Rapport Rekenkamer toezicht en handhaving Kiezen in schaarste

Toezicht & handhaving:

Kiezen in schaarste EEN ONDERZOEK NAAR DE PRAKTIJK VAN TOEZICHT EN HANDHAVING IN OSS

toezicht & handhaving BESTUURLIJKE BESTUURLIJKE SAMENVATTING SAMENVATTING Conclusies Aanbevelingen aan de raad Aanbevelingen aan het college Bestuurlijke reactie Nawoord HET ONDERZOEK Inleiding Onderzoeksopzet BEVINDINGENRAPPORT Beleid

Bestuurlijke samenvatting

Toezicht op straat en openbare ordehandhaving zijn taken die niet meer bij uitstek bij de politie zijn ondergebracht. Juist in een tijd waarin sociale (on) veiligheid en leefbaarheid hoog op de politieke en maatschappelijke agenda staan, nemen gemeenten een belangrijk deel van deze taak op zich. Zij zijn niet alleen een (beoogd) regisseur, maar in toenemende mate ook een leverancier van lokale veiligheidszorg1. Ging het eerder nog om een werkgelegenheidsproject voor stadswachten zonder uitstraling en bevoegdheden, tegenwoordig kennen we veiligheidsfunctionarissen die geüniformeerd op straat rondlopen. Zij hebben steeds vaker de functie van buitengewoon opsporingsambtenaar (boa) die mag bekeuren voor allerhande verstoringen van de openbare orde. Gemeenten kunnen daadwerkelijk handhaven op alledaagse ergernissen zoals graffiti, vandalisme en asociaal parkeergedrag. Daarnaast wordt vanuit het gemeentehuis met juristen, adviseurs (constructie, bedrijfsvoering, cultureel erfgoed, bibob, veiligheid) en strategen gewerkt aan toezicht en handhaving.

Vanuit de raad ligt de vraag voor wat de consequenties zijn van de beleidskeuze van het gemeentebestuur dat eigen verantwoordelijkheid van mensen leidend is. Is ‘niet handhaven’ dan het gevolg? En wat betekent dat? Bij raadsleden komt de vraag voort uit het gevoel dat ‘door alles wat er gebeurt in de samenleving de huidige handhaving onvoldoende is.’ Bijvoorbeeld: de huisvesting van arbeidsmigranten is nu een thema: de klachten nemen toe, zo ook de vraag om handhaving; hetzelfde geldt voor natuur en milieu, parkeren, controle op bestemmingsplannen. Vanuit de samenleving wordt een behoefte aan handhaving op de thema’s illegale afvaldumping, verkeersoverlast en productie /handel van drugs als belangrijkste thema’s gezien.

Uitvoering Kosten Monitoring en rapportage Effecten T&H De mening van inwoners Betrokkenheid gemeenteraad BIJLAGEN 1. Normenkader 2. Interventiematrix 3. Personele capaciteit 4. Taakverdeling 5. Geïnterviewde personen 6. Gebruikte afkortingen 7. Veiligheidsbeleid en uitvoering 8. Burgerpanel-survey

Dit onderzoek gaat over hoe de gemeente binnen de financiële kaders omgaat met de afstemming tussen het op orde houden van de openbare ruimte en de steeds groter wordende uitdagingen op het terrein van veiligheid en leefbaarheid. Hoe wordt dat georganiseerd? Hoe houdt de gemeenteraad zicht op de kosten en kan hij keuzes maken en prioriteiten stellen waar de inzet moet zijn? De rekenkamer heeft toezicht en handhaving binnen het sociaal domein niet meegenomen in dit onderzoek omdat zowel de taken als de middelen zo sterk af wijken van die in het veiligheids- en fysieke domein, dat dit de duidelijkheid van het onderzoek niet ten goede zou komen.

>

Op het terrein van veiligheid vraagt het college het vertrouwen van de raad in de burgemeester als portefeuillehouder. Het in het openbaar bespreken van de aanpak, de effecten en resultaten daarvan en van incidenten wordt als bezwaarlijk gezien. De vraag is of dit de raad belemmert bij het vervullen van zijn controlerende taak. Bij de uitvoering van het integrale veiligheidsbeleid heeft de politie over het algemeen een leidende rol, met gemeentelijke toezichthouders en handhavers heeft de gemeente een meer ondersteunende positie. De wens is om gemeentelijke toezichthouders en handhavers steeds breder in te zetten, maar nadrukkelijk zonder dat er een ‘gemeentepolitie’ ontstaat. Ook binnen VTH en IBOR is er behoefte aan meer flexibele inzet van BOA’s: de combinatie van signalerende en toezicht- en handhavende taken kunnen elkaar versterken en de effectiviteit van T&H vergroten. Ditzelfde geldt voor de inzet van BOA’s in openbare orde en veiligheid.

Door schaarste in middelen zijn keuzes voor toezicht en handhaving noodzakelijk. De raad wordt slechts beperkt betrokken bij deze keuzes. Bovendien heeft de gemeente weinig zicht op het verband tussen de inzet van toezicht 1

2

en handhaving en het resultaat daarvan. Er wordt vooral gerapporteerd over de inzet die op diverse terreinen wordt gedaan.De middelen voor toezicht en handhaving worden in verschillende programma’s en paragrafen verantwoord. Het is een lastige opgave om een beeld te geven van de kosten voor toezicht en handhaving. Zelfs personeelskosten zijn daar niet rechtstreeks aan toe te schrijven omdat veel medewerkers binnen hun takenpakket ook andere taken dan toezicht en handhaving hebben. Er geen zicht op de kosten van materieel en overhead. Ook de inkomsten voor toezicht en handhaving, zoals subsidies of bijdragen van andere overheden en de inkomsten van opgelegde boetes kunnen niet worden gespecificeerd. De vraag van de raad om inzicht te krijgen in de financiële ruimte die er is om iets extra’s te doen voor toezicht en handhaving heeft de rekenkamer niet kunnen beantwoorden. Die lijkt er niet te zijn binnen de bestaande budgetten: om te prioriteren kan er hooguit geschoven worden. Wanneer gekozen wordt om extra capaciteit in te zetten kan het college wel aangeven wat de kosten zijn om extra BOA’s aan te stellen.

Veelvormig en versnipperd Gemeentelijke toezichthouders en handhavers in het publieke domein Dr. Ronald van Steden, Vrije Universiteit/SMVP, Amsterdam/Den Haag, 2012

toezicht & handhaving BESTUURLIJKE BESTUURLIJKE SAMENVATTING SAMENVATTING Conclusies Aanbevelingen aan de raad Aanbevelingen aan het college Bestuurlijke reactie Nawoord HET ONDERZOEK Inleiding Onderzoeksopzet BEVINDINGENRAPPORT

De rekenkamer beantwoordt de onderzoeksvragen op basis van het rapport over het toezicht- en handhavingsbeleid als volgt:

Beleid Uitvoering

Beleid

Kosten Monitoring en rapportage Effecten T&H De mening van inwoners Betrokkenheid gemeenteraad BIJLAGEN 1. Normenkader 2. Interventiematrix 3. Personele capaciteit 4. Taakverdeling 5. Geïnterviewde personen 6. Gebruikte afkortingen 7. Veiligheidsbeleid en uitvoering 8. Burgerpanel-survey

3

De elementen die het college belangrijk vindt voor de effectiviteit van toezicht en handhaving zijn: preventie, een risicogerichte aanpak (inzet van toezicht en handhaving op de gebieden met de hoogste risico’s), samenwerking met partners en een informatiegestuurde aanpak (gebruik maken van data en analyses). Een verdere uitwerking van die elementen en de inzet op basis van de daarop gebaseerde inzichten vraagt doorlopende aandacht. Om de effectiviteit van toezicht en handhaving te kunnen meten is het belangrijk om in relatie tot de verschillende elementen van de aanpak duidelijke doelen te stellen en te bepalen welke indicatoren gebruikt zullen worden om de voortgang te meten. Deze informatie ontbreekt in het Osse toezicht en handhavingsbeleid. Hierbij moet worden aangetekend dat politieambtenaren zich focussen op (liefst meetbare) taken (bijvoorbeeld uitgeschreven bonnen, verrichte arrestaties), waardoor andere, voornamelijk hulpverlenende en ondersteunende, taken voor de rekening van de gemeentelijke toezichthouders en handhavers komen. Het effect hiervan is moeilijk te meten.

