-v1.pdf

ຆ Quantum Delta NL: Nationaal programma om Nederland als leider in quantumtechnologie te positioneren (Uitleg Blockchain, z.d.).

ຆ Ransomware met dubbele afpersing: Data wordt versleuteld én gedreigd met publicatie (Cooper, z.d.; Lahousse, 2025; SoSafe, 2025).

ຆ Onderzoek: Leo Kouwenhoven (TU Delft) werkt aan topologische quantumcomputers met Microsoft, gericht op stabiliteit van qubits (Uitleg Blockchain, z.d.).

ຆ Supply chain-aanvallen: Kwetsbaarheden in toeleveringsketens worden uitgebuit (Binkhorst, z.d.; Cooper, z.d.; SoSafe, 2025).

Toepassingen: Binnenvaartroutering, portfolio-optimalisatie, plaatsing access-punten draadloze netwerken (TNO) (TNO, z.d.).

ຆ IoT-kwetsbaarheden: Explosie van onveilige IoT-apparaten vergroot aanvalsoppervlak (Binkhorst, z.d.; Cooper, z.d.). ຆ 5G-netwerkrisico's: Nieuwe connectiviteit brengt nieuwe dreigingen (data-onderschepping, ongeautoriseerde toegang) (Cooper, z.d.). ຆ Cloudrisico's: Datalekken, verkeerd geconfigureerde instellingen, ongeautoriseerde toegang (Binkhorst, z.d.; Cooper, z.d.).

2. Quantum communication en post-quantum cryptografie Quantum Communication Infrastructure Nederland (QCINed): Project gestart in 2023 om netwerken te beveiligen met Quantum Key Distribution (QKD) (Emerce, 2025; Rijksoverheid, 2025a). Drie regionale netwerken: ຆ Amsterdam-Utrecht: Integratie klassieke en quantumnetwerken (Emerce, 2025).

ຆ Remote work-kwetsbaarheden: Eindpunten, onveilige verbindingen, phishing (Binkhorst, z.d.; Cooper, z.d.).

ຆ Amsterdam-Den Haag: Veilige communicatie tussen ministeries (Justitie, Buitenlandse Zaken) (Emerce, 2025).

Incidenten januari 2025:

ຆ Eindhoven: Europees open testnetwerk voor quantum-hardware en -software (Emerce, 2025).

ຆ Clop-ransomware trof Belgische en Nederlandse organisaties (Lahousse, 2025). ຆ Overheidsinstanties hebben te weinig oog voor risico's van grootschalig cloudgebruik (Lahousse, 2025).

Post-Quantum Cryptografie: Programma Quantumveilige Cryptografie Rijk werkt aan hulpmiddelen om risico's van quantumtechnologie op cryptografie te beheersen. In juli 2025 toonde de overheid aan dat Quantum Key Distribution en Post-Quantum Cryptografie complementair werken (Rijksoverheid, 2025a).

2. Cybersecurity-trends 2025 1. AI voor dreigingsintelligentie: AI monitort netwerken continu, markeert verdachte patronen en neutraliseert bedreigingen zonder menselijke tussenkomst (Binkhorst, z.d.; Cooper, z.d.).

Urgentie: Zodra quantumcomputers over enkele jaren doorbreken, moeten alle overheidsnetwerken quantumveilig zijn. Wat vandaag veilig lijkt, kan morgen gekraakt worden (Rijksoverheid, 2025a).

2. Zero-Trust Architectuur: Geen entiteit wordt standaard vertrouwd; continue verificatie, minste-privilegestoegang, micro-segmentatie (Binkhorst, z.d.; Cooper, z.d.).

Internationale samenwerking: Gesprekken met buurlanden om netwerken uit te breiden naar Berlijn, Brussel en Zuid-Europa (Emerce, 2025).

3. Beveiliging van 5G-netwerken: Robuuste versleuteling, sterke authenticatieprotocollen, netwerkmonitoring (Cooper, z.d.).

23

24

3. Uitdagingen Achterstand: Nederlandse bedrijven lopen achter in blockchain, AI en quantum computing vergeleken met andere landen (Dutch IT Leaders, z.d.).

5. Trends 2025 ຆ Collaboratieve robots (cobots): Gebruiksvriendelijk, flexibel, veilig samenwerken met mensen (NL Robotics, z.d.; WiredWorkers, z.d.).

ຆ Slechts 20% heeft AI geïntegreerd, tegen 36% in Denemarken (Dutch IT Leaders, z.d.).

ຆ Plug-and-play systemen: Kant-en-klare oplossingen verlagen instapdrempel (WiredWorkers, z.d.).

ຆ 84% is nog niet begonnen met quantum computing (Dutch IT Leaders, z.d.).

ຆ Humanoïde robots: Eerste inzet op kleine schaal (Tesla Optimus, Figure) (WiredWorkers, z.d.).

ຆ 95% ziet blockchain als hype in plaats van revolutionaire technologie (Dutch IT Leaders, z.d.).

ຆ Data-integratie: Geïntegreerde dataplatforms voor real-time inzichten en besluitvorming (WiredWorkers, z.d.).

G. Robotisering en automatisering

H. Digitalisering en kenniseconomie

1. Stand van zaken 41% van de productieprocessen in Nederlandse maakbedrijven is momenteel geautomatiseerd, en 60% verwacht binnen vijf jaar volledig geautomatiseerd te zijn (BouwTotaal, 2025; NL Robotics, z.d.).

1. Dashboard en monitoring Het CBS heeft in februari 2025 een Dashboard Digitalisering en kenniseconomie gelanceerd met overzichtelijke en actuele cijfers over digitalisering, ICT-sector, R&D, onderwijs en innovatie (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2025b; Centraal Bureau voor de Statistiek, 2025c; Centraal Bureau voor de Statistiek, z.d.; SIEV, 2025).

Nederland heeft ongeveer 224 industriële robots per 10.000 werknemers in de maakindustrie, waarmee het land op plek 13 wereldwijd staat (BouwTotaal, 2025). Sectoren: ຆ Afname: Chemie, metaal, automotive (BusinessWise, z.d.). ຆ Lichte groei: Voedingsmiddelen, elektronica (BusinessWise, z.d.).

2. ICT-sector Het aantal ICT-bedrijven in Nederland groeit gestaag: van 70.795 in 2018 naar 93.495 in 2023 (nader voorlopige cijfers) (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2025c; Centraal Bureau voor de Statistiek, 2025d). ICT-sector groeicijfers:

2. Drivers en belemmeringen

ຆ 2022: 8,1% volumemutatie (Nederland totaal: 4,8%) (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2025c; Centraal Bureau voor de Statistiek, 2025d).

Drivers:

ຆ ICT-diensten groeien het sterkst (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2025c).

ຆ Arbeidsmarktkrapte: 48% ziet automatisering als antwoord op tekort aan geschoolde arbeidskrachten (BouwTotaal, 2025).

Werkgelegenheid ICT: Aantal werkzame personen en vacatures in ICT blijft hoog door krapte (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2025c).

ຆ Concurrentie: Bedrijven willen concurrerend blijven (BouwTotaal, 2025). ຆ Voordelen: Tijdwinst, productiviteit, kostenbesparing, stabiele productkwaliteit (BouwTotaal, 2025; NL Robotics, z.d.). Belemmeringen: ຆ Financiële drempel: Grote investeringen zijn voor MKB vaak een struikelblok (BusinessWise, z.d.; Techniek Nederland, z.d.). ຆ Gebrek aan expertise: Weinig kennis over implementatie (BusinessWise, z.d.; NL Robotics, z.d.). ຆ Angst voor downtime: Verstoring van productieprocessen (NL Robotics, z.d.). 3. Impact op werkgelegenheid Robotisering kost naar schatting jaarlijks 800-1.400 banen in Nederland, cumulatief 1.600-4.200 banen over tien jaar. Vooral routinematige of fysiek zware taken verdwijnen, terwijl uitdagender en technisch hoogwaardig werk ontstaat (BouwTotaal, 2025).

E-commerce: ຆ 82% van bedrijven met 10+ werkzame personen verkoopt via website, app of EDI (2024) (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2025c). ຆ Toename van 61% in 2013 (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2025c). 3. Digitale vaardigheden Nederland scoort relatief hoog op digitale vaardigheden en toegang tot technologie, maar ongelijkheid blijft: hoogopgeleiden profiteren, anderen raken achterop (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2025e; Staal, 2025). 75-plussers: Steeds meer maken dagelijks gebruik van internet, maar digitale inclusie blijft aandachtspunt (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2025c; SIEV, 2025).

4. Ondersteuning MKB Het Ministerie van Economische Zaken stelt €2 miljoen beschikbaar voor de pilot "Shaping the Future of Physical Work" om MKB-bedrijven te helpen hun arbeidsproductiviteit te verhogen met robotisering en procesinnovatie (Techniek Nederland, z.d.). Samenwerking met TU Delft, Robohouse en TNO om slimme oplossingen te vinden voor fysiek zware of repeterende taken (Techniek Nederland, z.d.).

25

26

I. Kansen, uitdagingen en strategische richting Nationale kansen ຆ Voorloper AI-adoptie: Nederland loopt voorop in Europa met AI-gebruik (Rocking Robots, 2025).

