Kerkenvisie Oss 2020.PDF

Colofon

Literatuur

Projectleiding : Stuurgroep Religieus Erfgoed Oss Roel Augusteijn, voorzitter Caspar de Bonth Harry Peters

-

Auteur

-

: Harrie Maas – Monumentenhuis Brabant

-

Omslag en opmaak rapport

: It Continues, Engelen

Foto’s : Website kerkbesturen en andere openbaar toegankelijke sites Uitgave : Gemeente Oss, maart 2020

2

-

-

Kansen zien, kansen pakken (Coalitieakkoord 2018-2022 gemeente Oss) Toekomst voor religieus erfgoed (Behoudwaaier opgesteld in het kader van “2008 Jaar van het Religieus Erfgoed – Geloven in Brabant”) Bisdom van Breda Protocol (her)bestemming kerkelijke gebouwen (2019) Gemeente Oss Visie op de Vrijetijdseconomie van Oss (2016) Provincie Noord-Brabant De (verbeeldings)kracht van erfgoed. Beleidskader erfgoed 2016-2020 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Bouwstenen voor een Kerkenvisie. Handreiking 2019 Stichting Monumentenhuis Brabant Toekomst voor religieus erfgoed. Beknopte handleiding voor behoud van onroerend religieus erfgoed voor kerkeigenaren, kerkbesturen en rentmeesters, voor gemeentebestuurders en ambtenaren, voor alle belanghebbenden en betrokkenen (2008) Stichting Behoud Monumenten Brabant / Monumentenhuis Brabant Inspirerend militair erfgoed. De Zuiderwaterlinie in Noordoost-Brabant (2015)

Inhoudsopgave 1.

Voorwoord

Bijlage A

Kerken, in gebruik voor de eredienst, in de gemeente Oss

2.

Nationale kerkenaanpak

Bijlage B

leegstaande kerkgebouwen in de gemeente Oss

3.

Gemeentelijke kerkenvisie

Bijlage C

Herbestemde kerken in de gemeente Oss

4.

Oss: pilotgemeente kerkenvisie

Bijlage D

Kapellen in de gemeente Oss

5.

Aanpak opstellen ‘Gemeentelijke kerkenvisie Oss’

Bijlage E

Kloosters in de gemeente Oss

6.

Religieus erfgoed in Oss

Bijlage F

Begraafplaatsen en rijksmonumentale grafmonumenten

7.

Parochiële gebouwenplan ontwikkelen

8.

Dialoog

9.

Learning Community Religieus Erfgoed Oss

10.

Religieus erfgoed als rode draad voor gemeentelijk beleid

11.

Leidraad voor de herbestemming van kerkgebouwen

12.

Samenvatting – beleidsaanbevelingen

3

1.

Voorwoord

De centrale plaats die kerk en kerkgebouw in Nederland – en dus ook in Brabant – innam wordt allengs minder. De oorzaken hiervan zijn divers. Het kerkbezoek en de betrokkenheid bij kerkgenootschappen, ook in financieel opzicht, nemen af. Gevolg is dat kerkgebouwen geleidelijk overbodig worden, waardoor leegstand dreigt of soms is dit al aan de orde. De financiële situatie maakt bovendien dat instandhouding van de gebouwen (kerken en pastorieën) een steeds groter wordend probleem is. De impact van het mogelijk verdwijnen van het religieus erfgoed op de bebouwde omgeving is zeer groot. Reden voor de rijksoverheid om een zestal gemeenten in Nederland te vragen om een visie te ontwikkelen op de toekomst van het religieus erfgoed in hun gemeente. Oss is een van deze zes en in dit verband de enige gemeente in Noord-Brabant. De karakteristiek van de gemeente Oss, een groot grondgebied met een centrale stad en vele grote en kleine dorpen, is zeer geschikt om een goed beeld te krijgen van de diverse aspecten van het vraagstuk: wat is de toekomst van de kerkelijke gebouwen? Hoe behoud je zoveel mogelijk cultuurhistorisch erfgoed in de context van een vitale leefomgeving? Het gemeentebestuur heeft daarom graag gevolg gegeven aan deze vraag van het Rijk.

Anders dan de andere vijf gemeenten heeft het college van Burgemeester en Wethouders van Oss besloten een onafhankelijke stuurgroep in te stellen om deze kerkenvisie op te stellen. De gemeente is bij het vaststellen van de toekomst van vrijkomende kerkgebouwen zelf immers ook een belangrijke actor. Om de objectiviteit van de kerkenvisie te borgen is tot deze aanpak besloten. Wij als Stuurgroep hebben voor de ondersteuning een beroep gedaan op de expertise en de capaciteit van het Monumentenhuis Brabant. Wij zijn hen erkentelijk voor hun bijdrage. Na een intensief traject van ruim een jaar, waarbij wij dankbaar gebruik hebben gemaakt van de input van vele betrokkenen, biedt de Stuurgroep graag het resultaat van haar werkzaamheden aan het gemeentebestuur aan. De Kerkenvisie Oss is opgesteld door het Monumentenhuis Brabant, onder verantwoordelijkheid van de stuurgroep. Wij hopen dat deze kerkenvisie een inspirerende werking mag hebben op het ontwikkelen van een toekomstbestendig toekomstperspectief van het religieus erfgoed in de gemeente Oss, in het bijzonder de kerkgebouwen. Verder spreken wij de hoop uit dat de verschillende stakeholders elkaar door middel van dialoog weten te vinden. Aan de gesprekstafel worden de beste resultaten bereikt! Namens de Stuurgroep Religieus Erfgoed Oss R.H. Augusteijn Voorzitter

4

2.

Nationale kerkenaanpak

Vanwege het gegeven dat steeds meer kerkgebouwen overcompleet raken ten gevolge van de sterke afname van het aantal kerkgangers, heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) in de periode 2014 – 2016 een interactieve discussie gevoerd over de ‘Agenda Toekomst Religieus Erfgoed’. Samen met kerkelijke, bestuurlijke en maatschappelijke partijen werd door de RCE de aard en omvang van de problematiek verkend.

de komende jaren diverse acties te ondernemen, waarvoor de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap in totaal 13,5 miljoen euro beschikbaar stelt. De voornoemde nationale kerkenaanpak heeft een nadere uitwerking gekregen in vijf programmalijnen: Kerkenvisies In de periode 2019-2021 wordt zo’n 3 miljoen euro per jaar beschikbaar voor het opstellen van integrale kerkenvisies. De middelen zijn bestemd voor gemeenten die een dergelijke kerkenvisie gaan opstellen. Als uitvloeisel hiervan zijn zes pilotgemeentes aangewezen. Kennis Om partijen te steunen die met religieus erfgoed aan de slag gaan, worden de daarvoor nodige data en kennis ontwikkeld en toegankelijk gemaakt. Duurzaamheid De energierekening vormt vaak een substantieel onderdeel van de exploitatie van een kerkgebouw. Om hier oplossingen voor te vinden en tegelijk te werken aan het terugdringen van CO2, wordt een innovatieprogramma opgezet dat zich specifiek richt op duurzaamheid bij religieus erfgoed. Toegankelijkheid Als kerken vaker open zijn, kunnen meer mensen hiervan genieten. Dat vergroot het draagvlak voor het behoud van de gebouwen en draagt bij aan verbeterde exploitatie. Daarom wordt ingezet op een grotere, publieke toegankelijkheid.

Grote Kerk, Oss.

Een volgende stap was het ondertekenen van een samenwerkingsovereenkomst tussen overheden, kerkeigenaren en erfgoedorganisaties op 10 november 2018, gericht op het ontwikkelen van een duurzaam toekomstperspectief voor het religieus erfgoed in Nederland. De ondertekenaars verklaren in die overeenkomst

Draagvlak Een groeiende groep personen komt niet of nauwelijks nog in kerkgebouwen. Daardoor zijn zij minder goed bekend met het belang en de betekenis van kerkgebouwen. Het beeldbepalende karakter wordt vaak nog wel herkend. Door hen met de rijke betekenislagen van religieus erfgoed in contact te brengen, wordt beoogd het draagvlak ervoor te vergroten.

