Erfgoedvisie Oss 2021.PDF

Bij Lithoijen werd Fort Luttereind aangelegd en ook Megen en Ravenstein waren als onafhankelijke vestingsteden van belang voor de geschiedenis van deze linie. In Ravenstein lagen bijvoorbeeld Hollandse troepen gelegerd, iets dat nog terug te zien is in de naam van de daar gebouwde Garnizoenskerk. De Maas kent ook recentere geschiedenis. In de jaren ’30 is de Maas bij Oss

vergaand gekanaliseerd. Waarbij de oude armen grotendeels bewaard zijn gebleven als onderdeel van de uiterwaarden. Ook nu staan we op het punt nieuwe geschiedenis aan de Maas toe te voegen. In de vorm van projecten die het achterliggende gebied van onze regio veiliger gaan maken voor het overstromingsrisico door de Maas. Het project Meanderende Maas is daar het eerste project van in onze gemeente. Het mooie is dat we dit project ook gebruiken om oudere geschiedenis weer meer zichtbaar te maken. Zoals bij Ravenstein en mogelijk ook bij Lithoijen (Fort Luttereind). Ook de zo kenmerkende Bakenbomen krijgen een nieuwe toekomst.

Kanonnen en bolwerken op de kade bij Ravenstein. De bolwerken werden in 1999 teruggebracht

Het Philips van Kleefbolwerck (anno 1509) naar Italiaans model. Het bolwerk in Ravenstein is in de jaren 2011-2016 gerestaureerd en is als zodanig uniek in Nederland.

De stadsmuren van Megen met maar liefst vier stadspoorten werden gebouwd in 1386. Alleen de gevangentoren is nog over. Ooit vormde deze toren samen met een andere toren, de gevangenpoort. Megenaren bewaakten hun gevangenen ‘op den poort’.

Van de drie stadspoorten die Ravenstein ooit had, zijn er nog twee over: de Kasteelse Poort en de Maaspoort.

59

Het Osse landschap kent uit het verleden nog steeds een aantal belangrijke dwarsdijken zoals de Kepkensdonkdijk, Ossermeerkade, Erfdijk en Groenendijk. Vooral bij de Groenendijk tussen het graafschap Megen en het land van Ravenstein ontstonden problemen. Inwoners van Deursen en Dennenburg wilden het rivierwater op hun akkers kwijt en probeerden de dijk door te steken. Hierdoor kwamen ze in conflict met hun Harense buren.

Lith en de omliggende kernen kennen eeuwenoude, unieke padenstelsels. Een aaneenschakeling van woonpaden, kerkpaden en tussendoorweggetjes. De woonpaden zijn van middeleeuwse oorsprong en kenmerken zich doordat de voorzijden van de woningen zijn gericht op het pad, met daartegenover een ‘overtuin’. Deze paden dienden soms als vluchtwegen bij hoogwater wanneer de Beerse Overlaat overstroomde

Om water uit het gebied af te voeren werden al in de middeleeuwen sloten gegraven. Al in 1309 stroomde de Hertogswetering via een sluis bij Gewande uit in de Maas. Ook bij Haren, Oss en Oijen kwamen sluizen. Voor het onderhoud ontstonden in de middeleeuwen waterschappen. Het op een na oudste waterschap uit 1325 was ‘Polder Het Hoog Hemaal’. Dat besloeg het lage gebied ten noorden van Oss

Wat nu kasteel van Oijen heet, is eigenlijk de voorburcht van het vroegere kasteel. De twee lage hoektoren zijn de oudste onderdelen van het huidige complex en stammen uit de zestiende eeuw.

60

Philips van Kleefbolwerck

Zuiderwaterlinielezing door Jos Cuijpers (2019).

De reizende tentoonstelling ‘Mens en Maas’ gaf een kijkje in het rijke verleden van het gebied en legde een verbinding met waterveiligheid in de toekomst (2020-2021).

Kanonnen op de dijk bij Megen. Geplaatst dankzij de heemkundekring van Megen. Onthuld bij Open Monumentendag 2019.

61

De vestingsteden autoroute (2020).

62

5. OORLOG EN VREDE Oss lag ooit aan het front. De hertogen van Brabant en Gelre streden in de middeleeuwen geregeld met elkaar. Eerst mochten de Ossenaren daarom ter bescherming een kasteel bouwen en in 1399 werd de plaats zelfs een officiële stad. Dat betekende echte verdedigingswerken zoals wallen, een gracht en stadspoorten. Het kasteel verloor daarna vrij snel zijn functie. Dat Oss ooit een kasteel had, was voor flink wat inwoners van de tegenwoordige stad dan ook een grote verrassing. In geschiedkundige bronnen werd weliswaar melding gemaakt van een versterkt huis, maar waar dit dan precies gelegen moest hebben, wist niemand meer. Tot er op 5 mei 1994, bij de graafwerkzaamheden voor een nieuwbouwproject, middeleeuwse bakstenen werden gevonden. En zelfs de contouren van een heuse hoektoren!