2. Startups en scale-ups ຆ Implementeren actieagenda "Bouwen aan techkampioenen": Techleap verlengen, €450 miljoen extra kapitaal, fiscale regelingen, Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie (Accountant.nl, 2025; Rijksoverheid, 2025c).

ຆ Sterke digitale infrastructuur: 90%+ glasvezeldekking, hoge 5G-dekking (Computable, 2025; Hersbach, 2025; KPN, z.d.; Sociaal-Economische Raad, z.d.).

ຆ Voorkomen exodus: Ruimte, kapitaal, talent en regelgeving verbeteren om bedrijven in Nederland te houden (Dutch IT Channel, 2025a; Mauro, 2025).

ຆ Quantumkoploper: Nederland positioneert zich als leider in quantumtechnologie en -communicatie (Emerce, 2025; Rijksoverheid, 2025a; Uitleg Blockchain, z.d.).

ຆ Internationale opschaling: ScaleNL-programma VS, startupmissies, CES-deelname (De Ondernemer, z.d.; Rijksoverheid, 2025c).

ຆ Sterk tech-ecosysteem: 8.000+ techbedrijven, waarvan 30 startups in 2024 >€10 miljoen financiering haalden (Topsector ICT, z.d.). ຆ Hoge digitale vaardigheden: Nederland scoort hoog op digitale geletterdheid en toegang (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2025e; Sociaal-Economische Raad, z.d.). ຆ Innovatieve automatisering: 60% maakbedrijven verwacht binnen 5 jaar volledig geautomatiseerd te zijn (BouwTotaal, 2025). Nationale uitdagingen ຆ Kritieke R&D-achterstand: Slechts 2,2% bbp, terugval naar plek 10 wereldranglijst concurrentiekracht (MKBNederland, z.d.; Rijksoverheid, 2025b; Rijksoverheid, 2025c). ຆ Achterblijvende innovatie-investeringen: Nederland loopt achter op VS, China, België, Duitsland (Accountant. nl, 2025; Rijksoverheid, 2025b; Rijksoverheid, 2025c). ຆ Startup-exodus: Groeibedrijven vertrekken naar VS door gebrek aan kapitaal, talent en ruimte (Dutch IT Channel, 2025a; Mauro, 2025). ຆ Lage AI-geletterdheid: 89% niet bewust van AI-regelgeving, ondanks hoog gebruik (KPMG, 2025a). ຆ Cybersecurity-dreigingen: AI-gedreven aanvallen, ransomware, supply chain-kwetsbaarheden (Binkhorst, z.d.; Cooper, z.d.; Lahousse, 2025; SoSafe, 2025). ຆ Quantumdreiging: Bestaande cryptografie wordt kwetsbaar voor toekomstige quantumcomputers (Rijksoverheid, 2025a; Uitleg Blockchain, z.d.).

ຆ Robotisering-achterstanden MKB: Financiële drempel en gebrek aan expertise remmen automatisering (BusinessWise, z.d.; NL Robotics, z.d.; Techniek Nederland, z.d.). ຆ Ongelijke digitalisering: Hoogopgeleiden profiteren, lagere groepen raken achterop (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2025e; Staal, 2025).

J. Strategische aanbevelingen voor na de gemeenteraadsverkiezingen ຆ Nationaal beleidsperspectief 1. R&D en innovatie ຆ Uitvoeren 3%-R&D-Actieplan: Structureel €2-4 miljard per jaar extra investeren in publiek R&D om private investeringen uit te lokken (MKB-Nederland, z.d.; Rijksoverheid, 2025b; Van Bree et al., 2025).

3. AI en regelgeving ຆ Nationale AI-strategie: Breed programma voor AI-technologie, innovatie, ecosysteem en geletterdheid met budget voor controle en toezicht (Autoriteit Persoonsgegevens, 2025). ຆ AI-geletterdheid verhogen: Massale voorlichtingscampagnes over AI-verordening, kansen en risico's (Autoriteit Persoonsgegevens, 2025; KPMG, 2025a). ຆ Verantwoord AI-gebruik: Implementatie AI-verordening met heldere toezichtstructuur (Autoriteit Persoonsgegevens, z.d.; Digitale Overheid, z.d.; Rijksoverheid, 2024). 4. Digitale infrastructuur ຆ Glasvezel en 5G verder uitrollen, met focus op buitengebieden en hybride oplossingen (Computable, 2025; Hersbach, 2025; KPN, z.d.). ຆ KPN-investeringen (€5 miljard) ondersteunen en aanvullen met publieke middelen voor achterblijvende gebieden (Computable, 2025; KPN, z.d.). 5. Cybersecurity ຆ NIS2/Cyberbeveiligingswet implementeren: informatiebeveiliging verhogen bij alle organisaties (Binkhorst, z.d.). ຆ AI-gedreven cyberdefensie: Investeren in AI voor dreigingsintelligentie en Zero-Trust architectuur (Binkhorst, z.d.; Cooper, z.d.). ຆ Cloud- en supply chain-beveiliging: Risicoanalyses en maatregelen verplicht stellen (Binkhorst, z.d.; Cooper, z.d.; Lahousse, 2025). ຆ Bewustwording: Campagnes tegen phishing, multifactorauthenticatie, netwerksegmentatie (Lahousse, 2025; SoSafe, 2025). 6.

Quantumtechnologie ຆ QCINed uitbreiden: Operationele quantumnetwerken naar heel Nederland en internationale verbindingen (Emerce, 2025; Rijksoverheid, 2025a). ຆ Post-quantum cryptografie: Alle overheidssystemen vóór doorbraak quantumcomputers overzetten (Rijksoverheid, 2025a). ຆ QuTech en Quantum Delta NL blijven financieren als nationale speerpunten (Eurofiber, z.d.; Uitleg Blockchain, z.d.).

ຆ Behoud Nationaal Groeifonds: Voorkomen terugval publieke R&D-uitgaven van €9,7 naar €8,4 miljard (Rathenau Instituut, z.d.).

7. Robotisering en automatisering ຆ MKB-ondersteuning: Subsidieregelingen, pilots (€2 miljoen), trainingen en kennisdeling verbreden (NL Robotics, z.d.; Techniek Nederland, z.d.).

ຆ Versterken kennisinstellingen: Fundamenteel onderzoek en applied research blijven financieren (MKBNederland, z.d.; Rijksoverheid, 2025b).

ຆ Plug-and-play en cobots promoten als toegankelijke oplossingen (NL Robotics, z.d.; WiredWorkers, z.d.).

27

ຆ Omscholing: Investeren in mensen wiens banen verdwijnen door automatisering (BouwTotaal, 2025; BusinessWise, z.d.).

28

8. Digitale inclusie ຆ Digitale vaardigheden verhogen bij laagopgeleiden, ouderen en migranten (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2025e; SIEV, 2025; Staal, 2025). ຆ Toegankelijke technologie: Overheid en bedrijven verplichten tot inclusief design (Staal, 2025). 9. Internationale samenwerking ຆ Europese programma's: Actief deelnemen aan EU AI Act, Digital Decade, ETCI (Digitale Overheid, z.d.; Europese Commissie, z.d.; Rijksoverheid, 2025c; Centraal Bureau voor de Statistiek, 2025e). ຆ Quantumnetwerken: Verbindingen met Berlijn, Brussel, Zuid-Europa realiseren (Emerce, 2025). ຆ Talent: Internationale kenniswerkers blijven aantrekken en behouden (MKB-Nederland, z.d.; Rijksoverheid, 2025b).

Ecologisch ຆ Inleiding De ecologische ontwikkelingen in Nederland staan in het teken van klimaatverandering, energietransitie, stikstof- en biodiversiteitscrisis, waterkwaliteit, circulaire economie en klimaatadaptatie. Nederland moet vóór 2050 klimaatneutraal zijn, maar de doelen voor 2030 (55% CO₂-reductie) liggen buiten bereik. Tegelijkertijd kampt Nederland met een ernstige stikstof- en biodiversiteitscrisis, watertekorten, waterkwaliteitsproblemen en toenemende klimaatrisico's door extreme neerslag, droogte en hitte. Deze uitgebreide analyse biedt strategische handvatten voor beleid na de gemeenteraadsverkiezingen, gebaseerd op de meest actuele cijfers en rapporten van CBS, PBL, RIVM, Rijkswaterstaat en ministeries.

A. Klimaat en broeikasgasemissies ຆ Conclusie De technologische toekomst van Nederland wordt bepaald door hoe goed we investeren in R&D, innovatie, AI, cybersecurity, quantumtechnologie en digitale infrastructuur. Nederland heeft sterke troeven: voorloper in AI-adoptie, excellente glasvezel- en 5G-dekking, world-class quantumonderzoek en een bruisend techecosysteem. Maar de uitdagingen zijn minstens zo groot: kritieke R&D-achterstand, exodus van startups, lage AI-geletterdheid, groeiende cyberdreigingen en ongelijke digitalisering. Zonder actie valt Nederland verder terug op de wereldranglijsten, verliezen we innovatieve bedrijven aan het buitenland en komt ons toekomstig verdienvermogen in gevaar. Met daadkrachtig beleid -- het 3%-R&DActieplan, de actieagenda voor startups, een nationale AI-strategie, quantumveilige infrastructuur en massale investeringen in cybersecurity en automatisering -- kan Nederland zijn positie als innovatieve, technologisch vooruitstrevende economie herstellen en versterken. De komende gemeenteraadsverkiezingen bieden een momentum om technologie centraal te stellen in de politieke agenda, met concrete maatregelen, budgetten en tijdlijnen om Nederland weer op de kaart te zetten als wereldleider in innovatie en technologie.