5

3. Gemeentelijke kerkenvisie De gelden voor het opstellen van een gemeentelijke kerkenvisie worden in de vorm van een decentralisatie-uitkering beschikbaar gesteld aan gemeenten die dit willen gaan oppakken. Elke Nederlandse gemeente kan eenmalig in de periode 2019-2021 een aanvraag indienen. De hoogte van de uitkering wordt bepaald door het aantal kerkgebouwen binnen de gemeentegrenzen, waarbij alleen de objecten die in oorsprong als kerkgebouw zijn gebouwd meetellen. Daarbij geldt de volgende verdeling: • € 25.000,- voor 1 tot en met 19 kerkgebouwen; • € 50.000,- voor 20 tot en met 39 kerkgebouwen; • € 75.000,- voor 40 of meer kerkgebouwen. Een kerkenvisie is een strategisch document over de toekomst van kerkgebouwen in de gemeente. Het opstellen van zo’n kerkenvisie gebeurt in dia-

loog tussen de gemeente, kerkeigenaren, inwoners en erfgoedorganisaties. Het moet dan gaan over álle kerkgebouwen in die gemeente: monumentaal en niet-monumentaal, nieuw en oud. Hoe een kerkenvisie vorm wordt gegeven en welke opzet wordt gevolgd, is vormvrij. Er zijn geen richtlijnen vanuit het Ministerie van OCW. Ook hoeft een kerkenvisie geen tot in detail uitgewerkte herbestemmingsprofielen of uitvoeringsplannen te bevatten. Van belang is dat partijen met elkaar de dialoog aangaan over een duurzaam toekomstperspectief voor de kerkgebouwen. Vanwege dat laatste aspect, namelijk een duurzaam toekomstperspectief ontwikkelen voor kerkgebouwen, is het nodig dat de visie inzicht geeft over: hoe worden de kerkgebouwen op dit moment gebruikt? wat is de huidige en te verwachten leegstand? hoe kan in de toekomst worden omgegaan met deze herbestemmingsopgave? Dit is als het ware basisinformatie om vervolgstappen te zetten, bijvoorbeeld met betrekking tot het verbreden van religieus erfgoed naar andere gemeentelijke beleidsterreinen. Om het project ‘Gemeentelijke Kerkenvisies’ zo goed mogelijk van start te laten gaan en te laten ‘landen’ is vanuit de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed begonnen met een zestal pilotgemeenten. Het opstellen van een kerkenvisie is immers geen eenduidig traject, en ook het proces daar naar toe loopt niet gelijk.

Elke gemeente is anders wat betreft de samenstelling van het religieus erfgoed, maar ook de stakeholders en hun emotionele lading zijn anders. Het is de bedoeling dat er een leeromgeving ontstaat. Dat is van groot belang, want na 2021 – als het project ‘Gemeentelijke kerkenvisies’ is afgesloten – is de problematiek van de vrijkomende kerkgebouwen nog steeds actueel en zijn er nog steeds kerkgebouwen waarvoor een toekomstbestendige functie moet worden gevonden.

H. Hartkerk, Oss. 6

4.

Oss: pilotgemeente kerkenvisie

Dat de gemeente Oss zich had aangemeld als pilotgemeente voor het project ‘Gemeentelijke Kerkenvisies’, was niet zo maar. Oss kent een bijzonder rijk en gevarieerd religieus erfgoed, maar staat daardoor tegelijkertijd ook voor een grote opgave om dit op een goede wijze ‘door te geven’ naar volgende generaties. Het is zeker niet zo dat het erfgoed van de gemeente Oss zich beperkt tot het religieus erfgoed. Het omvat veel meer, zoals onder andere de vooraanstaande plaats van Oss op archeologisch gebied en het industrieel erfgoed dat lange tijd zo prominent aanwezig was in Oss. Inderdaad ‘was’, want veel is vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw ten prooi gevallen aan de slopershamer. Oss, Megen en Ravenstein waren in het verleden vestingsteden. In tegenstelling tot Megen en Ravenstein is van het militaire erfgoed van de stad Oss weinig herkenbaars meer over. Zonder andere erfgoedcategorieën binnen de gemeente Oss tekort te willen doen, kan worden gezegd dat het religieus erfgoed hier van bijzondere betekenis is. En dat niet alleen voor de gemeente Oss, maar ook voor de provincie Noord-Brabant. Dit houdt verband met de historie van de streek, waarin Megen en het Land van Ravenstein binnen het grondgebied van Staats-Brabant (1648-1795) buitenlandse enclaves waren.

Binnen StaatsBrabant was de Nederlands-Hervormde kerk letterlijk en figuurlijk de staatskerk; de katholieke godsdienst mocht niet in het openbaar worden beleden. In de vrije heerlijkheden van Megen en Ravenstein, waar katholieke heren aan de macht waren, lag dat anders. Dat werden katholieke bolwerken, van waaruit heimelijk missies plaatsvonden naar gebieden die onder het gezag van Staats-Brabant vielen om daar het katholieke geloof levendig te houden. De katholieke enclaves van Megen en Ravenstein werden vrijplaatsen voor de vestiging van kloosterorden. Hun kloostercomplexen, soms nog met een religieuze functie, zijn tot op de dag van vandaag aanwezig in het landschap.

De Luciakerk in Ravenstein.

Muurschilderingen Luciakerk.

Ook leidde het tot bijzondere architectuur. De Luciakerk in Ravenstein, opgetrokken in barokstijl en voorzien van een bijzonder interieur, is daar een aansprekend voorbeeld van.

7

Nu het religieus erfgoed zo onder druk is komen te staan en er steeds meer religieuze gebouwen overcompleet raken, is het verstandig om na te denken hoe we als gemeenschap met ‘ons’ erfgoed om willen gaan. Voorkomen moet worden dat we dezelfde lering moeten trekken als bij het industrieel erfgoed van Oss, waarbij veel verloren is gegaan. Erfgoed heeft veel potentie. Belangrijk is om erfgoed integraal te benaderen en crossovers te maken tussen de verschillende erfgoedcategorieën, zodat het geen ‘eilandbenadering’ wordt. Maar zeker zo belangrijk is om verbindingen naar andere beleidsterreinen te leggen. Dan kun je elkaar versterken. Als bijvoorbeeld in een kerk een gemeenschapshuis kan worden ondergebracht, dan houd je niet alleen erfgoed in stand maar wordt ook het gemeenschapsleven en de sociale cohesie versterkt. Koppelkansen liggen er op vele terreinen, onder andere op wonen en werken, en erfgoedtoerisme. In die ‘verbrede benadering’ ligt voor de gemeente Oss een belangrijke meerwaarde om de instandhouding van het religieus erfgoed te bevorderen.

Het belang van erfgoed

Erfgoed vertegenwoordigt een grote maatschappelijke en economische waarde. Daar moet zuinig mee worden omgegaan. Erfgoed geeft identiteit aan een gemeenschap, het verbindt en het heeft ook een economisch belang. 1. Erfgoed geeft karakter Monumenten, landschappen en historische gebouwen verbinden het verleden met het heden en onderscheiden dorpen en steden van andere plaatsen. Zij vertellen niet alleen het verhaal van een gemeente, maar vormen ook een onmiskenbare beeldbepalende kwaliteit. Met het oog op de Omgevingswet is het van groot belang om erfgoed, als kernkwaliteit van de fysieke leefomgeving, in stand te houden en waar mogelijk te versterken. 2. Erfgoed verbindt Erfgoed vertegenwoordigt de identiteit van een gemeente en haar bevolking. Het maakt dat mensen zich thuis voelen. Inwoners voelen zich persoonlijk verbonden met specifieke gebouwen en verhalen. Als gemeenschap identificeert men zich met de eigen stad of dorp en haar verleden. Dit alleen al is een belangrijke reden om de herbestemming en doorontwikkeling van monumentale en karakteristieke gebouwen te stimuleren en te bevorderen. 3. Erfgoed vertegenwoordigt economische waarde Onderzoek heeft aangetoond dat monumenten niet alleen een waarde verho8

Interieur Grote Kerk, Oss.

gende invloed hebben op omliggende panden, maar ook dat erfgoed structureel geld kan opleveren. Elke geïnvesteerde euro in erfgoed heeft een multiplier effect. Erfgoed bevordert de aantrekkingskracht van Oss en draagt bij aan de vitaliteit van stad en platteland. In het coalitieakkoord van de politieke partijen die momenteel het college van B&W vormen staat vermeld dat de gemeente een proactieve rol zal pakken gericht op het verbinden van betrokken partijen rond het religieuze erfgoed. Onder andere met het opstellen van een gemeentelijke kerkenvisie wordt daar invulling aan gegeven.

