Een actuele visie op economie maakt sterk doc.pdf

Een actuele beleidsvisi e op economie maakt sterk. Een document met daarin de economische uitdagingen en ambities voor de periode 2024-2030 en de voorgestelde werkwijze hoe we daar uitvoering aan willen geven. Economische Beleidsvisie Oude IJsselstreek 2024-2030

Voorwoord Mee in de vaart der volkeren De afgelopen jaren hebben we gezien dat de economie zeer wispelturig was: we gingen van Covidcrisis naar de oorlog in Oekraïne en dat in tijden van hoogconjunctuur waarin er meer werk is dan er mensen zijn. Het laat tevens zien dat we als Oude IJsselstreek onderdeel zijn van een groter geheel: vaak regionaal, maar ook nationaal en internationaal. Een aantal zaken kunnen we als gemeente zelf, maar vaak in samenwerking met onderwijsinstellingen en vooral werkgevers. Want we zien dat werkgevers niet op een eilandje opereren, maar met grote delen van het land en de wereld verbonden zijn. Elke keer weer valt het me namelijk op waar “onze” bedrijven allemaal actief zijn en welke technologie ze gebruiken. Vaak weten we dat helemaal niet, want de alom aanwezige bescheidenheid bedekt veel. Maar tegelijkertijd zie ik ook de trots, betrokkenheid en het vakmanschap bij de individuele medewerkers. Of het nou gaat om de engineer bij Kaak, de student bij Van Raam, de winkelier in Ulft, de horecaondernemer in Terborg, de verpleegkundige bij Sensire, de startup bij Civon of de toeristische ondernemers in het buitengebied van bijvoorbeeld Engbergen en Voorst. Veel kunnen ondernemers zelf, maar wij als gemeente zetten in op randvoorwaarden en ondersteunen specifieke sectoren. Voor een deel doen we dat door onze Rode Loper Aanpak.

Daarnaast hebben we de afgelopen periode daar al een aantal beleidsstukken voor opgesteld waarin we ingaan op de belangrijke economische sectoren, de combinatie met andere ontwikkelingen op bijvoorbeeld het gebied van energie, bereikbaarheid en wonen. Dat geeft al aan dat zaken met elkaar samenhangen en dat economie de verbindende factor is, want het is de economische dynamiek die in onze gemeente zorgt voor werkgelegenheid, verdiencapaciteit en reuring. En juist het leggen van verbindingen is het centrale punt van deze beleidsvisie. Het zit namelijk tussen beleid en visie in, want dat is wel waar we het uiteindelijk voor doen: werkgelegenheid, inwoners kansen bieden, ondernemers de mogelijkheid bieden om hun dynamiek vast te houden en uiteindelijk Oude IJsselstreek in de vaart der volkeren mee te laten komen.

Wethouder Ben Hiddinga

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

Inhoudsopgave Inhoud Voorwoord............................................................................................................................................ 2 Mee in de vaart der volkeren............................................................................................................. 2 Inhoudsopgave..................................................................................................................................... 3 1. Inleiding............................................................................................................................................ 5 1.1. Noodzaak voor een geactualiseerde Economische Beleidsvisie..................................................5 1.2 Relatie met regionale inzet.......................................................................................................... 6 1.3 Rol van de gemeente................................................................................................................... 7 Onze werkwijze: de Rode Loper Aanpak en beleidskeuzes.............................................................7 1.4 Ambitie........................................................................................................................................

8 1.5 Leeswijzer.................................................................................................................................... 8 2 Sectoren en werkgelegenheid......................................................................................................... 10 2.1 Sectoren.................................................................................................................................... 10 2.1.1 De basis van Oude IJsselstreek............................................................................................ 10 2.1.1 De sectoren van de regio Achterhoek..................................................................................11 2.2 Werkgelegenheid- en werkloosheidsontwikkeling......................................................................12 2.2.1 Lokale werkgelegenheid en werkloosheid...........................................................................12 2.2.2. Positie binnen de regionale werkgelegenheidsontwikkeling...............................................13 2.3 Onze rol..................................................................................................................................... 18 3. Demografie en arbeidsmarkt.......................................................................................................... 21 3.1.

Demografie.............................................................................................................................. 21 3.2. Krapte op de arbeidsmarkt...................................................................................................... 22 3.3. Tekorten in de zorg.................................................................................................................. 25 3.4. Internationale werknemers...................................................................................................... 26 3.5. Onze rol.................................................................................................................................... 27 4. Onderwijs....................................................................................................................................... 29 4.1. De Achterhoek als MBO-economie........................................................................................... 29 4.2. Geen startkwalificatie............................................................................................................... 30 4.3. Ontwikkeling naar HBO-economie............................................................................................ 30 4.4.

Onze rol.................................................................................................................................... 31 5. Technologie..................................................................................................................................... 33 5.1. Automatisering neem een vlucht in de industrie.....................................................................33

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

5.2. Technologie zet ook door in andere sectoren...........................................................................35 5.3. Onze rol................................................................................................................................... 37 6. Duurzaamheid................................................................................................................................ 38 6.1. Duurzaamheid.......................................................................................................................... 38 6.2. Energie..................................................................................................................................... 38 6.3. Circulaire economie.................................................................................................................. 38 6.4. Onze rol.................................................................................................................................... 39 7. Randvoorwaarden........................................................................................................................... 40 7.1. Woningbouw............................................................................................................................. 40 7.2.

Bereikbaarheid........................................................................................................................ 40 7.3. Bedrijventerreinen.................................................................................................................... 40 7.4. Voorzieningen........................................................................................................................... 40 7.5. Onze rol.................................................................................................................................... 41

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

1. Inleiding 1.1. Noodzaak voor een geactualiseerde Economische Beleidsvisie De Economische Beleidsvisie 2017-2023 is geschreven in de nasleep van de economische tegenspoed waarin de werkloosheid opliep, kavels niet verkocht werden en bedrijven in moeilijkheden verkeerden. Destijds werd dat als volgt omschreven: “Indien we er onvoldoende in slagen om werk en inkomen te kunnen blijven bieden, nemen de mogelijkheden af om in onze gemeente/regio te wonen, te winkelen en uit te gaan. Een neerwaartse spiraal dreigt. Kijkend naar de betekenis van werk voor de individuele inwoner, dan zorgt het voor inkomen en economische onafhankelijkheid. Werk geeft bovendien zin en betekenis aan ons leven”. Sindsdien heeft de economie een behoorlijke mate van hoogconjunctuur gekend, al zijn er grote ontwikkelingen gaande en zelfs al donkere wolken zichtbaar. Die worden mede veroorzaakt door een aantal crises en veranderende wereldomstandigheden, zoals de mondiale Covidcrisis, oorlog in Oekraïne, wereldpolitiek en handelsoorlogen. Deze ontwikkelingen resulteerden in september 2022 in een nieuw dieptepunt van het consumentenvertrouwen.1 Verder zijn de ontwikkeling op het vlak van duurzaamheid en veranderende wetgeving vanuit de Europese Unie op basis van onder andere het Akkoord van Parijs van grote invloed.

Aanvullend hierop willen de Achterhoek en Nederland in 2050 circulair en energieneutraal zijn. Dat lijkt ver weg, maar maatregelen zijn al door de Europese Unie genomen en ontwikkelingen op het vlak van energie en grondstoffen spelen al.2 De Europese Investeringsbank, die de grote projecten van de Europese Unie financiert, geeft aan dat de Europese economie nog aan het bijkomen is van de Covidcrisis, maar tegelijkertijd steeds verder achterloopt als het gaat om ontwikkelingen op het vlak van investeringen in duurzaamheid, energie en (technologische en digitale) innovatie ten opzichte van concurrenten als China en de VS. 3 Daarnaast zijn de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van belang. Hier spelen verschillende partijen op verschillende niveaus een rol.