In 1814, niet lang voordat de Franse keizer Napoleon bij Waterloo verslagen zou worden, werd Oss vervolgens mede door Russische kozakken bevrijd van de Franse overheersing. Een dikke eeuw later zat Oss vol met vluchtelingen. Het waren mensen die huis en haard hadden achtergelaten en naar Nederland waren vertrokken, weg van het oorlogsgeweld in hun thuisland: België. Onze zuiderburen werden in 1914 namelijk onder de voet gelopen door de opstomende Duitse strijdtroepen. Al bleef Nederland neutraal, de Eerste Wereldoorlog kwam door al die Belgische uitwijkelingen toch angstig dichtbij. Tussen 14 en 18 oktober 1914 bereikte het aantal vluchtelingen in Oss zijn piek, toen er aan 385 Belgen onderdak werd geboden. Op dat moment had de stad ruim 9.200 inwoners. Het aandeel

De struikelstenen, of ‘Stolpersteine’, zijn bedacht door de Duitse kunstenaar Gunter Demnig. Deze stenen zijn een herinnering aan alle slachtoffers van het nationaalsocialisme in de Tweede Wereldoorlog. Zoals de Joden, Sinti, Roma en andere groepen die werden vervolgd. In het boek ‘Stilstaan bij de Struikelstenen in Oss’ zijn de adressen geordend naar hun volgorde in de vier rondwandelingen. In totaal liggen er 263 struikelstenen in Oss.

Ook in de daaropvolgende eeuwen kreeg Oss zijn portie oorlogsgeweld te verduren, zoals tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648). Als hoofdplaats van het kwartier Maasland van de Meierij lag de stad toen in het frontgebied van de strijd tegen de Spanjaarden. De schutterij van Oss deed dappere pogingen om vanuit de toren van de middeleeuwse Sint-Willibrorduskerk – de voorloper van de huidige Grote Kerk - en de versterkte omgeving er omheen de stad te verdedigen. Met wisselend succes. De ene keer werden vijandige troepen verdreven, de andere keer dolven de verdedigers het onderspit. Met brandstichtingen, plunderingen en erger tot gevolg. Anderhalve eeuw later kwamen de Fransen ons land bezetten. Door toedoen van de Fransen kwam er zeker meer democratisering in Oss en de katholieken kwamen weer in het bezit van hun kerkgebouw, dat tijdens de voorgaande eeuwen vanuit Den Haag aan de protestanten was toegewezen.

63

Tijdens de Koude Oorlog moesten er ook in Nederland schuilkelders komen om de bevolking te beschermen tegen een atoomaanval. Zo werd in 1982 onder het appartementencomplex aan het Jurgensplein een schuilkelder gebouwd. Goed voor het onderdak van 3.800 personen om twee dagen in te overleven.

vluchtelingen in de Osse bevolking lag toen dus op dik 4%. Wanneer het huidige Oss eenzelfde percentage vluchtelingen zou opvangen, gaat het om zo’n 2.400 mensen. In de eerste helft van 1915 vertrok het gros van de miljoen Belgische vluchtelingen weer uit de zuidelijke provincies. De meeste keerden terug naar hun bezette vaderland, aangezien het front zich enigszins had gestabiliseerd. De rest, in totaal zo’n 100.000 vooral onvermogende Belgen, bleef de gehele Eerste Wereldoorlog in Nederland, in grootschalige opvangkampen die functioneerden als een soort van dorpen. Het dichtstbijzijnde vanuit Oss was “Vluchtoord Uden”. De grote bereidheid in Oss om oorlogsvluchtelingen op te vangen nam in 1915 snel af. De fraters van het Sint Nicolaasgesticht deden hun beklag over de vluchtelingen “die zoveel van ons verschilden in hun opvatting van reinheid, welvoeglijkheid, godsdienst”. Dit soort klachten over culturele verschillen kwam in Nederland meer voor. De Belgische vrouwen gingen bijvoorbeeld mee naar de kroeg. En als hun baby gezoogd moest worden, deden ze dat gewoon in

64

het openbaar. Iets dat in het toenmalige Noord-Brabant ondenkbaar was.

gebouwd, die nu nog steeds in Ravenstein te vinden is.

Megen en Ravenstein De vestingstadjes Megen en Ravenstein hebben ook beiden een verhaal over oorlog en vrede. Een tijd lang was de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (1588-1795) namelijk van mening dat Megen tot haar grondgebied behoorde, maar het vestingstadje legde zich daar niet ze eenvoudig bij neer en vocht dat standpunt met succes aan. Zo bleef de onafhankelijkheid van het Graafschap Megen, en de status van katholiek toevluchtsoord, nog zeker anderhalve eeuw gewaarborgd. Het is dan ook niet vreemd dat Megen tot op de dag van vandaag twee actieve kloosterorden huisvest: de clarissen en de franciscanen.

