Contourenschets RPA-definitief-gecomprimeerd 1.pdf

NUNU NU

79

/

136

CONTOURENSCHETS

Werkend Landschap + Neder|land|schap DE ACHTERHOEKSE ECONOMIE

-VESTIGINGSKLIMAAT EN WERKLANDSCHAPPEN

De Achterhoek is een economisch krachtige, innovatieve regio met een bovengemiddeld groeiende arbeidsproductiviteit (25.800 bedrijven in 2022). De Achterhoek is sterk in lokaal gebonden familiebedrijven. De 3 grootste economische clusters zijn de maakindustrie, health/medisch en het agrocomplex, maar ook toerisme & recreatie, onderwijs & zorg. Onze economie is een van de motoren voor onze leefomgeving, maar de economie staat onder druk. De mkb-bedrijven, vaak gevestigd in kleine kernen, groeien hard, duurzaam en innovatief. De keerzijde is een steeds groter tekort aan woningen en gebrek aan goede bereikbaarheid voor deze bedrijven, wat het aantrekken van personeel naast vergrijzing en ontgroening een groot probleem maakt. De Achterhoek kent een negatieve pendelbalans van meer dan 12.000 werknemers: meer mensen uit de Achterhoek werken buiten de regio dan van buiten de regio in de Achterhoek werken. Om (mondiale) ontwikkelingen bij te blijven, zijn nieuwe businessmodellen en nieuw werkgeverschap bij onze bedrijven en organisaties nodig. Lange termijn-focus en investeringen op innovatie van leidende Achterhoekse (familie)bedrijven en kleinere mkb-bedrijven zijn niet vanzelfsprekend. Overnames door strategische kopers vormen een risico voor de binding (belangrijk voor onze brede welvaart) tussen bedrijfsleven en lokale gemeenschappen.

Wel geeft onze open innovatiesysteem-benadering een troef in handen om door samen te werken onze innovatiekracht op allerlei terreinen te versterken.

Naast het tekort aan arbeidskrachten is een gunstig vestigingsklimaat een vereiste voor verdere economische en ontwikkeling. De ruimtelijke kant daarvan gaat over een goede bereikbaarheid, passend woningaanbod, maar ook over sterke fysieke netwerken en ruimte voor bedrijven op de juiste plekken (werklandschappen). Daarbij gaat het natuurlijk systeem van water, bodem en lucht een grotere rol spelen, evenals klimaatadaptatie, en de bereikbaarheid van deze bedrijven (vervoersarmoede).

-DE ACHTERHOEKSE ARBEIDSMARKT

RPA

-ECONOMIE VAN DE TOEKOMST

Een belangrijke vraag is wat de economie van de toekomst kan zijn? Nog te vaak gaan we door met wat al is en dat behouden en versterken, maar is dat altijd de juiste keuze? De vraag van de economie van de toekomst is groter dan de Achterhoek. Het gaat over de positie van Nederland en van Europa in de mondiale geopolitieke ontwikkelingen. De vraag is dus hoe verandert de wereld en welke plek willen we daarin en hoe zetten we onze grond daarvoor goed in? Naar verwachting gaat Europa op lange termijn een kleinere rol vervullen en een minder strategische positie innemen, alleen al door de mondiale demografische ontwikkelingen. De eerste tekenen daarvan zijn al merkbaar. Ook de verschuiving naar andere grondstoffen die door de verdergaande digitalisering en verduurzaming nodig zijn, zal het nodige veranderen. Hierdoor is het circulair worden van onze economie niet alleen een duurzaamheidsopgave, maar is urgent voor de economische positie op de lange termijn. Dit alles heeft ruimtelijke consequenties.

De Achterhoek komt - mede door de vergrijzing en ontgroening - jaarlijks 1900 arbeidskrachten tekort, een veel groter tekort dan in de omliggende regio’s (in 2022 zijn er 133.890 banen). Vooral in ICT, techniek, zorg en onderwijs. Het onbenut arbeidspotentieel in de Achterhoek is ruim 9% van de bevolking (16.000 personen) tussen 15 en 75 jaar. We kennen overigens een lage werkloosheid van 3%. Door de snelle vergrijzing en ontgroening in de regio wordt in de periode 2020 tot 2050 een afname van de potentiële beroepsbevolking verwacht van bijna 47.000 personen, een afname van ruim 15%.

NUNU NU

➡ De Achterhoek in verbinding met andere ruimtelijk-economische clusters.

81

/

136

VERSCHUIVING IN VESTIGINGSVOORWAARDE

In vroeger tijden (geel) bepaalde (zoals hiervoor aangegeven) de gegevenheden van het landschap de vestiging van inwoners, bedrijvigheid en industrie. De infrastructuur ontsloot die plekken vervolgens. Nu is infrastructuur zelf een vestigingsvoorwaarde geworden, zowel voor wonen als werken. Dat is vanuit bereikbaarheid en kostenefficiëntie een logische ontwikkeling. Tegelijkertijd kan het in sommige gevallen druk op het bodem-watersysteem opleveren of de ruimtelijke kwaliteit ter plaatse verslechteren. Hoe we daar goed mee omgaan en strategische keuzes in maken is een belangrijke vraag voor het RPA.

NU

CONTOURENSCHETS

Werkend Landschap + Neder|land|schap

RPA

Contour

STRAKS

Wonen met maatschappelijke meerwaarde

DILEMMA’S

• •

DENKRICHTING

• •

•

We voegen woningen toe om te voldoen aan de groeiende vraag van Achterhoekers en de groeiende landelijke vraag naar woningen. De Achterhoek ligt hoog en droog ten opzichte van de rest van Nederland en is hierdoor erg geschikt om woningen toe te voegen. Dit doen we passend bij de Achterhoekse identiteit; we versterken bestaande sociale en fysieke netwerken. Zowel versterking van stedelijk gebied als landelijk gebied zijn hierin van belang. Bij de keuze voor de plek van nieuwe woningbouw wegen we zowel economische aspecten (infra, energie, voorzieningen) als natuurlijke aspecten (water, lucht, klimaat) mee. Doetinchem en Winterswijk hebben met hun faciliteiten een centrum stedelijke regiofunctie. Doetinchem en

•

•

•

Winterswijk hebben wel een sterk verschillende identiteit, dus vervullen ook een verschillende rol in de regio. Omliggende steden zoals Enschede en Zutphen vervullen voor een deel ook een centrumrol voor de Achterhoek. Woningen toevoegen is bouwen aan een totale leefomgeving. Een woning is niet alleen een huis, het is een nieuw onderdeel van een gemeenschap en moet daar ook aan bijdragen. Denk dus ook aan een aantrekkelijke, groene omgeving, goede infrastructuur, sociale cohesie en bereikbare voorzieningen. Door woningen toe te voegen wordt de Achterhoek aantrekkelijker voor (nieuwe) werknemers, kunnen voorzieningen behouden blijven en behoudt het leveren van goede zorg een kritieke massa.

•

Hoe behouden we de Achterhoekse identiteit en sociale structuur bij het op grote schaal toevoegen van nieuwe woningen en verwelkomen van nieuwe inwoners van buiten de Achterhoek? Hoe kunnen we ervoor zorgen dat de voorzieningen in onze regio sterk en bereikbaar blijven? Wat betekent dit voor onze woningbouwkeuzes? De Achterhoekse bevolking vergrijst sneller dan gemiddeld in Nederland. Hoe zorgen we voor een goede oude dag voor onze inwoners en blijven we tegelijk aantrekkelijk voor nieuwe jonge aanwas? We willen in de meeste gevallen voorkomen dat steden en dorpen aan elkaar groeien. Al kan het soms wel de makkelijkste weg zijn, maar we staan er ook voor dat er in de Achterhoek brede groene zones en hoogwaardige landschappen overblijven. Waar ligt de juiste balans?

KANSEN

• • • • •

85

/

136

De Achterhoek is een ‘sterk merk’, mensen weten de Achterhoek steeds beter te vinden en weten waar de Achterhoek voor staat. De Achterhoek is goed bereikbaar en wordt nog beter bereikbaar door het doortrekken van de A15 en aanleg van de RegioExpres. De Achterhoek ligt in de nabijheid van sterker verstedelijkte gebieden (Arnhem/Nijmegen, Stedendriehoeken Twente). De werkgevers staan te springen om versterking. De groene zones tussen dorpen en steden bieden kansen om van dorpsranden kwalitatieve overloopgebieden te maken die ook kunnen helpen bij water- en klimaatuitdagingen.