Zie: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2022/38/consumentenvertrouwen-bereikt-nieuw-dieptepunt (geraadpleegd op 17-04-2023). 2 Zie bijvoorbeeld: https://www.vno-ncw.nl/forum/meer-grondstoffen-winnen-europa-kan-dat-uberhaupt (geraadpleegd op 23-08-2023) en https://nos.nl/artikel/2467711-europese-commissie-eu-te-afhankelijk-vanchina-meer-grondstoffen-uit-eigen-bodem (geraadpleegd op 23-08-2023). 3 EIB Investment Report 2022 / 2023. Resilience and renewal in Europe (Luxemburg 2023). 1

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

Economie is een zaak van lange termijn waarin de conjunctuur aan verandering onderhevig is. Periodes van hoog- en laagconjunctuur wisselen elkaar af. Dit zal ook in de toekomst zo blijven. We willen hierop voorbereid zijn. Het formuleren van uitdagingen en ambities, waarbij ook gekeken wordt onze rol, helpt daarbij. Om inhoud te geven aan de lange termijn, de werkgelegenheid en innovatie te stimuleren, de economie wendbaarder te maken en tegelijkertijd oog te hebben voor een goede rolverdeling tussen de overheid en externe partijen, is er al op beleid en visievorming ingezet. Deels had dat betrekking op sectoren als detailhandel, toerisme en recreatie, deels ging dat over thema’s als human capital, economische ecosystemen, het Regionaal Programma Werklocaties (RPW) en het Aanvalsplan Conjuncturele Schommelingen (“Plan B”). In deze actualisatie is dat meegenomen. Tegelijkertijd is het doel van de Economische Beleidsvisie om als gemeente in triple helixverband een antwoord te vinden op de vraag: hoe kunnen we de juiste vestigingsvoorwaarden en een zodanig ondernemingsklimaat scheppen, dat werkgevers in onze regio/gemeente een duurzaam toekomstperspectief hebben? Hierbij is het van groot belang om het bedrijfsleven op een effectieve en efficiënte wijze te ondersteunen in een snel veranderende wereld zonder de lange termijn uit het oog te verliezen.

Sustainable Development Goals (SDG’s) kunnen helpen bij die lange termijninzet.

1.2Relatie met regionale inzet De gemeentelijke inzet en Economische Beleidsvisie kunnen niet los gezien worden van enerzijds de inzet van andere bestuurslagen en anderzijds de bovenlokale (zelfs globale) economische ontwikkelingen en verbondenheid van ondernemers in de gemeente. Kortom, de economie stopt niet bij de gemeentegrens en we hebben een beperkte rol. Voor het eerste geldt dat de Achterhoek Visie 2030 met de daaraan gekoppelde structuren als thematafels van groot belang is. Denk bijvoorbeeld aan de inzet op digitalisering en robotisering in de smart industry via het open innovatiesysteem, samenwerking in de zorg of het aantrekken van studenten in combinatie met het samenspel met het hoger onderwijs dat buiten de regio gevestigd is. Met thematafels als Smart Werken & Innovatie en Onderwijs & Arbeidsmarkt wordt hier in triple helixverband invulling aan gegeven, net zoals andere regionale structuren als de arbeidsmarktregio. Helemaal als het gaat om randvoorwaarden als woningbouw en bereikbaarheid is regionaal afstemmen en vooral optrekken van groot belang. Bij het tweede zien we dat ondernemers niet alleen bovenlokaal kennis en innovatie uitwisselen en lobbyen, maar dat ook hun werkveld, opleidingsinstituten en herkomst van werknemers uit een groter gebied komen.

Zorgorganisaties opereren bijvoorbeeld voor zowel de cliënten met de hele zorgketen als het aantrekken van werknemers over gemeentegrenzen heen, ook al zijn ze sterk geworteld in Oude IJsselstreek. Sensire heeft bijvoorbeeld haar hoofdkantoor in Varsseveld, maar is actief in heel Oost-Nederland. Andere zorgorganisaties in onze gemeente opereren ook over de gemeentegrenzen heen, denk aan Azora en Estinea. Dat betekent dat zij over de gemeentegrenzen heen kijken. Sterker nog, we zien steeds meer ondernemers die globaal opereren dan wel sterk verbonden zijn met globale ketens. Dat heeft zowel voor- als nadelen. De nadelen werden bijvoorbeeld duidelijk tijdens de Covidcrisis toen globale logistieke aanvoerlijnen stil kwamen te liggen en werknemers niet meer naar het buitenland konden reizen. Voor bedrijven in Oude IJsselstreek, die het veelal moeten hebben van de export, is dat nadelig. Voordelen zijn er echter ook, omdat het bedrijfsleven een veel grotere markt kan bedienen dan de beperkte binnenlandse markt en vaak meelift op globale ontwikkelingen. Denk bijvoorbeeld niet alleen aan het binnenhalen en implementeren van nieuwe

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

technologie, maar ook aan Achterhoekse bedrijven die in de toeleveringsketen voor chipmachinefabriek ASML zitten of zelf eindproducent zijn op het gebied van broodbakmachines of aangepaste fietsen en in de regio een toeleveringsketen kennen.

In die zin past dat beeld in de economische historie van de gemeente waar ijzergieterijen als de DRU lokaal en regionaal geworteld waren, maar hun producten wereldwijd exporteerden en zichzelf ook moesten ontwikkelen om in die globale dynamiek mee te gaan. De wereld is door technologische ontwikkelingen en globalisering “kleiner” geworden. Belangrijke voorzieningen als onderwijs- en innovatieclusters worden onder andere door demografische ontwikkelingen in de regio met verschillende samenwerkingsverbanden vormgegeven. Daardoor is het extra van belang om te weten waar de kracht en tekortkomingen liggen om van daaruit een zinvolle bijdrage te leveren. Kijkend naar het “DNA” van de gemeente Oude IJsselstreek ligt een actieve regionale inbreng voor de hand.

1.3Rol van de gemeente Het bepalen van de rol van de gemeente op het economische speelveld is van belang en daar hoort ook een optimaal ingerichte gemeentelijke organisatie bij. Dat is de interne kant. Extern gezien is het structureren en professionaliseren van de verkoop van bedrijfskavels in onze gemeente van belang. Daarnaast gaat het ook om contacten met het bedrijfsleven, van individueel bedrijf en industriële kring tot winkelier en ondernemer in het buitengebied. Daarom is ook het lid zijn van en deelnemen aan netwerken van belang.

Onze werkwijze: de Rode Loper Aanpak en beleidskeuzes We bieden een goed ondernemersklimaat door initiatiefnemers te faciliteren en belemmeringen en bureaucratische hobbels zoveel als mogelijk weg te nemen. We geven invulling aan deze opgave middels de “Rode Loper Aanpak”. Doel van de rode loper aanpak is de ondernemer (via één loket) met raad en ondersteuning bijstaan, zodat deze zorgvuldiger, sneller en beter kan schakelen bij uitbreidings- en vestigingsvragen van het bedrijf. Op het moment dat iets niet kan, zoeken we naar alternatieve oplossingen op andere locaties. We bieden aan actief mee te denken tijdens het gehele proces van besluit tot voorbereiding, zodat de doorlooptijden worden bekort en afbreukrisico’s snel worden onderschept. Ondernemer en gemeente maken daardoor minder kosten voor adviseurs, uren, etc. We horen van ondernemers en zien in bijvoorbeeld de kavelverkoop terug dat deze aanpak de afgelopen periode succesvol is geweest. We zetten die daarom voort, mede gezien de ontwikkeling van Het VIP. Daarnaast verkopen we onze bedrijfskavels op basis van selectiecriteria waarbij ook aandacht besteed wordt aan onder andere de maatschappelijke impact van de bedrijven. We hebben daarbij oog voor, onder andere, duurzaamheidsaspecten en de maatschappelijke impact van ondernemers.