>

1. Er is geen integraal toezicht- en handhavingsbeleid, maar er zijn wel een aantal gemeenschappelijke uitgangspunten in de verschillende domeinen. Zowel in het VTH-TOR/HOR-beleid als in het veiligheidsbeleid staan veiligheid en leefbaarheid centraal, met aandacht voor preventie. Uitgangspunt is om in een cyclus van steeds 4 jaar een meerjarenbeleidsplan vast te stellen. Dit is voor VTH tussen 2019 en heden niet gerealiseerd. Voor veiligheidsbeleid is er wel een meerjarenbeleidsplan. 2. De doelen worden benoemd in de P&C-documenten en de uitvoeringsprogramma’s. Belangrijke doelen zijn: • Voorkomen van overtredingen: De gemeente wil inzetten op preventie en het stimuleren van eigen verantwoordelijkheid om overtredingen te voorkomen. • Handhavend optreden: Wanneer er toch overtredingen plaatsvinden, treedt de gemeente handhavend op, conform de Landelijke Handhavingsstrategie Omgevingsrecht (LHSO). • Transparantie en betrouwbaarheid: De gemeente wil de uitvoering van toezicht en handhaving transparant en betrouwbaar maken, met duidelijke procedures en gemotiveerde beslissingen. 3. Keuzes in het licht van schaarse middelen. De gemeente Oss hanteert een risicogestuurde aanpak bij de inzet van T&H. De mate waarin een aanvraag wordt getoetst of een activiteit gecontroleerd hangt af van de mogelijke impact of risico’s van die activiteit.

Bij een hoog risico is er sprake van een integrale controle; bij een laag risico is er alleen een

formele toetsing of beperkt toezicht. Prioriteiten worden jaarlijks vastgesteld in het VTH-uitvoeringsprogramma.De beperkte middelen hebben geleid tot prioritering op thema’s zoals ondermijning, afvaldumping en overbewoning. Een andere schaarste is personeel. Op de huidge arbeidsmarkt is het aantrekken van BOA’s moeilijk. Ook speelt het probleem dat mensen vertrekken omdat ze elders meer geld, meer opleidingsmogelijkheden of meer bevoegdheden kunnen krijgen. 4. Bij de beleidsontwikkeling en -vaststelling zijn verschillende interne en externe stakeholders betrokken, waaronder de gemeenteraad en interne afdelingen als veiligheid, VTH en IBOR, en externen als de politie, de gemeente Bernheze, de brandweer, de ODBN en de GGD. 5. Het beleid wordt uitgewerkt in uitvoeringsprogramma’s.

Uitvoering 1. Toezicht en handhaving in de gemeente Oss richten zich op een breed scala aan zaken, zowel binnen het fysieke domein als het veiligheidsdomein. De nadruk ligt op het waarborgen van een veilige, leefbare en duurzame omgeving voor inwoners, bezoekers en ondernemers. 2. De prioriteiten in de uitvoering zijn verschoven in de loop der jaren. Ten tijde van het onderzoek zijn de prioriteiten: • woonoverlast (met name overbewoning). De gemeente heeft hiervoor extra capaciteit vrijgemaakt en werkt samen met partners om overlast effectief aan te pakken. Dit wordt integraal aangepakt met instrumenten zoals buurtbemiddeling, hulpverlening, gedragsaanwijzing, maatregelen tegen vervuiling, strafrecht, ontruiming, etc. • horeca: controleren op naleving van de regels, met name terrassen; • evenementen: zorgen voor veilige en goed georganiseerde evenementen; • cultureel erfgoed: beschermen en behouden van monumenten; • afval: extra aandacht voor de handhaving op met name zwerfvuil en illegale dumpingen. De gemeente heeft hiervoor de BOA-capaciteit uitgebreid. • ondermijning: tegengaan van criminaliteit, met name door middel van de Bibob-toets; extra aandacht voor ondermijning op bedrijventerreinen en in het buitengebied. • Aanpak jeugdoverlast, aanpak jeugdgroepen, alcohol- en drugsgebruik.

• High Impact Crime, zoals woninginbraken, vanwege de impact die het heeft op slachtoffers. • verduurzaming: toetsen van vergunningaanvragen op duurzaamheidseisen (hiervoor zijn specialisten aangetrokken). Een onderdeel hiervan is het toezicht op de energiebesparingsplicht en de informatieplicht van bedrijven. De prioriteiten worden jaarlijks geëvalueerd en indien nodig bijgesteld. Bij

toezicht & handhaving BESTUURLIJKE BESTUURLIJKE SAMENVATTING SAMENVATTING Conclusies Aanbevelingen aan de raad Aanbevelingen aan het college Bestuurlijke reactie Nawoord HET ONDERZOEK Inleiding Onderzoeksopzet BEVINDINGENRAPPORT Beleid Uitvoering Kosten Monitoring en rapportage Effecten T&H De mening van inwoners Betrokkenheid gemeenteraad BIJLAGEN 1. Normenkader 2. Interventiematrix 3. Personele capaciteit 4. Taakverdeling 5. Geïnterviewde personen 6. Gebruikte afkortingen 7. Veiligheidsbeleid en uitvoering 8. Burgerpanel-survey

4

het bepalen van de prioriteiten wordt rekening gehouden met de landelijke en regionale prioriteiten. 3. Concrete handhavingsactiviteiten worden vooral gestuurd door meldingen en zijn daarnaast vooral gericht op de prioriteiten. Dit waren ten tijde van het onderzoek: overbewoning; illegaal (ver)bouwen en strijdig gebruik; recreatieparken (permanente bewoning, illegale prostitutie en andere criminele activiteiten) en op behoud van cultureel erfgoed. Waar nodig zijn deze acties uitgevoerd in samenwerking met het Maasland Interventieteam (MIT). Taakverdeling tussen en bevoegdheden van de verschillende handhavers vraagt bij de ontwikkeling van T&H beleid aandacht. 4. Er is beperkt inzicht in bezwaar- en beroepsprocedures. De aantallen procedures variëren per jaar en per type besluit, over de gevolgen ervan wordt geen overzicht bijgehouden en niet gecommuniceerd. Hierdoor kan er ook niet van worden geleerd door de toezichthouders en handhavers.

Monitoring 1. De monitoring wordt uitgevoerd aan de hand van kwartaalrapportages en de gemeenteraad ontvangt jaarlijks een overzicht van de resultaten. Deze resultaten gaan over het al dan niet realiseren van de geplande activiteiten en tijdsinvestering, niet over de effectiviteit van de inzet. 2. Kwaliteitsborging is een belangrijk onderdeel, met procedures die gericht zijn op regelmatige evaluatie van de prioriteiten en processen. 3. De belangrijkste gestelde doelen, zoals een veilige leefomgeving, zijn volgens de rapportages deels behaald. De capaciteitstekorten hebben echter geleid tot beperkingen. Deze conclusies zijn niet gebaseerd op effectmetingen. 4. De inzet van mensen, tijd en geld voor toezicht en handhaving wordt door middel van een ‘urenmatrix’ beheerd, die een overzicht geeft van de ingezette capaciteit . 5. Hoewel de rekenkamer geen concrete voorbeelden van effectmetingen heeft aangetroffen, is er blijkbaar wel behoefte aan het meten van de resultaten van VTH. In de programmabegroting en uitvoeringsprogramma’s worden doelstellingen en indicatoren geformuleerd voor de inzet van VTH. Dit geeft aan dat de gemeente de voortgang van VTH-activiteiten wil meten en beoordelen of de gewenste resultaten worden behaald) om inzicht in de effectiviteit van haar aanpak te krijgen. 6.

De complexiteit van het meten van effectiviteit vraagt om specifieke aandacht en nadere analyse.

Rol van de gemeenteraad

* 1. De raad wordt bij de start van iedere vierjaarlijkse beleidsperiode in de gelegenheid gesteld om prioriteiten en de randvoorwaarden voor het toezicht- en handhavingsbeleid aan te geven. Dit is gedurende de onderzoeksperiode 2019-2023 één keer gebeurd maar er is geen nieuw beleidsplan gemaakt. De prioriteiten zijn wel in de uitvoeringsplannen verwerkt. Echter, raadsleden vinden dat ze te weinig beeld hebben van de risico’s en de kosten om de prioriteitsstelling goed te kunnen doen. Zij hebben in de laatste beleidsperiode aandacht gevraagd voor de thema’s afval en overbewoning, die ook als prioriteit zijn meegenomen door het college. 2. Informatie over de uitvoering en prioriteiten wordt minimaal tweemaal per jaar aan de raad verstrekt, wat de raad inzicht geeft in de uitvoering van het beleid. De raad stelt hier nauwelijks vragen bij, terwijl de raadsleden veiligheid en openbare orde wel van groot belang vinden. Vanuit de organisatie bestaat de behoefte om de raad vaker mee te nemen met beelden en verhalen in plaats van cijfers, zodat de raad ook inzicht krijgt in de praktijk van toezicht en handhaving.

toezicht & handhaving

Conclusies

Het onderzoek biedt een overzicht van de uitvoering van dit beleid tussen 2019-2023 met een doorkijkje naar 2024 en beoogt met concrete bevindingen en aanbevelingen de raad te ondersteunen bij het vergroten van hun inzicht in en de gewenste politieke sturing op effectieve toezicht en handhaving.