CONTOURENSCHETS

Werkend Landschap + Neder|land|schap

RPA

STRAKS

Contour

We investeren in de economie van de toekomst.

ONDERZOEKSVRAGEN

• •

DILEMMA’S

•

DENKRICHTING

• •

De economische waarde die we in de Achterhoek toevoegen, willen we zoveel mogelijk voor de streek behouden. We werken een visie uit voor de (ruimtelijke) economie van de toekomst. Voor het RPA zijn bepalende factoren: omvang van het ruimtebeslag, de druk op de fysieke netwerken (vervoers- en energie infrastructuur) en de draagkracht van het natuurlijk systeem.

•

• •

Wat zijn de ruimtelijke consequenties van het open innovatiesysteem en is daar nog iets voor nodig? Zijn er ruimtelijke consequenties van de inzet op digitalisering waar we op de lange termijn rekening mee moeten houden?

•

We kiezen de meest gunstige plekken voor bedrijventerreinen en werklandschappen vanuit het natuurlijk systeem gecombineerd met infrastructuur. De schaarse, dure en goede gronden die worden ingezet als werklocaties dragen bij aan de Achterhoekse economie van de toekomst. Het circulair maken van onze economie is economisch veel urgenter dan vanuit de duurzaamheidsgedachte.

Werklocaties zijn overal te vinden en in toenemende mate niet aan de streek gebonden. Dat trekt soms een wissel op de regio en kan de samenhang tussen werk en welzijn onder druk zetten. Tegelijkertijd is de innovatie. doekracht, de maakindustrie maar ook de kenniseconomie in volle ontwikkeling en richtinggevend voor een vitale Achterhoekse economie. Doen we de juisten dingen om bij te dragen aan de economische positie van de Achterhoek, Nederland en Europa?

KANSEN

• • • •

87

/

136

Sterke sociale en zakelijke netwerken De enorme doe- en innovatiekracht, maar ook het open innovatiesysteem waarin samenwerking centraal staat. Sterke sociale en zakelijke netwerken binnen de Achterhoek, maar ook met andere economische clusters in Nederland en daarbuiten. We zetten in op een economie die naast economische ontwikkeling, het welzijn van mensen en de draagkracht van het natuurlijk systeem centraal stelt (brede welvaart).

CONTOURENSCHETS

Werkend Landschap + Neder|land|schap FYSIEKE NETWERKEN

De fysieke netwerken zijn: 1. Energienetwerk 2. Drinkwatervoorziening 3. Vervoersnetwerk Deze netwerken zijn door de tijd heen opgebouwd en aangelegd en vormen daarmee een fundament voor het ruimtelijk perspectief voor de toekomst. Ons beseffend dat keuzes die we nu maken over decennia later nog merkbaar zijn, is het belangrijk om onze regionale ambities en uitdagingen te vertalen naar de netwerken van de toekomst. De uitdaging voor de netwerken zijn als volgt: 1.

2.

3.

Energienetwerk: staat voor grote uitdagingen. Van fossiele naar duurzame energie en de keuze van een passend energiesysteem en de ruimtelijke impact daarvan. En waar zetten we de energie voor in in de toekomst en heeft dat gevolgen voor de ruimtelijke inrichting met andere functies? Wat betekent klimaatadaptatie voor de geplande uitbreidingen? Drinkwatervoorziening: hoe zorgen we dat er voldoende schoon drinkwater beschikbaar is voor onze regionale ambities en welke rol heeft de Achterhoek daarbij? Vervoersnetwerk: naast focus op vervoerssysteem, meer focus op gebruikersperspectief van bereikbaarheid (vanuit brede welvaart), meer afstemmen op de plekken waar we toekomstig willen bouwen.

andere netwerken buiten de Achterhoek, zelfs buiten de provincie (Flevoland en Utrecht). De beperking daarvan is dat de meest belaste koppeltransformatoren doorwerken naar de andere transformatoren. Het ontkoppelen hiervan is een eerste prioriteit. Liander heeft voor nu de ruimteclaims richting 2050 in beeld gebracht. Liander is op haar beurt afhankelijk van het Target Grid (TG) van Tennet.

RPA

De energietransitie richt zich vaak op energie uit zon en wind om elektriciteit op te wekken. Hier zitten haken en ogen aan: grote ruimteclaims, niet altijd beschikbaar, opslagruimte en een probleem op het net. Met de RES 1.0 is daar een eerste invulling aan gegeven. Andere bronnen van energie zijn warmte, groen gas of waterstof. Naast dat keuzes voor een energiesysteem op landelijk niveau (misschien zelfs Europees) nodig zijn, is de potentie in beeld gebracht van duurzamer gas zoals groen gas en waterstof. Voor industrieën die ‘hard-toelektrify’ zijn, kan dit een alternatief bieden. De vraag die hieraan vooraf gaat: welke economie willen we zijn? En hoe zetten we de beschikbare energie en-infrastructuur in?

De uitbreiding van de infrastructuur en doorwerking naar regio’s is (voor zover wij weten) nog niet voor handen. Liander gaat grofweg uit van een verdubbeling van trafo stations van 1.000 naar 2.000 in de regio. Daarnaast uitbreiding van middenspanningstations en paar honderd km middenspanningskabel. Dit is een onderzoeksvraag voor het vervolg (waarbij bijvoorbeeld ook de klimaatadaptatie en wateropgave wordt verbonden). In de ruimteclaim tot 2050 zijn geen voorafgaande keuzes gemaakt wat we willen in de regio.

-ENERGIENETWERK

Ook in de Achterhoek wordt gewerkt aan de energietransitie. Daaronder verstaan we zowel de opwek van duurzame energie als ook de benodigde energieinfrastructuur. De energietransitie stuit op de grenzen van het energiesysteem. Op dit moment is netcongestie een belangrijk onderwerp wat betekent dat het elektriciteitsnetwerk met kabels, leidingen, onderstations en hoogspanningsmasten onvoldoende capaciteit hebben om het aanbod aan stroom te verwerken. Het elektriciteitsnetwerk van de Achterhoek is sterk verbonden met

De TG (Target Grid) op hoofdlijnen toont dat de focus op de Achterhoek ligt op het verzwaren van het bestaande netwerk. Grootschalige uitbreiding is elders gepland. Bron: Tennet. Bron: Liander, elektriciteitsnetwerk (en wat nodig is als we doorgaan zoals we nu doen)

89

/

136

CONTOURENSCHETS

Werkend Landschap + Neder|land|schap

RPA

-DRINKWATERVOORZIENINGEN

Drinkwater is essentieel voor de toekomst, voor aansluitingen van woningen en bedrijven. In 2023 is in de Achterhoek 33 miljoen m3 water gebruikt, waarvan ruim 21 miljoen m3 in de Achterhoek wordt gewonnen. Dit betekent dat 37% van buiten de Achterhoek komt. De vraag naar drinkwater is de laatste jaren gestegen en de klimaatverandering en daarmee gepaard gaande droogte is naar de toekomst toe een belangrijk aandachtspunt. Op de linkerkaart zijn de huidige drinkwaterwinningen in de Achterhoek te zien (de Achterhoek is hier geografisch groter dan de 8 gemeenten). Naar de toekomst is de drinkwaterinfrastructuur niet toekomstbestendig, door te veel flexibiliteit, te veel maatwerk en niet goed ingepast in een robuust water en ruimtesysteem. Daartoe heeft Vitens een visualisatie van de drinkwaterinfrastructuur in de toekomst opgesteld. Hierop staat de Achterhoek ingetekend als ‘ontlasten’ met een ASVgebied (Aanvullende Strategische Voorraden) in de buurt met een strategisch hart Boven-IJssel.