Deze analyse biedt een solide, actueel en gedegen onderbouwd technologisch fundament voor strategische besluitvorming richting de gemeenteraadsverkiezingen op nationaal niveau.

1. Klimaatdoelen en CO2-reductie Klimaatdoel 2030: Nederland moet in 2030 55% minder broeikasgassen uitstoten dan in 1990 (vastgelegd in de Klimaatwet).​​ Stand van zaken 2025: Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) raamt in de Klimaat- en Energieverkenning (KEV) 2025 dat Nederland in 2030 uitkomt op een CO₂-reductie van 46,8-54,5%. Het doel van 55% valt buiten de bandbreedte, wat betekent dat de kans om het te halen minder dan 5% is.​​ Broeikasgasemissies 2024: In 2024 bedroeg de uitstoot circa 144-145 Mton CO₂-equivalenten, een daling van 1,6% ten opzichte van 2023 en ongeveer 34% onder het niveau van 1990.​ Doel 2050: Nederland moet in 2050 klimaatneutraal zijn.​​ 2. Ontwikkelingen per sector De broeikasgasreductie komt vooral door: ຆ Schonere auto's en vrachtwagens: Minder stikstofoxiden en fijnstof​ ຆ Energiesector: Toename hernieuwbare energie (wind en zon)​ ຆ Industrie: CCS (carbon capture and storage) en efficiëntieverbeteringen​ ຆ Gebouwde omgeving: Warmtetransitie (van aardgas naar warmtepompen en warmtenetten)​ Knelpunten: ຆ Uitvoering: Tempo in de uitvoering van bestaande plannen is cruciaal; vertragingen remmen doelbereik​​ ຆ Randvoorwaarden: Netcongestie, stikstofproblematiek, gebrek aan ruimte en talent belemmeren de transitie​ ຆ Financiering: Enorme investeringen nodig; betaalbaarheid voor huishoudens en bedrijven is punt van zorg​​ 3.

Milieu-duurzaam nationaal inkomen Nederland verdient in 2025 nominaal meer, maar slechts circa 75% van het netto nationaal inkomen kan als "duurzaam" worden beschouwd. Dit betekent dat 25% van ons inkomen ten koste gaat van het milieu en niet duurzaam is op de lange termijn. In 2015 was dit nog 62%, wat wijst op vooruitgang, maar ook op een nog steeds grote "ecologische organisatiekloof".​

29

30

B. Energietransitie

Uitdagingen: Betaalbaarheid, capaciteit elektriciteitsnet, beschikbaarheid installateurs, snelheid van uitvoering.​

1. Hernieuwbare energie Stand 2024-2025: In 2024 was 54% van alle opgewekte elektriciteit hernieuwbaar, een stijging van 10% ten opzichte van 2023. In augustus 2025 was dit zelfs 53-60%.​

5. Energieonafhankelijkheid Nederland is momenteel 80% afhankelijk van geïmporteerde energie. Door opschaling van duurzame energiebronnen, afbouw fossiele brandstoffen en import uit diverse en betrouwbare landen moet deze afhankelijkheid worden verminderd.​

Bronverdeling 2024: ຆ Zonnepanelen: 20,5% van alle stroom​ ຆ Windmolens op land: 14,9%​ ຆ Windmolens op zee: 12,6%​ ຆ Biomassa: 6,1%​ Groei: ຆ Windenergie: In 2024 werd 60 miljard kWh elektriciteit geproduceerd uit wind (20% groei gecorrigeerd voor wind), vooral door nieuwe windmolens op zee​ ຆ Zonne-energie: Groei zet door, maar tempo neemt af (4,3 GWp in 2024, tegen 4,8 GWp in 2023)​ Europees doel hernieuwbare energie: Nederland ligt niet op koers voor de bindende Europese doelen voor hernieuwbare energie in 2030.​ Doel 2030: Minstens 70% van de elektriciteit uit hernieuwbare bronnen en 30-37% van het totale energieverbruik hernieuwbaar.​​ 2. Windenergie Windenergie op zee: Groeit naar tenminste 49 miljard kWh per jaar in 2030 (11,5 GW piekvermogen).​ Windenergie op land: Groeit naar 35 miljard kWh per jaar samen met zonne-energie.​

C. Luchtkwaliteit 1. Uitstoot luchtvervuilende stoffen Nederland haalt nu al de EU-doelen voor 2030 voor daling van luchtvervuilende stoffen:​ ຆ Stikstofoxiden (NOx): 61% lager dan 2005 (doel 2030: 61% lager)​ ຆ Fijnstof (PM10 en PM2,5): 45% lager dan 2005 (doel 2030: 45% lager)​ ຆ Ammoniak: 21% lager dan 2005 (doel 2030: 21% lager)​ Ontwikkeling: Sinds 2005 vrijwel elk jaar minder stikstofoxiden door schonere auto's, vrachtwagens en industrie.​ 2. Luchtkwaliteit in Nederland De luchtkwaliteit is in 2024 beter dan in 2023, vooral door minder uitstoot van stikstofoxiden en fijnstof. De jaargemiddelde concentraties fijnstof zijn de afgelopen 20 jaar gehalveerd door maatregelen bij verkeer, industrie en energiesector.​ EU-grenswaarden: In het overgrote deel van Nederland liggen de concentraties onder de EU-grenswaarden. Lokaal, bijvoorbeeld bij grote veebedrijven (fijnstof) en op plekken met veel verkeer (stikstofdioxide), komen nog overschrijdingen voor.​

Fluctuaties: Windenergie is afhankelijk van weersomstandigheden; in het eerste kwartaal van 2025 was de productie 25% lager dan in hetzelfde kwartaal van 2024 door minder wind.​

Gezondheidswinst: Gemiddeld leven Nederlanders door maatregelen luchtkwaliteit 3,5 maand langer in 2030 ten opzichte van 2016. Het Schone Lucht Akkoord streeft naar 50% gezondheidswinst in 2030 ten opzichte van 2016.​

3. Geothermie (aardwarmte) Potentieel: Het PBL raamt dat geothermie kan groeien naar 100 petajoule (PJ) in 2040 en 200 PJ in 2050 en 2060. Ter vergelijking: in 2023 bedroeg het gebruik 6,5 PJ, vooral in de glastuinbouw.​

WHO-advieswaarden: De luchtkwaliteit in Nederland voldoet nog niet aan de strengere WHO-advieswaarden; het Schone Lucht Akkoord werkt toe naar deze waarden in 2030.​

Voordelen: Geothermie levert betrouwbare, lokale warmte met minimale CO2-uitstoot, is niet afhankelijk van weer, en is essentieel voor de warmtetransitie.​

3. Prognoses Het RIVM verwacht dat de concentraties stikstofoxiden, fijnstof en stikstofdepositie de komende jaren verder dalen door (inter)nationale afspraken en maatregelen.​

Ontwikkeling: TNO combineert onderzoek, innovatie en beleidskennis om geothermie veiliger, efficiënter en breder toepasbaar te maken.​ 4. Warmtetransitie Doel: In 2050 moeten 7 miljoen woningen en 1 miljoen bedrijfsgebouwen van het aardgas af; tussendoel 2030 is 2,5 miljoen woningen en 120.000 bedrijven.​ Stand 2025: Nog 90% van de woningen wordt verwarmd met aardgas.​ Oplossingen: ຆ (Hybride) warmtepompen: Doel 2030 is 1 miljoen geïnstalleerde hybride warmtepompen​ ຆ Warmtenetten: Doel 2030 is 500.000 nieuwe aansluitingen in bestaande bouw​ Warmtenetten: Maken inzet van lokale en duurzame bronnen mogelijk (aquathermie, geothermie, restwarmte van datacenters en industrie). Warmtenetten zijn gemiddeld €2.000 per woningequivalent goedkoper dan alternatieven in stedelijke gebieden.​

31

32

D. Stikstof en natuur

Knelpunten: ຆ Mestbeleid moet KRW-proof worden

1. Stikstofproblematiek Nederland kampt met een ernstige stikstofcrisis: te veel stikstof (uit verkeer, industrie en landbouw) komt neer op kwetsbare natuurgebieden, wat leidt tot verlies van biodiversiteit.

