Bijlage-XIII-Conditionerend-onderzoek-CE.PDF

Luchtfoto-onderzoek Een essentieel onderdeel van het vooronderzoek is de analyse van luchtfoto’s. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn, met name door geallieerde luchtstrijdkrachten, veel luchtfoto’s genomen van onder andere bezet Nederland. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stond de (geallieerde) luchtfotografie nog in de kinderschoenen, maar tegen het einde was het uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van de oorlogsvoering. Luchtfoto’s werden niet alleen gebruikt om schade van een bombardement (damage assessment) vast te stellen, maar ook hele militaire campagnes werden op basis van luchtfoto’s gepland. Na de Tweede Wereldoorlog is een flink aantal (geallieerde) luchtfoto’s vernietigd, maar het merendeel werd overgedragen aan archieven en andere publieke instellingen. In Nederland zijn er twee organisaties die beschikken over een collectie geallieerde luchtfoto’s, namelijk Wageningen Universiteit (WAG) en het Kadaster (KAD) te Zwolle. In het buitenland beheren The Aerial Reconnaissance Archives (TARA) te Edinburgh en The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington de belangrijkste luchtfotocollecties van de Tweede Wereldoorlog. De luchtfoto’s zijn gekozen op basis van de raadpleging van de literatuur en archiefgegevens.

In deze historische bronnen zijn een aantal indicaties van oorlogshandelingen naar voren gekomen die mogelijk zichtbaar zijn op luchtfoto’s. Door luchtfoto’s van na deze indicatie van oorlogshandelingen te vergelijken met een nul situatie (voor de oorlogshandeling) is het mogelijk een beeld te vormen van de gevolgen van deze oorlogshandelingen. Vervolgens is gekeken naar de kwaliteit en de beschikbaarheid van de luchtfoto’s. De onderstaande luchtfoto’s zijn besteld om een beeld te krijgen van de situatie van het onderzoekgebied voor de aanvang van de oorlogshandelingen in het gebied in het laatste jaar van de oorlog. Col. Nr. TARA KAD(826A)

Datum 03-07-1944 12-05-1944

Sortie Ref. 7-2165 7-1445

Foto nrs. 3126 4039

Kwaliteit B B-C

Bijzonderheden -

Uit de historische bronnen is naar voor gekomen dat er een Amerikaans bombardement heeft plaatsgevonden op de spoorbrug bij Ravenstein op 1 september 1944. Om deze reden is er een luchtfoto besteld van voor dit bombardement (nul situatie) en na dit bombardement. Op deze manier kan worden vastgesteld welke verstoringen in het landschap ontstaan zijn als gevolg van dit bombardement. In de onderstaande tabel is weergegeven welke luchtfoto is besteld om een beeld te krijgen van de situatie van het onderzoekgebied na het bombardement van de spoorbrug bij Ravenstein op 1 september 1944.

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

21

Col. Nr. TARA

Datum 11-09-1944

Sortie Ref. 106G-2783

Foto nrs. 3001

Kwaliteit A

Bijzonderheden -

De onderstaande luchtfoto’s zijn besteld om een beeld te krijgen van de situatie van het onderzoekgebied kort na de bevrijding van het onderzoeksgebied eind september 1944. Deze luchtfoto’s zijn vergeleken met de eerder beschreven luchtfoto’s van voor de aanvang van de bevrijding om de gevolgen van eventuele oorlogshandelingen waar te kunnen nemen. Col. Nr. TARA TARA WAG(024)

Datum 21-03-1945 15-03-1945 02-03-1945

Sortie Ref. 16-1901 4-1971 4-1879

LMH Canada

19-11-1944

4-1299

WAG(005)

06-11-1944

4-1228

TARA KAD(767)

24-10-1944 19-09-1944

4-1146 106G-3001

KAD(817) KAD(814) WAG(114) TARA

16-09-1944 13-09-1944 12-09-1944 11-09-1944

106G-2931 106G-2866 106G-2816 106G-2783

Archive

Foto nrs. 4018 4163, 4165 3116, 4114, 4115, 4116, 4117 3052, 3056, 3060, 3066, 3181, 4045, 4049, 4052, 4055, 4061, 4063, 4065 3071, 3072, 4071, 4072 4089 3005, 3472, 3475, 3476, 3484, 4001, 4004, 4012, 4015 3195, 3265 3009 3370, 4370, 4371 3001