De Rode Loper Aanpak hebben we in de afgelopen periode ook uitgerold naar andere sectoren als toerisme en recreatie, detailhandel en ondernemers in het buitengebied. Dat willen we doorzetten. Daarnaast zijn we middels de Rode Loper Aanpak ook aanspreekpunt voor vragen van ondernemers over duurzaamheid, innovatie, personeel en arbeid, onderwijs en internationalisering. Tegelijkertijd is het goed om de rol van de accountmanagers bedrijven in het oog te blijven houden. Die bestaat vooral uit het fungeren als eerste aanspreekpunt voor ondernemers alsook de ogen en oren zijn van de gemeente buiten het gemeentehuis.

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

Naast de Rode Loper Aanpak gaat het voor de gemeente ook om beleidskeuzes. Daar zien we een aantal algemene lijnen:  Binnen de (beleids)keuzes die we maken en investeringsbeslissingen die we nemen, kennen we een zwaarwegend belang toe aan het versterken van de Economie en daarmee aan het stimuleren van Werk & Inkomen; Daarbij hebben we aandacht voor de maatschappelijke impact van de investering;  We zetten ons regionaal in voor de economie en de daaraan gekoppelde beleidsvelden. We onderschrijven de Achterhoek Visie en haar ambitie: “In 2030 heeft de Achterhoek een sterke, bloeiende en innovatieve economie, uitgaande van eigen kracht met een aantrekkelijke arbeidsmarkt. Er is een duurzaam werk- leer- woon- en leefklimaat. Met gezonde inwoners en oog voor de brede welvaart”;  We zetten in op een compleet en complementair economisch ecosysteem. Hierbij gaan we uit van een integrale benadering van het regionale ondernemingsklimaat als een samenhangend geheel van resources (kapitaal, personeel, kennis, advies), cultuur en leiderschap die spelers met elkaar verbinden en onderling vertrouwen bevorderen. Dit door sterke economische clustervorming met een brede samenstelling van samenhangende bedrijven die verbonden zijn met aangrenzende regio’s. Hiertoe werken we samen met buurgemeenten en -regio’s, bedrijven, onderwijs en maatschappelijke organisaties.

1.4Ambitie In de vorige Economische Beleidsvisie was onderstaande ambitie centraal gesteld en die blijft geldig. Onze ambitie: ‘De gemeente Oude IJsselstreek wil, samen met ondernemers, onderwijs en maatschappelijke partners, de huidige en toekomstige werkgelegenheid en zelfstandigheid van onze inwoners versterken door het stimuleren van de economische ontwikkeling en het ondernemerschap in onze gemeente’. Ons economische visie geeft in essentie aan dat we als gemeente de bestaande werkgelegenheid willen behouden en nieuwe werkgelegenheid willen genereren waarbij we kijken naar een evenwichtige rolverdeling met partners en hun wensen in combinatie met de grote opgaven als verduurzaming.

1.5Leeswijzer In de hoofdstukken die volgen gaan we op thematische wijze een aantal relevante economische ontwikkelingen langs. Daarbij geven we eerst een beschrijving van de huidige situatie op die thema’s. We eindigen elk hoofdstuk met een beschrijving van onze rol en inzet met betrekking tot dat thema. Daarbij gaan we in hoofdstuk 2 in op sectoren en werkgelegenheid, besteed hoofdstuk 3 GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

aandacht aan demografie en arbeidsmarkt, hoofdstuk 4 legt de focus op technologische ontwikkelingen, gevolgd door hoofdstuk 5 waarin duurzaamheidsaspecten besproken worden, tot slot eindigen we, nadat we in hoofdstuk 7 randvoorwaarden hebben benoemd, met een algemene conclusie.

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

2 Sectoren en werkgelegenheid Omdat economie een zaak van lange adem is en daarmee vraagt om de juiste beleidsafwegingen, is het van belang te weten waar de kracht en kansen liggen. Daarom kijken we naar sectoren, schaalniveaus (lokaal en regionaal) en uiteindelijk ook de gemeentelijke inzet.

2.1Sectoren 2.1.1

De basis van Oude IJsselstreek

In de beeldvorming is de Achterhoek vooral een agrarisch gebied met volop recreatiemogelijkheden in het coulisselandschap. Qua ruimtebeslag is dat beeld juist. Kijken we naar de werkgelegenheidsverdeling per sector, dan zijn de maakindustrie en de zorgsector de dominante sectoren. Dit is de basis van de werkgelegenheid in de Achterhoek, maar vormt specifiek ook het (sociaal)economische DNA van Oude IJsselstreek. Om het in een ruimtelijk perspectief te plaatsen: van de economische activiteiten is bijna 40% van de werkgelegenheid in onze gemeente gevestigd op bedrijventerreinen. In 2023 waren er negen bedrijventerreinen in Oude IJsselstreek waarop in totaal 208 hectare (de gemeente is in totaal qua oppervlakte ongeveer 12.000 hectare groot) meer dan 325 bedrijven gevestigd zijn. Op de grootste bedrijventerreinen, De Rieze in Ulft en de verschillende Hofskamp-bedrijventerreinen in Varsseveld, wordt aan respectievelijk 2.000 en 3.000 mensen werk geboden. Ook op landelijk niveau is dat erg bijzonder, zie bijgaande LISA-kaart. Oude IJsselzone (Ulft, Terborg en omstreken) Belangrijke reden voor de sterke focus op maakindustrie is de historie. De DRU in Ulft was de eerste grootschalige ijzergieterij langs de Oude IJssel wordt gezien als de bakermat voor de sector in Nederland. Op bijgaand historisch kaartbeeld zien we een sterke concentratie van gieterijen in onze streek.

Met rond de 2.000 arbeiders begin vorige eeuw, was DRU een industrieel cluster. Om dit getal in perspectief te plaatsen: de grootste werkgevers in onze gemeente hebben thans enkele honderden medewerkers in dienst. En dat terwijl het inwonertal een eeuw tijd meer dan verdubbeld is. Uit de eerste industrialisatieperiode zijn in de directe omgeving veel nieuwe bedrijven en toeleveranciers ontstaan. Atag, Pelgrim, Finis, Ulamo, Exerion en vele anderen zijn hier voorbeelden van. Dit is medeoorzaak van het zeer hoge werkgelegenheidsaandeel van de maakindustrie. GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

en

de

in

Naast de industriële component kennen Ulft en omgeving ook veel bedrijven die nauw gerelateerd zijn aan de bouwsector, maar wel steeds meer opschalen richting maakindustrie. De afgelopen periode zijn de van oudsher ambachtelijke timmerfabrieken zich aan het transformeren naar fabrieksmatige en daarmee hightech productie omgevingen. Denk bijvoorbeeld aan prefab bouw. Dit beeld zien we overigens ook op andere plekken in de gemeente, mede omdat veel kernen timmerfabrieken kennen. Tot slot zijn er in Ulft en omgeving ook relatief grote zorgorganisaties als Azora en Buurtzorg actief. De economische ontwikkeling van het centrale cluster met als hart Terborg en Silvolde lijkt hier sterk op en is hier de laatste jaren nauw mee verweven geraakt, met name vanwege de nauwe samenwerking tussen werkgevers en clustering van voorzieningen als onderwijs. Denk bij dat laatste vooral aan AT Techniekopleidingen die een regionale rol vervult als het gaat om het opleiden en bijscholen van technisch personeel, de samenwerking tussen industriële bedrijven en het innovatiecluster Civon (met startup locatie SHII erbij) op het DRU-Industriepark. Varsseveld en omstreken Met bedrijven als Lundia en Svedex lag de nadruk in Varsseveld tot enkele decennia geleden vooral op bedrijven die actief waren in de houtsector.