Als gemeente vormt Oss dus een bijzondere schakel in de totale keten van de Zuiderwaterlinie. Een schakel met een eigen verhaal, dat dit deel van de linie ook een geheel eigen kleur geeft.

Het Land van Ravenstein viel tijdens de uitbouw van de Zuiderwaterlinie onder het gezag van een Duitse heerser. De Republiek betwiste dit niet, maar wist wel een afspraak te maken waardoor ze een eigen garnizoen mocht legeren binnen de muren van de vesting Ravenstein. Die protestantse jongens konden uiteraard niet naar de katholieke kerk. En dus werd een eigen Garnizoenskerk

De Tweede Wereldoorlog ‘In Oss is niet veel gebeurd’, wordt weleens gezegd wanneer de Tweede Wereldoorlog aan bod komt. Toegegeven, Oss is niet grootschalig gebombardeerd en ook niet geëvacueerd. Massale vergeldingsmaatregelen van de bezetter zijn de inwoners van de stad bespaard gebleven. Net als een Hongerwinter die boven de grote rivieren voor veel leed zorgde. Maar uiteraard ging de oorlog niet geruisloos aan Oss en omgeving voorbij. De aanloop naar de Tweede Wereldoorlog getuigde hier, net als in het hele land, nog wel van een naïeve neutraliteit. Nederland had zich tijdens de Eerste Wereldoorlog afzijdig weten te houden, dus die positie zou nu ook wel weer gerespecteerd worden, zo was de verwachting. Of liever: de hoop. De dreiging van het steeds verder mili-

tariserende Duitsland van Adolf Hitler bracht echter ook bij ons eind jaren 30 een mobilisatie op gang. Oss liep in september 1939 uit om de Nederlandse troepen door de Molenstraat te zien marcheren. Kloeke jongens, maar met hopeloos verouderd materieel. De Nederlandse neutraliteit zou niet veel later worden geschonden. Aan de bijbehorende naïviteit kwam ruw een einde. Joodse Ossenaren Toch hebben de meeste Ossenaren van de Duitse inval in de meidagen van 1940 en de daaropvolgende bezettingsjaren weinig gemerkt. De stad was strategisch gezien niet van groot belang, al waren de voedselfabrieken uiteraard ook voor de Duitse oorlogsmachine interessant. Een specifiek deel van de lokale gemeenschap werd echter wel degelijk hard getroffen tijdens de bezetting: de Osse joden. Van de honderden joodse inwoners van de stad overleefden slechts zo’n tachtig personen de oorlog. Market Garden De bevrijding van Oss vond plaats in het kielzog van operatie Market Garden, het geallieerde plan om met luchtlandingstroepen de bruggen over de grote rivieren te veroveren en zo een directe toegang tot Duitsland te creëren. De vliegroute liep praktisch over Oss en de hele stad zag op 17 september 1944 de honderden Amerikaanse en Britse vliegtuigen overkomen.

de Visserskerk, maar de Britten wonnen en werden juichend ontvangen door de inwoners van de stad. Op weg naar een herwonnen vrijheid De stad was vrij, maar zeker nog niet veilig. Aan de west- en zuidkant van Oss, in de richting van Geffen en Heesch, werd nog wel flink gevochten omdat de Duitsers Den Bosch niet zonder slag of stoot wilden opgeven. De polders tussen Oss en de Brabantse hoofdstad bleven zodoende een tijdlang een gevaarlijk niemandsland. In de daaropvolgende maanden verstevigden de geallieerden hun grip op de bevrijde gebieden en breidden ze hun – aanvankelijk erg smalle - corridor steeds verder uit. Het noorden van Nederland bleef echter bezet, met een dramatische Hongerwinter als dieptepunt. De Duitsers bestookten de bevrijde gebieden regelmatig met hun vliegende bommen, die ook in deze omgeving voor veel schade én slachtoffers zorgden. In het voorjaar van 1945 hervatten de geallieerden hun opmars en staken zij de Rijn over. Daarna volgde de bevrijding van de rest van ons land. Op 5 mei 1945 mochten ook de Nederlanders van boven de rivieren de vrijheid ervaren die hier in de omgeving al in september 1944 was gebracht.

Vliegveld Keent

Toen de opmars van de bevrijders bij Grave stokte, trok de stoet aan tanks en militairen veel bekijks. Mensen uit de hele regio kwamen kijken en spraken met de geallieerde troepen. Hierbij werd op 19 september verteld dat de Duitsers op het station van Oss klaarstonden om Amerikaanse of Engelse piloten weg te brengen. Daarop besloten de geallieerden een kleine troepenmacht van de Welsh Guards, bestaande uit twee tanks en een vrachtwagen met soldaten, naar Oss te sturen. Er werd nog wel teruggevochten door de bezetter, met name bij het station en

65