Kwaliteit A A A

Bijzonderheden -

A

-

A

-

A A

-

A A A A

-

Daarnaast zijn luchtfoto’s van kort na de bevrijdingsdatum van Nederland (mei 1945) besteld om eventuele gevolgen van de oorlogshandelingen in deze periode te kunnen vaststellen. In de periode tussen de bevrijding van het onderzoekgebied (eind september 1944) en de bevrijding van de rest van Nederland zijn V.1’s en V.2’s (Vergeltungswaffen 1 en 2) afgevuurd op verschillende doelen in geallieerd gebied. 2 Uit de literatuur en de archiefgegevens is bekend dat er een aantal Vergeltungswaffen zijn neergekomen binnen het onderzoekgebied. Door luchtfoto’s te analyseren is hun locatie mogelijkerwijs terug te vinden. Het is daarnaast mogelijk dat binnen het onderzoekgebied nog andere Vergeltungswaffen zijn neergekomen waarvan een mogelijke locatie te achterhalen is. In de onderstaande tabel zijn de gebruikte luchtfoto’s weergegeven. Col. Nr. TARA TARA WAG(502) WAG(016)

Datum 09-07-1945 08-07-1945 12-05-1945 16-04-1945

Sortie Ref. 3G-MEW-S059 16-2191 16-2171 4-2297

Foto nrs. 5029 4055 2049 3155, 3157, 4157

Kwaliteit B C B A

Bijzonderheden -

Hierbij dient te worden opgemerkt dat niet na alle oorlogshandelingen een luchtfoto beschikbaar was in de luchtfotoarchieven. Dit geldt met name voor de eerste jaren van de oorlog.

2

http://www.vergeltungswaffen.nl/

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

22

3 RESULTATEN INVENTARISATIE 3.1

Inleiding In dit hoofdstuk zijn de resultaten weergegeven van de raadpleging van de bronnen die in het vorige hoofdstuk zijn vermeld. Aan de hand van de bronnen is een chronologisch overzicht geconstrueerd van gebeurtenissen die hebben plaatsgevonden binnen het onderzoeksgebied en de directe omgeving daarvan. Met voetnoten wordt telkens verwezen naar de geraadpleegde bron(nen). Achter enkele gebeurtenissen staat een (dikgedrukte) codering, die is opgebouwd uit de volgende onderdelen: • • •

Afkorting RAP: rapport; Datum: jj/mm/dd; Volgletter: A, B, C, etc.

Deze coderingen staan tevens op de inventarisatiekaarten en vormen de verbinding tussen de gebeurtenissen zoals die in de onderstaande tekst zijn beschreven en de tekeningen in de kaarten. Indien de indicatie niet relevant was, is dit eveneens aangegeven. 3.2

Mobilisatieperiode In de periode september 1939 – april 1940 werden de Nederlandse strijdkrachten gemobiliseerd. Aanleiding was de Duitse inval in Polen in september 1939 en de daaropvolgende oorlogsverklaring van de Frankrijk en Groot-Brittannië aan de Duitse regering. In deze periode werden de verschillende onderdelen van Nederlandse strijdkracht onder de wapenen geroepen en werd er een begin gemaakt met het aanleggen van verdedigingslinies, voorbereidingswerkzaamheden ten behoeve van inundaties, mijnenvelden en versperringen. Er zijn voor deze periode in de geraadpleegde bronnen geen relevante gegevens gevonden die betrekking hebben op het onderzoeksgebied.