Daar is een omslag gekomen naar hightech en vooral maakindustrie, waardoor Varsseveld nu op regionaal niveau een industrieel cluster van belang is. Dat is niet alleen zichtbaar door de ontwikkeling van de werkgelegenheid en Hofskamp Oost I en II of op termijn Het VIP, maar ook minder zichtbaar door de onderlinge samenwerking van bedrijven die gedragen wordt door de regionale koplopers (het ecosysteem) en de goede bereikbaarheid. De vestiging van het hoofdkantoor van zorgorganisatie Sensire in combinatie met de al aanwezige zorgsector komt hier nog eens bovenop. Dit heeft vrijwel onzichtbaar gezorgd voor een forse werkgelegenheidsontwikkeling die regionaal gezien bijzonder is.

2.1.1

De sectoren van de regio Achterhoek

We kunnen dus stellen dat wij als gemeente sterk zijn op het gebied van maakindustrie en zorg. Regionaal zijn er gebieden in de Achterhoek die op basis van hun economisch profiel een aantal andere sectoren een veel sterkere uitgangspositie hebben. Denk globaal aan detailhandel en (over het algemeen) de bovenlokale culturele en sociaal-maatschappelijke voorzieningen in Doetinchem

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

en Winterswijk, toerisme in Winterswijk (1.750 tegenover 870 banen bij ons in 2022), grote evenementen en biobased in Oost Gelre, onderwijs en overheid in Doetinchem, logistiek in Montferland en de agrarische sector in Bronckhorst.4 Door ons hier bewust van te zijn, benutten en steunen we niet alleen elkaars kwaliteiten en blijft er een breed economisch profiel van de regio in stand, maar kan ook aan bedrijven een goede vestigingsplek geboden worden. Dit past bij onze Toekomstvisie.

2.2Werkgelegenheid- en werkloosheidsontwikkeling 2.2.1

Lokale werkgelegenheid en werkloosheid

Op basis van onderstaande tabel zien we dat de werkgelegenheid in Oude IJsselstreek in een aantal sectoren is gegroeid. Net als in 2016 zit de werkgelegenheidsgroei vooral in de industrie en gezondheidszorg, gevolgd door groothandel, detailhandel/autohandel en bouwnijverheid. 5 Ten opzichte van 2016 zien we een afname van de werkgelegenheid in de landbouw, detailhandel en openbaar bestuur. Waar in 2016 de werkgelegenheid in de bouwnijverheid en groothandel nog daalden, is die de afgelopen jaren juist weer gestegen.

Een ander onderdeel van de arbeidsmarkt betreft de werkloosheid, omdat daar zowel een deel van de oplossing ligt voor de vraag op de arbeidsmarkt alsook dat er voor de gemeenten financiële consequenties aan zitten. Werkloosheid is echter een breed begrip en dus is het goed om onderscheid te maken op zowel schaalniveau als vorm. We zien dat de werkloosheid op landelijk niveau al jaren gestaag daalt, zij het met enkele onderbrekingen zoals tijdens de Covidcrisis in 2020. Hoewel er verschillende oorzaken zijn, is de trend zichtbaar.6

Zie: https://www.lisa.nl/data/gratis-data-recreatie-toerisme/overzicht-lisa-data-r-t-sector-per-gemeente (geraadpleegd op 16-06-2023). 5 De groei in de sectoren groothandel en detailhandel/autohandel zijn vooral te verklaren door een beperkt aantal grote werkgevers als Kramp en VB-Airsuspension. 6 Zie: https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-arbeidsmarkt/werklozen (geraadpleegd op 21-04-2023). 4

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

2.2.2.

Positie binnen de regionale werkgelegenheidsontwikkeling

Binnen de regionale werkgelegenheidsontwikkeling neemt Oude IJsselstreek een bijzondere plaats in. Want na een dip in de periode 2013-2017 is die vanaf 2018 sterk gaan groeien. Daarmee is de werkgelegenheid in 2021 met 14% gegroeid ten opzichte van 2010 en met 11% ten opzichte van 2012.7 De gemiddelde groei van de werkgelegenheid in die periode in de COROP-regio bedroeg 4%. 8 Het aantal banen in Oude IJsselstreek is dus bovengemiddeld gestegen ten opzichte van de regio.

Om dit inzichtelijk te maken, zijn de cijfers als indexcijfer (het jaar 2010 als basisjaar) in onderstaande grafiek verbeeld. Hierbij is uitgegaan van de regio Achterhoek, dus niet de COROPregio.

7 8

Zie: https://gelderland.incijfers.nl/viewer/?report=economie (geraadpleegd op 17-03-2023). Onderwijs en arbeidsmarkt in Cijfers. Regio Achterhoek november 2022 (Arnhem 2022) 2.

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

Werkgelegenheidsontwikkeling 118 116 114 112 110 108 106 104 102 100 98 96 94 92 90

2010

2011

2012

2013

Gelderland

2014

2015

2016

Regio Achterhoek

2017

2018

2019

2020

2021

Oude IJsselstreek

Met andere woorden, de werkgelegenheid in Oude IJsselstreek is de afgelopen jaren veel sterker gegroeid dan het regionale en provinciale gemiddelde. En met die economische dynamiek en sterke werkgelegenheidsontwikkeling neemt Oude IJsselstreek een positie in die in regionaal perspectief bijzonder te noemen is.

Woon- of werkgemeente? Dit roept de vraag op in hoeverre Oude IJsselstreek dan een woon- of werkgemeente is. In 2021 bedroeg het totaal aantal banen in Oude IJsselstreek 18.880, de beroepsbevolking bedroeg in datzelfde jaar 21.150. We zijn in die zin kwantitatief gezien zelfvoorzienend als gemeente. Dat geldt eveneens voor de regio Achterhoek die in 2021 in totaal 145.620 banen kende tegenover een beroepsbevolking van 162.960 personen. 9 Tegelijkertijd heeft de regio wel te maken met een grotere uitgaande dan inkomende pendel qua woon-werkverkeer. We kunnen hieruit concluderen dat de arbeidsmarkt kwantitatief niet aansluit en dat mensen graag in onze regio wonen, maar voor hun werk ook bereid zijn om te reizen naar werklocaties buiten de regio. In sommige gevallen zal het type werk dat mensen verrichten hier ook om vragen, omdat dat werk in deze regio beperkt beschikbaar is. Dat is een wat meer kwalitatieve insteek. Denk bijvoorbeeld aan juridische werkzaamheden bij een rechtbank of doceren aan een universiteit. De trend is hier dat met name hoogopgeleiden uit het westen en midden van het land naar de centrale delen van Oost-Nederland verhuizen om er te gaan wonen.

Zij gaan in de driehoek Deventer – Arnhem – Doetinchem wonen, maar werken in een gebied dat raakt aan de A2-zone (Amsterdam – Eindhoven).10 Dat betekent dat zij in eerste instantie in principe niet van toegevoegde waarde zijn op de arbeidsmarkt in de Achterhoek. Maar tegelijkertijd nemen zij wel deel aan de maatschappij, het verenigingsleven en maken ze gebruik van voorzieningen en winkels. Bovendien kunnen ze als ambassadeurs van de regio fungeren en gaan hun kinderen wel in de regio naar school.

Onderwijs en arbeidsmarkt in Cijfers. Regio Achterhoek november 2022 (Arnhem 2022) 2. Kracht van Oost 2.0. Perspectieven voor de ruimtelijke economie van Oost-Nederland (Arnhem en Zwolle 2020) 26. 9

10

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

Werkloosheid: WW-uitkeringen Wanneer we kijken naar de werkloosheidsontwikkeling in de regio Achterhoek, dan zien we op basis van de Achterhoek Monitor dat het werkloosheidspercentage landelijk op 4% ligt, terwijl die van de Achterhoek en Oude IJsselstreek in dezelfde periode op 3% liggen. Zie hieronder voor een grafiek. 11

Zoomen we verder in op de werkloosheidsuitkeringen (WW-uitkeringen) en plaatsen we dat zowel in de tijd als in regionaal perspectief, dan zien we een positief beeld. Dat beeld werd ook al in 2017 11

Zie: https://www.achterhoekmonitor.nl/dashboard.php (geraadpleegd op 04-05-2023).