De gemeenteraad van Oss heeft op 4 oktober 2018 een motie aangenomen om het project ‘Gemeentelijke Kerkenvisie Oss’ niet te beperken tot de kerkgebouwen, maar ook het overige religieuze erfgoed bij het opstellen van de visie te betrekken. Gezien de rijkheid van het religieus erfgoed binnen de gemeente Oss en de potenties die het heeft, een begrijpelijke uitspraak. In deze kerkenvisie is daarom ook een inventarisatie opgenomen van kloosters, kapellen, begraafplaatsen en rijksmonumentale grafmonumenten (zie bijlagen). Als het gaat over de erfgoedwaarden speelt de ensemblewaarde namelijk een grote rol. Bovendien bevindt zich om een kerkgebouw vaak een begraafplaats. Bij een verkoop en/of herbestemming van een kerkgebouw is dit een belangrijk aspect. Het kan grote invloed hebben op de toekomstige gebruiksmogelijkheden. Andere aandachtspunten zijn de inventaris en interieurelementen van het kerkgebouw en kerkelijke (kunst)schatten. Bij de inventaris en interieurelementen moet gedacht worden aan het orgel, preekstoelen, altaren, kerkbanken, koorbanken, klokken, torenuurwerk, monumentale vloeren, tombes en crypten en dergelijken. In ieder geval is belangrijk dat de kerkbesturen vastleggen wat er allemaal is aan interieurelementen en kerkelijke (kunst)schatten. Deze zijn namelijk direct verbonden met het kerkgebouw.

Bij verkoop en/of herbestemming van een kerkgebouw moet dit goed geregeld zijn. In bijlage A en B is na een eerste globale verkenning aangegeven of er waardevolle elementen aanwezig lijken te zijn.

Betekenis religieus erfgoed

Evident is dat religieus erfgoed velen raakt. Ook al gaan de meesten niet meer naar de kerk voor de eredienst of om er individueel te bidden, velen hechten waarde aan het behoud ervan. Het (mogelijk) aan de eredienst onttrekken van kerkgebouwen roept veel emotie en commotie op. ‘Onze’ kerk moet behouden blijven, hoor je dan vaak. Soms gaat dit gepaard met sterke emotionele gevoelens, zoals die onlangs naar voren kwamen in Ravenstein rond de Luciakerk, in de Remigiusparochie in Lithoijen en in Koolwijk rond de Sint-Annakapel. De waarden die personen toekennen aan kerkgebouwen hebben een verschillende achtergrond: religieus: de kerk is een huis van en toegewijd aan God. Het kerkgebouw is een plek van en voor gelovigen, die daar samenkomen om te bidden en samen de liturgie te vieren; maatschappelijk religieus: de kerk is een plaats van ontmoeting, bezining en een rustpunt in de hectiek van alledag; maatschappelijk: de kerk is een ankerpunt in de sociale structuur van wijk en dorp;

cultuurhistorisch: een kerkgebouw is een uiting van geloof en gemeenschapszin; architectuurhistorisch en vanuit monumentaal oogpunt: een kerkgebouw heeft – in meer of mindere mate – betekenis uit oogpunt van monumentenzorg; kunsthistorisch: kerken bezitten veelal waardevolle interieurelementen en kunstschatten, en hebben soms nog onontdekte archeologische schatten; historisch: religieuze gebouwen zijn representanten van de geschiedenis van het christendom; stedenbouwkundig: kerkgebouwen zijn herkenningspunten en beeldbepalende objecten in een wijk en dorp, vaak met een grote stedenbouwkundige waarde en ruimtelijke kwaliteit; toeristisch-economisch: vele kerken en kloosters hebben toeristische potentie. Er zijn verschillende opvattingen over het eigendom van de kerk. Een aantal heeft een uitgesproken mening dat de kerk van de gemeenschap is (wie dat dan ook zijn), omdat in het verleden het kerkgebouw onder andere door bijdragen uit de geloofsgemeenschap is opgericht. Formeel-juridisch ligt het duidelijk anders: het kerkbestuur is eigenaar, waarbij binnen de rooms-katholieke kerk ook nog de instemming van het bisdom nodig is om tot functiewijziging van het kerkgebouw over te gaan, de kerk aan de eredienst te onttrekken en/of te verkopen. Al die verschillende belangen rond een kerkgebouw maken het moeilijk om eensgezind te opereren.

Soms staan de aanhangers van een bepaald belang zelfs ronduit tegenover elkaar. Het “eigen belang” lijkt dan alleen maar te gelden, zonder rekening te houden met ieders rol en/of specifieke positie. Daarom is het aangaan van de dialoog met elkaar cruciaal. Dan kan blijken dat, ook waar op het eerste gezicht sprake lijkt te zijn van tegenovergestelde belangen, er vaak meer gemeenschappelijkheid is dan in eerste instantie wordt verwacht. Dat is dé uitdaging en de maatschappelijke opgave: het ontwikkelen van een gezamenlijk belang met als doel het bevorderen van een duurzaam toekomstperspectief voor het religieus erfgoed in de gemeente Oss.

9

5.

Aanpak opstellen ‘Gemeentelijke Kerkenvisie Oss’

De supervisie over het opstellen van de ‘Gemeentelijke Kerkenvisie Oss’ is in handen gelegd van de Stuurgroep Religieus Erfgoed Oss. Dit is onder meer gedaan, omdat de gemeente zich als één van de belanghebbende partijen ziet en de verwachting heeft dat een stuurgroep met onafhankelijke leden gemakkelijker in gesprek kan komen met de kerkeigenaren en andere belanghebbenden en betrokkenen. De Stuurgroep wordt gevormd door drie personen: Roel Augusteijn (o.a. oud-gedeputeerde en oud-burgemeester; inwoner van Deursen-Dennenburg, gemeente Oss); Caspar de Bonth (voormalig directeur van een restauratiebedrijf, adviseur herbestemming religieus erfgoed; inwoner van gemeente Tilburg); Harry Peters (voormalig directielid van een beursgenoteerde onderneming, voormalig bestuurslid kerkbestuur H. Maria Magdalenakerk en actief in een aantal maatschappelijke functies; inwoner van Geffen, gemeente Oss). De projectuitvoering is in handen gelegd bij het Monumentenhuis Brabant. Dit is een provinciale steuninstelling op het gebied van monumentenzorg in de provincie Noord-Brabant. Het Monumentenhuis Brabant is al vele jaren werkzaam op het terrein van behoud en doorontwikkeling van religieus erfgoed. Vanuit de projectleiding zijn contacten onderhouden met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en met het landelijke aanspreekpunt voor het pilotproject in Oss.

Doelstellingen ‘Gemeentelijke Kerkenvisie Oss’

Een gemeentelijke kerkenvisie opstellen, doe je met een bepaalde reden. Bij het besluit om deel te nemen aan het pilotproject van RCE is dit door de gemeente Oss in globale zin geformuleerd. De redenen om te participeren zijn in hoofdzaak gelegen in twee vragen: 1) hoe groot is de problematiek van vrijkomende kerkgebouwen in de gemeente Oss, en hoe hiermee om te gaan? 2) waar liggen koppelkansen naar andere beleidsterreinen, bijvoorbeeld leefbaarheid in de kleine kernen, waardoor een duurzaam toekomstperspectief voor kerkgebouwen beter kan worden geborgd? In het traject naar de totstandkoming van de gemeentelijke kerkenvisie is het aan de Stuurgroep Religieus Erfgoed Oss overgelaten om op basis van tussentijdse bevindingen de doelstellingen zo nodig aan te scherpen.

10

H.H. Antonius en Rochuskapel in Deursen.

Primaire doel Het centrale doel van de ‘Gemeentelijke Kerkenvisie Oss’ is het bevorderen van het behoud van (rijks)monumentale kerkgebouwen in Oss door middel van een toekomstbestendige functie. Subdoelstellingen Om tot dat primaire doel te geraken zijn er meerdere subdoelstellingen geformuleerd: a) inzicht krijgen in de (omvang van de) problematiek van het religieus erfgoed in Oss: b) het opbouwen van een netwerk van stakeholders die bij de zoektocht naar een toekomstbestendige functie voor een leegstaande/leegkomende kerk een meerwaarde kunnen vervullen; c) het ontwikkelen van een leidraad ten behoeve van het bevorderen van een duurzaam toekomstperspectief voor het religieus erfgoed in de gemeente Oss; d) op zoek gaan naar kansen voor religieus erfgoed in relatie tot (erfgoed) toerisme, leefbaarheid kleine kernen, versterken ruimtelijke kwaliteit e.d.