BESTUURLIJKE SAMENVATTING Conclusies Conclusies Aanbevelingen aan de raad Aanbevelingen aan het college

Het is de rekenkamer niet duidelijk waarop gestuurd wordt bij T&H. Stuurt het college op minder overtredingen van de regels? Op minder overlast? Stuurt het college op de prioriteiten die de raad heeft aangegeven? Om te kunnen sturen moeten doelen helder zijn en moet er scherper gekeken worden naar meetbaarheid.

Bestuurlijke reactie Nawoord HET ONDERZOEK Inleiding Onderzoeksopzet BEVINDINGENRAPPORT Beleid Uitvoering Kosten Monitoring en rapportage Effecten T&H De mening van inwoners Betrokkenheid gemeenteraad BIJLAGEN 1. Normenkader 2. Interventiematrix 3. Personele capaciteit 4. Taakverdeling 5. Geïnterviewde personen 6. Gebruikte afkortingen 7. Veiligheidsbeleid en uitvoering

Door middel van de beleidsdocumenten die de raad ontvangt, worden de doelen van het toezicht en handhavingsbeleid gecommuniceerd. Deze doelen zijn echter niet meetbaar gemaakt. Het is volgens de rekenkamer niet mogelijk voor college of raad om te beoordelen of en in welke mate de doelen worden bereikt. Ook van de benoemde elementen van die aanpak (preventie, een risicogerichte en informatiegestuurde aanpak, samenwerking met partners) is de effectiviteit niet meetbaar gemaakt. De complexiteit van het meten van effectiviteit vraagt om specifieke aandacht en nadere analyse. Aangezien de gemeente wil inzetten op monitoring en datagestuurd werken om inzicht in de effectiviteit van haar aanpak te vergroten en streeft naar verbetering toezicht en handhaving, zou een aanpak voor effectmeting kunnen worden ontwikkeld. De rekenkamer bedoelt hiermee niet slechts kwantitatieve effecten, ook het narratief2, de verhalen en ervaringen van toezicht en handhaving vanuit de uitvoering én vanuit bewoners kan hierbij een functie vervullen. Een eerste stap kan zijn om de wettelijk voorgeschreven, vrij uitgebreide en gedetailleerde rapportage voor de raad aan te vullen met inzichtelijke factsheets, waarop raadsleden in een oogopslag kunnen zien wat de belangrijkste resultaten van toezicht en handhaving zijn en wat de afwijkingen zijn.

Daarvoor is het ook van belang te weten dat de raad aangeeft waarover hij geinformeerd wil worden. Toezicht en handhaving zijn effectief als de bewoners minder overlast ervaren. Het burgerpanel hierop regelmatig bevragen kan daarover meer inzicht geven.

In de uitvoering ziet de rekenkamer dat er een -in ieder geval voor een buitenstaander- complexe organisatie is opgetuigd, waarvan de taken gedeeltelijk in elkaar overlopen en de regie en aansturing verspreid is over verschillende teams en leidinggevenden. De rekenkamer constateert dat het team veiligheid een regiefunctie heeft tussen externe handhavers (zoals de politie en de brandweer) en de interne handhavers (toezichthouders en handhavers van VTH en IBOR). Dit team is klein en flexibel maar het voordeel hiervan wordt teniet gedaan door het toenemende beroep dat op hen wordt gedaan. Zeker is dat zij niet toekomen aan hun beleidstaken zoals het uitwerken van verbeteringen en nieuwe initiatieven als preventie en communicatie met de inwoners van Oss. De toezichthouders en handhavers van de gemeente zijn georganiseerd in twee teams, die elk zijn ondergebracht bij een andere afdeling. Deze situatie is zo gegroeid en de rekenkamer heeft niet kunnen achterhalen waarom hiervoor is gekozen. Er wordt een gezamenlijk uitvoeringsplan gemaakt maar er is geen gezamenlijk jaarverslag. In het kader van het belang van samenwerking, de groeiende maatschappelijke problematiek en de groeiende gemeente is een heroverweging hiervan aan de orde. In de samenwerking op het terrein van veiligheid krijgen de gemeentelijke BOA’s steeds meer taken en verantwoordelijkheden.

Er zijn samenwerkingafspraken met de politie over een signalerende rol bij ondermijning en handhaving in ondermijningsgevoelige branches. De afweging kan worden gemaakt om BOA’s op te leiden tot een hogere bevoegdheid om de leefbaarheid te beschermen maar zeker ook om Oss een aantrekkelijke werkgever te laten blijven. Winst is ook te halen in monitoring. In de programmabegroting en uitvoeringsprogramma’s worden bij de doelstellingen ook indicatoren geformuleerd voor de inzet van toezicht en handhaving. Het gaat hierbij echter grotendeels over de vaststelling of de voorgenomen taken zijn uitgevoerd. Of deze taken daadwerkelijk bijdragen aan de doelen is niet duidelijk. Bij veiligheid wordt intensief gemonitord. Er wordt geëvalueerd en bijgesteld op basis van incident-bespreking. Veel wordt besproken maar niet vastgelegd, waardoor het niet vanzelfsprekend is dat er uit het totaal lering wordt getrokken.

8. Burgerpanel-survey

2 5

>

Een narratief is een set van boodschappen die betrekking heeft op bepaalde gebeurtenissen, situaties of ontwikkelingen in de wereld en daarvoor een zekere verklaring veronderstelt.

toezicht & handhaving BESTUURLIJKE SAMENVATTING Conclusies Conclusies Aanbevelingen aan de raad Aanbevelingen aan het college Bestuurlijke reactie Nawoord HET ONDERZOEK Inleiding Onderzoeksopzet BEVINDINGENRAPPORT Beleid Uitvoering Kosten Monitoring en rapportage Effecten T&H De mening van inwoners Betrokkenheid gemeenteraad BIJLAGEN 1. Normenkader 2. Interventiematrix 3. Personele capaciteit 4. Taakverdeling 5. Geïnterviewde personen 6. Gebruikte afkortingen 7. Veiligheidsbeleid en uitvoering 8. Burgerpanel-survey

6

Een onderdeel van verbetering is leren van wat fout is gegaan. De resultaten van bezwaar- en beroepsprocedures kunnen hierin een interessante rol spelen. Als handhavers weten welke procedures de gemeente verliest, kunnen zij daar hun acties afstemmen en verbetert de kwaliteit van hun werk. De rekenkamer komt tot de conclusie dat het een lastige opgave is een beeld te geven van de kosten voor toezicht en handhaving. De middelen voor toezicht en handhaving worden in verschillende programma’s en paragrafen verantwoord en de grootste post, personeelskosten, is niet rechtstreeks aan toezicht en handhaving toe te schrijven omdat veel medewerkers binnen hun takenpakket ook andere taken dan toezicht en handhaving hebben. Er is geen zicht op de kosten van materieel en overhead, noch op de inkomsten zoals subsidies, bijdragen van andere overheden of de inkomsten van opgelegde boetes. De vraag van de raad om inzicht te krijgen in de financiële ruimte die er is om iets extra’s te doen voor toezicht en handhaving of om kosten te verschuiven kan de rekenkamer niet beantwoorden. Voor de raad is het echter wel van belang inzicht te hebben in de extra kosten of de mogelijkheden om kosten te verschuiven bij het vaststellen van speerpunten voor T&H. Hier ligt een opdracht voor het college. De raad geeft aan dat zij mee wil denken over effectief toezicht en handhaving.