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

gesignaleerd. Daarin werd gesteld dat: “In lijn met de sterke werkgelegenheidsgroei binnen onze gemeente in het tijdvak 2015-2016, zien we een sterke afname van het aantal werkloosheidsuitkeringen. Met maar liefst 28% minder in een jaar tijd, scoren wij de sterkste afname binnen de Achterhoek. Met een werkeloosheidspercentage van 3.7% (juli 2017) zitten we nu onder het Achterhoeks gemiddelde, het Gelders gemiddelde en het landelijk gemiddelde”. WW-uitkeringen juli 2017

In de afgelopen jaren, waarin we naast de Covidcrisis ook te maken hebben gehad met een hoogconjunctuur, zien we dat het aantal WW-uitkeringen niet alleen sterk gedaald is, maar ook onder het regionale en landelijke gemiddelde ligt. Onderstaande tabel geeft dit beeld weer. 12 WW-uitkeringen maart 2023

Kortom, de economische dynamiek en de krapte op de arbeidsmarkt kunnen dus bijgedragen hebben aan de daling in het aantal WW-uitkeringen. Werkloosheid: overige uitkeringen Naast de WW-uitkeringen is werkloosheid niet alleen gerelateerd aan het aantal WW-uitkeringen. Er is namelijk een bredere groep mensen die geen onderdeel uitmaakt van het arbeidsproces. Voor hun inkomen zijn zij afhankelijk van een Wajong-, WAO-, WIA-, of WAZ-uitkering. Bij de Economische Beleidsvisie van 2017 werd al vastgesteld dat Oude IJsselstreek het op dit vlak samen met Doetinchem en Montferland slechter doet dan het regionale gemiddelde: “Het totaalbeeld is dus aanmerkelijk minder florissant dan het in eerste instantie lijkt te zijn”. Met andere woorden: de 12

Regionale Maandcijfers Arbeidsmarktinformatie Achterhoek (2023) 1.

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

economische dynamiek en vraag op de arbeidsmarkt dragen maar ten dele bij aan de vermindering van het aantal WW-uitkeringen en mogelijk dat er dus niet door een economische bril naar de overige uitkeringen gekeken moet worden. Uitkeringssituatie overig eind 2015

Uitkeringssituatie overig eind 2021

Ontwikkelingen uitkeringssituatie overig eind 2022

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

2.3Onze rol Sectoren Aan de hand van bovenstaande en het Aanvalsplan Conjuncturele Schommelingen (“Plan B”) zetten we in op het verder ondersteunen van de sterke punten (industrie/techniek en zorg) en een verbreding richting bouw, plattelandsontwikkeling en toerisme en recreatie. Daarmee denken we de economie wendbaarder te maken en tegelijkertijd bij te dragen aan de regionale economische dynamiek.13 Dit zijn immers sectoren die niet alleen andere verdienmodellen dan de zorg en industrie kennen, maar hebben ook een andere conjuncturele gevoeligheid, bieden werkgelegenheid en laten mensen van buiten de regio kennis maken met de regio. Verder kunnen ze bijdragen aan de SDG’s. Deze sectoren zijn in onze gemeente echter qua werkgelegenheid en economische impact een stuk kleiner dan de zorg en industrie. Desalniettemin zetten we binnen onze mogelijkheden wel in op het faciliteren van deze sectoren. 

Voor het buitenbied zien we op nationale schaal grote uitdagingen en dat met name de agrarische sector zich in een meer duurzame en toekomstbestendige transitie bevindt. Het primaat ligt bij het Rijk en de sectoren die er actief zijn. Als gemeente kijken we naar een, indien gewenst, additionele invulling met een soort lokale “instrumentenkoffer”. Denk hierbij aan het ondersteunen van lokale voedselketens, deelname aan het project Werken aan toekomstgerichte erven Achterhoek (WATEA) en het gemeentelijk Landschapsfonds.



Daarnaast hebben we als gemeente een rol als het gaat om bestemmingsplannen en vergunningen. Zo beperkt het bestemmingsplan soms activiteiten in het buitengebied, waardoor boeren die willen stoppen, en/of andere verdienmodellen zoeken, hier niet altijd toe in staat zijn. We zetten ons daarom de komende periode, onder andere via het uitnodigingskader wonen in het buitengebied, in voor het verbreden van de mogelijkheden. Zo zorgen we ervoor dat het buitengebied een aantrekkelijk gebied blijft met behoud en herstel van landschappelijke waarden conform de visie op landschap, natuur en groene kernen.



Dat draagt bij aan het welbevinden van de regio en haar inwoners. Bovendien stelt het ondernemers, met name agrariërs, in staat om als ondernemer in het gebied actief te blijven. Daarmee blijft er niet alleen economische dynamiek aanwezig, maar biedt het ook kansen voor toerisme, korte voedselketens, sociale verbanden en veiligheid.

In april 2020 is de Beleidsnotitie Toerisme en Recreatie 2020-2024 vastgesteld door de gemeenteraad, met daaronder een jaarlijks uitvoeringsprogramma. Deze beleidsnotitie loopt tot en met 2024 en zal dus ook op korte termijn geactualiseerd worden. Hierin geven we de grote lijnen en onze inzet weer. Denk aan de koppeling met kunst en cultuur, inzet op waterrecreatie en verblijfs- en overnachtingsmogelijkheden, het uitwerken van de toeristische kerngebieden en het aanboren van nieuwe doelgroepen als de stijl-, avontuur- en inzichtzoekers. Dit doen we vanuit de visie dat het hebben van voldoende mogelijkheden voor recreatie bijdraagt aan het realiseren van een aantrekkelijk vestigingsklimaat. De mogelijkheid tot recreëren vergroot de leefbaarheid in de gemeente en maakt onze gemeente een prettige plek om te wonen en te werken. 14 

13 14

We blijven inzetten op de ingeslagen weg van de vastgestelde Beleidsnotitie Recreatie en Toerisme met het daaraan gekoppelde uitvoeringsprogramma. Daar zijn ook de versnellingsgelden aangekoppeld.

Plan B voor Oude IJsselstreek (Gendringen 2020). Beleidsnotitie Toerisme en Recreatie 2020 – 2024 (Gendringen 2020).

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

Aanvullend gaan we op gebied van recreatie en toerisme kijken naar het verbreden van de mogelijkheden voor de recreatieve-toeristische sector. Hierbij geldt wel dat we als gemeente een duidelijke overheidsrol richting wet- en regelgeving hebben, al is die soms niet passend voor de sector. Verder kunnen we aan de hand van de Rode Loper Aanpak toeristische ondernemer faciliteren. 

Het op peil houden en verbeteren van de vitaliteit van de verblijfsrecreatie is een regionaal en lokaal aandachtspunt. Het bieden van ontwikkelruimte staat centraal. Hier zien we groeipotentieel en kansen.15



Dit zal vorm krijgen in het uitnodigingskader recreatie en toerisme.

Verdeling toeristische overnachtingen per gemeente in 2022

Werkgelegenheid en werkloosheid Hoewel de primaire verantwoordelijkheid op het vlak van werkgelegenheid ligt bij werkgevers en (potentiële) werknemers, speelt de overheid wel een rol. In ons geval is dat allereerst via onze eigen ambitie zoals geformuleerd in bijvoorbeeld de Lokale Inclusie Agenda van Oude IJsselstreek. 16 De inzet loopt met name via het sociaal domein en Stoer. Hier geldt wel dat, zoals we paragraaf 2.2 hebben laten zien, de pool inwoners vanuit de WW maar in beperkte mate een oplossing kan leveren aan de tekorten op de arbeidsmarkt. 

Een integrale aanpak van de arbeidsmarkt is nodig. In hoofdstuk 3 doen we, mede op basis van de Basisnotitie Human Capital, enkele aanbevelingen.