De onder a) en b) genoemde activiteiten zijn van belang om vroegtijdig te kunnen anticiperen op situaties, waarin kerkgebouwen overcompleet raken en leegkomen. De zoektocht naar een nieuwe, toekomstbestendige functie voor een kerkgebouw is vaak een langdurig en moeilijk proces, waarbij vele emoties kunnen vrijkomen. De problematiek rond de Luciakerk in Ravenstein spreekt wat dat betreft boekdelen. Daar waar emoties de overhand nemen stelt de gemeente zich terughoudend op. De gemeente Oss is immers geen probleemeigenaar: zij ziet wel dat dialoog voor alle stakeholders daarbij belangrijk is. Ondertussen wordt achter de schermen hard gewerkt om mee te zoeken naar oplossingen. Dat is steeds maatwerk, waarbij – zeker in die situaties – een vertrouwelijke setting cruciaal is. Met name in het Bisdom van Breda zijn goede ervaringen opgedaan met het werken met een protocol rond een herbestemmingstraject voor een kerkgebouw. De Stuurgroep Religieus Erfgoed Oss heeft daarom gemeend een Osse variant te ontwikkelen en aanbevelingen te doen. In hoofdstuk 11 wordt dit nader uitgewerkt. Religieus erfgoed heeft potentie. Het is aanbevelenswaardig om op zoek te gaan naar kansen, en die kansen vervolgens te pakken. Die kansen liggen op meerdere terreinen. In hoofdstuk 10 wordt een eerste aanzet en uitwerking gemaakt voor de kansen van religieus erfgoed op het vlak van (erfgoed)toerisme.

Activiteiten

Om de hiervoor genoemde doelstellingen te realiseren zijn in het kader van de kerkenvisie verschillende activiteiten opgepakt, variërend van een Inventarisatie van het religieus erfgoed in de gemeente Oss, verkennende gesprekken met het bisdom en overheden, een consultatieronde langs de geloofsgemeenschappen, tot een intensieve dialoog met de dorpsraad van Ravenstein over de toekomst van de Luciakerk.

Dialoog

Het gesprek aangaan is cruciaal om vrijkomende kerkgebouwen succesvol te kunnen doorontwikkelen, met respect voor ieders opvatting. Zoals gezegd zijn er verschillende partijen (kerkeigenaren, parochianen en leden kerkgenootschap, gemeente, dorpsraden en wijkcomités, erfgoedorganisaties en andere betrokkenen) betrokken bij het religieus erfgoed mét even zovele belangen. De inzet is om te zoeken naar het gemeenschappelijke belang, waarbij het ook duidelijk is dat de positie van de kerkeigenaar nu eenmaal anders is dan die van het wijkcomité. Ook kunnen vanuit het oogpunt van (prijs)onderhandeling niet alle gegevens op straat komen te liggen. Laurentiuskerk Dieden, 12e eeuw. 11

Door de dialoog op gang te brengen tussen stakeholders wordt ook gebouwd aan een netwerk. Het is belangrijk dat men elkaar weet te vinden in geval een kerk een andere functie gaat krijgen. Communicatie is hierbij het sleutelwoord. Uit de praktijk blijkt dat vroegtijdige communicatie een van de belangrijkste succesbepalende factoren is in het herbestemmingstraject van kerkgebouwen. Met name de besturen van katholieke parochies die werkzaam zijn binnen de gemeente Oss, zijn terughoudend om met de buitenwereld te delen welke kerkgebouwen (op termijn) overcompleet zijn. Voor een deel hebben zij dat voor zichzelf ook nog niet duidelijk. Elk parochiebestuur zou in dit verband dienen te beschikken over een gebouwenplan. Verderop in deze visie wordt hier nader op ingegaan. Ook al beschikken parochies nog niet over een gebouwenplan, we merken dat het proces om te komen tot een gemeentelijke kerkenvisie de (interne) discussie daarover bevordert, hetgeen al als winst is te beschouwen van deze kerkenvisie.

Tussenrapportage

Om het gemeentebestuur te informeren over de voortgang van het project ‘Gemeentelijke Kerkenvisie Oss’ is de verantwoordelijke portefeuillehouder, wethouder J. van der Schoot, door middel van een tussenrapportage op de hoogte gesteld van de voortgang ervan, alsook is gewag gemaakt van een aantal tussentijdse bevindingen. Tevens is toen kenbaar gemaakt dat het opstellen van de kerkenvisie meer tijd vraagt en dat het aanleveren van een afgerond visiedocument voor de begrotingsbesprekingen 2020 niet mogelijk is. Op 5 september 2019 is de ‘Tussenrapportage Kerkenvisie Oss’ besproken in de Adviescommissie Ruimte van de gemeenteraad van Oss. Deze heeft in hoofdzaak positief op de rapportage gereageerd.

12

H. Annakapel in Koolwijk, een bedevaartsoord.

Overzichtskaartje met de grenzen van de RK-parochies binnen de gemeente Oss. De grijze arcering toont de situatie van de parochies die gedeeltelijk buiten de gemeentegrenzen van Oss vallen. Het fusieproces van de H. Benedictusparochie is nog gaande c.q. staat ter discussie. (illustratie gemeente Oss)

6.

Religieus erfgoed in Oss

Het inventariserend onderzoek heeft opgeleverd dat er in de gemeente Oss ca. 140 religieuze objecten aanwezig zijn, waaronder kerkgebouwen, pastorieën, kloosters, wegkapellen, voormalige synagogen, moskeeën en grafmonumenten. Daarvan zijn er 71 rijksmonument en 41 gemeentelijk monument. In de gemeente Oss staan 33 als gebedshuis gebouwde kerkgebouwen. Daarvan zijn er 24 in eigendom van kerkbesturen, 1 in eigendom van de gemeente Oss en 8 zijn er al herbestemd en in particulier bezit. Het voornoemde kerkgebouw in eigendom van de gemeente Oss is de Garnizoenskerk in Ravenstein en is nog in gebruik voor de eredienst. Verder is er 1 kerkgebouw gesloopt en is er 1 archeologisch restant. Daarnaast zijn er in de gemeente nog 5 gebouwen waar nieuwe christelijke kerkgenootschappen huizen en 4 moskeeën. De moslimgemeenschap en de nieuwe christelijke kerkgenootschappen maken gebruik van gebouwen die indertijd voor een ander gebruik zijn opgericht en tellen volgens de richtlijnen van RCE niet mee voor de kerkenvisie. Om het beeld van het religieus leven te completeren wordt in deze notitie daar toch in het kort aandacht aan besteed. De gemeente Oss omvat een gebied dat in historisch opzicht zich op een bijzondere wijze heeft ontwikkeld.

Het Land van Ravenstein en het Graafschap Megen waren ten tijde van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (1588-1795), in het bijzonder na de Vrede van Münster (1648), katholieke enclaves binnen Staats-Brabant, waar de Nederduitse Gereformeerde Kerk de staatskerk was. Binnen de katholieke enclaves vestigden zich verschillende kloosters, waarvan twee tot op de dag van vandaag nog een religieuze functie hebben. Andere zijn reeds door-ontwikkeld naar een nieuwe gebruiksfunctie, of staan leeg in afwachting op herbestemming. Het bijzondere verhaal rond de kloosters in de vrije enclaves is een markant onderdeel van de Brabantse geschiedenis. In de gemeente Oss komt die bijzondere historie in een aantal imposante kloostercomplexen zichtbaar tot uiting. Om te koesteren! Ook biedt het potentie, onder meer op het gebied van erfgoedtoerisme. Hoewel kloosters buiten de scope van de kerkenvisie vallen, is het aanbevelenswaardig dit nader uit te werken. Bijvoorbeeld in het gemeentelijk erfgoedbeleid en de gemeentelijke Omgevingsvisie. Prominent deel uit makend van de gemeente Oss zijn ook de vele kerkdorpen met het kerkgebouw als baken voor de omgeving. De meeste van deze dorpskerken hebben de status van rijksmonument. Van de kerkgebouwen in de ge16

Kaart uit 1761 met daarop aangegeven het Land van Ravenstein. Gedurende de periode dat de Staten-Generaal gezag over het voormalige hertogdom Brabant(1648-1795) uitoefenden viel dit gebied onder de autoriteit van een Duitse vorst. Die stond welwillend tegenover de openbare uitoefening van het katholieke geloof in tegenstelling tot de Staten-Generaal. Vandaar dat in het Land van Ravenstein zich tal van kloosterorden hebben gevestigd. Zoals is te zien strekt het Land van Ravenstein zich uit tot Volkel.

meente Oss zijn er nu nog 22 in religieus gebruik. Maar hoe lang is dit nog het geval? Een aantal kerkdorpen is erg klein met heel weinig kerkgangers. Het ligt dan ook in de lijn der verwachtingen dat de komende jaren heel wat kerkgebouwen hun deuren zullen sluiten.