Het 4-jarige beleidsplan voor veiligheid is een gezamenlijk document van de gemeenten Oss en Bernheze en de politie en is in hoge mate vastgelegd wanneer de raad dit ontvangt. Een actueel meerjarig VTH/IBOR beleidsplan bestaat nog niet: dit wordt sinds 2020 aangekondigd maar is nog niet daadwerkelijk tot stand gekomen. De jaarplannen en -verslagen geven de raad geen aanleiding om vragen te stellen. Een eerste stap om de raad meer inzicht te geven kan zijn om de vrij uitgebreide en gedetailleerde rapportage voor de raad te vervangen door inzichtelijke factsheets, waarop raadsleden in een oogopslag kunnen zien wat de belangrijkste resultaten van toezicht en handhaving zijn en wat de afwijkingen zijn. Hiermee kan ook het inzicht in de middelen worden bevorderd. Het is daarbij van belang dat de raad zelf aangeeft waarover ze geinformeerd wil worden. Daarnaast kan het consequent inzichtelijk maken van het beleidsproces (sturing bij het maken van het meerjarige beleidsplan en controle bij de andere documenten) bij het aanbieden van documenten bijdragen aan inzicht en een goede invulling van de rol van de raad.

toezicht & handhaving BESTUURLIJKE SAMENVATTING Conclusies Aanbevelingen aan aan de raad Aanbevelingen de raad Aanbevelingen aan het college Bestuurlijke reactie Nawoord HET ONDERZOEK Inleiding Onderzoeksopzet BEVINDINGENRAPPORT Beleid Uitvoering Kosten Monitoring en rapportage Effecten T&H De mening van inwoners Betrokkenheid gemeenteraad BIJLAGEN 1. Normenkader 2. Interventiematrix 3. Personele capaciteit 4. Taakverdeling 5. Geïnterviewde personen 6. Gebruikte afkortingen 7. Veiligheidsbeleid en uitvoering 8. Burgerpanel-survey

7

Aanbevelingen aan de raad

Om de effectiviteit van toezicht en handhaving te kunnen meten is het belangrijk om in relatie tot de verschillende elementen van de aanpak duidelijke doelen te stellen en te bepalen welke indicatoren gebruikt zullen worden om de voortgang te meten.

1. Vraag het college om in het nieuwe beleidsplan voor toezicht en handhaving doelen te formuleren en daarbij aan te geven op welke manier aan de raad inzicht wordt gegeven in de effectiviteit van het beleid. 2. Vul de wettelijk voorgeschreven rapportage voor de raad aan met inzichtelijke factsheets, waarop raadsleden in een oogopslag kunnen zien wat de belangrijkste resultaten van toezicht en handhaving zijn en wat de afwijkingen zijn. Toets in de jaarlijkse verslaglegging op inzichtelijkheid en aandacht voor de zaken die de raad van belang acht. Maak hierbij ook gebruik van verhalende beleidsevaluatie. 3. Vraag het college om bij de discussie over de prioriteiten bij de inzet van toezicht en handhaving vooraf mogelijke scenario’s te schetsen waarbij ook inzicht in de kosten wordt gegeven.

toezicht & handhaving

Aanbevelingen aan het college

BESTUURLIJKE SAMENVATTING Conclusies Aanbevelingen aan de raad Aanbevelingen aan aan het college Aanbevelingen het college Bestuurlijke reactie Nawoord HET ONDERZOEK Inleiding Onderzoeksopzet BEVINDINGENRAPPORT Beleid Uitvoering Kosten Monitoring en rapportage Effecten T&H De mening van inwoners Betrokkenheid gemeenteraad BIJLAGEN 1. Normenkader 2. Interventiematrix 3. Personele capaciteit 4. Taakverdeling 5. Geïnterviewde personen 6. Gebruikte afkortingen 7. Veiligheidsbeleid en uitvoering 8. Burgerpanel-survey

8

1. Maak in de rapportages aan de raad duidelijk waar in de beleidscyclus het document past en welke rol (sturing of controle) de raad daarin kan spelen. 2. Ontwikkel een rapportagesysteem dat de raad inzicht geeft in de beschikbare middelen voor toezicht en handhaving, de huidige inzet daarvan en de mogelijke financiele ruimte. 3. Ontwikkel een systeem van evaluatie en monitoring waarbij systematisch wordt ingezet op het verklaren van verzamelde informatie in het licht van effectiviteit van beleid en van effectief handelen. 4. Deel de resulaten van bezwaar- en beroepsprocedures actief met handhavers, zodat zij verbeteringen in hun handhavingspraktijk kunnen realiseren.

toezicht & handhaving BESTUURLIJKE SAMENVATTING Conclusies Aanbevelingen aan de raad Aanbevelingen aan het college Bestuurlijke reactie Bestuurlijke reactie Nawoord HET ONDERZOEK Inleiding

Geachte voorzitter van de rekenkamer Oss,

Aanbevelingen aan de Raad

Wij hebben van u het onderzoek naar de praktijk van toezicht en handhaving op het gebied van de fysieke leefomgeving en openbare orde & veiligheid in Oss en de rapportage ‘Toezicht en handhaving: Kiezen in schaarste’ ontvangen. Wij zijn blij met uw onafhankelijke en kritische blijk naar onze organisatie van toezicht en handhaving. Uit het rapport concluderen wij dat we met name richting onze gemeenteraad een aantal verbeterpunten hebben. Die verbeterpunten, verwoord in de aanbevelingen van het rapport, onderschrijven wij. Middels deze brief informeren wij u over de reactie en/ of acties op deze aanbevelingen.

Discussie over prioriteiten: U beveelt aan dat “wij de raad bij de discussie over de prioriteiten vooraf mogelijke scenario’s schetsen waarbij ook inzicht in de kosten wordt gegeven”. Wij nemen deze aanbeveling mee in de totstandkoming van ons nieuwe beleidsplan. Een van de eerste stappen daarin is het bepalen van de juiste prioriteiten. Hierbij nemen we de gemeentelijke taken ten aanzien van Openbare Orde & Veiligheid ook mee. Door scenario’s te schetsen en de kosten daarvan inzichtelijk te maken, willen wij de raad beter betrekken bij het stellen van de juiste prioriteiten.

Vooraf

Onderzoeksopzet

Eerst willen wij opmerken dat wij, zoals wij u ook in uw rapport constateert, bezig zijn met de doorontwikkeling van ons VTH-beleidsplan en de daarbij behorende beleidscyclus. Wij hebben de gemeenteraad toegezegd dat wij voor de volgende college- en raadsperiode het meerjarig VTH-beleidsplan 2027-20230 gaan opstellen en dat we onze jaarlijkse uitvoeringsprogramma’s en jaarverslagen gaan verbeteren. De conclusies en aanbevelingen uit uw rapport zullen wij meenemen in de totstandkoming van het nieuwe beleidsplan. Wij starten met de voorbereidingen van dat nieuwe plan in de tweede helft van 2025 en werken dit in 2026 verder uit. In het najaar van 2025 informeren we de raad nader over die nieuwe cyclus en plan, de rol van de raad daarin en de planning. Dan zullen wij ook concreter aangeven hoe wij de aanbevelingen uit uw rapport verwerken.

BEVINDINGENRAPPORT Beleid Uitvoering Kosten Monitoring en rapportage Effecten T&H De mening van inwoners Betrokkenheid gemeenteraad BIJLAGEN

Daarnaast merken wij op dat we het fijn hebben gevonden dat de onderzoekers tijdens het onderzoek veel contact met ons hebben gehad. Op die manier zijn wij meegenomen in de overwegingen en komen de conclusies niet als een verrasing. En daardoor kunnen wij de conclusies ook direct meenemen in ons nieuwe cyclus van het beleidsplan.

1. Normenkader 2. Interventiematrix 3. Personele capaciteit 4. Taakverdeling 5. Geïnterviewde personen 6. Gebruikte afkortingen 7. Veiligheidsbeleid en uitvoering 8. Burgerpanel-survey

9

Bestuurlijke reactie

>

Effectiviteit van toezicht en handhaving: U beveelt aan “om in het nieuwe beleidsplan doelen te formuleren en daarbij aan te geven op welke manier de raad inzicht wordt gegeven in de effectiviteit van het beleid”. Na het samen met de raad stellen van prioriteiten zullen wij ten aanzien van die prioriteiten doelstellingen gaan bepalen. We zullen daarbij ook aan gaan geven welke indicatoren we gaan gebruiken om de effectiviteit van die doelen te kunnen meten. Rapporteren: U beveelt aan om “de wettelijk voorgeschreven rapportage aan te vullen met inzichtelijke factsheets. En toets in de jaarlijkse verslaglegging op inzichtelijkheid en aandacht voor de zaken die de raad van belang acht”. Onderdeel van de beleidscyclus is ook het jaarverslag waarin wij verantwoording aan de raad afleggen. Wij zullen dit verslag al met ingang van het jaarverslag 2025 compacter en inzichtelijker gaan maken. Bij de totstandkoming van het nieuwe beleidsplan zullen wij de raad betrekken bij de vraag wat zij in het jaarverslag van belang vindt.