Vanwege dit inzicht kan het opstellen van een Sociaal Akkoord met werkgevers een manier zijn om niet alleen aandacht te vragen voor de onderkant van de arbeidsmarkt die ondanks de economische dynamiek en groeiende werkgelegenheid niet uit de uitkeringssituatie komt, maar ook de wensen en werkwijzen van zowel werkgevers als Stoer beter op elkaar af te stemmen. Hierdoor zouden mensen 15

Zie bijvoorbeeld: https://zakelijk.achterhoek.nl/storage/files/5bce42fd7d49c5c991998ca981ac64cc.pdf (geraadpleegd op 23-08-2023). 16 Lokale Inclusie Agenda. Iedereen doet mee 2022-2024 (Gendringen 2022). GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

via ondersteuning door Stoer van toegevoegde waarde kunnen zijn, niet alleen in de zin van werknemer, maar juist ook om bestaande werknemers de kans te geven door te groeien binnen het bedrijf. Op die manier kan niet alleen aan een deel van de grote vraag op de arbeidsmarkt voldaan worden, maar gaat er ook een sterk sociaal-maatschappelijk effect vanuit. Door dit met lokale partijen in te vullen, zorgt het voor nabijheid en betrokkenheid van zowel inwoners als werkgevers en is het aanvullend op wat er in de regio op dit vlak gebeurt. 

Middels een Sociaal Akkoord willen we ons samen met ondernemers in onze gemeente inzetten voor het realiseren van banen voor werknemers met een afstand tot de arbeidsmarkt.

Meer theoretisch zou de vraag kunnen zijn, mede gezien de in hoofdstuk 3 beschreven ontwikkelingen op het vlak van demografie en arbeidsmarktontwikkelingen, in hoeverre alleen werkgelegenheidsgroei nog bepalend is voor de economische ontwikkeling. Een breder perspectief, van sociaal-maatschappelijke effecten tot duurzaamheid en innovatie, lijkt op termijn veel meer van toepassing te zijn.

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

3.Demografie en arbeidsmarkt Het zijn de demografie en grote ontwikkelingen op de arbeidsmarkt die in combinatie met de economische structuur van de Achterhoek en Oude IJsselstreek in grote mate bepalend zijn voor de economische ontwikkeling. Om daar vanuit de gemeente de goede beleidsafwegingen te maken, vraagt het om een beeld van de arbeidsmarkt te hebben. Eerder hebben we als gemeente al de Basisnotitie Human Capital opgesteld. Daarin hebben we zowel sectoren als doelgroepen op de arbeidsmarkt geanalyseerd.17 We borduren hierop voort en vullen dat aan met regionale beelden en rapporten. We beginnen de insteek van dat beeld van de arbeidsmarkt met de demografie en zullen daarna kijken naar ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Dit is voor een groot deel (boven)regionaal ingestoken, omdat het onderwijs en de arbeidsmarkt veel meer regionaal dan lokaal zijn. Voor demografie geldt een nog hoger abstractieniveau, waarbij vergrijzing de rode draad vormt en van groot belang is.

3.1.

Demografie

In lijn met de demografische ontwikkelingen in Europa, vergrijst en ontgroent de Nederlandse bevolking namelijk in een behoorlijk tempo, zie hieronder de plot van het CBS. 18 Dat heeft effect op het aanbod op de arbeidsmarkt. Vooral nu de pensioengolf op gang komt en alle sectoren raakt (van agenten, rechters en technici tot leraren, ambtenaren en OV-personeel). Deze situatie is sinds de Tweede Wereldoorlog niet voorgekomen en zal de komende jaren aanhouden. 19 Dat betekent dat de arbeidsmarkt integraal opgepakt wordt en dat verschillende doelgroepen mogelijk verschillende manieren van aanpak vragen.

Zo zijn er bij de groep oudere werknemers twee grote vraagstukken: duurzame inzetbaarheid (met name bij beroepen met een fysieke vraag) en technologische ontwikkelingen die steeds meer om Basisnotitie Human Capital (Gendringen 2019). Zie: https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/bevolkingspiramide (geraadpleegd op 17-042023). 19 Zie: https://www.uu.nl/in-de-media/overal-personeelstekort-wat-kunnen-we-doen (geraadpleegd op 03-052023). 17 18

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

andere vaardigheden vragen. Het leven lang ontwikkelen is voor deze groep van toepassing en biedt ook kansen.20 Met name voor de zorg speelt demografie een grote rol: binnen tien jaar gaat 28% van al het zorgpersoneel in de Achterhoek met pensioen, maar neemt het aantal ouderen met zorg toe en het aantal mantelzorgers en werkenden af.21 Dit past bij 3.3 en 3.5.

Bij de jongere generaties staat duurzame ontwikkeling niet centraal, maar zien we juist andere vragen. Het gaat dan onder andere om een andere kijk op persoonlijke ontwikkeling en maatschappelijke betrokkenheid.22

3.2.

Krapte op de arbeidsmarkt

De vergrijzing en ontgroening zijn medeoorzaak van de krapte op de arbeidsmarkt. En daar waar er, los van conjuncturele schommelingen, in het verleden vaak meer aanbod van dan vraag naar werknemers was, is dat vanwege de demografie aan het omdraaien. Er zijn nu meer banen dan werknemers en dat geeft de werknemer een veel sterkere positie op de arbeidsmarkt. 23 Dat uit zich voor een deel in stakingen. De krapte gaat allereerst om de verhouding tussen het aantal openstaande vacatures en werkzoekenden. Landelijk waren er eind 2021 meer vacatures dan werklozen. Zo waren er voor elke 100 werklozen 123 openstaande vacatures. 24 Dat is kwantitatief. Kwalitatief gezien is er ook sprake van krapte. Mede hierom zien we dat, waar zowel de gemeentelijke inspanningen als die van andere regionale bestuurlijke gremia zich vooral richten op WW-uitkeringen, de arbeidsmarkt een veel complexer vraagstuk is waar ook andere opgaven en partijen een rol spelen. Uit onderzoek dat het UWV in 2022 onder 4.500 werkgevers uitvoerde, bleek

Zie bijvoorbeeld: https://www.ser.nl/nl/thema/scholing-ontwikkeling/leven-lang-ontwikkelen (geraadpleegd op 01-10-2019). 21 Zie: https://wgvzorgenwelzijn.nl/uploads/admin/WGV_factsheet-_REGIO_ACHTERHOEK_1-2022_3.pdf (geraadpleegd op 27-03-2023). 22 Zie bijvoorbeeld: https://www.cognizant.com/en_us/insights/documents/the-purpose-gap-codex7086.pdf (geraadpleegd op 19-04-2023) en https://www.rctgelderland.nl/achterhoekse-ondernemers-verenigd-aan-deslag-met-innovatie/ (geraadpleegd op 19-04-2023). 23 Zie: https://www.bnr.nl/nieuws/arbeidsmarkt/10505246/vergrijzing-hoofdoorzaak-krapte-op-de-arbeidsmarkt (geraadpleegd op 01-06-2023). 24 Zie: https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-arbeidsmarkt/spanning-op-de-arbeidsmarkt (geraadpleegd op 17-03-2023). 20

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

dat 58% van de vacatures moeilijk vervulbaar was.25 Onderstaande tabel van het UWV laat een nader beeld zien.26

Regionaal geldt deze spanning ook, al laten specifieke sectoren die voor de Achterhoek van belang zijn een forsere spanning dan landelijk zien. Hieronder enkele overzichten van het UWV.

Vergelijken we de krapte op de arbeidsmarkt uit de Economische Beleidsvisie van 2017 met de huidige situatie (cijfers van het UWV uit het derde kwartaal van 2022), dan valt op dat de krapte niet alleen in heel Nederland is toegenomen maar zeker ook in de Achterhoek. Voor de ICT beroepen geldt voor de Achterhoek zelfs de maximale krapte of spanning op de arbeidsmarkt, zie de grafiek hierboven.