Eerste zicht op de streefstructuur voor de toekomstige drinkwatervoorziening. ASV-gebied tussen Zeddam en Ulft niet weergegeven op deze kaart. Bron: Vitens

De 11 waterwingebieden in de Achterhoek. Bron: Vitens

91

/

136

CONTOURENSCHETS

Werkend Landschap + Neder|land|schap

RPA

STRAKS

Contour

Onze fysieke netwerken ondersteunen de regionale ambities. •

•

Nieuwe vormen van energie en de aansluitingen daarop zijn een belangrijke vestigingsvoorwaarde in de toekomst. Energie is een schaars goed, dat vraagt om zorgvuldige keuzes. Het energienetwerk wordt samen met de drinkwatervoorziening meer en meer sturend op het landgebruik en bepalend voor de vestiging van woningen en bedrijven. Ambitie vanuit ruimtelijke ordening en de realiteit vanuit netbeheer en drinkwatervoorziening vragen om goede afstemming. Lokale, zelfvoorzienende en flexibele energiesystemen zijn zeer kansrijk voor de Achterhoek.

• • •

•

•

Vanuit een duidelijke strategie op wonen, werken en industrie wordt gekeken naar de vraag naar energie en water om tot een ruimtelijk samenhangende aanpak te komen voor een sterke regionale economie die gedragen wordt door de fysieke mogelijkheden van de regio. Zowel energie, water als infrastructuur in brede zin zijn daar mede sturend in. Voldoende laadstations voor duurzame energie en het ontwikkelen van nieuwe initiatieven voor emissievrij vervoer.

•

•

•

/

Niet alles kan overal. Fysieke netwerken zullen in de toekomst ook een belemmering worden. Hoe gaan we daar mee om? Welke functies krijgen voorrang en wat gaan we minder toestaan? Wie bepaalt dat? Met het benoemen van de regionale ambities laten we tegelijkertijd ook zien dat niet overal in de Achterhoek dezelfde fysieke netwerken worden ondersteunt. Er kunnen plekken ontstaan waar drinkwater, energie en afvalwater door de bewoners zelf worden opgewekt en afgevoerd. Hoe gaan we daar mee om? Vanuit het Rijk wordt er door de nieuwe coalitie anders nagedacht over de invulling van de energietransitie (o.a. kernenergie). Het is nog niet duidelijk welke kant dat op gaat.

KANSEN

•

93

Wat kunnen we als regio verwachten van het netbeheer, welke scenario’s zijn denkbaar en wat betekent dat voor onze eigen energievoorziening? Wat kunnen we als regio verwachten van het drinkwaterbedrijf, welke scenario’s zijn denkbaar en wat betekent dat voor onze eigen drinkwatervoorziening? Hoe organiseren we lokale kracht rond sterke netwerken van duurzame energie?

DILEMMA’S

•

DENKRICHTING

•

ONDERZOEKSVRAGEN

136

Als Achterhoek hebben we een relatief overzichtelijke vraag naar fysieke netwerken. We kunnen met een uitgedachte methodiek een voorbeeldregio voor de rest van Nederland zijn. Naoberschap en de goede en sterke sociale netwerken bieden kansen om op een coöperatieve manier aan het energiesysteem van de toekomst te bouwen

Werkend Landschap + Neder|land|schap

CONTOURENSCHETS

RPA

-VERVOERSNETWERK

De ambitie is om een goed bereikbare regio te zijn die zich richt op duurzame en slimme mobiliteitsoplossingen voor alle vervoersmodaliteiten, en het op een innovatieve wijze verbinden en integreren hiervan. Een duurzaam, betrouwbaar en toegankelijk vervoer voor iedereen is daarbij uitgangspunt. We kennen daarin een gelaagdheid: een goed doorstromend hoofdinfrastructuurnetwerk en een verbindend fijnmazig bereikbaarheidsnetwerk. Deze netwerken moeten goed op elkaar aangesloten zijn onder andere door de ontwikkeling van hubs (past in 20 minutenregio gedachte). Op bijgevoegde kaart is het hoofdwegennet en het openbaar vervoer ingetekend. Kansen liggen in het investeren in een fijnmazig en goed doorstromend wegennet voor schoon autoverkeer (elektrisch). De ruggengraat van deze ontwikkeling is de ontwikkeling van een snelle en duurzame N18/A18, waarop auto, bus en fiets volop de ruimte krijgen. Een toekomstbestendige regio vraagt om het investeren in een hoogwaardig en slim openbaar vervoer (trein, bus en vraaggestuurd vervoer) als raster over de regio. De ruggengraat van deze ontwikkeling is de realisatie van de geplande hoogfrequente en snelle RegioExpres. Het hoofdnetwerk van slimme wegen en hoogfrequente multimodale mobiliteitsknooppunten bieden snelle en veilige verbindingen voor zowel auto, fiets als openbaar vervoer.

Bron: ‘Bouwsteen voor een RPA’ Ruimtevolk/8RHK ambassadeurs, december 2022

95

/

136

Werkend Landschap + Neder|land|schap

CONTOURENSCHETS

RPA

PARKWAYS IN DE ACHTERHOEK?

Infrastructuur is een technische voorziening om plekken te bereiken en te bewegen van A naar B. Maar we doen de Achterhoek tekort als we het zo eenzijdig benaderen. Want infrastructuur kan ook een kwaliteit op zichzelf zijn! Denk als referentie aan de prachtige Parkways zoals ze in de 19de eeuw door Frederick Law Olmsted and Calvert Vaux werden ontworpen en gerealiseerd in Amerika. Maar ook in de Achterhoek zijn ze er in de basis: zoals bijvoorbeeld de N314 waar die tussen Baak en Zutphen langs de IJssel scheert. Het mooie is dat er in de Achterhoek nog wat te kiezen valt. Er is ruimte in de regio, de Achterhoek zit nog niet volledig op slot met snelwegen, sporen en bundels van energie-infrastructuur. Door fysieke netwerken met de grootste zorgvuldigheid naar de toekomst te brengen, kunnen nieuwe kwaliteiten worden ontwikkeld.

t de opmerkingen: kstpassages als “Bij de Achterhoek als luksregio past geen al te grote autodoinantie” vinden we niet realistisch en ustreren de regionale lobby om de N18 ekomstbestendig in te richten.

STRAKS

97

/

136

CONTOURENSCHETS

Werkend Landschap + Neder|land|schap

RPA

STRAKS

Contour

Mobiliteit: als Achterhoek kunnen we nog kiezen! DENKRICHTING

•

• • •

Een goede bereikbaarheid is een belangrijke randvoorwaarde om een leefbare en economisch vitale regio voor onze inwoners, werknemers, studenten en toeristen te zijn en dat op termijn ook te blijven. We zetten in op netwerken die gemeenschappen versterken De regionale mobiliteitsontwikkelopgave is gericht op duurzaam, betrouwbaar en toegankelijk vervoer voor iedereen Een goed doorstromend hoofdwegennet. Met de keuze voor een regionale doorstroomweg wordt bovenregionaal verkeer ontmoedigd om de N18 te gebruiken als doorgangsroute.

• • • • •

ONDERZOEKSVRAGEN

• • • •

Hoe voorkomen we dat de Achterhoek een doorvoerregio tussen de Randstad en Duitsland wordt als we er zelf wel snel in en uit willen kunnen? Hoe kunnen we meer/betere maatregelen nemen en versterken die bijdragen aan een afname van de autoafhankelijkheid in de Achterhoek en een toename van duurzamere (gezondere) vervoerswijzen (die minder ruimte innemen)? Is een 20 minuten-regio een concept voor de Achterhoek om verder uit te werken? Keuzes zijn dan nodig: op welke schaal, met welk vervoermiddel en welke voorzieningen passen daarin? Wat is de omvang van vervoersarmoede in de Achterhoek vanuit bereikbaarheidsindicatoren zoals door PBL ontwikkeld. Hoe ziet dat er voor verschillende doelgroepen in de Achterhoek uit en heeft dit consequenties voor de toekomstige woonplekken?

DILEMMA’S

Versnellen van OV-connecties en opheffen van de belemmeringen voor reizigers tussen Nederland en Duitsland Schoon en fijnmazig vervoer. De (e-)fiets als aantrekkelijk en duurzaam vervoersmiddel: ook over iets langere afstanden. Voldoende laadstations voor duurzame mobiliteit en het ontwikkelen van nieuwe initiatieven voor emissieloos vervoer. Verbinden van vervoersmogelijkheden. Het Achterhoekse Mobility as a Service concept (MaaS) fungeert als een soort marktplaats voor vervoer waarin reizigers zelf de optimale vervoeroplossing kiezen, plannen en betalen.