3.3

Meidagen 1940 In de vroege ochtend van 10 mei 1940 vielen Duitse eenheden Nederland binnen. Vanuit het grensgebied vielen Duitse grondstrijdkrachten Nederland binnen, terwijl Duitse parachutisteneenheden in West-Nederland landden. Bij Kornwerderzand en bij de Grebbelinie werden de Duitse grondstrijdkrachten staande gehouden en vochten Nederlandse eenheden dapper tegen de Duitse parachutisteneenheden in het westen van Nederland. Na het bombardement op Rotterdam door Duitse luchtmachteenheden besloot het Nederlandse opperbevel te capituleren. Alleen in Zeeland werd nog doorgevochten door Nederlandse en Franse eenheden. Algemeen Van Druten tot Appeltern liep de Maas-Waalstelling. Langs de westzijde van de lijn Druten – Appeltern stond om de honderd meter een kazemat – in totaal 76 stuks.3 [Locatie onbekend] De oorlogshandelingen in Maas en Waal beperkten zich tot het neerschieten van Duitse vliegtuigen, terwijl deze op stellingen en terugtrekkende troepen schoten. In Maas en Waal hebben zich geen gevechten voorgedaan. 4 [Locatie onbekend] Meidagen Bij Ravenstein stond geschut opgesteld.5 [Locatie onbekend]

3

Van de Pol, R. en Sengers, A., Donkere jaren over Maas en Waal 1939-1945, 17. Van de Pol, R. en Sengers, A., Donkere jaren over Maas en Waal 1939-1945, 17. 5 Boeijen (2007), 41. 4

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

23

9/10 mei 1940 Rond 23:00 uur kreeg de commandant van de legeringsvoorposten te Batenburg en Bergharen de opdracht de kantonnementswachten en de legeringsvoorposten in te trekken, stellingsvoorposten uit te zetten en zo spoedig mogelijk naar de stelling af te marcheren, voor 4:00 uur. Ook bij Appeltern was een stellingsvoorpost.6 [Locatie onbekend] 10 mei 1940 De brug bij Ravenstein werd verdedigd door 3-II-29 Regiment Infanterie, terwijl de kazematten waren bezet door een detachement Politietroepen. De brug werd uiteindelijk tot springen gebracht.7 [RAP_400510A] Langs de zuidelijke oevers van de Maas bij Lith en Oijen stond luchtafweer van het Veldleger opgesteld. Het betrof het 1e Peloton van de 5e Compagnie Luchtafweer bij Oijen en het 2e Peloton van de 6e Compagnie bij Lith. Beide eenheden trokken in de loop van 10 mei naar elders zonder gevechtshandelingen.8 [Locatie onbekend] De brug bij Ravenstein was tot ontploffing gebracht.9 Op 10 mei 1940 om circa kwart voor 4, nadat kapitein F.J.A. Boers was bericht over de Duitse grensoverschrijding, liet de kapitein de brug over het Maas-Waal kanaal opblazen. 10 De brug bij Ravenstein vloog om kwart over 5 de lucht in.11 Na reparatie kon de brug op 11 september 1940 weer in dienst worden gesteld.

12 [RAP_400510A] De nieuwe spoorbrug bij Ravenstein was tot ontploffing gebracht.13 [RAP_400510A] Om 07:00 uur is een Duits Junkers Ju 52 transportvliegtuig neergestort in Altforst in de gemeente Appeltern.14 [Locatie onbekend] Sinds 9 april lag de eerste compagnie van het tweede bataljon van het 29e Regiment Infanterie (1-II-29 R.I.) opgesteld tussen Neerlangel en Megen met één mitrailleur (?) en twee stuks 6 Veld. Op 10 mei hebben soldaten om 5:00 uur de pontveren bij Megen en Batenburg vernield. Om 8:45 uur hebben ze de baggermolen tot zinken gebracht. 19:45 uur vertrok het pantserafweergeschut I/6 naar Oyen. Om 23:00 uur trok deze compagnie zich terug via Haren en Berghem naar Oss.15 [RAP_400510B] Het 3-II-29 R.I. lag in stelling nabij Ravenstein samen met één sectie zware mitrailleurs. Om 5:15 uur werd de spoorbrug bij Ravenstein vernield, maar onvolledig. Om 5:45 uur was de pont bij Ravenstein vernield. Om 23:00 uur verlieten ze de stelling en vertrokken ze naar Den Bosch. Materiaal namen ze mee of lieten ze onbruikbaar achter.16 [RAP_400510C] Om 4:15 uur werd de commandant van de 29e Compagnie Mortieren (29 C.Mr.), gelegerd te Haren bij Megen, wakker van het geronk van vliegtuigmotoren. Ontelbare V-vormige groepjes van 3 en 5 stuks vlogen met zeer regelmatige tussenruimte en afstand in ongeveer WestZuidwestelijke richting.