Zie: https://www.werk.nl/imagesdxa/ervaringen-van-werkgevers-met-werven-en-behoud-van-personeeldef_tcm95-445070.pdf (geraadpleegd op 17-03-2023). 26 Regionale Maandcijfers Arbeidsmarktinformatie Achterhoek (2023) 5. 25

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

2016

2022

De krapte op de Nederlandse arbeidsmarkt, die door het UWV in 2022 als “extreem” en “historisch” werd betiteld, kent verschillende oorzaken en ontwikkelingen. Denk hierbij aan de economische effecten van de Covidcrisis, de vergrijzing, (de Nederlandse cultuur van) deeltijdwerk en de mismatch op de arbeidsmarkt. Dat betekent dat de krapte enerzijds een incidenteel moment is, maar anderzijds ook onderhevig is aan langjarige en complexe ontwikkelingen waarbij verschillende actoren een rol spelen.

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

3.3.

Tekorten in de zorg

De zorgsector behoeft aandacht, omdat met name voor die sector op bijna alle niveaus personeelstekorten dreigen en die nemen in de toekomst alleen maar toe. De instroom aan studenten is nu al op alle niveaus veel lager dan gevraagd wordt, en wordt in de toekomst, ondanks de instroom van zijinstromers die al jarenlang stabiel is, alleen maar precairder vanwege de ontgroening. Zie hieronder de inschatting die de zorgsector voor Oost-Nederland heeft gemaakt. 27

Naast de instroom, waar vaak sterk de nadruk op ligt, moet er ook gekeken worden naar de uitstroom.28 Dit wordt, samen met de rol van werkgever die de zorgsector heeft, in het rapport van de Commissie Werken in de Zorg als belangrijk aandachtspunt genoemd om de te (verwachte) personeelstekorten in de zorg aan te pakken. De Commissie, op verzoek van de Tweede Kamer ingesteld, heeft zelfs een advies voor de zorgsector geschreven met betrekking tot modern werkgeverschap.29 De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) komt met soortgelijke adviezen met daarbij aanvullend aandacht voor technologie en buitenlandse arbeidskrachten voor de zorg.30 Dit sluit aan bij regionale beelden, waar het zorgpersoneel uitdaging in de werkzaamheden, loopbaanmogelijkheden en aansturing door de organisatie als belangrijkste redenen voor uitstroom noemt.31 Hier ligt heel duidelijk een rol voor de zorg als werkgever. Op MBO-niveau moet gekeken worden naar de juiste niveaus (doorstroom) en studies, op HBO-niveau moet er van buiten de regio aanwas komen.

WGV – Factsheet Arbeidsmarkt in beeld 2022 (2023) 5. Zie bijvoorbeeld: https://nos.nl/artikel/2487513-steeds-meer-uitstroom-in-de-zorg-toch-toename-personeel (geraadpleegd op 23-08-2023). 29 Rapportage Commissie Werken in de Zorg 2019 (Den Haag 2019). Zie ook: ‘Jarenlang zocht commissieTerpstra een oplossing voor het personeelstekort in de zorg. Nu zegt ze: hef ons maar op’, in: De Volkskrant, 2708-2021 30 Kiezen voor houdbare zorg. Mensen, middelen en maatschappelijk draagvlak (Den Haag 2021). 31 WGV – Factsheet Arbeidsmarkt in beeld 2022 (2023) 4. 27

28

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

Wat verder kijkend, zouden deze tekorten in de zorg voelbaar kunnen worden in Doetinchem (ziekenhuis en zorgorganisaties), Oude IJsselstreek en Oost Gelre (zorgorganisaties) en Winterswijk (ziekenhuis). Want in deze gemeenten ligt de werkgelegenheid in de zorg op een hoog en gelijkwaardig niveau, mede omdat in die gemeenten de grote zorgorganisaties gevestigd zijn. Zie hieronder een grafiek die dat beeld laat zien.32

3.4.

Internationale werknemers

Een deel van de tekorten op de arbeidsmarkt zal en wordt nu al opgelost door het aantrekken van werknemers van buiten Nederland. Na de bouw, logistiek, industrie en agrarische sector, trekt nu ook de zorg dergelijk personeel aan. Dit heeft voor een groot deel te maken met zowel kwalitatieve als kwantitatieve tekorten op de arbeidsmarkt. Daarnaast zien we dat de locaties waar gewerkt wordt, denk aan industriële bedrijven en met name zorglocaties, zich voor een behoorlijk deel moeilijk naar de werknemers van buiten de regio toe laten verplaatsen. Toch is dat voor industriële bedrijven niet uit te sluiten en zien we al dat specifieke activiteiten zich verplaatsen. Dat is, zoals in de vorige Economische Beleidsvisie al genoemd, een alarm dat af moet gaan, omdat het dan over activiteiten gaat die van toegevoegde waarde voor de regio zijn. Denk hier aan activiteiten op het gebied van technologie en digitalisering. Tegelijkertijd merken we dat de komst van internationale werknemers een fenomeen is dat zich al lange tijd voortzet. Zo kwamen rond 1950 de eerste internationale werknemers uit Zuid-Europa richting Nederland om bij te dragen aan de grote wederopbouwopgave die Nederland kende als gevolg van de Tweede Wereldoorlog, voor Oude IJsselstreek begon dat in de jaren ‘60.

In de jaren ’60 en ’70 waren het vooral de internationale werknemers uit Turkije en Marokko die in Nederland kwamen werken.33 Voor Oude IJsselstreek ging het vooral om werknemers uit Spanje en Turkije die door specifieke bedrijven aangetrokken werden en zich naast het werk via zowel eigen culturele en maatschappelijke organisaties alsook het bestaande verenigingsleven konden vestigen.34 Tegenwoordig zien we steeds meer internationale 32

Zie: https://www.achterhoekmonitor.nl/dashboard.php (geraadpleegd op 31-05-2023). Zie: https://historiek.net/gastarbeiders-nederland-betekenis-marokko-turkije/135726/ (geraadpleegd op 24-052023). 34 ‘Spaans verleden van Ulft komt tot leven in boek’, in: De Gelderlander, 28-09-2011. 33

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

werknemers uit Oost-Europa, al komen ze ook van verder weg. Denk aan kenniswerkers uit Brazilië of Zuid-Afrika.

3.5.

Onze rol

Demografie De veranderende demografie zorgt voor een toenemende schaarste op de arbeidsmarkt en draait de positie van werknemers ten opzichte van werkgevers om. Werkgevers krijgen daardoor steeds meer invloed. Het zal zorgen voor een nog sterkere concurrentie om werknemers tussen werkgevers. Goede arbeidsvoorwaarden voldoen dan niet meer. Dit is een zaak voor werkgevers, al is de vraag of Achterhoekse MKB’ers de kennis en kunde hebben om dit op te pakken. Bovendien zal deze concurrentie ook gaan spelen tussen regio’s, omdat randvoorwaarden en brede welvaart van invloed kunnen zijn. 

Als gemeente zetten we ons daarom in op randvoorwaarden als mobiliteit en woningbouw, om zo verdere ontgroening tegen te gaan en talent van buiten aan te trekken.

Tekorten in de zorg Het aanpakken van de tekorten in de zorg is in eerste instantie vooral een rol voor de zorgorganisaties zelf en niet van de gemeente of een andere overheid. Als gemeente is er, naast de rol van opdrachtgever bij de aanbestedingen waarbij we bijvoorbeeld al nauw samenwerken met Sensire en Azora middels Samen Sterker Thuis, een faciliterende rol weggelegd. We hebben als gemeente reeds een groot netwerk op gebouwd met ondernemers uit diverse sectoren. Zo hebben de toeristisch recreatieve ondernemers zich verenigd middels de STROIJ en spreken we met de vijf winkeliersverenigingen via de OPFOIJ. Ook de industriële kringen zijn met de Varsseveldse Industriële Vereniging (VIV) en Industrie Belang Oude IJssel (IBOIJ) goed vertegenwoordigd. Regelmatig contact met de belangrijkste zorgpartners ontbreekt echter nog. Gezien de forse maatschappelijke uitdagingen waar deze sector de komende jaren mee te maken krijgt zou het voor beide partijen van toegevoegde waarde kunnen zijn om met elkaar in gesprek te komen. 