ຆ Riooloverstorten moeten worden aangepakt ຆ Industriële lozingen terugdringen ຆ Zware metalen (zink, koper, lood) uit oppervlaktewater halen

Gevolgen: ຆ Sommige planten (brandnetels, bramen) groeien harder door stikstof en overwoekeren kwetsbare soorten (heide, zonnedauw) ຆ Variatie in planten en dieren verdwijnt stap voor stap ຆ Ecosystemen komen onder druk, wat gevolgen heeft voor voedselproductie (bestuivende insecten, gezonde bodem, schoon water) Oplossing: De uitstoot van stikstof flink verlagen om kwetsbare natuur te behouden en herstellen. 2. Beleid en maatregelen Startpakket Nederland van het slot (2025): Het kabinet trekt €2,2 miljard uit om boeren te laten stoppen of minder dieren te houden, te beginnen bij Natura 2000-gebieden Veluwe en Peel. Nieuw vergunningstelsel: Minister Wiersma wil na de zomer 2025 een nieuw vergunningstelsel presenteren, ook voor PAS-melders. Monitor stikstofdepositie: Het RIVM publiceert jaarlijks de ontwikkeling van stikstof-emissies en -deposities op stikstofgevoelige natuur in Natura 2000-gebieden. Verwachting: De gemiddelde hoeveelheid stikstof die op de bodem neerslaat, zal naar verwachting de komende jaren dalen door (inter)nationale afspraken over reducties van stikstofoxiden en ammoniak. 3. Biodiversiteit Nationaal Biodiversiteit Strategie & Actieplan (NBSAP) 2025-2030: Nederland werkt aan herstel biodiversiteit via bestaand beleid (stikstof, natuur, water), maar het kabinet wil vooral maximale wendbaarheid en legt verantwoordelijkheid bij consumenten.

Doelen: ຆ 30% van land en binnenwateren beschermen in 2030 (via Natuurnetwerk Nederland) ຆ Herstel van 30% van aangetaste ecosystemen ຆ Stop het uitsterven van soorten ຆ Verduurzamen landbouw, aquacultuur, visserij en bosbouw Statusrapport 2025: De biodiversiteit in Nederland, vooral in de zoute natuur, staat onder druk. Hoewel er positieve signalen zijn, hebben menselijke activiteiten grote impact. Rode Lijsten, Nationale Bijenstrategie, Landelijke Aanpak Wolven: Bestaande instrumenten dragen bij aan biodiversiteit, maar structureel herstel vereist meer actie.

ຆ Medicijnresten en andere schadelijke stoffen in drinkwater aanpakken Waterschappen: Investeren fors in extra zuiveringsstappen, natuurvriendelijke oevers, vistrappen en herstel van natuurlijke beken. Drinkwater: Het drinkwater in Nederland is van goede kwaliteit, maar er zijn zorgen over toekomstige beschikbaarheid en nieuwe verontreinigingen (PFAS, medicijnresten). 2. Watertekort en droogte Urgentie: Het RIVM waarschuwt dat Nederland in 2030 een tekort van ruim 100 miljard liter drinkwater heeft. Er is steeds vaker niet genoeg zoetwater voor iedereen, vooral in de zomer. Oorzaken: Klimaatverandering, bevolkingsgroei, economische groei, verzilting, verdroging, bodemdaling. Oplossingen: ຆ Nieuwe drinkwaterbronnen vinden: extra oppervlaktewater, strategische grondwatervoorraden, brak grondwater, zeewater ຆ Zuiniger omgaan met drinkwater: bewustwording, efficiënter gebruik ຆ Water vasthouden in de bodem en bergen in extreme omstandigheden ຆ Samenwerking tussen drinkwaterbedrijven, gemeenten, provincies en Rijk Actieplan drinkwater 2025: Afspraken om sneller vergunningen te krijgen voor nieuwe drinkwaterbronnen en betere kennisdeling. 3. Wateroverlast en overstromingen Deltaprogramma 2025: Nederland moet anders omgaan met te veel en te weinig water. Klimaatverandering leidt tot steeds meer knelpunten: wateroverlast, watertekort, noodzaak dijkversterkingen.

Drie opgaven Deltaprogramma: 1. Waterveiligheid: Bescherming tegen overstromingen vanuit zee, grote meren en rivieren 2. Zoetwater: Weerbaar tegen te weinig water en te zout water 3. Ruimtelijke Adaptatie: Omgeving inrichten bestand tegen wateroverlast, droogte, hitte en overstroming Doel 2050: Nederland is klimaatbestendig en water robuust ingericht. Aanpak: Ruimte maken om neerslag te bergen en water vast te houden voor droge periodes; ruimtelijke inrichting aanpassen aan wat water- en bodemsysteem aankan.

E. Waterkwaliteit en waterbeheer 1. Waterkwaliteit Stand: De waterkwaliteit in Nederland is verbeterd de afgelopen decennia, maar stagneerde recent of gaat zelfs achteruit. Europese doelstellingen: Nederland haalt de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW)-doelstellingen voor 2027 waarschijnlijk niet. Het huidige beleid en geplande maatregelen zijn onvoldoende.

33

34

F. Circulaire economie

G. Klimaatadaptatie

1. Stand van zaken Nederland wil in 2050 volledig circulair zijn: een economie zonder afval, met herbruikbare grondstoffen. Tussendoel 2030: 50% minder grondstoffen gebruiken.

1. Klimaatverandering en effecten Nederland ervaart nu al de gevolgen van klimaatverandering: piekbuien, wateroverlast, verzilting, hitte, droogte.

Huidige situatie: De toegevoegde waarde van de circulaire economie is al twee decennia stabiel met ruim 4% van het bbp. Vooral reparatie (2,07-2,25% bbp) en recycling (1,1-1,4% bbp) dragen bij. Nog geen grote verschuiving: De data laat nog geen grote verschuiving naar een circulaire economie zien, hoewel er verschillen zijn tussen provincies. Dit ligt in lijn met verwachtingen: transities kennen een lange aanloop. 2. Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE) NPCE 2023-2030: Begin 2023 verschenen, met maatregelen om slim en zuinig om te gaan met grondstoffen. NPCE 2025 (actualisatie): In 2025 voor het eerst geactualiseerd; iedere twee jaar wordt het NPCE bijgewerkt. Maatregelen: ຆ Verminderen grondstofverbruik ຆ Vervangen primaire grondstoffen door secundaire en duurzame grondstoffen ຆ Verlengen levensduur van producten en onderdelen ຆ Hoogwaardige verwerking van afval Europees actieplan: De Europese Commissie heeft een actieplan circulaire economie met als ondertitel "Voor een schoner en concurrerender Europa", onderdeel van de Green Deal. 3. Inzet secundaire materialen Het CBS publiceert data over de inzet van secundaire grondstoffen in Nederland. De inzet blijft beperkt; veel materialen worden nog steeds niet hergebruikt. 4.

Uitdagingen ຆ Nog te veel lineair denken: Bedrijven en consumenten gewend aan "maken-gebruiken-weggooien" ຆ Te weinig investeringen: Circulaire bedrijfsmodellen vragen om andere financiering en langere terugverdientijden

Toekomst: Het klimaat verandert sneller dan eerder verwacht en zorgt nu en in de toekomst voor meer weersextremen: extreme hitte, zware regenbuien, langere droogte. Ook de zeespiegelstijging versnelt. 2. Klimaatstresstest Een klimaatstresstest brengt in beeld hoe kwetsbaar een gebied is voor extreme neerslag, hitte, droogte en overstroming. Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie (DPRA): Afgesproken dat heel Nederland in 2050 water robuust en klimaatbestendig is ingericht. Eén van de ambities: alle overheden brengen kwetsbaarheden in beeld. 3. Ruimtelijke adaptatie Nieuwe regels vanaf 2025: Alle nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen (woningbouw, infrastructuur) moeten verplicht rekening houden met klimaatrisico's zoals wateroverlast, hitte en droogte. Bestaande bebouwing: Ook bestaande gebouwen, natuur, landbouw en infrastructuur moeten worden aangepast met slimme ingrepen: ruimte voor water, meer schaduwplekken, groene en blauwe infrastructuur. Vooruitkijken en vooruitdenken: Goede kennis over impact klimaatverandering delen; langetermijnvisie op inrichting van Nederland. 4. Regionale aanpak Uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie Noord-Holland 2025-2027: Provincie Noord-Holland heeft ambitieuze plannen voor klimaatadaptatie met focus op wateroverlast, hitte, droogte en nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen.

H. Kansen, uitdagingen en strategische richting Nationale kansen ຆ Hernieuwbare energie groeit snel: 54-60% van elektriciteit is hernieuwbaar; Nederland loopt voorop in Europa​ ຆ EU-doelen luchtkwaliteit 2030 al gehaald: Grote stappen gezet in verbetering luchtkwaliteit​

ຆ Regelgeving en aanbesteding: Niet altijd stimulerend voor circulaire producten en diensten

ຆ Sterk watersysteem en kennis: Nederland wereldleider in waterbeheer en deltawerken

ຆ Technologie en kennis: Niet alle materialen zijn even gemakkelijk te recyclen

ຆ Circulair potentieel: Kennis en innovatiekracht om circulaire economie te realiseren

Minder bedrijven investeren in verduurzaming: In 2025 investeert 64% van de bedrijven in klimaat neutrale bedrijfsvoering, tegen 68% in 2024.