Omdat ze erg hoog vlogen kon hij de nationaliteit niet vaststellen, maar hij vermoedde dat het Duitse toestellen waren. Het 29 C.Mr. mocht niets doen, maar zag wel in de richting van Maasbommel en omgeving enige vliegtuigen brandend omlaag storten. 17 [Locatie onbekend]

6

NIMH, coll. nr. 409, inv. nr. 514046. Pouwels (z.j.), 20-25. 8 Molenaar (1970), kaart 21, 684, 685, 700 en 701. 9 Amersfoort en Kamphuis (2012), 151. 10 Bruggen in Nederland, 67. 11 Bruggen in Nederland, 69. 12 Bruggen in Nederland, 116. 13 Boeijen (2007), 41. 14 SGLO, T0281B. 15 NIMH, coll. nr. 409, inv. nr. 521028. 16 NIMH, coll. nr. 409, inv. nr. 521028. 17 NIMH, coll. nr. 409, inv. nr. 514038. 7

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

24

Grote aantallen Duitse vliegtuigen kwamen over de stellingen van III-29 R.I. (Batenburg, Bergharen, Horssen en Appeltern). De vliegtuigen werden onder vuur genomen door luchtdoelgeschut te Puiflyk. Uit de radioberichten van de luchtwachtdienst bleek dat parachutisten daalden. 18 [Locatie onbekend] Rond 4:30 uur werd een laagvliegend Duits vliegtuig door één van de legeronderdelen van III29 R.I. met mitrailleur M. 20 neergeschoten.19 [Locatie onbekend] Langs de Maas, tussen Ravenstein en Lith, lag het 29 R.I. Het I-26 R.I. trok zich vanaf hun ligplaats aan het Maaswaalkanaal bij Malden langs de Maas terug richting de Grebbelinie. 20 [Historische context] Terwijl het I-29 R.I. zich als reserve bij Brigade B te Dreumel voegde, kwam het 3-I-29 R.I. in stelling bij Maasbommel.21 [Locatie onbekend] In de loop van de morgen vertrok een patrouille van III-29 R.I. naar de overkant van de Maas (dus van noord naar zuid). Bij Megen stond een stuk 6 Veld tot vuren gereed. Het I-29 R.I. was uit Megen vertrokken. Bij Ravenstein zouden parachutisten zijn gedaald.22 [Locatie onbekend] Het 29e Compagnie Mortieren, ingedeeld bij het I-29 R.I., trok in de ochtend vanuit hun verzamelpunt Megen naar Oijen.

In Oijen trokken ze via een pontonbrug naar Dreumel en verder richting van de Grebbeberg.23 [Historische context] Om 16:00 uur had het 29e Compagnie Mortieren de pontonbrug bij Oijen gepasseerd en marcheerde verder naar Dreumel, waar de compagnie om 19:00 uur aankwam. Onderweg moesten de soldaten meerdere malen halthouden en zich dekken voor laag overvliegende Duitse bommenwerpers en jagers.24 [Historische context] Om 20:00 uur kwam het bericht bij de Commandant van het III-29 R.I. dat het I-26 R.I. (welke tot dan bij het Maas-Waalkanaal bij Malden lag25) zich terugtrok in de richting van III-29 R.I.26 [Historische context] Rond 20:00 uur nam het I-26 R.I. stelling in bij Batenburg. Alleen de derde compagnie, welke bij Malden aan het Maas-Waalkanaal had gevochten, had het bericht gekregen dat ze zich terug moesten trekken. Om onverklaarbare reden drongen de Duitse troepen niet op, waardoor de derde compagnie I-26 R.I. voor 22:00 uur de lijn Appeltern-Puiflijk over trok.27 [Historische context] Gedurende de dag vlogen er herhaaldelijk vliegtuigen laag over de stellingen van het II-29 R.I. Vijf vliegtuigen vielen in het stellingsgebied.28 Sinds 7 mei bezette het II-29 R.I. de stelling VelpMegen.29 [Locatie onbekend] 11 mei 1940 Rond 4:00 uur kreeg het I-29 R.I. te Maasbommel de opdracht om terug te trekken naar Wijk bij Duurstede.30 [Historische context]