We zetten ons in om één tot twee keer per jaar met de grootste zorgaanbieders in gesprek te gaan.



Tegelijkertijd ondersteunen we initiatieven zoals de Technologie & Zorg Academie Achterhoek (TZA), die de zorgsector helpen met innoveren en het implementeren van technologie. Aangezien TZA verbonden is aan het Civon, ondersteunen we hiermee ook de ontwikkeling van het Civon.

Tot slot is de nieuwbouw van het Slingeland Ziekenhuis, die vlak bij onze gemeente gerealiseerd wordt, voor zowel inwoners als zorgprofessionals van belang. Het is

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

namelijk niet alleen een belangrijke zorgvoorziening in de gehele zorgpiramide, maar ook een grote werkgever.35

Internationale werknemers We zien dat werkgevers door de tekorten op de regionale en zelfs landelijke arbeidsmarkt kijken naar werknemers van buiten Nederland.36 Waar dat in het verleden de grotere industriële bedrijven waren, zien we dat dit inmiddels gemeengoed geworden is bij heel veel industriële bedrijven. Bovendien weten we dat de grotere zorgorganisaties in de Achterhoek op een nu nog relatief kleine schaal goed opgeleide verpleegkundigen uit het buitenland, met name uit Spanje en Portugal, aantrekken. 37 Het in goede banen leiden van internationale werknemers en hun huisvesting is een nieuwe belangrijke opgave voor de gemeente. 

Voor de huisvesting trekken we samen in de regio op. Daarbij kijken we niet alleen naar de wensen van werkgevers, maar ook naar wet- en regelgeving die zowel landelijk (Commissie Roemer) alsook regionaal en lokaal gestalte krijgt. Hierbij trekken we samen op met werkgevers, huisvesters, buurgemeenten en Duitse partners.

Meer beschouwend zouden we, wanneer we terugkijken op de historische ontwikkelingen rondom internationale werknemers, zien we dat we tot op heden vaak pas reageerden op deze ontwikkelingen op het moment dat deze plaats hadden gevonden en er bijvoorbeeld een tekort aan woonruimte ontstond. Tegelijkertijd kunnen we op basis van deze historische trend ook concluderen dat internationale werknemers hoogst waarschijnlijk mede door goede facilitering bij de integratie bij zullen dragen aan de economische dynamiek van Nederland en van Oude IJsselstreek. 

We willen ons, al dan niet in regionaal verband, daarom de komende jaren inzetten voor het opstellen van een structurele aanpak rondom internationale werknemers. Hierbij ligt de nadruk op integratie waarbij meedoen in bijvoorbeeld sport- en muziekverenigingen van belang is en het leren van de Nederlandse taal.

35

Zie: https://www.sensire.nl/over-sensire/nieuws/sensire-en-klimmendaal-intensiveren-de-samenwerkin/ (geraadpleegd op 23-08-2023). 36 Zie bijvoorbeeld: https://www.consultancy.nl/nieuws/38373/hoe-agrarisch-familiebedrijf-kramp-uitgroeide-totkoploper-in-het-digitale-tijdperk (geraadpleegd op 17-04-2023) en https://www.jaw-s.nl/opdrachtgevers/international/ (geraadpleegd op 17-04-2023). 37 Zie: https://www.gld.nl/nieuws/7654751/portugezen-aan-de-slag-in-gelderse-zorg-ik-hou-van-avontuur (geraadpleegd op 11-05-2023). GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

4.Onderwijs Naast demografie en ontwikkelingen op de arbeidsmarkt speelt ook het onderwijs een belangrijke rol. Vooral omdat het een middel is om vraag en aanbod op de arbeidsmarkt bij elkaar te brengen en inwoners en werknemers studie en ontwikkeling kan bijbrengen.

als MBO-economie

4.1. De Achterhoek

Demografie (de kwantiteit) van de aanbodkant van de arbeidsmarkt zegt veel, maar het opleidingsniveau (de kwaliteit) ook. In die zin is de Achterhoek in de basis te kwalificeren als een MBO-economie, want 41,2% van de huidige werknemers heeft een MBO-kwalificatie en dat is vaak ook het niveau waarop banen aangeboden worden. Kijkend naar het totaal van de instroom van studenten in het MBO en vraag naar afgestudeerde MBO-studenten, dan is dat voor de regio behoorlijk in evenwicht. Het MBO kent echter verschillende niveaus en regionaal is al geconstateerd dat de vraag naar MBO op de arbeidsmarkt zich steeds meer toespitst op MBO-4. En dus lijkt het erop dat er van MBO-2 en -3, waar relatief veel studenten met MBO-3 instromen op de Achterhoekse arbeidsmarkt, een betere doorstroom moet komen naar MBO-4.

GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK

4.2.

Geen startkwalificatie

Naast het MBO kent de Achterhoek ongeveer 49.000 werkenden die geen startkwalificatie hebben dan wel waarvan niet bekend is welke opleiding ze hebben genoten. Aangenomen kan worden, dat het gros hiervan geen startkwalificatie heeft. Voor deze groep is er werk beschikbaar, nu en in de toekomst. Zie hiervoor onderstaande tabel. Zoals in de Basisnotie Human Capital al aangegeven, zijn het deze twee opleidingsniveaus die in de regio de meeste aandacht krijgen. De meeste prioriteit heeft desalniettemin het aantrekken van jong en hoogopgeleid talent.38

4.3.

Ontwikkeling naar HBO-economie

De Achterhoek ontwikkelt zich namelijk steeds meer naar een HBO-arbeidsmarkt. Een dergelijke constatering is ook al in de Kracht van Oost 2.0 gedaan, waarbij gerefereerd werd aan de snelle robotisering en digitalisering in de techniek / industrie terwijl de thuiszorg steeds complexere zorg levert. Deze sectoren vragen daardoor om hoger opgeleid personeel. Dit roept, zeker gezien de afwezigheid van hoger onderwijsinstellingen in de regio, de vanuit de Achterhoek maar matige bereikbaarheid van hoger onderwijsinstellingen buiten de regio en ontgroening, de vraag op in hoeverre de Achterhoek in staat is hierop in te spelen. Het lijkt erop dat de Achterhoek, eigenlijk net zoals Twente, wat dat betreft moet concurreren met regio’s als Amsterdam en Utrecht. 39 Lukt het niet om hier voldoende op in te spelen, dan lopen de twee belangrijkste economische sectoren voor de Achterhoek vast.

In het verlengde hiervan zegt reisafstand niet alles, maar wel iets. De gemiddelde huidige werknemer in de Achterhoek woont op 8,3 kilometer van zijn / haar werk af. Landelijk ligt dat gemiddeld op 22,5 kilometer. Een groot verschil. Met een sterk vergrijzende regionale arbeidsmarkt is de vraag waar de werknemer van de toekomst vandaan komt. Een belangrijk deel zal in principe niet uit de nabije omgeving, dus 8,3 kilometer van het werk af, komen. Ze zullen of van verder weg moeten komen of in de regio moeten komen wonen. Zeker gezien de toenemende vraag naar HBOgeschoolden. Deze opgave vraagt om regionale afstemming bij de inzet van instrumenten, de rolverdeling bij deze opgave en een open houding van zowel de werknemer van buiten als de regio.

38

A vison for the European industry until 2030. Final report of the Industry 2030 high level industrial roundtable (Brussel 2019) 11 en De kracht van Oost-Nederland. Een economisch-geografische analyse (Nijmegen 2017) 1819. 39 Kracht van Oost 2.0. Perspectieven voor de ruimtelijke economie van Oost-Nederland (Arnhem en Zwolle 2020) 17-20. GEMEENTE OUDE IJSSELSTREEK