toezicht & handhaving BESTUURLIJKE SAMENVATTING Conclusies Aanbevelingen aan de raad Aanbevelingen aan het college Bestuurlijke reactie Bestuurlijke reactie Nawoord HET ONDERZOEK Inleiding Onderzoeksopzet BEVINDINGENRAPPORT Beleid Uitvoering Kosten Monitoring en rapportage Effecten T&H De mening van inwoners Betrokkenheid gemeenteraad BIJLAGEN 1. Normenkader 2. Interventiematrix 3. Personele capaciteit 4. Taakverdeling 5. Geïnterviewde personen 6. Gebruikte afkortingen 7. Veiligheidsbeleid en uitvoering 8. Burgerpanel-survey

10

Aanbevelingen aan het college Inzicht beleidscyclus: U beveelt aan om “in de rapportages aan de raad duidelijk te maken waar in de beleidscyclus het document past en welke rol (sturing of controle) de raad daarin kan spelen”. Wij zullen per direct in elke stap in de cyclus waarin de raad een rol heeft, standaard een weergave van de cyclus opnemen waarbij we aangeven in welk moment van de cyclus we op dat moment zitten. Inzicht in middelen: U beveelt aan om “een rapportagesysteem te ontwikkelen dat de raad inzicht geeft in de beschikbare middelen voor toezicht en handhaving, de huidige inzet daarvan en de mogelijke financiële ruimte”. Bij de totstandkoming van ons nieuwe beleidsplan zullen wij hier aandacht aan schenken. Wij zullen er in ieder geval voor zorgen dat wij bij de discussie over prioriteiten alle bestaande middelen inzichtelijk hebben. Daarnaast zullen wij in ons uiteindelijke beleidsplan en in ieder jaarlijkse Uitvoeringsprogramma standaard een paragraaf opnemen waarin duidelijk de beschikbare middelen staan weergegeven. Evaluatie en monitoring: U beveelt aan om “een systeem te ontwikkelen van evaluatie en monitoring waarbij systematisch wordt ingezet op het verklaren van verzamelde informatie in het licht van effectiviteit van beleid en van effectief handelen”. Sluitstuk (en daarmee weer het beginstuk) van de beleidscyclus is evalueren.

Daarvoor is goede monitoring nodig. Nadat we met de raad prioriteiten hebben gesteld en daarbij de juiste doelen en indicatoren hebben bepaald, zullen we voor een goede passende monitoring en evaluatie zorgen. Bezwaar en beroep: U beveelt aan dat we “de resultaten van bezwaar- en beroepsprocedures actief met handhavers moeten delen, zodat zij verbeteringen in hun handhavingspraktijk kunnen realiseren”. Dit doen we al. De lijntjes tussen de juristen en de toezichthouders/handhavers zijn kort waardoor direct na beslissingen van een bezwarencommissie of rechtbank iedere betrokkene snel wordt ge·1nformeerd over de uitspraak en de gevolgen daarvan.

Wij gaan er van uit met deze reactie voldoende te hebben gereageerd op uw rapport. Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van de gemeente Oss, Namens dezen, F.T. de Jonge Burgemeester H. Reints Secretaris

toezicht & handhaving BESTUURLIJKE SAMENVATTING Conclusies Aanbevelingen aan de raad Aanbevelingen aan het college Bestuurlijke reactie Nawoord Nawoord HET ONDERZOEK Inleiding Onderzoeksopzet BEVINDINGENRAPPORT Beleid Uitvoering Kosten Monitoring en rapportage Effecten T&H De mening van inwoners Betrokkenheid gemeenteraad BIJLAGEN 1. Normenkader 2. Interventiematrix 3. Personele capaciteit 4. Taakverdeling 5. Geïnterviewde personen 6. Gebruikte afkortingen 7. Veiligheidsbeleid en uitvoering 8. Burgerpanel-survey

11

Nawoord De rekenkamer is blij met de reactie van het college op de conclusies en aanbevelingen en de wijze waarop het college aangeeft hieraan invulling te geven. De verwachting van de rekenkamer is dat wanneer de raad tijdig betrokken is bij de beleidvorming en op de hoogte wordt gehouden hoe dit uitpakt in uitvoering van toezicht en handhaving, het draagvlak aanzienlijk zal worden vergroot. De rekenkamer zal bij het tot stand komen van het nieuwe T&H-beleid de opvolging van de aanbevelingen volgen en indien nodig de raad hierover adviseren. Ook de rekenkamer heeft de contacten met de ambtelijke organisatie als zeer plezierig en constructief ervaren en dankt hen daarvoor. Ook dank aan de leden van de raad en de leden van het college voor hun medewerking.

toezicht & handhaving BESTUURLIJKE SAMENVATTING Conclusies Aanbevelingen aan de raad Aanbevelingen aan het college Bestuurlijke reactie Nawoord HET ONDERZOEK Inleiding Inleiding Onderzoeksopzet BEVINDINGENRAPPORT Beleid Uitvoering Kosten Monitoring en rapportage Effecten T&H De mening van inwoners Betrokkenheid gemeenteraad BIJLAGEN 1. Normenkader 2. Interventiematrix

Het onderzoek

1. Inleiding: gemeentelijk toezicht- en handhavingsbeleid Gemeenten organiseren hun toezicht en handhaving verschillend. Eenduidig landelijk beleid ontbreekt. Plaatselijke diensten voor toezicht zijn op uiteenlopende wijzen ingebed binnen het bestuurlijke apparaat. Toezichthouders en handhavers hebben diverse taken en juridische bevoegdheden. In voorkomende gevallen kunnen medewerkers zijn uitgerust met onder meer handboeien en een wapenstok en dragen zij een uniform. Achter de schermen werken professionals aan het in goede banen leiden van regelgeving en procedures. Gemeentelijk toezicht en handhavingsbeleid heeft betrekking op de manier waarop lokale overheden regels en voorschriften handhaven met betrekking tot de openbare orde, de fysieke leefomgeving en de voorzieningen in het sociale domein. Toezicht bevindt zich aan de ‘voorkant’, de toegang tot gemeentelijke dienstverlening. Toezicht gaat over “het verzamelen van de informatie over de vraag of een handeling of zaak voldoet aan de daaraan gestelde eisen, het zich daarna vormen van een oordeel daarover en het eventueel naar aanleiding daarvan interveniëren”.3 Handhaving bevindt zich meer aan de ‘achterkant’ en volgt vaak na een bevinding vanuit toezicht of wanneer een wet is overtreden. Handhaving wordt zodoende meestal gezien als een repressief instrument.

Vanuit het concept Hoogwaardig Handhaven zijn echter ook preventieve elementen zoals communicatie en dienstverlening toegevoegd. Vanuit de repressieve kant gaat handhaving over de vaststelling of regels juist worden toegepast en – als sprake is van overtreding – een daarbij passende sanctionering.

Toezicht en handhaving gaat binnen de gemeente over de volgende zaken: Bij Openbare orde, veiligheid en leefbaarheid (de normen en regels die gelden voor het gedrag van mensen in openbare ruimte) is de gemeente verantwoordelijk voor het handhaven van regels met betrekking tot bijvoorbeeld demonstraties, evenementen, alcohol- en drugsgebruik, ondermijning en andere gedragingen die de openbare veiligheid en het welzijn van burgers kunnen beïnvloeden. Bij Openbare Ruimte gaat het om het handhaven van regels voor verkeer4 en parkeren, afval, groen en het controleren van de staat van de wegen, trottoirs, straatmeubilair, verlichting en groenvoorzieningen. Toezicht en handhaving in de fysieke leefomgeving omvatten het controleren of projecten voldoen aan de gestelde regels, vergunningen en voorschriften met betrekking tot bijvoorbeeld bouw, milieuaspecten en ruimtelijke ordening. Binnen het sociale domein5 gaat het om toezicht op de uitvoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), Jeugdzorg, Participatiewet, Schuldhulpverlening en Zorgaanbieders. Over het algemeen is het doel van toezicht in het sociale domein het waarborgen van kwalitatief goede en toegankelijke ondersteuning en zorg voor alle inwoners die hier behoefte aan hebben.