• •

In hoeverre willen we (nieuwe) vervoersbedrijven met een groot ruimtebeslag ruimte bieden in de Achterhoek? En dan gaat het niet over de lokale/regionale gebonden Achterhoekse vervoersbedrijven. Netcongestie en de beschikbaarheid van stroom op het juiste tijdstip is een probleem bij de overgang naar meer duurzame mobiliteit.

KANSEN

•

•

99

/

136

Als één van de weinige regio’s in Nederland kan de Achterhoek nog kiezen in haar mobiliteitssysteem. De regio zit niet volledig “op slot” met wegen, snelwegen en spoorlijnen. Een toekomstbestendig mobiliteitssysteem kan een unieke vestigingsvoorwaarde zijn en worden. Dat is een kans om niet lichtvoetig mee om te gaan. Publieke mobiliteit: kunnen we verschillende manieren van openbaar vervoer slim aan elkaar verbinden waardoor een flexibel OV-systeem gaat ontstaan? Dit is al gestart en ook bedoeld om de verder toenemende vervoersarmoede te verminderen.

HOOFDCONTOUR 4

Vitale landbouw in een werkend landschap.

INTRODUCTIE

Vitale landbouw in een werkend landschap. TOEN De afhankelijkheid van het natuurlijke landschap zorgde ervoor dat de landbouw in de Achterhoek volledig wateren bodemvolgend was. Landbouw en natuur trokken daarom voorheen noodgedwongen op in halfnatuurlijke processen. Grondgebonden, gemengde landbouwbedrijven zorgden daarbij voor het kenmerkende, agrarische landschap waar de Achterhoek tot op de dag van vandaag om wordt gewaardeerd. Het was tevens een landschap dat haar beperkingen kende in het optimaliseren van de productie. Het zou de aanzet zijn voor de grootschalige, naoorlogse veranderingen in de landbouw.

NU Het grootste gedeelte van de Achterhoek is met hard werken, techniek en kunstmatige ingrepen omgezet in hoogproductief, agrarisch areaal. Dat heeft voorspoed en welvaart gebracht. Tot nu, want het landgebruik en de beteugeling van natuurlijke processen trekt een wissel op ons welzijn. In het landelijk gebied is een enorme teruggang van insecten, vlinders, diersoorten en plantensoorten te zien. Waar het landbouwsysteem zich na de Tweede Wereldoorlog specialiseerde bleef de natuur als restproduct in reservaten achter. Tegelijkertijd ontbreekt ook voor de landbouw al jaren perspectief voor een andere richting.

STRAKS Vruchtbare bodems en 800 mm jaarlijkse regenval zijn meer dan voldoende om in te zetten op hoogwaardige, Achterhoekse landbouw. Maar dat kan niet meer op elke plek. De crux van het probleem zit in het droog houden van de laagste delen van de Achterhoek. Dat zet het hele watersysteem onder druk. Op de hoge delen is droogte juist een groeiend probleem. We streven daarom naar een landbouw die weer meer gebonden is aan de bodem en het watersysteem. Waarin lage gronden ook weer echt nat kunnen zijn en waar 10% groenblauwe dooradering voor natuur zonder harde grenzen zorgt.

103

/

136

Werkend Landschap + Neder|land|schap

CONTOURENSCHETS

RPA

BODEM EN WATERGEBRUIK BEPALEN HET AGRARISCHE LANDSCHAP

Tot ver in de negentiende eeuw was het Achterhoekse bodem- en watersysteem sterk sturend voor het landgebruik. Op de vruchtbare en hoge gronden op de flanken van de dekzandvlakte, van het plateau, van stuwwallen en in de nabijheid van rivieren en beken vond akkerbouw plaats. In de lage delen van de beekdalen bestond het landgebruik uit hooi en weideland. De ontoegankelijke (natte) heides en woeste gronden boden ruimte voor grazende schapen of werden in veel gevallen pas later ontgonnen toen zwaardere machines, diepe ontwatering en kunstmest beschikbaar kwamen.

Graslanden Hooilanden Akkers Heide Rivieren Gemeentegrenzen

TOEN

Anders

105

/

136

Werkend Landschap + Neder|land|schap

CONTOURENSCHETS

RPA

-VAN HALFNATUURLIJKE CULTUURLANDSCHAPPEN NAAR NATUUR IN RESERVATEN

Rijke bronnen, slingerende beekdalen, droge bossen en uitgestrekte natte laagtes vormden een rijke basis voor de vele Achterhoekse planten- en diersoorten. Landbouw en natuur trokken voorheen noodgedwongen op in halfnatuurlijke processen. Grondgebonden, gemengde landbouwbedrijven zorgden daarbij voor het kenmerkende coulisselandschap waar de Achterhoek tot op de dag van vandaag om wordt gewaardeerd. Maar waar het landbouwsysteem zich na de Tweede Wereldoorlog specialiseerde bleef de natuur als restproduct in reservaten achter. Vandaag de dag is de natuur bedwongen. Het grootste gedeelte van het land is met hard werken, techniek en kunstmatige ingrepen naar onze hand gezet en omgezet in hoogproductief agrarisch areaal. Dat heeft de Achterhoek voorspoed en welvaart gebracht. Tot nu, want het landgebruik en de beteugeling van natuurlijke processen trekt een wissel op ons collectieve welzijn. In het landelijk gebied is een enorme teruggang van insecten, vlinders, diersoorten en plantensoorten te zien. De natuur die we nog hebben, is met name te vinden in (inter)nationaal begrensde natuurgebieden. Natuurgebieden, die op hun beurt zo krap begrenst zijn dat ze nauwelijks weerstand kunnen bieden aan de toenemende druk van externe invloeden.

Een opvallend gegeven in is het feit dat onze oosterburen hun natuur anders begrenzen dan wij: het toont de ambivalente relatie tussen mens en natuur.

Historische heide Historische bossen Esdekken Historische landschapsstructuren Water Gemeentegrenzen

TOEN

107

/

136

Werkend Landschap + Neder|land|schap

CONTOURENSCHETS

RPA

⬇ Het grondgebruik is vandaag de dag overal min of meer gelijk. -TECHNOLOGISCH, GROOTSCHALIG LANDBOUWCOMPLEX MET MONOTOON LANDGEBRUIK

Door technische maatregelen is het mogelijk geworden om elk gewas praktisch overal te telen. Aardappels in de uiterwaarden en beekdalen en raaigras op de stuwwal vormen geen uitzondering meer. Grootschalige akkerbouw en melkveehouderij zijn dominant geworden in het landgebruik. Het droog houden van de laagste delen van de Achterhoek zet het hele watersysteem onder druk en op de hoge delen is droogte juist een groeiend probleem. Op de landgebruikskaart is geen onderscheid meer te zien tussen verschillende landschapstypen. Dat zie je ook in het veld, het landschap is veranderd en deelgebieden in de Achterhoek beginnen steeds meer op elkaar te lijken. Op een aantal plekken in de Achterhoek bevinden zich concentraties van intensieve veehouderij. Het gesprek over de richting die het met de landbouw op moet is de afgelopen jaren steeds emotioneler geworden. Perspectief ontbreekt voor veel ondernemers en duidelijke keuzes op gebiedsniveau blijven uit.

Graslanden Akkers Bossen Rivieren Bebouwde kommen

NU

109

/

136

Werkend Landschap + Neder|land|schap

CONTOURENSCHETS

RPA -DE LANDBOUW VERANDERT, DE NATUUR VERANDERT MEE

Het veranderen van de landbouw geeft de natuur weer de mogelijkheid om uit haar reservaten te komen. Niet als zelfstandige eenheid, maar door weer samen op te trekken. Dat kan bijvoorbeeld door op een andere manier over onze laagste en natste gronden na te denken en daar ruimte te creëren voor natuurlijke processen. Maar ook door weer op vervlechting in het oude, uitgeklede Achterhoekse coulissenlandschap in te zetten met een nieuwe groenblauwe dooradering. Een dooradering die niet alleen bijdraagt aan onze natuurbehoefte, maar ook onderdeel is van het verdienmodel van de boer. Dat betekent wel dat we ook over nieuwe vormen van groenblauwe dooradering na moeten gaan denken. We hoeven niet terug naar het landschap van Ot en Sien, maar kunnen vooruitdenken over de Achterhoekse natuur van de toekomst. -NATUUR HEEFT HAAR EIGEN WAARDE EN PROCESSEN

De natuur krijgt daar mee haar eigen waarde terug. Met natuurlijke processen die bij de Achterhoekse schaal passen, aansluiten bij het Achterhoekse bekensysteem en rekening houden met het Achterhoekse verdienmodel. Natuur is daarmee niet meer opgesloten in begrensde percelen, maar komt in allerlei nieuwe vormen terug in de Achterhoek. De ene keer bijdragend aan de drinkwaterbeschikbaarheid, de andere als bestuiver voor de landbouw, weer een andere keer als onderdeel van het produceren van gewassen voor biobased bouwen en soms ook als natuur op zichzelf.