ຆ Klimaatadaptatieplannen: Deltaprogramma, DPRA en regionale uitvoeringsagenda's bieden kader Nationale uitdagingen ຆ Klimaatdoel 2030 (55%) buiten bereik: Kans minder dan 5%, structurele vertraging in uitvoering​​ ຆ Stikstof- en biodiversiteitscrisis: Natuur staat onder druk, soorten sterven uit ຆ Waterkwaliteit stagneert: EU-doelen 2027 worden niet gehaald ຆ Watertekort dreigt: 100 miljard liter drinkwatertekort in 2030 ຆ Circulaire economie stagneert: Nog geen grote verschuiving, minder investeringen ຆ Klimaatrisico's nemen toe: Wateroverlast, droogte, hitte, zeespiegelstijging versnellen ຆ Betaalbaarheid energietransitie: Hoge kosten voor huishoudens en bedrijven​​

35

36

I. Strategische aanbevelingen voor na de gemeenteraadsverkiezingen ຆ Nationaal beleidsperspectief 1. Klimaat en CO2-reductie ຆ Versnellen uitvoering: Tempo verhogen in realisatie bestaande plannen (windparken, warmtenetten, isolatie)​​ ຆ Alternatieven voorbereiden: Kabinet moet in 2026 beslissingen nemen over extra maatregelen om 55%-doel binnen bereik te brengen​ ຆ Betaalbaarheid borgen: IKC-ETS verlengen tot 2028; structurele inzichten in systeemkosten en -baten energietransitie​ ຆ Koolstofverwijdering: Beleid verbreden naar CCS en natuurlijke koolstofopslag (bos, bodem)​ 2. Energietransitie ຆ Windenergie op zee en land: Realiseren 49 miljard kWh windenergie op zee en 35 miljard kWh wind+zon op land in 2030​ ຆ Geothermie opschalen: Investeren in proefboringen, kennisuitwisseling en veiligheid om potentieel van 100200 PJ te realiseren​ ຆ Warmtetransitie versnellen: 1 miljoen hybride warmtepompen en 500.000 warmtenetaansluitingen in 2030; subsidieregelingen voortzetten​ ຆ Netcongestie oplossen: Uitbreiden elektriciteitsnet en flexibiliteit in systeem vergroten​​ 3. Luchtkwaliteit ຆ WHO-advieswaarden nastreven: Schone Lucht Akkoord blijven uitvoeren, vooral voor stikstofdioxide en fijnstof​ ຆ Binnenvaart verduurzamen: Walstroom, emissie labels, 35% emissiereductie in 2035​ ຆ Verkeer verder vergroenen: Stimuleren elektrisch vervoer, fiets en OV​ 4.

Stikstof en biodiversiteit ຆ Uitvoeren Startpakket: €2,2 miljard voor opkoop en extensivering veehouderij bij Natura 2000-gebieden ຆ Nieuw vergunningstelsel: Juridisch houdbaar stelsel dat PAS-melders oplossing biedt ຆ Integrale aanpak: Stikstof, water, droogte, klimaat en lucht samen aanpakken ຆ Natuurnetwerk Nederland uitbreiden: 30% land en water beschermen in 2030 ຆ Landbouwtransitie: Verduurzamen landbouw met emissiereductie, kringlooplandbouw, natuur-inclusieve landbouw

6. Circulaire economie ຆ NPCE 2025 uitvoeren: Maatregelen voor minder grondstofverbruik, meer secundaire grondstoffen, langere levensduur producten ຆ Investeringen stimuleren: Fiscale prikkels, aanbestedingsregels en financieringsmogelijkheden verbeteren voor circulaire bedrijven ຆ Kennis en innovatie: Onderzoek naar nieuwe recyclingtechnologieën en circulaire businessmodellen ຆ Europese samenwerking: EU Green Deal en actieplan circulaire economie benutten 7. Klimaatadaptatie ຆ Klimaatstresstests verplicht stellen: Alle overheden en grote ontwikkelaars moeten kwetsbaarheden in beeld brengen ຆ Nieuwe ontwikkelingen klimaatbestendig: Handhaven verplichting rekening houden met klimaatrisico's vanaf 2025 ຆ Bestaande bebouwing aanpassen: Subsidies en voorlichting voor groene daken, geveltuinen, waterberging, schaduw ຆ Regionale samenwerking: Wateropgaven verknopen met woningbouw, landbouw, natuur en energietransitie

ຆ Conclusie De ecologische toekomst van Nederland wordt bepaald door hoe goed we de klimaattransitie, energietransitie, stikstof- en biodiversiteitscrisis, waterproblemen en klimaatadaptatie aanpakken. Nederland heeft sterke troeven: hernieuwbare energie groeit snel (54-60% van elektriciteit), EU-doelen luchtkwaliteit zijn gehaald, en we beschikken over wereldleiders in waterbeheer en deltawerkentechnologie. Maar de uitdagingen zijn minstens zo groot: het klimaatdoel 2030 (55% CO₂-reductie) ligt buiten bereik, de natuur staat onder druk door stikstof en biodiversiteitsverlies, waterkwaliteit stagneert, watertekorten dreigen, en de circulaire economie komt niet van de grond. Zonder daadkrachtig beleid missen we klimaatdoelen, sterven soorten uit, verslechtert waterkwaliteit, en worden klimaatrisico's onbeheersbaar. Met structureel beleid -- versnelling uitvoering energietransitie, drastische stikstofaanpak, integrale wateraanpak, ambitieus circulair beleid en verplichte klimaatadaptatie -- kan Nederland zijn doelen bereiken en een gezonde, leefbare en duurzame toekomst realiseren.

De komende gemeenteraadsverkiezingen bieden een momentum om ecologische duurzaamheid centraal te stellen in de politieke agenda, met concrete maatregelen, budgetten en tijdlijnen om Nederland op koers te brengen naar klimaatneutraliteit in 2050, herstel van natuur en biodiversiteit, schoon en voldoende water, en een klimaatbestendige inrichting. Deze analyse biedt een solide, actueel en gedegen onderbouwd ecologisch fundament voor strategische besluitvorming richting de gemeenteraadsverkiezingen op nationaal niveau.

5. Water ຆ Waterkwaliteit verbeteren: KRW-proof mestbeleid, riool overstorten aanpakken, industriële lozingen terugdringen, zware metalen en medicijnresten verwijderen ຆ Watertekort voorkomen: Nieuwe drinkwaterbronnen ontsluiten, zuiniger watergebruik, water vasthouden in bodem ຆ Deltaprogramma uitvoeren: Tempo houden in dijkversterkingen, zoetwatermaatregelen en ruimtelijke adaptatie ຆ Klimaatbestendig inrichten: Ruimte maken voor waterberging, groene en blauwe infrastructuur, natuurlijke systemen herstellen

37

38

Politiek-juridisch De politiek-juridische ontwikkelingen in Nederland staan in het teken van politieke instabiliteit, historisch laag politiek vertrouwen, de Tweede Kamerverkiezingen van oktober 2025, decentralisatie van overheidstaken, implementatie van de Omgevingswet, en de vertaling van Europese richtlijnen naar Nederlandse wetgeving. Het kabinet-Schoof viel tweemaal (juni en oktober 2025), waardoor Nederland in verkiezingstijd zit met grote onzekerheid over toekomstig beleid. Tegelijkertijd worstelen gemeenten met toenemende taken zonder voldoende middelen, en moet Nederland grote hoeveelheden Europese regelgeving implementeren. Deze uitgebreide analyse biedt strategische handvatten voor beleid na de gemeenteraadsverkiezingen, gebaseerd op de meest actuele cijfers en rapporten van SCP, CBS, Tweede Kamer, ministeries en relevante instituten.

A. Politieke context en kabinetscrisis 1. Kabinet-Schoof en kabinetscrises 2025 Kabinet-Schoof trad aan op 2 juli 2024 als extraparlementair kabinet van PVV, VVD, NSC en BBB, met Dick Schoof als minister-president. Dit kabinet viel tweemaal in 2025 (Rijksoverheid, 2025; Parlement.com, 2025; Tweede Kamer, 2025): Eerste val (3 juni 2025): PVV-fractievoorzitter Geert Wilders kondigde aan alle PVV-bewindslieden terug te trekken uit het kabinet, na onenigheid over het asiel- en migratiebeleid. Minister-president Schoof bood diezelfde dag het ontslag van het kabinet aan de Koning aan (Parlement.com, 2025; Tweede Kamer, 2025; Rijksoverheid, 2025). Tweede val (28 oktober 2025): Na de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober 2025 bood Schoof opnieuw het ontslag van het kabinet aan (Parlement.com, 2025). Demissionaire status: Sinds 3 juni 2025 is het kabinet-Schoof demissionair. Een demissionair kabinet rondt alleen lopende zaken af, neemt geen grote beleidswijzigingen door, maar ministers en staatssecretarissen behouden hun volledige bevoegdheden (Rijksoverheid, 2025; Parlement.com, 2025). Controversiële onderwerpen: De Tweede Kamer heeft op 25 juni 2025 een lijst vastgesteld met onderwerpen die als "controversieel" worden beschouwd en niet worden behandeld tot er een nieuw kabinet is (Rijksoverheid, 2025). 2.