3. Personele capaciteit 4. Taakverdeling 5. Geïnterviewde personen 6. Gebruikte afkortingen 7. Veiligheidsbeleid en uitvoering 8. Burgerpanel-survey

12

3 4 5

‘Whitepaper toezicht en handhaving: vangrail van de samenleving! Handreikingen op weg naar integraal toezicht en handhaving’ Handhaven op snelheidsovertredingen hoort niet tot de bevoegdheden van de boa’s. Gezien de verschillen in taal en handelingsperspectief tussen het fysieke en veiligheidsdomein en het sociaal domein erg groot zijn is ervoor gekozen om dit onderzoek af te bakenen tot openbare orde en veiligheid en het fysieke domein.

toezicht & handhaving

Reikwijdte van dit onderzoek Oss kent geen integraal toezicht en handhavingsbeleid, hoewel er wel gemeenschappelijk uitgangspunten zijn tussen de domeinen. In de visie van de gemeente Oss op de koers van de gemeente: ‘‘We werken samen aan een dienstverlenende organisatie waarin de basis op orde is en we strategisch daadkrachtig zijn. De uitgangspunten van deze visie zien we terug in het T&H beleid: samenwerken in (sterke) teams die werken vanuit de bedoeling, op basis van heldere opdrachten. Inwoners moeten dat herkennen door het tonen van eigenaarschap, inlevingsvermogen en voortdurend zoeken naar verbetering en vernieuwing.” De rekenkamer heeft ervoor gekozen om dit onderzoek af te bakenen tot toezicht en handhaving in openbare orde (inclusief de openbare ruimte) en veiligheid en in het fysieke domein (bouw en woningtoezicht, ruimtelijke ordening en milieu). Het sociaal domein laten we in dit onderzoek buiten beschouwing omdat de verschillen in taal en handelingsperspectief tussen toezicht en handhaving bij veiligheid in het fysieke domein en dat in het sociaal domein erg groot zijn. Dit zou het inzicht in de bevindingen niet ten goede komen. Wij hebben het onderzoek uitgevoerd vanuit deze twee domeinen met voortdurend oog voor de zinvolle verbindingen en kansen en mogelijkheden om door integraliteit het beleid en de uitvoering te versterken.

BESTUURLIJKE SAMENVATTING Conclusies Aanbevelingen aan de raad Aanbevelingen aan het college Bestuurlijke reactie Nawoord HET ONDERZOEK Inleiding Onderzoeksopzet Onderzoeksopzet BEVINDINGENRAPPORT Beleid Uitvoering Kosten Monitoring en rapportage

Doelstelling van het onderzoek Doelstelling van dit onderzoek is de gemeenteraad mee te nemen in de opgave van toezicht en handhaving die de gemeente wettelijk heeft of die zij zichzelf gesteld heeft. We bekijken dit vanuit het perspectief van doelmatigheid en doeltreffendheid en analyseren onze bevindingen op mogelijkheden om te verbeteren. Op basis van bovenstaande definitie hebben we (elementen) van het gemeentelijk beleid voor toezicht en handhaving geïnventariseerd en het onderzoek gesplitst in de twee belangrijkste beleidsterreinen waarin toezicht en handhaving een rol speelt: • openbare orde, veiligheid en leefbaarheid, openbare ruimte • bouw en woningtoezicht en milieu.

Effecten T&H De mening van inwoners Betrokkenheid gemeenteraad BIJLAGEN 1. Normenkader 2. Interventiematrix 3. Personele capaciteit 4. Taakverdeling 5. Geïnterviewde personen 6. Gebruikte afkortingen 7. Veiligheidsbeleid en uitvoering 8. Burgerpanel-survey

13

2. De onderzoeksopzet

>

De rekenkamer wil de gemeenteraad inzicht geven in: • Welke doelen gesteld zijn voor toezicht en handhaving in de gemeente; • De doeltreffendheid en doelmatigheid van de uitvoering van het beleid op toezicht en handhaving; • Hoe de gemeente omgaat met keuzes en prioriteiten bij schaarste van middelen en de rol en betrokkenheid van gemeenteraad daarin.

2.1. De onderzoeksvragen De hoofdvraag van het onderzoek is:

“Wat was het beleid voor toezicht- en handhaving van de gemeente Oss in de periode 2019-2023 en is de uitvoering doeltreffend en doelmatig geweest?” We delen de hoofdvraag op in deelvragen die betrekking hebben op beleid, uitvoering, monitoring en rol van de raad.

Beleid

• Is er een (integraal) toezicht- en handhavingsbeleid door de gemeente vastgesteld? • Welke doelen wil(de) de gemeente bereiken met het beleid op toezicht en handhaving? • Hoe worden keuzes gemaakt in het licht van de schaarse middelen? • Welke stakeholders zijn bij de totstandkoming en vaststelling van het beleid betrokken geweest? • Hoe is het beleid uitgewerkt in uitvoeringsprogramma’s?

Uitvoering

• Welke concrete acties op toezicht en handhaving zijn in de periode 20192023 uitgevoerd? • Liggen deze acties in lijn met het vastgestelde beleid en de uitvoeringsprogramma’s? • Welke prioriteiten zijn in de uitvoering gesteld? • Tot hoeveel en welke bezwaar- beroepsprocedures heeft de uitvoering geleid? • Welke gevolgen hebben deze procedures gehad?

Monitoring • • • •

Hoe is de uitvoering van het beleid gemonitord? Hoe is de kwaliteit van de uitvoering geborgd? Is het beleid en de uitvoering tussentijds geëvalueerd? In hoeverre zijn de doelen van het toezicht- en handhavingsbeleid gerealiseerd? • Met welke middelen (mensen, tijd en geld) is het beleid in de periode 2019-2023 uitgevoerd?

toezicht & handhaving BESTUURLIJKE SAMENVATTING Conclusies Aanbevelingen aan de raad Aanbevelingen aan het college Bestuurlijke reactie Nawoord HET ONDERZOEK Inleiding Onderzoeksopzet Onderzoeksopzet BEVINDINGENRAPPORT Beleid Uitvoering Kosten Monitoring en rapportage Effecten T&H De mening van inwoners Betrokkenheid gemeenteraad BIJLAGEN 1. Normenkader 2. Interventiematrix 3. Personele capaciteit 4. Taakverdeling 5. Geïnterviewde personen 6. Gebruikte afkortingen 7. Veiligheidsbeleid en uitvoering 8. Burgerpanel-survey

14

Rol van de gemeenteraad

• Op welke wijze is de raad betrokken geweest bij de totstandkoming en vaststelling van het beleid op toezicht en handhaving? • Hoe is de raad geïnformeerd over de uitvoering van het toezicht- en handhavingsbeleid?

2.2. De uitvoering van het onderzoek De bovenstaande onderzoeksvragen worden mede beantwoord op basis van een normenkader (zie bijlage 1) . De gegevens zijn verzameld door het bestuderen van documenten, met behulp van interviews en een survey onder inwoners van Oss. Er zijn gesprekken gevoerd met raadsleden, de portefeuillehouders en beleidsambtenaren. (zie bijlage 5). Deze rapportage is ambtelijk voorgelegd voor feitencontrole. Er is bestuurlijke hoor en wederhoor toegepast.

toezicht & handhaving

Bevindingenrapport

BESTUURLIJKE SAMENVATTING

3. Toezicht en handhaving: het beleid

Conclusies Aanbevelingen aan de raad

Dit onderzoek gaat over toezicht en handhaving binnen het veiligheidsdomein, de openbare ruimte en het fysieke domein. Voor een gedeelte overlappen beide terreinen elkaar: het realiseren van een veilige leefomgeving, van een duurzame, leefbare en aantrekkelijke woon- en werkomgeving. Door toezicht en handhaving zorgt de gemeente ervoor dat de regels die bedoelt zijn om dit te realiseren worden gerespecteerd en gevolgd. In dit hoofdstuk beschrijven we het integrale veiligheidsbeleid en het VTH-TOR-HOR-beleid dat Oss hiervoor heeft ontwikkeld. Toezicht en handhaving vindt plaats binnen beide domeinen. In de uitvoering komen deze bij elkaar. De voortschrijdende professionalisering van gemeentelijke boa’s zorgt ervoor dat bestuurlijke verwachtingen ten aanzien van Stadstoezicht hooggespannen zijn. Soms wordt er zelfs over de opkomst van een ‘nieuwe gemeentepolitie’ gesproken. Dat is een ontwikkeling waar Oss niet in meegaat, de gemeentelijke toezichthouders en handhavers kunnen in de visie van het gemeentebestuur geen vervanging zijn voor de politie. Maar hoe worden toezicht en handhaving binnen gemeente ingevuld? Hoe werken de verschillende teams samen? Hoe verhouden gemeentelijke boa’s zich tot de politie? En wat mag het allemaal kosten?