Natura 2000 NNN Kernen Rivieren Bebouwde kommen

NU

111

/

136

CONTOURENSCHETS

RPA

De land b o u w st a at vo o r b e l a n g r i j ke g rote ont wik ke linge n (t ra n si t i e s) a l s g evo l g va n klimaat ve ra nd e ring , ve ra n d e re n d e m a r kt e n wet en re ge lgev ing ro n d o m m i l i e u k wa l i te i t e n duur za a m he id . De land b o u w he eft , a l s vo o r wa a rd e vo o r d i e transit ie s , b e la ng b i j m e e r j a r i g e ze ke r h e i d en een stev ige b a s is wa a r h et g a at o m water b e s c hik b a a rhe i d , re g e l g evi n g e n f i n a n ci e r in g. Voor e e n d u u rz a m e e n to e ko m st b e ste n d i g e landbo u w is het va n b e l a n g d at d e s e cto r, e n bedrijve n b inne n d e s e cto r zi ch ku n n e n a a n pa s s en aan het ve ra nd e re nd e k l i m a at , d at ze e e n g o e d verdie nm o d e l ku nne n h a nte re n m et e e n g ezo n d e bedrijfsvo e ring. B ovend ie n ve rla ngt d e m a at s ch a ppi j va n d e s e ctor om dat te d o e n o p e e n m a n i e r d i e b i j d ra a g t a a n d e omgevings kwa lite it . Dat wi l ze g g e n : h e r ke n b a re en bel e ef b a re c u lt u u r l a n d s ch a ppe n , s ch o o n water, levend e b o d e m e n ste r ke b i o d vi e r si te i t . H et b od em en wate rsyste e m is e e n b e l a n g r i j ke b a si s vo o r d e landbo u w e n d e la nd s ch a psk wa l i te i t .

B elang rijkste o p gave n e n d e n k r i cht i n g e n d i e we meegeve n vo o r het R PA zi j n : - B enu tte n va n het re g e nwate r d at va l t i n d e Achte rho e k vo o r la n d b o u w, n at u u r e n d r i n k wate - B enu tte n va n v ru c ht b a re b o d e m s vo o r d e landbo u w - Verste rke n va n d e g ro e n b l a u we d o o ra d e r i n g , ver bind e n e n ve rste r ke n va n n at u u r e n biodive rs ite it

ONZE 800MM JAARLIJKSE REGENVAL GEBRUIKEN WE ZELF

Aan het eind van de negentiende en in de loop van de twintigste eeuw, is het watersysteem stap voor stap naar de hand van de mens gezet. Ook de broeken, moaten, marsen en velden werden ontgonnen en het water werd teruggedrongen in rechtgetrokken sloten en beeklopen. Het watersysteem werd ondergeschikt gemaakt aan het landgebruik. De meandering is verdwenen uit beeklopen en er zijn nauwelijks nog natuurlijke drempels in het landschap aanwezig. Dit

STRAKS

technocratisch ingerichte watersysteem telt een slordige 1200 stuwen en andere kunstwerken om met veel moeite nog wat water vast te houden. De natuurlijke balans tussen kwel en infiltratie is ernstig verstoort. Als we vandaag de stuwen openzetten, stroomt de hele Achterhoek binnen twee dagen leeg.

-OPGAVE IN BEELD; 100MM IS EEN NO-REGRET OPLOSSING:

De kwaliteit van het water staat ook onder druk. Zo schoon als het water opwelt in de bronnen op de Baumberge, zo vervuild is het al voordat het onze landsgrens bereikt. Hier doen we in de Achterhoek helaas nog een schepje bovenop. Zeker in combinatie met de toegenomen droogte is de uitspoeling van ongewenste nutriënten in het water een serieuze uitdaging. In de huidige situatie bepalen de laagstgelegen 6 tot 10% van de Achterhoek de norm voor de gehele Achterhoek. Dat zorgt er voor dat wateroverschotten op lokaal niveau tot problemen leiden en in elk geval te snel worden afgevoerd. Daarnaast zorgt dit er voor dat droogte een groeiend probleem wordt. Dat wordt nog eens versterkt door de drinkwaterwinning in het gebied.

het watersysteem moet omgaan met de huidige 10% droogste jaren en waarmee we inspelen op het gemiddelde neerslagtekort van de toekomst. De groter wordende extremen lossen we hier nog niet volledig mee op. https://www.hnsland.nl/projecten/ aanpak-droogte-achterhoek/

⬆ Data en diagrammen over droogte-aanpak (H+N+S Landschapsarchitecten)

113

/

136

Werkend Landschap + Neder|land|schap

CONTOURENSCHETS

RPA

-LANDBOUW WEER GEBONDEN AAN ONDERGROND EN WATERSYSTEEM

Een grondgebonden landbouwsysteem waar bodem, water, gewassen, dieren, mest, voedsel, bedrijven en mensen zich op een logische manier tot elkaar verhouden. Wij zien een Achterhoek voor ons waar de landbouw een sleutelrol vervult in het beheer van een natuur- en landschapsinclusief productielandschap met ruimte voor mens, plant en dier. De in de basis vruchtbare bodems van de Achterhoek kunnen over een aantal jaar rekenen op 900 mm regen per jaar. Een intensief te gebruiken halfnatuurlijk cultuurlandschap ligt dan ook binnen handbereik. Daarbij streven we naar goede en voldoende productie, een hoog maatschappelijk rendement en een nieuw economisch contract tussen bedrijven en regio.

Graslanden Akkers Akkers en bosbouw voor biobased bouwmaterialen Heide Bossen Hooilanden Bebouwde kommen Gemeentegrenzen

STRAKS

STRAKS

115

/

136

CONTOURENSCHETS

Werkend Landschap + Neder|land|schap

-BIOBASED ACHTERHOEK

In de Achterhoek ontwikkelen we een zelfstandige circulaire en natuurinclusieve biobased (land) bouweconomie. Zo kunnen we overstappen naar minder CO2-intensieve grondstoffen en kan CO2 langjarig worden vastgelegd. Een belangrijke stap is om de boeren en bouwers in het peloton aan te haken. Tegelijk werken we aan een duurzame inpassing die economisch, ecologisch en ruimtelijk waarde toevoegt aan de regio. Voor een aantal locaties brengen we in beeld hoe teeltsystemen kunnen bijdragen aan gebiedskenmerken

en specifieke opgaven zoals natuurherstel, aanpak droogte en verbetering biodiversiteit en waterkwaliteit. Voor de regionale economie brengen we in kaart welke kansen de grondstoffentransitie naar een biobased (land) bouwecosysteem biedt om nieuwe bedrijvigheid te creëren; we jagen investeringen daartoe aan. Het biobased (land)bouw ecosysteem draagt bij aan de regionale economie door nieuwe bedrijvigheid en werkgelegenheid. Alle ontwikkelingen hebben tot regionale afspraken geleid voor het aandeel biobased bouw in onder andere de Woondeal en andere bouwprojecten.