Geloofsgemeenschappen in de gemeente Oss

In de gemeente Oss zijn verschillende kerkgenootschappen actief. Vanouds zijn de RK Kerk en de Nederlands Hervormde Kerk sterk aanwezig, alsook wordt vanaf 1764 de Joodse geloofstraditie actief beleden. Vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw zijn er andere geloofsgemeenschappen bijgekomen, waaronder moslims en evangelische christelijke groepen. Momenteel bestaan in Oss de volgende geloofsgemeenschappen: Rooms-Katholiek Omstreeks 2012 is een herindeling van RK-parochies in gang gezet, bedoeld om het aantal parochies flink te verminderen. De redenen van de herindeling zijn onder meer gelegen in de afname van het kerkbezoek, de financiële situatie, en mogelijk toekomstig tekort aan priesters. Het fusieproces zou uiteindelijk moeten resulteren in vijf nieuwe RK-parochies die binnen het grondgebied van de gemeente Oss actief zijn: parochie H. Willibordus, parochie H. Benedictus, parochie De Goede Herder (Geffen), de parochie H. Johannes de Doper en de Titus Brandsmaparochie. De H. Remigiusparochie in Lithoijen en de H. Benedictusparochie in Teeffelen hebben zich daar niet bij neergelegd en hebben verklaard zelfstandig te willen blijven. De H. Remigiusparochie is vervolgens in beroep gegaan bij het Vaticaan, die haar in 2019 in het gelijk heeft gesteld.

Dat heeft ertoe geleid dat de fusie van de vijf parochies in de voormalige gemeente Lith (Maren-Kessel, Lithoijen, Teeffelen, Oijen en Lith) met de H. Hartkerk in Oss formeel niet is doorgezet. Met name in Lithoijen en Teeffelen wordt de eigenheid benadrukt en wordt een eigen koers gevaren. Ze hebben gezamenlijk een eigen website, waarin ze zich zelfstandig profileren. De pastorale zorg wordt er verzorgd door oud-missionarissen, kloosterpriesters en diakens. De andere kernparochies van de nieuwe Benedictusparochie in Oss werken in toenemende mate samen met onder meer een gezamenlijk secretariaat. De Titus Brandsmaparochie met de St. Jozefkerk, die door de karmelieten wordt bediend, had al een status aparte. Voorlopig kan hier op deze manier invulling aan blijven worden gegeven. De parochie H. Johannes de Doper omvat naast een aantal dorpen in de gemeente Oss ook twee dorpen van de naburige gemeente Landerd, te weten Schaijk en Reek. Parochie de Goede Herder omvat naast Geffen een verdeling over twee andere gemeentes.

18

H. Maria Magdalenakerk in Geffen.

De Willibrordusparochie beheert in Oss de Grote Kerk en de Heilige Geestkerk (ook wel Visserskerk genoemd), de St. Willibrorduskerk in Berghem, de H. Lambertuskerk in Haren, de H. Petrus Bandenkerk in Macharen en de St. Servatiuskerk in Megen. In Haren en Macharen vindt nog ongeveer 6x per jaar een H. Mis plaats. In de kerk van Megen worden vanaf 1 januari 2018 geen Eucharistievieringen meer gehouden. Gelovigen kunnen onder meer terecht in een van de kloosters van Megen.

Naast de hiervoor genoemde parochies worden vanuit de Parochie van de Goddelijke Barmhartigheid (de Poolse parochie in Eindhoven) met regelmaat kerkvieringen voor Polen in het gebedshuis aan de Begijnenstraat 1 in Oss georganiseerd. Voor Spaanstaligen vindt 1x per maand een speciale H. Mis in de Grote Kerk te Oss plaats. Katholieke kloosters In de gemeente Oss zijn verder nog twee actieve kloostergemeenschappen: Megen: Franciscanen Megen: Clarissen. Verder is er een voortzetting van het karmelietenklooster in de Karmelkring Oss. Protestant (PKN) - evangelisch In 2004 zijn de Nederlands Hervormde Kerk, de Gereformeerde kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk gefuseerd tot Protestantse Kerk in Nederland (PKN). In de gemeente Oss zijn er momenteel drie PKNgeloofsgemeenschappen: PKN Oss (Paaskerk), PKN Lith en Oijen, PKN Ravenstein. Daarnaast zijn er meerdere evangelische gemeenten ontstaan. Dit zijn protestantse gemeenschappen en groepen die niet tot de traditionele protestantse kerkgenootschappen behoren. Het gaat hier om: Evangelische Gemeente Crosspoint (https://kerkinoss.nl). Deze pinkstergemeente houdt vanaf 1 januari 2019 haar bijeenkomsten in de Pinksterterp. Dit gebouw zit vast aan de Paaskerk. City Life Church Oss (https://www.levend-evangelie.nl). Deze gemeenschap kerkt in een gebouw op bedrijventerrein De Koepel (Palestrinastraat 10 in Oss).

Revival Gemeente (https://www.revivalgemeente.nl). De bijeenkomsten worden gehouden in Montessorischool Elzeneind aan de Staringstaat 6-10 in Oss. Christelijk - divers In Oss worden in de Koninkrijkszaal in het pand Schimmelpennickstraat 5 bijeenkomsten van Jehovah’s Getuigen gehouden. Verder is er Stichting De Heraut, die zich inzet voor het uitdragen en het beleven van het Esoterisch Christendom: http://www.stichtingdeheraut.nl/index.php/de heraut Joods Al in de Middeleeuwen werd er melding gemaakt van joodse inwoners van Oss. Een echte Joodse geloofsgemeenschap kon zich vanaf het midden van de acht-

De synagoge in Oss aan de Oude Kerkstraat – hoek Smalstraat is een gemeentelijk monument. Het gebouw is vanwege het teruglopend aantal gelovigen van de hand gedaan.

tiende eeuw vormen, dankzij het tamelijk tolerante toelatingsbeleid van het Osse stadsbestuur. In die periode verwierven de eerste joden ook het poorterschap. In het begin van de negentiende eeuw werd in Oss aan de Varkensmarkt een synagoge ingericht in een gehuurd gebouw. In 1831 werd dit gebouw verlaten en werd aan de Koornstraat een nieuwe synagoge gebouwd. Tot aan de Tweede Wereldoorlog vormde dit het centrum van het Joodse leven in Oss. Onder meer was er een Joodse school aan verbonden. Na de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog kon in 1959 aan de Oude Kerkstraat – hoek Smalstraat een nieuwe synagoge worden ingewijd, aangesloten bij de Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap (https://www.nik.nl/nig-oss). Inmiddels is de Joodse geloofsgemeenschap zo klein geworden, dat de synagoge is verkocht. De oudste joodse begraafplaats van de gemeente Oss dateert van voor 1700, ligt in Geffen, en is tot 1909 in gebruik geweest. Aan de Heescheweg bij Oss bevindt zich sinds 1888 de nieuwe Joodse begraafplaats. 19

Islam De komst van gastarbeiders vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw, onder andere afkomstig uit Marokko en Turkije, bracht tevens de komst van nieuwe religies met zich mee. Momenteel zijn er in Oss vier moskeeën: Ulu Moskee Oss (Watertorenstraat 1a, Oss) Stichting Milli Gorus Mescidi Cuma Moskee Oss (Industriepark Oost 5, Oss) Ümmet moskee (Coornhertstraat 5, Oss) Bilal moskee (Verlengde Torenstraat 1a, Oss). De Ulu Moskee is gehuisvest in het gebouwencomplex van de voormalige watertoren, een rijksmonument. De andere moskeeën zijn uit monumentaal oogpunt niet van betekenis en/of zijn gehuisvest in gebouwen die oorspronkelijk een andere functie hadden. Daarom worden ze hier verder niet besproken.

Oss heeft een grote Turkse gemeenschap. Die heeft in de jaren ’70 de rijksmonumentale watertoren aan de Watertorenstraat voor 1 gulden overgenomen. De toren, waaromheen de feitelijke moskee is gebouwd, vormt een grote financiële last voor de moslimgemeenschap. De inkomsten vanuit de geloofsgemeenschap zijn beperkt en niet toereikend voor het onderhouden van de toren.

20

7.