Aanbevelingen aan het college Bestuurlijke reactie Nawoord HET ONDERZOEK Inleiding Onderzoeksopzet BEVINDINGENRAPPORT Beleid Beleid Uitvoering Kosten Monitoring en rapportage Effecten T&H De mening van inwoners

3.1. De ontwikkeling van het veiligheidsbeleid in Oss

Betrokkenheid gemeenteraad BIJLAGEN 1. Normenkader 2. Interventiematrix 3. Personele capaciteit 4. Taakverdeling 5. Geïnterviewde personen 6. Gebruikte afkortingen 7. Veiligheidsbeleid en uitvoering

Het beleidskader integrale veiligheid, dat Oss samen met gemeente Bernheze, de politie en het Openbaar Ministerie (basisteam Maasland) heeft opgesteld, vormde de basis voor de aanpak van veel verschillende veiligheidsvraagstukken: woonoverlast, jeugdoverlast, woninginbraken, ondermijnende criminaliteit, enzovoort. Voor een effectieve aanpak van toezicht en handhaving moeten er keuzes worden gemaakt en prioriteiten gesteld. In dit beleidskader spreken gemeenten, politie en Openbaar Ministerie af wat de missie, strategische doelen, uitgangspunten en prioriteiten zijn op het gebied van veiligheid. De gemeenteraad stelt het beleidskader Integrale Veiligheid vast, en heeft daarmee een middel om te sturen op lokale veiligheid en de prioriteiten in de aanpak van de veiligheidsproblemen.

8. Burgerpanel-survey

6 15

>

3.1.1. Missie en algemene doelen.

Het beleidskader Integrale Veiligheid van 2019-2022 beschrijft de missie om een aantrekkelijke omgeving te realiseren waar inwoners zich veilig voelen om te kunnen wonen, werken en recreëren. De algemene doelen voor de periode 2019-2022 zijn: • Verankeren van de veiligheid in de wijken. • Voorkomen en bestrijden van (grootschalige) incidenten en verstoringen van de openbare orde. • Het zo veel mogelijk tegengaan, verstoren en stoppen van ondermijnende activiteiten. • Balans tussen preventie, zorg en repressie. • Behouden of verbeteren van de veiligheidsgevoelens en veiligheidscijfers. Deze doelstellingen vragen om een verbinding tussen de beleidsterreinen veiligheid en zorg. Geconstateerd wordt dat hulpbehoevende en kwetsbare inwoners steeds langer thuis blijven wonen en dat burgers zelfredzaam moeten zijn en dat dat veiligheidsproblemen met zich meebrengt. Met een wijkgerichte aanpak moet veiligheid worden verankerd in de wijken en kernen. Uitgangspunt is voorkomen waar mogelijk. Daarbij streeft Oss naar de juiste balans tussen repressie, zorg en preventie en naar een goede afstemming tussen de bestuurlijk-, zorg- en strafrechtketen. Door vroegtijdig te signaleren (met name vanuit zorg) kunnen problemen op tijd aangepakt worden. Vanuit veiligheid worden vaak acties uitgevoerd binnen het repressieve kader.

Er wordt ingegrepen als de situatie daar om vraagt, bijvoorbeeld als zaken uit de hand dreigen te lopen. Dit gedeelte van het veiligheidsbeleid betreft toezicht en handhaving. De algemene doelen voor de periode 2023-2026 (zie bijlage 7) zijn grotendeels hetzelfde als die van de vorige periode. Er zijn wel verschuivingen te zien: de samenleving wordt de laatste jaren meer aangesproken op de eigen verantwoordelijkheid voor veiligheid.6 De doelen voor 2023-2026 zijn als volgt geformuleerd: • Een samenleving die weerbaar, veerkrachtig en zelfredzaam is. • Veilige wijken met een goede verbinding tussen zorg en veiligheid.

‘Naast de verschillende partners hebben onze inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties ook een eigen verantwoordelijkheid in het veiliger maken van hun stad, dorp, wijk/buurt’. Beleidskader Integrale Veiligheid van 2023-2026

toezicht & handhaving BESTUURLIJKE SAMENVATTING Conclusies Aanbevelingen aan de raad Aanbevelingen aan het college Bestuurlijke reactie Nawoord HET ONDERZOEK Inleiding Onderzoeksopzet BEVINDINGENRAPPORT Beleid Beleid Uitvoering Kosten Monitoring en rapportage Effecten T&H De mening van inwoners Betrokkenheid gemeenteraad BIJLAGEN 1. Normenkader 2. Interventiematrix 3. Personele capaciteit 4. Taakverdeling 5. Geïnterviewde personen 6. Gebruikte afkortingen 7. Veiligheidsbeleid en uitvoering 8. Burgerpanel-survey

16

>

3.1.2. Ontwikkelingen en trends in relatie tot T&H

Er wordt een aantal ontwikkelingen gesignaleerd die invloed hebben op de beleidskeuzes die worden gemaakt omtrent veiligheid. Sommigen daarvan hebben gevolgen voor de inzet van T&H door VTH of TOR/HOR. (Zie hiervoor hoofdstuk 4). In de beleidsperiode 2019-2022 waren dat: • Zelfredzaamheid en toename complexe casussen (meer extramurale zorgverlening waardoor mensen langer thuis blijven en in de wijken vaker situaties ontstaan waarbij de veiligheid voor de bewoner of de omwonende in het geding is (verwarde personen, escalerende woonoverlast). • Digitalisering van de samenleving waardoor toename van cybercrime. • Samenwerking van de politie met de gemeente, andere partners en burgers op het gebied van de maatschappelijke ontwikkelingen in veiligheid en leefbaarheid. • De Omgevingswet die de balans tussen het benutten en beschermen van de fysieke leefomgeving moet versterken. Fysieke veiligheid is één van de variabelen waarover men een afweging moet maken bij de omgevingskwaliteit van de publieke ruimte. Dit is onderdeel van beleid in het fysieke domein. • De aangekondigde Ondermijningswet (regeerakkoord Rutte 4). Deze is niet gerealiseerd, men spreekt nu van ondermijningswetgeving. Deze is nodig om de juridische knelpunten bij de aanpak van ondermijnende criminaliteit op te lossen. Het gaat om uitbreiding van verschillende wetten zoals de Wet Bibob en de Opiumwet).

In de beleidsperiode 2023-2026 zijn de ontwikkelingen ingrijpend veranderd. Voor Toezicht en Handhaving zijn dit de wijzigingen die van invloed kunnen zijn op de opgave: • De toenemende kansenongelijkheid wat betreft gezondheid, levensverwachting en gezonde levensjaren heeft gevolgen voor het veiligheidsgevoel van de inwoners. Bovendien blijkt dat het criminele pad voor sommige jongeren steeds aantrekkelijker is. • De groeiende ondermijnende criminaliteit vergt een meerjarige aanpak en een lange adem. • Toename van incidenten met kwetsbare personen en/of personen met onbegrepen gedrag. • Opvang van de vluchtelingen uit Oekraïne en de doorstroom en opvang van asielzoekers.

3.1.3. Prioriteiten en keuzes.

Door te prioriteren wil Oss focus aanbrengen: de juiste dingen op het juiste moment doen en zorgen dat de verwachtingen aansluiten bij de capaciteit die beschikbaar is. De keuze voor de veiligheidsthema’s is gebaseerd op cijfers van de politie, de resultaten uit de veiligheidsmonitor, maatschappelijke ontwikkelingen en signalen uit de wijken/kernen. De keuze voor lokale prioritaire thema’s zijn gebaseerd op de landelijke prioriteiten (de aanpak ondermijning, cannabisbeleid, personen met verward gedrag en cybersecurity), regionale prioriteiten, veilige woon- en leefomgeving, ondermijnende criminaliteit, maatschappelijke onrust, radicalisering, polarisatie, cybercrime en cybersecurity). Prioritering en planning verloopt als volgt. Binnen de ‘veiligheidsvelden’ worden meerdere veiligheidsthema’s benoemd. Per veiligheidsveld wordt aangegeven waar de prioriteit/focus wordt gelegd. Voor alle veiligheidsvelden wordt een uitvoeringsprogramma gemaakt. De niet-prioritaire veiligheidsthema’s zijn wel opgenomen in het uitvoeringsprogramma, waarin per thema wordt aangegeven welke acties worden uitgevoerd. Deze hebben dus wel aandacht maar er wordt minder capaciteit op ingezet. De prioriteiten voor de beleidsperiode 2023-2026 laten veranderingen zien ten opzichte van de jaren ervoor: bedrijvigheid en veiligheid is geen prioriteit meer en worden als algemene taak in de uitvoering meegenomen.