RPA

-TOEKOMSTIGE LANDBOUW EN DUURZAME VOEDSELSYSTEMEN

Grote regionale projecten zoals Kunstmest Vrije Achterhoek en agro-innovatiecentrum De Marke zijn volop actief, tegelijkertijd zijn voor de grote maatschappelijke opgaven en recente ontwikkelingen rondom stikstof, derogatie en de Kaderrichtlijn Water (KRW) zijn nieuwe experimenten en innovatieprojecten nodig. Gebruikmakend van de ervaringen die zijn opgedaan als experimenteerregio voor de landbouw ontwikkelen we deze door naar handelingsperspectieven voor agrarische ondernemers. De kennis en ervaring wordt toegespitst op de concrete praktijk in de Achterhoek, die zich kenmerkt door kleinschalig landschap met zandgronden die sterk afhankelijk zijn van regenwater. De ondernemers weten wat werkt en met de (boeren) netwerken ontwikkelen en delen we innovaties en oplossingen van ‘onderop’. We richten ons niet alleen op innovatie, maar juist op brede toepassing om de transitie in de landbouw te kunnen maken. Opgedane inzichten worden ingezet voor op de praktijk afgestemd beleid en instrumentarium. Zo wordt bijgedragen aan de gebiedsgerichte

aanpak van de provincie. Een voorbeeld van zo’n ontwikkeling is doelsturing waarmee eerste experimenten met het Markemodel zijn gedaan. Nieuwe onderdelen zoals aanpak droogte worden ingebracht, om uitwerking van die maatregelen te vertalen naar bedrijfsplannen. Voor nieuwe kennisvragen en ondersteuning van beleidsontwikkeling komen er nieuwe projecten, zo mogelijk in samenwerking met andere regio’s. De uitdaging is om de regionale ketenaanpak op te schalen, met aandacht voor de economische, ecologische en ruimtelijke duurzaamheid. Meer agrarische ondernemers zijn aangesloten op de (boeren)netwerken, experimenten en praktijkproeven. Voor de lange termijn zijn er concrete handelingsperspectieven voor agrarische ondernemers om de omslag te maken naar een duurzame bedrijfsvoering met goed verdienmodel; en concrete oplossingen voor (provinciale) overheden voor de integrale gebiedsgerichte aanpak stikstof, klimaat, water, bodem, natuur en biodiversiteit. Voor de structurele borging is de aanpak verschoven naar een opgavegerichte benadering. Experimenten en praktijkproeven worden samen met het verbonden netwerk van kennispartners en andere stakeholders in het gebied ingericht. Deze manier van werken heeft vertrouwen en draagvlak opgeleverd en is van belang voor de toekomstbestendigheid.

STRAKS

117

/

136

CONTOURENSCHETS

Werkend Landschap + Neder|land|schap

RPA

Contour

STRAKS STRAKS

800 mm regenval benutten we voor onze eigen landbouw

STRAKS ONDERZOEKSVRAGEN

• • • •

• • •

DENKRICHTING

•

•

•

Benutten van potenties als 800 mm regenval, vruchtbare gronden, de vele ondernemende boeren, goed georganiseerde samenwerkingen en innovatienetwerken en een sterke plek in internationale ketens. We streven naar een landbouw die weer meer gebonden is aan de bodem en het watersysteem. Onze grondgebonden landbouw vormt op innovatie en duurzaamheid een voorbeeld voor andere regio’s en landen. Samen met de producenten bepalen we wat we in de regio kunnen telen om te werken aan een logische samenhang van bodem, water, mest en teelt.

• • • • •

Hoe brengen we onze landbouw in balans met het beschikbare regenwater, vitale bodems en versterken we de groenblauwe dooradering? Er is al veel beschikbaar onderzoek over “de landbouw van de toekomst”. Welk model omarmen we als Achterhoek? Welke kansen biedt biobased bouwen om werk te maken van de opgaven waar de landbouw voor staat? Mest is en blijft nodig voor een gezonde bodem. Nu kunnen reductiedoelen op dierlijke mest resulteren in toegenomen kunstmestgebruik. Hoe zorgen we voor een logische balans tussen het juiste type mest, de juiste teelt en de kracht en positionering van aanwezige bedrijven? Wat is een logische verhouding tussen dierlijke en plantaardige eiwitten in het menselijk dieet en wat betekent dat voor de teelt in de Achterhoek? Wat is de optimale schaal voor afzet? Met oog voor aarde, gezonde bedrijven en een sterke regio? Wat is het juiste sturingsmechanisme, en sturing op welke schaal, om transitiedoelen te halen?

DILEMMA’S

Landschappelijke kwaliteit als een type teelt waar een goede vergoeding tegenover mag staan. Sturen op kwaliteit boven kwantiteit op alle facetten. Jonge heide- en broekontginningen kunnen mogelijk een plek bieden voor intensievere vormen van landbouw en energie-opwek. We benutten de kracht van onze ondernemers. We zetten innovatie en experiment in om te werken aan duurzame productiesystemen en geven samen vorm aan onze landbouw van de toekomst. De realiteit van het boerenbedrijf als speler op de wereldmarkt en de contouren van een grotere Achterhoekse ambitie vragen om het zorgvuldig overbruggen van de ruimte daartussen.

•

•

De relatief beperkte schaal van landschap, landbouw, wonen en mobiliteit in combinatie met de zelforganiserende kracht, geeft de Achterhoek een goede uitgangspositie om werk te maken van transities. Maar toch loopt bijvoorbeeld de biodiversiteit terug en staan andere kwaliteiten onder druk. Hoe benutten we de sterktes, maar borgen we ook bestaande en voorkomen we verdere verslechtering? Sturen op privaat ondernemerschap is lastig en wellicht onwenselijk

KANSEN

• •

119

/

136

Sterke bedrijven en gemeenschappen bieden een positief uitgangspunt voor een te kiezen koers. Er is veelal nog een logische samenhang tussen stad/dorp en het omringende landschap

CONTOURENSCHETS

Werkend Landschap + Neder|land|schap

RPA

Contour

STRAKS STRAKS STRAKS

10% groenblauwe dooradering voor natuur zonder harde grenzen. DENKRICHTING

• • • •

•

10% groen-blauwe dooradering, met speciale aandacht voor stedelijke uitloopgebieden en versterking van het coulissenlandschap. Natuur en biodiversiteit als onderdeel van onze landschappelijke inrichting. Streven naar versterken basiskwaliteit natuur [en/of landschap] in het landelijk gebied. We commiteren ons aan het aanvalsplan landschapselementen: een initiatief van het Deltaplan biodiversiteitsherstel om de kwaliteit van het Nederlandse landschap te verbeteren en de biodiversiteit te herstellen. Onze groenblauwe dooradering bestaat uit gebiedseigen landschapselementen die goed

•

• •

ONDERZOEKSVRAGEN

• • • • • • •

Hoe verhoudt de bijdrage van natuur en landschap zich tot de economische functie van landgebruik aan de brede welvaart van inwoners? Richten we ons op het versterken van bestaande natuur- en landschapskwaliteiten, het uitbreiden van natuur, of beide? Tot hoe ver rijken deze ambities tot in het verstedelijkt gebied? Hoe geven we landschapselementen een plek in de agrarische bedrijfsvoering (bijv. houtwal 2.0, agrarisch natuurbeheer) Waar in de Achterhoek is versterking van de groenblauwe dooradering nodig? 10% is kwantitatief, hoe zorgen we voor hogere kwaliteit en behoud van bestaande landschapselementen? Kan de groenblauwe dooradering bijdragen aan het ontlasten van de recreatieve druk op (kwetsbare) natuurgebieden? Zo ja, wat is daar dan (extra) voor nodig?

DILEMMA’S

•

beheerd worden, aangevuld met productieve soorten waar dat kan. In de Achterhoek gaat het bijvoorbeeld om: houtwallen, bomen, heggen, hagen, poelen, ecologisch beheerde bermen, slootkanten en beekoevers. Deze elementen dragen ook bij aan een aantrekkelijke en gezonde leefomgeving, herkenbaar Achterhoeks cultuurlandschap, en het tegengaan van, en omgaan met klimaatverandering. Landschapselementen kunnen ook een rol spelen in de agrarische bedrijfsvoering (circulaire materialen, agroforestry, streekproducten, diverser en gezonder veevoer en voederhagen). We werken aan de kwantiteit én kwaliteit van onze landschapselementen. We streven naar een grote diversiteit aan landschappen.