Parochiële gebouwenplannen ontwikkelen

Het probleem van een teruglopend aantal kerkbezoekers doet zich met name voor binnen de katholieke en de PKN-geloofsgemeenschappen. Daardoor en in het verlengde daarvan door de al maar slechter wordende financiële positie kunnen niet alle kerkgebouwen in de toekomst hun oorspronkelijke functie behouden. Alleen al vanwege de monumentenstatus van de meeste kerkgebouwen is er een maatschappelijke opgave om te gaan zoeken naar nieuwe, toekomstbestendige functies voor de kerkgebouwen die overcompleet zijn of raken. Samen met de vaak naastgelegen pastorieën vormen de monumentale kerkgebouwen belangrijke ankerpunten van identiteit en ruimtelijke kwaliteit. Bovendien vervullen de meeste kerken een spilfunctie binnen de leefbaarheid van de kernen. In deze kerkenvisie wordt gefocust op de kerkgebouwen die nog niet zijn herbestemd. Van de nu nog bestaande 33 kerkgebouwen in Oss zijn er 8 herbestemd. Oftewel er zouden formeel nog 25 kerkgebouwen voor de eredienst in gebruik zijn. De werkelijkheid is echter minder rooskleurig: 3 staan er momenteel namelijk leeg (de Luciakerk in Ravenstein, de St. Servatiuskerk in Megen en de H. Johannes de Doperkerk in Neerlangel). Laatstgenoemde kerk wordt momenteel - in goed overleg met het parochiebestuur - beheerd door dorpsbewoners. Daartoe is een speciale stichting opgericht, die het volledige kerkgebouw met de naaste omgeving onderhoudt.

Vanuit de stichting wordt er tevens voor gezorgd dat het kerkgebouw als kapel en als bezinningsplek toegankelijk is. Alle onderhoudskosten zijn voor rekening van het parochiebestuur. Het is aan het kerkbestuur om te bepalen welke kerkgebouwen (op termijn) overcompleet zijn, na ruggenspraak met het Bisdom. Dus als een kerkbestuur aangeeft dat er niets aan de hand is, wie kan dan zeggen dat het anders is. Ogenschijnlijk is dit een logische gedachtegang, maar in de werkelijkheid ligt het vaak genuanceerder.

Situatie in de gemeente Oss

Het Bisdom van ‘s-Hertogenbosch heeft de parochiebesturen enkele jaren geleden opgeroepen om een parochieel gebouwenplan op te stellen. Met als doel de niet voor herbestemming in aanmerking komende kerken financieel te ondersteunen.

Sint Sebastianuskerk, Herpen. In dit dorp valt op dat vele sociale functies worden verricht vanuit een verouderd schoolgebouw in het centrum. In het kader van duurzaamheid, leefbaarheid en behoefte aan woonruimte onstaan er wellicht mogelijkheden om dit kerkgebouw te betrekken bij de dorpsontwikkeling.

21

Daarin wordt het beleid met betrekking tot de bestemming van kerkelijke gebouwen (gebruik, behoud, herinrichting of herbestemming) beschreven. Een gebouwenplan is geen op zichzelf staand document, maar staat in relatie tot het parochieplan van de parochie. Een parochieplan geeft aan hoe de parochie naar verwachting zich zal ontwikkelen op de verschillende terreinen, zoals met betrekking tot het pastoraat, het personeel, de financiën en natuurlijk ook wat betreft de gebouwen die nodig zijn voor de eredienst. Ondanks de oproep van het bisdom, heeft het merendeel van de in de gemeente Oss werkzame parochies nog geen vastgesteld gebouwenplan. Dat geldt voor de parochie H. Johannes de Doper, de parochie De Goede Herder en de parochie H. Benedictus. Het kerkbestuur van de H. Johannes de Doperparochie weet zich geplaatst voor de hele lastige opgave dat tot haar werkgebied hele kleine geloofsgemeenschappen behoren mét kerkgebouwen die een hoge monumentenstatus bezitten. In totaal bezit ze binnen de gemeenten Oss en Landerd 10 rijksmonumentale kerkgebouwen en 3 grote (rijks)monumentale kapellen. De instandhouding van al dit erfgoed is voor de parochie een zeer grote opgave. Daarom wordt in opdracht van het kerkbestuur momenteel voor alle kerkgebouwen en kapellen binnen haar werkgebied een haalbaarheidsonderzoek ten behoeve van een eventuele herbestemming uitgevoerd.

De parochie De Goede Herder strekt zich uit over drie gemeenten en heeft binnen de gemeente Oss maar één kerkgebouw, namelijk de Maria Magdelenakerk in Geffen. De geloofsgemeenschap daar is nog vitaal, zodat verwacht kan worden dat deze kerk voor de eredienst in gebruik blijft. De subsidietoekenning van € 237.190,- in 2018, die door de provincie Noord-Brabant ten behoeve van de restauratie en instandhouding is verstrekt, is in dit verband eveneens een aanwijzing dat deze kerk niet ter discussie staat. Voor de nieuwe Benedictusparochie geldt dat ten gevolge van de uitspraak van het Vaticaan de parochiële fusie op achterstand is gekomen, en er nog geen gebouwenplan is. Een bijzondere situatie geldt eveneens voor de parochie Titus Brandsma. Die beheert slechts één kerk, die onder leiding staat van de karmelieten. Dat er enige tijd geleden de Karmelkring Oss tot stand is gekomen, wijst op een voornemen om de activiteiten daar te continueren. Alleen de H. Willibrordusparochie beschikt op dit moment over een gebouwenplan. De andere parochiebesturen hebben voor zichzelf nog geen beeld van de kerkgebouwen die op termijn voor sluiting in aanmerking komen. 22

St. Willibrorduskerk, Berghem.

Om deze reden wordt door deze kerkbesturen niet ingegaan op vragen over kerkgebouwen die op termijn mogelijk overcompleet raken. Men wil eerst intern het proces met betrekking tot het gebouwenvoorzieningenniveau hebben doorlopen, vóórdat het gesprek wordt aangegaan over de toekomst van kerkgebouwen.

kosten door het parochiebestuur worden betaald. In Megen wordt de H. Servatiuskerk al ruim twee jaren niet meer gebruikt, terwijl in Haren en Macharen de kerk niet meer dan zo’n 6x per jaar voor de eredienst in gebruik is. Van deze kerkgebouwen kan dus zonder al te veel twijfel worden gezegd dat een nieuwe toekomstbestendige functie welkom zou zijn.

* Het betreft hier een beoogd samengaan van de H. Hartkerk in Oss en 5 parochies in de voormalige gemeente Lith. Het fusieproces is vertraagd door de uitspraak van het Vaticaan inzake het bezwaarschrift van de Remigiusparochie in Lithoijen tegen de fusie. Toch is ook het gebouwenplan van de Willibrordusparochie niet openbaar. Men overweegt namelijk een eigen verdienmodel te ontwikkelen door het vastgoed zelf te gaan exploiteren. Op deze manier denkt men gelden te kunnen genereren, waarmee men kan voorkomen dat kerkgebouwen moeten worden afgestoten. Met het Bisdom van ’s-Hertogenbosch is het kerkbestuur hierover in gesprek. Die reageert vooralsnog terughoudend vanwege het (financiële) risico dat aan deze constructie kleeft. De discussie loopt evenwel nog. In de tussentijd worden geen mededelingen naar buiten toe gedaan.

Het aantal kerkbezoekers van de Garnizoenskerk in Ravenstein (PKN) is eveneens zo beperkt, dat er nog maar een paar keer per maand een kerkviering wordt gehouden. Het bijzondere hier is dat de kerk in eigendom is van de gemeente Oss. Het exploiteren van een kerkgebouw in functie is in beginsel geen overheidstaak, zodat te verwachten is dat deze kerk op termijn zal worden vervreemd. Omdat de gemeente hier eigenaar is, kan zij zelf voorwaarden stellen wat betreft het toekomstig gebruik.

Parochieel gebouwenplan

Met in achtneming van het voorgaande is het van groot belang dat de parochies binnen de gemeente Oss een parochieel gebouwenplan gaan opstellen en daarover (gaan) communiceren, onder meer over het proces dat het kerkbestuur wil doorlopen bij de zoektocht naar een nieuwe functie voor een kerkgebouw. In hoofdstuk 11 wordt hier nader op ingegaan.