Verkiezingen Tweede Kamer 29 oktober 2025 Op woensdag 29 oktober 2025 vonden Tweede Kamerverkiezingen plaats (Universiteit Leiden, 2025; Montesquieu Instituut, 2025; Rijksoverheid, 2025). Verkiezingsuitslag: De uitslag legt een nieuwe politieke tweedeling bloot tussen partijen met verschillende visies op Nederland. De exacte zetelverdeling is niet in de bronnen vermeld, maar de verkiezingen hebben geresulteerd in een gefragmenteerd landschap waarbij geen enkele partij een duidelijke meerderheid heeft (Montesquieu Instituut, 2025; Universiteit Leiden, 2025). Formatie: Lijsttrekkers Rob Jetten (D66), Henri Bontenbal (CDA) en Joost Eerdmans (JA21) willen alle drie een stabiel kabinet. Een centrumrechts-kabinet (D66, CDA, VVD, JA21, BBB) wordt genoemd als mogelijkheid om stabiliteit en compromis te bereiken (Universiteit Leiden, 2025; Montesquieu Instituut, 2025).

ຆ Minderheidskabinet als alternatief: Politicologen wijzen op de mogelijkheid van een minderheidskabinet met gedoogstemmen, wat meer ruimte biedt aan oppositie en minder gedetailleerde coalitieakkoorden vereist (Montesquieu Instituut, 2025). 3. SCP-analyse verkiezingsprogramma's Het SCP analyseerde de verkiezingsprogramma's van tien partijen (BBB, CDA, D66, GroenLinks-PvdA, JA21, NSC, Partij voor de Dieren, PVV, SP, VVD) op zeven beleidsthema's: bestaanszekerheid, asiel en migratie, zorg en ondersteuning, klimaat, meedoen, democratische rechtsstaat en samenleven (SCP, 2025c). Bevindingen: ຆ Partijen nemen maatschappelijke zorgen serieus en willen ze aanpakken (SCP, 2025c). ຆ Drie aandachtspunten: a. Lange termijn visie: Borgen kwaliteit van leven op lange termijn (bestaanszekerheid, zorg, klimaat) (SCP, 2025c). b. Sociale samenhang: Versterken samenleven in een divers land met respect voor minderheden (SCP, 2025c). c. Rechtsstatelijk bewustzijn: Partijen zijn bezorgd over druk op rechtsstaat, maar doen niet allemaal voorstellen om rechtsstatelijk bewustzijn bij burgers te versterken (SCP, 2025c). Risico: Sommige plannen vormen ogenschijnlijk een risico voor de rechtsstaat, bijvoorbeeld het beperken van rechten van specifieke groepen (SCP, 2025c).

B. Vertrouwen in de politiek 1. Historisch laag vertrouwen Het vertrouwen in de landelijke politiek is in 2025 historisch laag. In september 2025 had slechts 29% van de Nederlanders vertrouwen in de landelijke politiek, terwijl 68% weinig of geen vertrouwen had (SCP, 2025a; SCP, 2025b; Ipsos I&O, 2025). Ontwikkeling: Na het aantreden van kabinet-Schoof in 2024 steeg het vertrouwen tijdelijk naar 44%, maar na de kabinetsval(len) daalde het weer naar het niveau van 2021-2023 (SCP, 2025b; Ipsos I&O, 2025; StukRoodVlees, 2025). Verschillen naar opleiding: ຆ Lager opgeleiden: 22% vertrouwen (Ipsos I&O, 2025). ຆ Middelbaar opgeleiden: 27% vertrouwen (Ipsos I&O, 2025). ຆ Hoger opgeleiden: 35% vertrouwen (Ipsos I&O, 2025). Verwachting na verkiezingen: Slechts 18% heeft vertrouwen dat de politiek na de verkiezingen beter gaat functioneren. Kiezers van GroenLinks-PvdA (36%), CDA (28%) en D66 (27%) zijn nog het meest hoopvol (SCP, 2025a; Ipsos I&O, 2025).

Uitdagingen formatie: ຆ Geen duidelijke meerderheid: Partijen moeten uit verschillende kampen samenwerken (Montesquieu Instituut, 2025; Universiteit Leiden, 2025). ຆ Lijnrecht tegengestelde standpunten: Vooral over klimaat en migratie (Montesquieu Instituut, 2025). ຆ GroenLinks-PvdA fusie: Na teleurstellende verkiezingsuitslag traden lijsttrekkers terug; partijen hebben tijd nodig om zich te bezinnen (Montesquieu Instituut, 2025).

39

40

2. Oorzaken van laag vertrouwen Volgens SCP-onderzoek noemen Nederlanders vooral de volgende redenen voor hun lage vertrouwen (StukRoodVlees, 2025; SCP, 2025b; SCP, 2025a; Ipsos I&O, 2025): ຆ Politiek lost problemen niet op (76%) (Ipsos I&O, 2025).

2. Knelpunten decentralisatie Disbalans taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden: De Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) constateert dat er een disbalans is tussen de taken die gemeenten krijgen, de verantwoordelijkheden die daarbij horen, en de bevoegdheden en middelen die ze ontvangen (Raad voor het Openbaar Bestuur, z.d.; Uitermark, 2025).

ຆ Politiek is vooral met zichzelf bezig (74%) (Ipsos I&O, 2025).

ຆ Grote beloftes die niet haalbaar blijken (SCP, 2025d).

Effecten: ຆ Gemeenten kunnen maatwerk leveren en integrale afwegingen maken, maar hebben te weinig expertise, menskracht en financiële middelen (Uitermark, 2025; Raad voor het Openbaar Bestuur, z.d.).

ຆ Disfunctioneren van de politiek: SCP spreekt van een "betrouwbaarheidscrisis" in plaats van een vertrouwenscrisis (SCP, 2025b; StukRoodVlees, 2025).

ຆ Versnippering van bevoegdheden: Besluitvorming vindt plaats in informele of niet-gekozen gremia (regio's) (VNG, 2025).

Machteloosheid en frustratie: Nederlanders voelen zich machteloos en gefrustreerd over het land en de politiek. Mensen denken dat ze zelf weinig kunnen doen aan negatieve ontwikkelingen, terwijl de overheid dit wél kan maar verkeerd aanpakt (SCP, 2025d; SCP, 2025a).

ຆ Gedwongen samenwerking en herindeling: Omdat gemeenten taken niet op eigen schaal kunnen uitvoeren, wordt samenwerking of herindeling steeds minder een vrije keuze (COELO, z.d.; Raad voor het Openbaar Bestuur, z.d.).

Gevolgen: Sommige mensen haken af (niet meer stemmen, gesprekken vermijden), anderen demonstreren juist of stemmen actiever (SCP, 2025a).

Financiering: SPUKs (specifieke uitkeringen) zorgen voor hoge verantwoordingslast; ROB pleit voor overheveling naar gemeente- en provinciefonds voor meer autonomie (Uitermark, 2025).

3. Opdrachten aan een nieuw kabinet Ondanks het lage vertrouwen verwachten mensen veel van een nieuw kabinet (SCP, 2025a; SCP, 2025c):

3. Aanbevelingen en beleid

ຆ Politiek is niet in staat tot samenwerking (68%) (Ipsos I&O, 2025).

ຆ Samenwerking: Politici moeten na de verkiezingen samenwerken om problemen op te lossen (SCP, 2025a).

ROB-aanbevelingen: ຆ Meer ruimte voor eigen gemeentelijke belastingen ten behoeve van autonoom beleid (Uitermark, 2025).

ຆ Urgente thema's: Wonen, immigratie, inkomen en prijzen, defensie (grootste verandering t.o.v. 2023) (SCP, 2025a; SCP, 2025c).

ຆ Afwegingskader voor het Rijk: nieuwe taken alleen toewijzen als gemeenten voldoende toegerust zijn (financieel, expertise, menskracht) (Uitermark, 2025).

Paradox: Burgers geven politiek een onvoldoende (60%), maar verwachten er tegelijkertijd veel van (SCP, 2025a).

ຆ Decentralisatiebeginsel in Grondwet: Sommige partijen (CDA, PvdD, SGP) pleiten voor vastleggen decentralisatiebeginsel in Grondwet om gemeentelijke autonomie te beschermen (Nederland Rechtsstaat, 2025; Uitermark, 2025).

4. Oplossingen voor vertrouwen Het SCP en politicoloog Tom van der Meer wijzen op oplossingen die liggen in het verbeteren van de betrouwbaarheid van de politiek (StukRoodVlees, 2025; SCP, 2025b): ຆ Betere vertegenwoordiging: Zorgen dat mensen zich herkennen in het beleid (SCP, 2025b; StukRoodVlees, 2025). ຆ Meer verantwoording: Transparantie en duidelijke communicatie (StukRoodVlees, 2025; SCP, 2025b). ຆ Goed bestuur: Effectief en integer handelen (SCP, 2025b; StukRoodVlees, 2025). ຆ Stimuleren kritisch burgerschap: Burgers opleiden over de waarde van de rechtsstaat en democratie (StukRoodVlees, 2025; SCP, 2025b; SCP, 2025c). Rol van scepsis: Scepsis is gezond in een democratie; het werkelijke risico is blind vertrouwen of blind wantrouwen (StukRoodVlees, 2025).