Jeugd is en blijft een prioritair aandachtsgebied. De veilige woon- en leefomgeving is nader geduid in de volgende prioriteiten: • aanpak woonoverlast, • aanpak complexe casuïstiek, • de doorontwikkeling van bevolkingszorg en lokale crisisorganisatie, • aanpak van maatschappelijke onrust, radicalisering en polarisatie. Het thema ‘integriteit en veiligheid’ is in twee prioriteiten gesplitst: • ondermijnende criminaliteit en • cybercrime en gedigitaliseerde criminaliteit. De burgemeester, portefeuillehouder veiligheid, stelt dat er rondom het thema veiligheid een stapeling van beleid vanuit verschillende beleidsterreinen te zien is. Derhalve zijn er geen dominante uitgangspunten bij keuzes, maar er wordt altijd uitgegaan van de volgorde: 1. Veiligheid van de hulpverleners waarborgen (die moet je altijd beschermen want zij staan vaak bloot aan gevaar vanuit hun functie). 2. Veiligheid van inwoners waarborgen. 3. Materiële schade voorkomen. Er zijn dilemma’s, zoals (het gebruik van) drugs,waar de burgemeester

toezicht & handhaving BESTUURLIJKE SAMENVATTING Conclusies Aanbevelingen aan de raad Aanbevelingen aan het college

De politiecapaciteit van Oss is, volgens de burgemeester, veel te laag: ’Alle 400 criteria die de rijksoverheid hanteert voor de toedeling van capaciteit werken voor Oss tegen, terwijl de Osse problematiek evident groot is.’ Toch houdt de burgemeester de lobby om dat te veranderen uit het voetlicht, dat zou het criminele imago van Oss verder versterken en daarmee averechts werken. Datzelfde geldt voor het bespreken van zaken met de raad in het openbaar. Daardoor worden volgens de burgemeester incidenten gemakkelijk onnodig opgeblazen. Als er onderwerpen spelen op het gebied van criminaliteit kijkt de pers gauw naar Oss en dit draagt niet bij aan het imago van de stad. Bij gevoelige zaken die veel aandacht krijgen wordt het fractievoorzittersoverleg vertrouwelijk geïnformeerd. Uitgangspunt van de gemeente is dat de BOA’s geen vorm van gemeentepolitie worden door taken van de politie te gaan uitvoeren.

Bestuurlijke reactie Nawoord HET ONDERZOEK Inleiding Onderzoeksopzet BEVINDINGENRAPPORT Beleid Beleid Uitvoering Kosten Monitoring en rapportage Effecten T&H

3.1.4. Samenwerking

Samenwerking vindt de gemeente Oss van groot belang, Oss geeft specifiek aan samen te werken aan veiligheid met vele partijen en toezicht en handhaving maakt daarvan deel uit: • de inwoners van de gemeente (signaleren via meldingen en aangiften) ; • de hele gemeentelijke organisatie (ontwikkeling en uitvoering van integraal veiligheidsbeleid met alle domeinen/programma’s); • de politie (de daadwerkelijke handhaving van de rechtsorde en het verlenen van hulp aan hen die deze behoeven); • het Openbaar Ministerie (OM) voor het opsporen en vervolgen van strafbare feiten. • Binnen de Veiligheidsregio werken brandweer, GHOR, politie, meldkamer en gemeenten samen op het gebied van: brandweerzorg, crisisbeheersing, geneeskundige hulpverlening bij ongevallen en rampen en rampenbestrijding. De Veiligheidsregio is de verbindende factor als er meerdere organisaties in touw komen bij een incident. • de gemeenschappelijke gezondheidsdienst (GGD) Hart voor Brabant en de Regionale ambulance voorziening (RAV) zijn de vertegenwoordigers van het domein gezondheid. • voor Welzijnsinstellingen/zorgpartijen is een integrale aanpak op het gebied van veiligheid een belangrijk uitgangspunt. Afhankelijk van het onderwerp dat voorligt zijn er diverse externe partners zoals de woningcorporaties, welzijnsorganisaties, bureau Jeugdzorg, Bureau Halt, Ons Welzijn betrokken.

De burgemeester is verantwoordelijk voor de handhaving van de openbare orde en de veiligheid. Daarvoor heeft de burgemeester een aantal wettelijke taken en bevoegdheden.

De mening van inwoners Betrokkenheid gemeenteraad BIJLAGEN 1. Normenkader 2. Interventiematrix 3. Personele capaciteit 4. Taakverdeling 5. Geïnterviewde personen 6. Gebruikte afkortingen 7. Veiligheidsbeleid en uitvoering 8. Burgerpanel-survey

17

zich vanuit haar portefeuille veiligheid niet mee bezig houdt. De daarmee samenhangende problemen (dealen, productie) moeten door toezicht en handhaving wel worden aangepakt met het oog op veiligheid. Handhaving in het kader van de Opiumwet is een taak van de politie. BOA’s hebben daarin een signalerende taak. De kern is: mensen moeten thuis veilig zijn. Daarbij passen geen hennepkwekerijen en drugslabs in woonbuurten. Dit (ondermijnende (drugs) criminaliteit) valt onder het thema integriteit en ondermijning. Dit is een van de 5 veiligheidsvelden van het kernbeleid VNG.

>

Het team openbare orde en veiligheid zorgt voor afstemming en de (interne) regie in deze samenwerking. Er is een continue wisselwerking en op basis van escalatie naar veiligheid pakt het team de regie. Deze aanpak vraagt om regelmatig overleg. Wekelijks is er operationeel en bestuurlijk overleg met de politie en wekelijks een bestuurlijk portefeuilleoverleg met de burgemeester. Er is overleg over voetbal veiligheid, crisisorganisatie en vele andere partners zowel in als extern. Er wordt ook regie gevoerd op regionale samenwerking en het team is altijd een verbindende schakel naar andere afdelingen. Er is gekozen voor een klein team om snel en flexibel te kunnen schakelen.

toezicht & handhaving BESTUURLIJKE SAMENVATTING Conclusies Aanbevelingen aan de raad Aanbevelingen aan het college Bestuurlijke reactie Nawoord HET ONDERZOEK Inleiding Onderzoeksopzet BEVINDINGENRAPPORT Beleid Beleid Uitvoering Kosten Monitoring en rapportage Effecten T&H De mening van inwoners Betrokkenheid gemeenteraad BIJLAGEN 1. Normenkader 2. Interventiematrix

Preventie zorgt ervoor dat problemen niet uit de hand lopen en geen handhaving nodig is. Binnen team veiligheid is de overtuiging dat er veel te winnen is met een weerbare overheid en een weerbare bevolking. Preventie en bewustwording kan daaraan veel toevoegen. De gemeente kan hieraan bijdragen via voorlichting bij diverse doelgroepen zoals jongeren, ouderen, ondernemers. De gemeente wil effectiever optreden bij langdurige ernstige woonoverlast. Dit vereist een integrale aanpak waarbij zorg en veiligheid samenkomen. De gemeente wil de samenwerking met wijkcoördinatoren, boa’s en andere betrokkenen intensiveren om vroegtijdig (woon)overlast aan te pakken. Ook wil Oss investeren in weerbaarheid: de gemeente wil een samenleving die weerbaar, veerkrachtig en zelfredzaam is. Dit betekent onder andere investeren in preventieactiviteiten op scholen over weerbaarheid en groepsdruk. De gemeente wil jongeren weerbaarder maken tegen criminaliteit en hen leren omgaan met groepsdruk. Tenslotte wil de gemeente het bewustzijn van ondermijnende criminaliteit vergroten en het kennisniveau van professionals op peil houden en vergroten. Dit omvat onder andere het geven van voorlichting en trainingen aan professionals die in contact komen met voor ondermijning kwetsbare groepen, zoals jongeren, ondernemers en inwoners van het buitengebied.

De gemeente Oss is in 2023 gestart met preventief toezicht, met name gericht op ondermijningsrisico’s. Twee toezichthouders zijn hier, naast hun reguliere taken, mee belast. Preventieve toezichthouders zijn medewerkers die actief op pad gaan om te controleren of regels worden nageleefd en om burgers en ondernemers te adviseren over de geldende wet- en regelgeving. Bewustwording van (agrarische) ondernemers over ondermijningsrisico’s is vergroot door middel van voorlichting en advies. De resultaten hiervan zijn dat er een eerste inzicht in potentieel voor ondermijning gevoelige adressen op bedrijfsterreinen is verkregen en dat er hulp is geboden aan burgers of ondernemers die benaderd zijn door criminelen.