Vrijkomende kerkgebouwen

Al met al ontbreekt dus grotendeels concrete informatie van de kant van de kerkeigenaren over kerkgebouwen die op (korte) termijn vrijkomen. Toch kan op een andere manier wel een beeld gevormd worden van de kerkgebouwen die het op grond van parochiële activiteiten moeilijk hebben om het hoofd boven water te houden. Dat zijn de kerkgebouwen waar niet elke week meer een H. Mis wordt gevierd vanwege het te beperkt aantal kerkbezoekers. Het gaat dan om de St. Victorkerk in Neerloon, de H. Antonius Abtkerk in Overlangel, de St. Vincentiuskerk in Deursen en de H. Willibrorduskerk in Demen. Al deze kerkgebouwen behoren tot de H. Johannes de Doperparochie. Het grootste actuele probleem vormt de Luciakerk in Ravenstein. Deze is al enkele jaren niet in gebruik. De oorzaak hiervan is gelegen in de slechte bouwkundige staat van de kerk, die gevaren kan opleveren voor de kerkgangers. Maar los hiervan was het kerkbezoek al jaren zo laag dat – in relatie tot de zeer hoge restauratiekosten – de Luciakerk op de nominatie staat om te worden afgestoten. Een andere kerk waar al een tijd geen misvieringen meer plaatsvinden is de H. Johannes de Doperkerk in Neerlangel. Hier zorgen dorpsbewoners er voor dat dit rijksmonumentale kerkgebouw in goede staat blijft, waarbij de te maken 23

8.

Dialoog

Zoals eerder hier al gezegd is het gesprek aangaan met verschillende stakeholders cruciaal om vrijkomende kerkgebouwen succesvol te kunnen door ontwikkelen en te herbestemmen. Ook in het kader van de totstandkoming van deze kerkenvisie is dat gedaan. Grofmazig gezegd gaat het dan om drie groepen: de vertegenwoordigers van de geloofsgemeenschappen, met name de kerkeigenaren / kerkbesturen; de burgerlijke overheid vanuit haar rol als hoeder van erfgoed en ruimtelijke kwaliteit en vialiteit en vanuit haar positie binnen het sociale domein (o.a. bevorderen leefbaarheid en waar nodig, zelf of met inzet van derden, de dialoog op gang brengen en stimuleren); organisaties vanuit de gemeenschap, zoals een locatieraad namens de parochianen of kerkleden, de dorpsraad, een wijkcomité, de plaatselijke heemkundevereniging e.d. In het kader van deze kerkenvisie is in eerste instantie gesproken met de principalen, oftewel de kerkeigenaren. Zij geven aan c.q. bepalen of een kerk voor de eredienst in gebruik blijft, dan wel wordt gesloten. Formeel is dit een duidelijk verhaal, maar in de praktijk ligt het veel fijngevoeliger. Er is voortdurend een wisselwerking. De kerk kan niet zonder de gemeenschap! Communicatie en dialoog zijn dan sleutelbegrippen. In het kader van deze kerkenvisie is een consultatieronde gemaakt langs de geloofsgenootschappen.

Er zijn afzonderlijke gesprekken gevoerd met de parochie H. Willibrordus, parochie H. Benedictusparochie, De Goede Herderparochie, Titus Brandsmaparochie, parochie H. Johannes de Doper, PKN Oss (Paaskerk), PKN Lith en Oijen, PKN Ravenstein en de Ulu Moskee Oss. In het vervolgtraject is er gesproken met onder meer de Dorpsraad Geffen, Dorpsraad Berghem, Dorpsraad Megen - Haren - Macharen, Dorpsraad Lith, Wijkraad Ruwaard en de Dorpsraad Ravenstein. Dan blijkt dat er op het gebied van communicatie en het voeren van de dialoog met elkaar nog wel een wereld is te winnen. Duidelijk is ook dat het niet vanzelf gaat om met al die verschillende partijen die betrokken zijn met het religieus erfgoed het gesprek te voeren. Het vraagt een basis van vertrouwen om vanuit diverse belangen en invalshoeken met elkaar te spreken over het toekomstperspectief en daarbij open naar elkaar te zijn. Die is niet van nature aanwezig en diverse ervaringen in de afgelopen jaren hebben die basis ondermijnd. 24

H. Antonius Abtkerk in Overlangel. Vanuit de dorpsgemeenschap zijn er initiatieven om in de kerk een dorpshuis te vestigen. Anderen daarentegen opteren voor een andere plek voor het dorpshuis.

Luciakerk in Ravenstein

Een groot twistpunt vanaf de zomer 2019 is de Luciakerk in Ravenstein. Het heeft alle media gehaald. Sinds enige tijd wordt er weer met elkaar gesproken onder regie van de dorpsraad met het Monumentenhuis Brabant als tussenschakel. Alle partijen vanuit de driehoek kerkeigenaar – gemeenschap – gemeente zijn hierbij aanwezig. In plaats van direct te focussen op de Luciakerk wordt nu het revitaliseren van Ravenstein als vertrekpunt genomen. In dat kader gaat het dan ook over de kansen die erfgoedtoerisme biedt en de rol die de Luciakerk daarbinnen kan vervullen. Dat dit invloed heeft op de gewenste toekomstige functie van de Luciakerk, hetgeen in de randvoorwaarden tot uitdrukking kan worden gebracht, is weer een vervolg daarop. Al met al is weer een toekomstperspectief aan het ontstaan bij het zoeken naar een passende herbestemming voor dit hoogwaardig monumentale kerkgebouw.

onderlinge vertrouwensbasis worden versterkt. Maar wie treedt op als initiatiefnemer om partijen bij elkaar te brengen? De burgerlijke overheid kan vanuit haar neutrale positie prima deze rol vervullen. Bovendien heeft ze vanuit haar taakveld op het gebied van erfgoed en ruimtelijke kwaliteit een verantwoordelijkheid in dezen.

Regisseur nodig

Ongetwijfeld zullen nog meer probleemgevallen in de zoektocht naar een passende herbestemming van monumentale kerkgebouwen zich aandienen. Ook al is duidelijk dat de gemeente niet de probleemeigenaar is, heeft zij een morele verantwoordelijkheid alsook een direct eigen belang om zich in te spannen partijen bij elkaar te brengen. Het bewaren van erfgoed is namelijk een algemeen belang. Ook is de gemeente wettelijk verplicht toezicht te houden op rijksmonumenten. Maar dat niet alleen, er zijn raakvlakken naar wonen en werken, erfgoedtoerisme, ruimtelijke kwaliteit, leefbaarheid en sociale cohesie. Allemaal beleidsterreinen die voor de gemeente belangrijk zijn. In de praktijk is gebleken dat daar waar partijen elkaar weten te vinden aan de gesprekstafel de beste resultaten worden geboekt voor de herbestemming van religieus erfgoed. Zeker in het moeilijke traject van herbestemming van monumentale kerkgebouwen is een regisseur en een verbinder nodig. Het is aanbevelenswaardig dat de gemeente Oss, bijvoorbeeld via een voucherregeling, dit mogelijk maakt. Bepaalde ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving kunnen invloed hebben op de toekomst van kerkgebouwen. Te denken valt bijvoorbeeld aan de geplande dijkverzwaringen langs de Maas. Voor de kerken van Neerloon, Demen, Dieden, PKN Oijen en Lith is dit een aandachtspunt waar de gemeente alert op moet zijn.

Met elkaar in gesprek blijven

Rond de totstandkoming van deze kerkenvisie is een leeromgeving ontstaan. Er zijn waardevolle contacten gelegd en er is een begin van een dialoog op gang gekomen. Die moet nog wel verder worden uitgebouwd, alsook moet de

H. Lambertuskerk, Lith.

25

9.

Learning Community Religieus Erfgoed Oss

Herbestemmingstrajecten zijn intensief, vergen veel tijd en vragen een groot doorzettingsvermogen. Zeker bij de herbestemming van kerkgebouwen is onderling vertrouwen een essentieel aspect. Er is een grote mate van vertrouwelijkheid nodig, maar op een gegeven moment dient er ook naar buiten toe te worden getreden. Het (kunnen) omgaan met openheid is eveneens een wezenlijk onderdeel van herbestemming. Dat dit een spanningsveld is, is niet zo moeilijk voor te stellen. Wanneer ga je bijvoorbeeld bepaalde zaken naar buiten brengen, en wanneer niet? Wat vertel je wel, en wat niet? Als je alles op straat gooit, breng je de onderhandelingspositie van de eigenaar schade toe. Daarom is creativiteit nodig en een open blik. Dat leidt tot het zien van kansen. Elke herbestemming is uniek; er zijn geen blauwdrukken. Er zijn veel voorbeelden van een bijzondere herbestemming, ook in het buitenland. Zo is in Keulen een kerkgebouw nog steeds in functie, maar tegelijkertijd ook een museum. Soms is een kerkgebouw vanwege de bouwkundige of maatschappelijke situatie niet meer te handhaven. Het is echter een verarming van de bebouwde omgeving om het kerkgebouw totaal te laten verdwijnen. Het handhaven van een deel van het gebouw, bijvoorbeeld de toren (Alphen), of als geconsolideerde ruïne (Dongen) is dan een mogelijkheid. De interesse van de jeugd voor de kerk, zeker als instituut, is gering.