C. Decentralisatie en gemeenten 1. Decentralisatie van overheidstaken Sinds 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk voor jeugdzorg, werk en inkomen, en zorg aan langdurig zieken en ouderen (het "sociaal domein"). Deze taken zijn overgenomen van de Rijksoverheid via decentralisatie (Rijksoverheid, z.d.; COELO, z.d.; Raad voor het Openbaar Bestuur, z.d.). Uitgangspunt: Taken moeten bij de meest nabije overheid worden belegd ("subsidiariteitsbeginsel"); gemeenten krijgen beleidsvrijheid en financiële middelen (Nederland Rechtsstaat, 2025; Uitermark, 2025; Rijksoverheid, z.d.). Praktijk: Gemeenten hebben steeds meer en omvangrijkere taken toegeschoven gekregen, terwijl hun uitvoeringskracht niet in gelijke mate is gegroeid (COELO, z.d.; Raad voor het Openbaar Bestuur, z.d.; VNG, 2025).

41

Actieagenda Goed Bestuur: Ministerie van BZK werkt aan beleidskader decentraal bestuur met afwegingskader voor toedelen taken aan decentrale overheden (Uitermark, 2025). Herindeling: Herindeling van gemeenten mag volgens SGP en FVD alleen op vrijwillige basis of na referendum; gedwongen fusies moeten worden geëvalueerd op beoogde effecten (Uitermark, 2025).

D. Omgevingswet 1. Invoering en werking De Omgevingswet is op 1 januari 2024 ingegaan na jarenlange voorbereiding. De wet vervangt 26 wetten, meer dan 50 AMvB's en meer dan 75 ministeriële regelingen over de fysieke leefomgeving, en integreert deze in één wet, vier AMvB's en één ministeriële regeling (IPLO, 2025; Rijksinnovatiecommunity, 2025; Omgevingsweb, 2025; Fortus, 2025; Rijksoverheid, 2024). Doel: Eenvoudiger, sneller en beter besluitvorming over ruimtelijke projecten via "één loket": het Digitale Stelsel Omgevingswet (DSO) (Rijksinnovatiecommunity, 2025; Omgevingsweb, 2025; Fortus, 2025; Rijksoverheid, 2024). Belangrijkste wijzigingen: ຆ Bestemmingsplan -> omgevingsplan: Gemeenten stellen omgevingsplannen op met regels over grond, milieu, natuur, verkeer, erfgoed (Omgevingsweb, 2025; Fortus, 2025). ຆ Eén omgevingsvergunning: Vervangt bouwvergunningen, milieuvergunningen, kapvergunningen etc. (Fortus, 2025; Omgevingsweb, 2025). ຆ Snellere procedures: Beslistermijn 8 weken (regulier) of 26 weken (complex), eenmalig te verlengen met 6 weken (Fortus, 2025).

42

2. Wijzigingen per 1 juli 2025 Op 1 juli 2025 traden nieuwe wijzigingen in de Omgevingswet in werking (IPLO, 2025; Omgevingsweb, 2025; Fortus, 2025): ຆ Hernieuwbare energie bij vervanging verwarmingssysteem: Bij ingrijpende renovatie of vervanging verwarmingssysteem geldt een verplichte minimumwaarde aan hernieuwbare energie (implementatie RED-III) (IPLO, 2025; Omgevingsweb, 2025; Fortus, 2025). ຆ CO2-meters in scholen: Verplichte installatie CO₂-meters in alle nieuwe en bestaande lokalen binnen basis-, voortgezet en speciaal onderwijs (IPLO, 2025). ຆ Emissiefactoren stalsystemen: Bijlagen gewijzigd voor emissiefactoren (stikstof) (Omgevingsweb, 2025; Fortus, 2025). ຆ NEN-normen naar centraal niveau: Technische normen verschoven naar centraal niveau (Fortus, 2025). 3. Monitoring en knelpunten Monitor Werking Omgevingswet (juli 2025): De eerste rapportage laat zien dat de implementatie over het algemeen goed verloopt, maar er zijn ook aandachtspunten (Unie van Waterschappen, 2025). ຆ Samenhangende benadering: Nog stappen nodig om de integrale benadering van de fysieke leefomgeving volledig vorm te geven (Unie van Waterschappen, 2025).

ຆ DSO-knelpunten: Er zijn nog forse knelpunten bij het werken met het Digitale Stelsel Omgevingswet; gebruikerservaringen van initiatiefnemers en bevoegde gezagen zijn nog niet optimaal (Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, 2025; Unie van Waterschappen, 2025). Transitie TAM-IMRO: Per 1 januari 2026 stoppen Tijdelijke Alternatieve Maatregel (TAM)-plannen; overheden moeten volledig overstappen op STOP/TPOD-standaard (Fortus, 2025). Maatwerkaanpak PAS-projecten: Wetsvoorstel (mei 2025) voor maatwerkaanpak stikstofproblematiek binnen Omgevingswet (Fortus, 2025).

E. Wetgeving en regelgeving 1. Nieuwe wetten en regels 2025 In 2025 traden veel nieuwe wetten en regels in werking die van belang zijn voor burgers, ondernemers en gemeenten. Hieronder een selectie: Per 1 januari 2025: ຆ Lage-inkomensvoordeel (LIV) vervalt: Geen tegemoetkoming meer in loonkosten voor werkgevers (Gemeente. nu, 2025). ຆ Minimumloon stijgt: Periodieke verhoging (Gemeente.nu, 2025; SCP, 2025d). ຆ Zelfstandigenaftrek daalt verder: Voor zzp's (Hollands Kroon, 2025). Per 1 juli 2025: ຆ Websites moeten digitaal toegankelijk zijn: Voor mensen met een beperking (implementatie Europese toegankelijkheidsrichtlijn) (SCP, 2025d).

ຆ Slimme apparaten beter beschermd: Apparaten als camera's, routers, babyfoons moeten beter beveiligd zijn tegen hackers vanaf augustus 2025 (SCP, 2025d). ຆ Discriminatoir aspect als strafverzwarende omstandigheid: Initiatiefwet Timmermans/Bikker (Rijksoverheid, 2025b). ຆ Strafmaximum terroristische organisatie: Van 15 naar 20 jaar (Rijksoverheid, 2025b). ຆ Verbod online kansspelen op sponsoring sportclubs (Rijksoverheid, 2025b). ຆ Voorrang kinderalimentatieschulden: Boven andere schulden (Rijksoverheid, 2025b). 2. Arbeidsmarkt- en flexwetgeving Wet VBAR (Verduidelijking Beoordeling Arbeidsrelaties en Rechtsvermoeden): Vervangt de onduidelijke Wet DBA en moet meer duidelijkheid geven over wanneer iemand als zzp'er mag werken en wanneer er sprake is van een dienstverband. De wet is in voorbereiding, ingangsdatum nog niet bekend (Hollands Kroon, 2025; Gemeente.nu, 2025). Wet Meer Zekerheid Flexwerkers: Beoogt werknemers met tijdelijke contracten, oproepcontracten en uitzendcontracten meer zekerheid te bieden (Gemeente.nu, 2025): ຆ Ketenregeling: Onderbrekingstermijn van 6 maanden vervangen door administratieve vervaltermijn van 5 jaar (Gemeente.nu, 2025). ຆ Oproepcontracten afgeschaft (Gemeente.nu, 2025). ຆ 'Fase B uitzenden' verkort: Van 3 naar 2 jaar (Gemeente.nu, 2025). Salariseisen kennismigrantenregeling: Worden aangescherpt en verhoogd (Gemeente.nu, 2025). 3.

Cybersecurity en digitale wetgeving NIS2-richtlijn --> Cyberbeveiligingswet (Cbw): Verwachte ingang derde kwartaal 2025. Organisaties moeten digitale risico's actief beperken, cyberaanvallen snel melden en werken met veilige systemen (Hollands Kroon, 2025). Europese richtlijn loontransparantie: Moet uiterlijk 7 juni 2026 in Nederland zijn geïmplementeerd; nieuwe verplichtingen voor werkgevers rond transparantie over lonen (Gemeente.nu, 2025). European Accessibility Act (EAA): Vanaf juni 2025 moeten websites en apps van bedrijven voldoen aan toegankelijkheidseisen voor mensen met een beperking (Rijksoverheid, 2025b). 4. Vereenvoudiging regelgeving Het kabinet wil vóór de zomer van 2026 maar liefst 500 regels schrappen of vereenvoudigen. Voorbeelden (Gemeente.nu, 2025): ຆ Vervallen rapportageverplichting werkgebonden mobiliteit voor kleine werkgevers (tot 100-250 werknemers) (Gemeente.nu, 2025). ຆ Vereenvoudiging re-integratie- en AVG-regels (Gemeente.nu, 2025).

ຆ E-sigaretten en sigaren in neutrale verpakking (SCP, 2025d). ຆ Kenteken voor bijzondere bromfietsen (Gemeente.nu, 2025; SCP, 2025d). ຆ Zwaardere elektrische voertuigen met rijbewijs B: Tot 4.250 kg (mits 2 jaar rijbewijs) (Gemeente.nu, 2025; SCP, 2025d). ຆ Taxi's: nieuw registratiesysteem (CDT): Ritgegevens doorgeven aan overheid via centrale database (SCP, 2025d; Gemeente.nu, 2025).