• •

De ambities voor natuur gaan buiten de grenzen van de natuurbestemming. Het vraagt om een integrale blik op de ruimte en de positie van grondeigendom. Landschapselementen nemen agrarische productieruimte in, meer ruimtebeslag door landschapselementen vraagt om verdere extensivering of verandering op het agrarische bedrijf. We hebben de bodem bereikt ten anzien van de te handhaven landschapsstructuren. Er is in de loop der jaren heel veel verloren gegaan. Ten aanzien van de versterking/herstel van het landschap moet er een grote slag gemaakt worden. Landschapsstructuren herstel moet dus een speerpunt worden. Dit vergt ruimte en geld, hoe wordt dit bekostigt?

KANSEN

•

121

/

136

Een deel van de inwoners en grondeigenaren wil zelf al met deze doelstellingen aan de slag. Door hiervoor ruimte en handvatten te bieden kunnen doelen ook “bottom up” gerealiseerd worden.

CONTOURENSCHETS

RPA

Bijlage 1. Achtergrond bij het Ruimtelijk Perspectief Achterhoek 2.1

OOGST UIT VOORLOPERS RPA

Het Ruimtelijk Perspectief Achterhoek heeft haar oorsprong toen in mei 2021 afspraken zijn gemaakt met het Rijk, provincie en waterschap als eerste uitwerking van de Novi (Nationale Omgevingsvisie) in de Omgevingsagenda-Oost. De belangrijkste afspraak daarin was om opgaven te verbinden en integraal te bekijken, zowel van het landelijk gebied, de stad-land relatie als de meer stedelijk-economische functies (vastgelegd in een Addendum voor de Achterhoek, deze is ook naar de Tweede Kamer gestuurd). Begin 2022 is een aantal ruimtelijke ontwerpateliers georganiseerd en is het idee ontstaan om deel te nemen aan de Eo Wijersprijsvraag met als thema ‘Waar willen wij wonen?’. -OOGST UIT RUIMTELIJKE ONTWERPATELIERS IN 2022

Begin 2022 is een start gemaakt met de eerste ontwerpateliers voor de Achterhoek om uitwerking te geven aan de afspraken in het Addendum. Bureau Wing heeft een eerste raamwerk neergezet met een ruimtelijke visie op Achterhoek. Er is begonnen met wonen, werken en infrastructuur, gekoppeld aan het landschap. De winst van deze eerste vingeroefening (het document heeft geen status) in het samenbrengen

van opgaven in de ruimte is het onderscheid naar schaalniveau. Op meerdere schaalniveaus is er werk te doen en is er een passend antwoord nodig. Er wordt onderscheid gemaakt tussen het bovenregionale, het regionale en het lokale schaalniveau. En door deze schaalniveaus zijn 3 pijlers geïntroduceerd: A Levende landschappen B Nabij en verbonden C Sterke gemeenschappen

aansluiting op het bovenregionale niveau (provincie, Rijk, waterschap). Op basis van de 3 pijlers die Wing introduceerde is bureau Ruimtevolk verdergegaan met de uitwerking daarvan. Daartoe is in het najaar van 2022 een bestuurlijk ontwerpatelier georganiseerd. In deze verkenning zijn 5+1 Achterhoekse ontwikkelprincipes gedestilleerd: 1.

Deze pijlers sluiten aan bij de lagenbenadering met een ondergrond, bestaande netwerken en vervolgens het landgebruik, hier vertaald naar sterke gemeenschappen. Er is een eerste samenhangende opsomming gemaakt van de kenmerken en opgaven in de Achterhoek. Deze zijn inmiddels doorontwikkeld en hebben een plek in het RPA. Illustratief is het volgende afbeelding van Wing. Wing benadrukt de troeven van de Achterhoek voor de aanpak: sterke sociale kracht en innovatievermogen en voegt daar nadrukkelijk landschappelijke kwaliteit aan toe. Het RPA werkt een perspectief op regionaal schaalniveau uit en om succesvol te zijn is verbinding met de andere schaalniveaus nodig. Zoals eerder geschetst hebben we stappen voorwaarts gezet in de

2. 3.

4. 5.

+1

Landschap, bodem en water zijn sturend in ruimtelijke ontwikkeling Stimuleren meervoudig ruimtegebruik Concentreer nieuwe woningen, banen en voorzieningen in en rondom de kernen, steden en mobiliteitshubs Multimodale regio De inrichting van onze leefomgeving draagt bij aan de gezondste regio Afwentelen voorkomen

Deze ontwikkelprincipes hebben geen status gekregen. Wel is in maart 2023 in de Stuurgroep Ruimtelijk Perspectief Achterhoek een aantal uitgangspunten ‘vastgesteld’ die als basis dienden voor de verdere uitwerking van het RPA.

Deze uitgangspunten zijn: a . Een keuze voor een gebiedsgerichte aanpak voor ruimtelijke opgaven waarbij opgaven in het landelijk gebied worden verbonden aan de ruimtelijkeconomische agenda. b. Landschap, bodem en water zijn sturend in ruimtelijke ontwikkelingen. c . Natuur en biodiversiteitsverbetering hebben een hoge prioriteit bij ruimtelijke ontwikkelingen. Gebruik maken van de 3 NOVI-principes: meervoudig ruimtegebruik, kenmerken en identiteit gebied staan centraal, voorkomen van afwenteling. e. Werken naar een leefomgeving die voorziet in sociale verbinding, gezondheid, veiligheid en persoonlijke ontplooiing. f. Concentratie van nieuwe woningen, banen en voorzieningen in en rondom de kernen, steden en mobiliteitshubs. g. Inzet op een multimodale regio. h. Behoud van fijnmazigheid binnen de regio en creatie van een nieuw landschappelijk mozaïek. i. Innovatiekracht wordt gebruikt voor aanpak maatschappelijke uitdagingen. j. Borging van ruimtelijke kwaliteit en brede welvaart. d.

De bovenstaande ontwikkelprincipes dan wel uitgangspunten kennen een overlap en hebben een plek in deze Contourenschets RPA gekregen. 123

/

136

CONTOURENSCHETS

Werkend Landschap + Neder|land|schap

-VERZILVEREN WINST EO WIJERSPRIJSVRAAG

Tijdens de ontwerpateliers ontstond het idee om mee te doen aan de Eo Wijersprijsvraag. In oktober 2022 is de kick-off van de Eo Wijersprijsvraag geweest. Maar liefst 9 ontwerpteams schreven zich in met nieuwe ideeën, waarvan drie multidisciplinaire ontwerpteams hun ideeën verder konden uitwerken. Allemaal met als opdracht: in welk toekomstig landschap willen en kunnen we straks wonen? Binnen deze prijsvraag zijn een excursie en 2 keer ateliers gehouden om de ontwerpen te kunnen uitwerken. De uitwerkingen van Wing en Ruimtevolk, eveneens als andere analyses en informatie is input geweest voor deze landschapsontwerpen. Het winnende ontwerp van het Aardkundig fundamentalisme bood een inspirerend verhaal en tegelijkertijd een methode om verder uit te werken en te verbreden en verdiepen naar een Achterhoeks model. Daartoe is deze Contourenschets RPA de eerste uitwerking. -ONTWIKKELINGEN LANDELIJK GEBIED EN VLGG

Eveneens is in 2022 een traject om tot meer regie in het landelijk gebied te komen geïnitieerd vanuit de 8RHK ambassadeurs. De aanleiding daartoe was de evaluatie van de Achterhoekse regionale samenwerking waarin werd geadviseerd om de huidige scope van de samenwerking te behouden maar wel te overwegen om meer verbinding te leggen met het thema ‘natuur en ecologie’. In deze verkenning werd al gauw breder gekeken naar sturing in het totale landelijk gebied. Om de doelen te halen is interbestuurlijke samenwerking tussen de overheden noodzakelijk en is voorgesteld en geaccordeerd om een Regiekamer Landelijk Gebied op te richten. Eigenlijk een voorloper van de huidige Stuurgroep RPA.