Herbestemming daarentegen heeft vaak wel hun interesse, tenminste als zij ermee worden geconfronteerd en worden uitgedaagd om mee te denken. Succesvolle voorbeelden van herbestemming in de gemeente Oss zijn de kloosters in Geffen, Haren en Soeterbeek , de kapelanie in Oss, de pastorie in Deursen, en de kerken in Dennenburg en Oijen.

Creativiteit benutten – jongeren betrekken

De betrokkenheid van jongeren gaat in zijn algemeenheid niet verder dan het behoud van het gebouw. Bij een actieve dialoog kunnen er echter allerlei functionele creaties ontstaan. Als het gaat om creativiteit, laten jongeren keer op keer zien dat ze een meerwaarde kunnen hebben in het herbestemmingstraject. Zeker als sprake is van een impasse in het denkproces rond een herbestemming is het verstandig om jongeren, die op zich niet aan een partij verbonden zijn, in te schakelen als denktank. Niet dat hun inbreng op voorhand zaligmakend is, maar

26

ze kunnen iets vernieuwends brengen. Daarnaast is het sowieso goed voor geloofsgemeenschappen om met jongeren in contact te zijn en voeling met hen te houden.

Learning Community Religieus Erfgoed Oss

Vanuit de Willibrordusparochie is het initiatief genomen om rond het thema religieus erfgoed de dialoog en creativiteit te faciliteren tussen parochianen, studenten, inwoners en betrokkenen over de toekomst van kerkgebouwen. Dit heeft geleid tot het project ‘Learning Community / OntwerpLab Religieus Erfgoed’, waarin de Willibrordusparochie, de Benedictusparochie, de Talentencampus Oss en Urban Labs van de Technische Universiteit Eindhoven concreet samenwerken. Het project wordt hieronder toegelicht. Inmiddels is het samenwerkingsverband uitgebreid met de Titus Brandsmaparochie, PKN-Oss en de Moslimgemeenschap Milli Gorus Mescidi Cuma Moskee. Het belangwekkende van ‘Learning Community Religieus Erfgoed Oss’ is niet alleen dat er nu structureel een ontmoetingsplaats is waar geloofsgemeenschappen met elkaar de dialoog voeren, maar dat dit samenwerkingsverband zich ook naar buiten toe richt, waaronder naar jongeren toe. Daarnaast is het een broedplaats van creativiteit.

Project ‘Learning Community / OntwerpLab Religieus Erfgoed Oss’

De Technische Universiteit Eindhoven heeft binnen de leerstoel ‘Urbanism & Urban Architecture’ een programma ‘Urban Lab’, dat zich onder meer richt op de problematiek van de vrijkomende kerkgebouwen. Op 19 maart 2019 werd door Urban Labs op een bijeenkomst in de voormalige Pauluskerk in Oss, waar gesproken werd over de gemeentelijke kerkenvisie, een inhoudelijke bijdrage geleverd met als thema: De kerk als bouwsteen voor gebiedsontwikkeling. Het inspireerde tot meer. Urban Labs en Learning Community Religieus Erfgoed Oss vonden elkaar in een samenwerkingsproject dat de naam kreeg: ‘Learning Community / OntwerpLab Religieus Erfgoed Oss’. Uitkomst hiervan was dat studenten van de Masteropleiding ‘Architecture, Building and Planning’ in het studiejaar 2019-2020 plannen hebben ontwikkeld voor vijf kerkgebouwen in de gemeente Oss, namelijk de St. Benedictuskerk in Teeffelen, de St. Lambertuskerk in Maren-Kessel, de St. Servatiuskerk in Megen en de Visserskerk en de Heilig Hartkerk te Oss. In samenspraak met de betrokken geloofsgemeenschappen hebben de studenten de mogelijkheden verkend voor een toekomstig (neven)gebruik. Het uitgangspunt was om de eredienst en het religieus gebruik waar mogelijk te behouden.

Een student bedacht voor de St. Lambertuskerk in Maren-Kessel een gezond heidscentrum bij de nieuwe entree, een gemeenschappelijke ruimte in het kerkschip en een gebedsplaats pal onder de toren. Zijn gedachte hierbij is om de kerk meer dan nu de spil van het dorp te laten zijn. Een andere student maakte hiervan het onderstaande schetsontwerp met een nieuwe zijdelingse entree, waardoor een meervoudig gebruik beter mogelijk is. Ook in het nieuwe schooljaar wordt de samenwerking tussen de Willibrordusparochie, de Benedictusparochie, Urban Labs van de Technische Universiteit Eindhoven en de Talentencampus Oss gecontinueerd. In het komende jaar zullen studenten van Avans Hogescholen hierbij aansluiten. Zij zullen de financiële haalbaarheid van de plannen onderzoeken, waardoor dit project nog meer aan gezag wint. Aldus krijgt deze ‘learning community’ voor Oss nog meer inhoud en daarmee nog meer betekenis. Door thema’s als woningnood en leefbaarheid in kleine kernen te verbinden aan de problematiek van de vrijkomende kerkgebouwen wordt de maatschappelijk relevantie vergroot.

Ontwerp oor zes appartementen, een loft en een kapel voor de St. Servatiuskerk in Megen door student Eva Boon, TU/e Urban Labs 2020.

Ontwerp voor de St. Lambertuskerk in Maren-Kessel door student Sylvie Teskova , TU/e Urban Labs 2020.

27

10. Religieus erfgoed als rode draad voor gemeentelijk beleid Religieus erfgoed zit in het DNA van elke (voormalige) stad en dorp van de gemeente Oss. Gesprekken met belangengroepen en bestudering van de historie en kennis van het gebied maken duidelijk: er zijn tal van mogelijkheden voor het religieus erfgoed als verbindende schakel tussen beleidsthema’s. Eigenlijk is de gemeente Oss een regio: een centrale stad met tientallen dorpen er omheen. De historie is overal zichtbaar in het gebied: het religieus erfgoed langs de meanderende Maas aan beide zijden van de rivier, bij de Romeinse restanten in Maren-Kessel, de historische betekenis van Megen en het Land van Ravenstein, van Keent naar Herpen en via Herperduin en de zuidelijke geledingszone over de hoge dekzandrug en de Peelrandbreuk – via Vorstengrafdonk – naar de Geffense plas en Geffen. Naar het noorden de uitgestrekte polder, en dan in het hart van dat alles zien wij de stad Oss. De Zuiderwaterlinie als onderdeel van het militaire erfgoed, de komende dijkverzwaringen en de contacten met de buurgemeenten ten noorden van de Maas bieden extra kansen, juist ook voor het religieus erfgoed. Het religieus erfgoed, ingebed in deze landschappelijke diversiteit, maar ook verbonden met militair en industrieel erfgoed, heeft veel kansen.

De grootte van Oss met bijna 100.000 inwoners gekoppeld aan ondernemende partijen, burgerinitiatieven, onderwijs, anticiperende overheid, intensief verenigingleven maakt de gemeente aantrekkelijk voor wonen, werken, toerisme, gemeenschappelijke activiteiten en vrijetijdsbesteding. Het religieus erfgoed kan daarbij van grote meerwaarde zijn. De potentie van Oss is dus groot. Een overduidelijk voorbeeld van toeristische potentie zijn de vestingsteden Megen en Ravenstein. Behalve de veelheid aan religieus erfgoed, zijn beide steden, liggend aan de meanderende Maas, belangrijke bastions van de Zuiderwaterlinie. Dit is een belangrijke toeristische trekpleister in wording. Een noemenswaardig initiatief is Vrijstaat Land van Ravenstein, een stichting die de bijzondere geschiedenis van het Land van Ravenstein onder de aandacht wil brengen. Het bijzondere is dat het religieus erfgoed en het militair erfgoed een duidelijk raakvlak hebben. Het is op zich niet al te moeilijk om dat te duiden en duidelijk 28

Het Lodewijkskerkje in Oijen.