43

44

F. Implementatie Europese richtlijnen

ຆ Omgevingswet operationeel: Eén wet voor fysieke leefomgeving, snellere procedures, één loket (Rijksinnovatiecommunity, 2025; Fortus, 2025; Omgevingsweb, 2025).

1. Stand van zaken implementatie Nederland moet continu Europese richtlijnen implementeren in Nederlandse wet- en regelgeving. Het ministerie van Buitenlandse Zaken rapporteert elk kwartaal over de voortgang (Rijksoverheid, 2025a).

ຆ Bewustzijn over decentralisatie-problemen: ROB, VNG en politiek zijn zich bewust van knelpunten; beleid wordt aangepast (Raad voor het Openbaar Bestuur, z.d.; Uitermark, 2025).

Stand per 30 juni 2025 (2e kwartaal): ຆ Aantal openstaande richtlijnen: Verschilt per ministerie; overschrijding varieert van 27 tot 1.169 dagen (Rijksoverheid, 2025a). ຆ Ingebrekestellingen: De Europese Commissie heeft meerdere ingebrekestellingsprocedures gestart tegen Nederland wegens te late of onjuiste implementatie (Rijksoverheid, 2025a). Voorbeelden geïmplementeerde richtlijnen (2025): ຆ Richtlijn consulaire bescherming EU-burgers: Geïmplementeerd via wijziging Rijkswet, aangenomen door Tweede en Eerste Kamer in april 2025 (Rijksoverheid, 2025a).

Nationale uitdagingen ຆ Historisch laag politiek vertrouwen: Slechts 29% vertrouwt de politiek; betrouwbaarheidscrisis door disfunctioneren politiek (SCP, 2025b; StukRoodVlees, 2025; Ipsos I&O, 2025; SCP, 2025a). ຆ Politieke instabiliteit: Twee kabinetscrises in 2025, demissionair kabinet sinds juni, onzekerheid over toekomstig beleid (Parlement.com, 2025; Rijksoverheid, 2025). ຆ Gefragmenteerd politiek landschap: Geen duidelijke meerderheid, lijnrecht tegengestelde standpunten (klimaat, migratie), moeilijke formatie (Universiteit Leiden, 2025; Montesquieu Instituut, 2025). ຆ Druk op rechtsstaat: Sommige beleidsplannen vormen risico voor rechtsstaat; laag rechtsstatelijk bewustzijn bij burgers (SCP, 2025c; SCP, 2025b).

ຆ Hernieuwbare energie (RED-III): Deels geïmplementeerd via Omgevingswet (juli 2025); verdere implementatie via Energiewet en andere wetten (Rijksoverheid, 2025a; IPLO, 2025).

ຆ Disbalans decentralisatie: Gemeenten krijgen meer taken zonder voldoende middelen, expertise en menskracht (VNG, 2025; COELO, z.d.; Raad voor het Openbaar Bestuur, z.d.).

ຆ EMD-pakket (Energierichtlijnen): Geïmplementeerd in nieuwe Energiewet en Wet belastingen op milieugrondslag (Rijksoverheid, 2025a).

ຆ Implementatieachterstanden EU-richtlijnen: Nederland loopt achter met implementatie cruciale richtlijnen (cybersecurity, kredietdiensten); ingebrekestellingen en zaken bij EU Hof (Rijksoverheid, 2025a).

Voorbeelden openstaande richtlijnen: ຆ NIS2-richtlijn en CER-richtlijn (cybersecurity en kritieke entiteiten): Uiterste implementatiedatum was 18 oktober 2024, maar Nederland heeft deze nog niet tijdig omgezet; Cyberbeveiligingswet in voorbereiding (Hollands Kroon, 2025; Rijksoverheid, 2025a). ຆ Richtlijn kredietservicers en kredietkopers: Uiterste termijn 29 december 2023; Europese Commissie heeft zaak ingeleid bij Hof van Justitie (Rijksoverheid, 2025a). 2. Oorzaken implementatieachterstand Oorzaken voor te late implementatie variëren per richtlijn (Rijksoverheid, 2025a): ຆ Wetgevingstraject duurt lang: Minimaal anderhalf jaar voor wetswijzigingen (Rijksoverheid, 2025a). ຆ Complexiteit richtlijnen: Sommige richtlijnen vereisen grondige analyse en brede consultatie (Rijksoverheid, 2025a). ຆ Politieke instabiliteit: Demissionair kabinet en kabinetscrises vertragen besluitvorming (Parlement.com, 2025; Rijksoverheid, 2025). ຆ Administratieve verwerking: Ook na juridische implementatie moet administratieve afronding plaatsvinden (Rijksoverheid, 2025a).

G. Kansen, uitdagingen en strategische richting Nationale kansen ຆ Democratische verkiezingen: Tweede Kamerverkiezingen bieden kans voor vernieuwing en stabiliteit (Rijksoverheid, 2025; Montesquieu Instituut, 2025). ຆ Breed politiek landschap: Veelheid aan partijen biedt mogelijkheden voor brede coalities en compromis (Universiteit Leiden, 2025; Montesquieu Instituut, 2025). ຆ Minderheidskabinetten als alternatief: Meer invloed voor oppositie, minder gedetailleerde coalitieakkoorden, levensvatbaarder bij gefragmenteerde Kamer (Montesquieu Instituut, 2025).

ຆ DSO-knelpunten Omgevingswet: Digitale werkomgeving heeft nog forse knelpunten; gebruikerservaringen niet optimaal (Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, 2025; Unie van Waterschappen, 2025). ຆ 500 nieuwe regels per jaar: Naast vereenvoudiging komen er ook continu nieuwe regels bij (Europees en nationaal) (Rijksoverheid, 2025a; Gemeente.nu, 2025).

H. Strategische aanbevelingen voor na de gemeenteraadsverkiezingen ຆ Nationaal beleidsperspectief 1. Herstel politiek vertrouwen ຆ Betrouwbaar bestuur: Politiek moet effectief functioneren, beloftes nakomen, samenwerken en problemen daadwerkelijk oplossen (StukRoodVlees, 2025; SCP, 2025b; Ipsos I&O, 2025; SCP, 2025a). ຆ Betere vertegenwoordiging: Zorgen dat mensen zich herkennen in beleid; luisteren naar burgers, vooral kwetsbare groepen (SCP, 2025b; StukRoodVlees, 2025). ຆ Transparantie en verantwoording: Open communicatie over beleidsprocessen, beslissingen en resultaten (StukRoodVlees, 2025; SCP, 2025b). ຆ Rechtsstatelijk bewustzijn: Burgers opleiden over waarde van democratie en rechtsstaat via onderwijs, voorlichting en publiek debat (SCP, 2025c; SCP, 2025b; StukRoodVlees, 2025). 2. Stabiele kabinetsformatie ຆ Breed draagvlak: Zoeken naar compromis tussen partijen uit verschillende kampen; integrale visie op diverse samenleving (Universiteit Leiden, 2025; Montesquieu Instituut, 2025; SCP, 2025c). ຆ Lange termijn visie: Beleid ontwikkelen dat kwaliteit van leven op lange termijn borgt (bestaanszekerheid, zorg, klimaat) (SCP, 2025c). ຆ Sociale samenhang: Versterken samenleven in een divers Nederland met oog voor minderheden (SCP, 2025c).

ຆ Overwegen minderheidskabinet: Als alternatief voor moeizame meerderheidskabinetten; geeft oppositie meer invloed en flexibiliteit (Montesquieu Instituut, 2025).

ຆ Sterke rechtsstaat en democratische instituties: Grondwet, onafhankelijke rechterlijke macht, vrije pers blijven stabiel (SCP, 2025b; SCP, 2025c).

45

46

3. Decentralisatie en gemeenten ຆ Afwegingskader decentralisatie: Nieuwe taken alleen toewijzen aan gemeenten als ze voldoende toegerust zijn (financieel, expertise, menskracht) (Uitermark, 2025).

8. Rechtsstatelijke beginselen ຆ Fundamentele rechten beschermen: Bij alle nieuwe wetgeving toetsen of grondrechten en rechtsstaat worden gerespecteerd (SCP, 2025b; SCP, 2025c).

ຆ Financiële ruimte: Meer budget voor gemeenten via gemeentefonds; SPUKs omzetten naar algemene uitkering; ruimte voor eigen belastingen (Raad voor het Openbaar Bestuur, z.d.; Uitermark, 2025).

ຆ Onafhankelijke rechterlijke macht: Borgen capaciteit en kwaliteit rechtspraak (SCP, 2025c).

ຆ Vrijwillige herindeling: Gedwongen fusies alleen na evaluatie effecten; herindeling op vrijwillige basis of na referendum (Uitermark, 2025).

ຆ Tegengaan discriminatie: Strafverzwarende omstandigheid discriminatie handhaven en uitbreiden (Rijksoverheid, 2025b).

ຆ Versterken lokale democratie: Gemeenteraden meer invloed op regionale samenwerkingsverbanden (VNG, 2025).

ຆ Conclusie

4. Omgevingswet ຆ DSO verbeteren: Forse investering in gebruiksvriendelijkheid, stabiliteit en functionaliteit Digitale Stelsel Omgevingswet (Unie van Waterschappen, 2025; Ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, 2025).