2.2 HERNEMEN REGIE OP RUIMTE DOOR RIJK EN ROL PROVINCIE

In de tussentijd hernam het Rijk meer regie op de ruimte, die daarin een belangrijke rol voor de provincies definieerde. Een nieuwe Nota Ruimte is in de maak. In het traject daartoe hebben de provincies de opdracht gekregen een ruimtelijk voorstel op te stellen waarin staat hoe de ruimte binnen de provincies kan worden benut om bij te dragen aan de realisering van de Rijksdoelen (zoals vastgelegd in de 26 Rijksprogramma’s). Er werden Novex-gebieden aangewezen, waarin met name de grote verstedelijkingsopgaven werden opgenomen. Er startte een programma Mooi NL waarin ruimtelijke kwaliteit centraal staat. De Provincie werkte 7 regioarrangementen binnen Gelderland uit die de basis vormden voor het Gelderse ruimtelijk voorstel. Ook in de Achterhoek is een regioarrangement opgesteld in 2023. Deze is ter kennisname naar de 7 gemeenteraden van de Achterhoek gestuurd en het agenderende hoofdstuk voor de toekomst is door alle 7 vastgesteld.

RPA

REGIOARRANGEMENT 1.0:

In het Re g i oarrang e me nt 1.0 i s het be st aande be le i d van g e me e nte n, wate rs c hap, re g i o e n provi nc i e bi j e lkaar g e brac ht . Het ag e nde re nde hoofdstu k voor de lang e te rmi j n i s vastg e ste ld door 7 g e me e nte rade n. Op hoofdli j ne n i s het ove rkoe pe le nde doe l: le efbare g e me e ns c happe n e n ste rke lands c happe n met 7 spe e rpu nte n. Deze 7 spe e rpu nte n kri j g e n e e n ve rde re u i t we rki ng / ve r t ali ng i n het RPA . Spe e rpu nte n: 1. Naar e e n kli maatbe ste ndi g e re g i o 2. Aantre kke li j ke woonomg evi ng met pass e nde voorzi e ni ng e n 3 . Toe komstbe ste ndi g e landbou w 4. Sli m be re i kbare re g i o 5. Du u rzaam e c onomi s c h pe rspe c ti ef 6. Me e r du u rzame e ne rg i e 7. Ve rste rki ng (c u ltu u r)lands c hap Ac hte rhoe k In het re g i oarrang e me nt i s het opste lle n van e e n Ru i mte li j k Pe rspe c ti ef Ac hte rhoe k opg e nome n, eve nals i n de Ac hte rhoe k Vi si e 203 0. Deze spe e rpu nte n zi j n s ame ng evat opg e nome n i n het Ru i mte li j k voorste l van de P rovi nc i e Ge lde rland (zi j bi j lag e ).

2.3 START STUURGROEP RUIMTELIJK PERSPECTIEF ACHTERHOEK

Al deze ontwikkelingen deed de Achterhoek Board besluiten om de trajecten rond de ruimtelijke opgaven te bundelen en een Stuurgroep Ruimtelijk Perspectief Achterhoek op te richten. Deze Stuurgroep is in januari 2023 gestart. Deelnemers zijn de 8 gemeenten, het waterschap Rijn en IJssel en de provincie Gelderland. De Stuurgroep RPA heeft drie rollen en taken: A. Opstelling van het ruimtelijk perspectief realiseren. B. Leveren van regionale input aan het provinciale proces (en andere mogelijke ruimtelijke processen). Op verzoek van de Provincie Gelderland vervult deze Stuurgroep ook de rol van Integrerende tafel. Dit houdt in dat de ruimtelijke integrerende zaken op deze tafel worden besproken, zoals bijvoorbeeld het regioarrangement, maar ook de integrale gebiedsprogrammering richting gebiedsprocessen. C. Een afgeleide rol van de Stuurgroep RPA is de regionale afstemming over het VLGG (Vitaal Landelijk Gebied Gelderland) om deel te nemen in het BO-VLGG-Achterhoek-Liemers onder voorzitterschap van de Provincie. -HET RUIMTELIJK PERSPECTIEF ACHTERHOEK NU

Concluderend kunnen we zeggen dat de opgaven en ontwikkelingen voldoende beschreven en benoemd zijn evenals de noodzaak tot samenhang, prioritering en gebiedsgericht met als doel leefbaarheid (gemeenschappen), ruimtelijke kwaliteit en sterke landschappen. Het RPA zet een eerste stap in de uitwerking en concretisering daarvan op regionale schaal.

125

/

136

Werkend Landschap + Neder|land|schap

CONTOURENSCHETS

127

/

136

RPA

CONTOURENSCHETS

RPA

Bijlage 2. Het proces tot nu toe Vanaf het moment dat de Achterhoek de Eo Wijersprijsvraag won - in oktober 2023 - is het proces op weg naar het RPA verder in gang gezet. Daartoe is op hoofdlijnen een vijftal stappen uitgewerkt met als beoogde looptijd een periode van twee jaar (van november 2023 tot november 2025), zie daarvoor hoofdstuk 5. RESULTATEN EN VOORTGANG

Het opstellen van deze contourenschets is de eerste stap en beoogt om de aanwezige basis voor het RPA te vertalen, te verbreden en te verdiepen naar een 8RHKs model. Aardkundig Fundamentalisme dient daarbij als een inspiratiebron. -BESPREKEN IN RELEVANTE GREMIA EN GEDACHTEGOED UITDRAGEN

Daartoe zijn meerdere presentaties en aansluitend het gesprek geweest in de Achterhoek Board (9 november 2023), in de Achterhoek Raad (12 december 2023) en in het College van Dijkgraaf & Heemraden (9 april 2024). En er zijn gesprekken gevoerd met oa Vitens, Natuurmonumenten, etc. De agrarische sector en toerisme en recreatie staan nog op de rol. Bovendien is op 11 maart een webinar gehouden om het gedachtegoed makkelijk toegankelijk te maken. De winnaars met het Aardkundig Fundamentalisme

worden vaak gevraagd door partijen uit het hele land om hun verhaal te komen vertellen. Op 29 januari 2024 hebben we een lunchlezing mogen verzorgen bij de Ministeries rondom Ruimte op uitnodiging van BZK. Ook voorafgaand aan de Achterhoek Raad van 23 maart 2024 is informatie gegeven over het RPA. Naast presentaties zijn 4 werksessies georganiseerd. De eerste met een brede ambtelijke vertegenwoordiging van gemeenten (25 januari 2024), regio/provincie (5 maart 2024) en een brede delegatie van Waterschap Rijn & IJssel (11 maart 2024). Op 18 maart 2024 is een bestuurlijke werksessie georganiseerd met de Stuurgroep RPA. De opbrengst van deze werksessies is verwerkt in deze eerste Contourenschets RPA.

Achterhoekse samenwerking goed aangehaakt (tot nu toe vooral ambtelijk). Ook contacten met het RPW, RES, etc. worden/zijn gelegd. Op 27 mei 2024 staat een bestuurlijk gesprek gepland met NLO Landschap en Natuur Achterhoek. -UITWERKEN PARTICIPATIE, BESLUITVORMING EN COMMUNICATIE PER STAP

Het doel is om het RPA breed gedragen te laten zijn en het proces om tot een RPA te komen helpend te laten zijn om het maatschappelijk gesprek te voeren en zo tot prioriteiten en keuzes te komen. Vanuit de Achterhoekse samenwerking werken we 3O-breed. De Stuurgroep RPA

Het programma Mooi NL van BZK is bezocht en er is een verbinding met het onderdeel Possible landscapes gemaakt. Daartoe wordt de Achterhoek bezocht met de Vitruviuswandeling gericht op ruimtelijke kwaliteit. Daarnaast leggen we verbindingen met andere regionale samenwerkingen. Zo staat een deelname aan het Water+ (DPRA) themadag rond bodem en water sturend gepland op 11 april 2024, evenals een gesprek in het Kernteam van Aanpak Droogte hoe we elkaar kunnen versterken. Uiteraard zijn de 6 thematafels binnen de

129

/

136

is op dit moment een overheidsstuurgroep vanwege de verantwoordelijkheden die er zijn op ruimtelijk vlak. In het proces gaan we in stap 2, 3 en 4 3O-breed werken. Hoe we dat precies gaan doen, werken we uit per stap. Zodat anderen ook precies weten waar ze aan toe zijn. Hiertoe herorganiseren we het ambtelijke kernteam RPA met tijdelijke subgroepen.

Werkend Landschap + Neder|land|schap

CONTOURENSCHETS

133

/

136

RPA

Contourenschets bouwstenen voor het

Ruimtelijk Perspectief Achterhoek

Neder│land│schap