18

NIMH, coll. nr. 409, inv. nr. 514046. NIMH, coll. nr. 409, inv. nr. 514046. 20 Nierstrasz, De verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant mei 1940 schets/kaarten. 21 NIMH, coll. nr. 409, inv. nr. 514038. 22 NIMH, coll. nr. 409, inv. nr. 514046. 23 NIMH, coll. nr. 409, inv. nr. 514037. 24 NIMH, coll. nr. 409, inv. nr. 514038. 25 Nierstrasz, De verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant mei 1940 schets/kaarten. 26 NIMH, coll. nr. 409, inv. nr. 514046. 27 NIMH, coll. nr. 409, inv. nr. 515008. 28 NIMH, coll. nr. 409, inv. nr. 521028. 29 NIMH, coll. nr. 409, inv. nr. 521029. 30 NIMH, coll. nr. 409, inv. nr. 514046. 19

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

25

Om 5:30 uur kreeg III-29 R.I. de opdracht om terug te trekken naar Wijk bij Duurstede, eerst de voorpost(en) te Molenhoek en daarna te Horssen en Appeltern.31 [Historische context] 12 mei 1940 Het I-29 R.I. en het III-29 R.I. trokken zich terug naar het noorden in de richting van de Grebbelinie.32 [Historische context] 3.4

Duitse bezettingsjaren Direct na de Duitse inval werd Nederland met enige regelmaat getroffen door (kleinschalige) geallieerde bombardementen. Deze bombardementen waren met name gericht op vliegvelden, havens, infra en industriegebieden. Vanaf 1943, de geallieerde luchtmachten werden steeds sterker – vonden steeds grotere en zwaardere bombardementen plaats op vliegvelden, havens en industriegebieden in Nederland. Vanaf 1942 werd begonnen met het aanleggen van de Atlantikwall door de Organisation Todt in het Nederlands kustgebied. Onbekende datum:

Afbeelding 2: omgeving van het onderzoeksgebied bij Ravenstein.33

26 juni 1940 De spoorbrug en de veerpont over de Maas tussen Niftrik en Ravenstein zijn vernield. 34 [Locatie onbekend] 17 juli 1940 In het dorp Niftrik in de gemeente Wijchen zijn dertien huizen totaal verwoest (afgebrand): voorts een pastorie, een kerk, een school, een loods en vier grote schuren. 35 [Buiten onderzoeksgebied] 1 augustus 1940 In het dorp Niftrik in de gemeente Wijchen zijn onderstaande panden beschadigd geraakt:36

31

NIMH, coll. nr. 409, inv. nr. 514046. Nierstrasz, De verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant mei 1940 schets/kaarten. 33 NIMH, toeg. nr. 575, inv. nr. 86. 34 RAN, toeg. nr. 779, inv. nr. 5887. 35 RAN, toeg. nr. 779, inv. nr. 5887. 36 RAN, toeg. nr. 779, inv. nr. 5887. 32

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

26

N 50, N 48, N 46, N 24, N 25, N 23, N 29, N 49, N 26, N 45, N 47, N 22 N 29 N 44

Geheel afgebrand Geheel afgebrand en schuren beschadigd Geheel afgebrand en varkensschuur beschadigd

[Locatie onbekend] 6 augustus 1940 Panden in het dorp Niftrik in de gemeente Wijchen zijn beschadigd geraakt/verwoest/ afgebrand vanwege defensiemaatregelen: het wegruimen door het Nederlands Militair Gezag van alle objecten welke de verdediging in de weg stonden z.g. schootsveldverruiming (en dus niet door oorlogsgeweld).37 [Buiten onderzoeksgebied] 9 oktober 1940 In Lith werd een rode container (Blechbüchse) met Engelse tekst gevonden. 38 [Locatie onbekend] 10 oktober 1940 In de gemeente Lith werden 4 lichtkogels gevonden.39 [Locatie onbekend] In Lith werden 4 lichtkogels (Leuchtraketen) gevonden.40 [Locatie onbekend] 11 oktober 1940 Bij Alphen in de gemeente Appeltern zijn elf bommen afgeworpen waarvan drie blindgangers waaronder verscheidene brandbommen.41 [Locatie onbekend] 13 november 1940 In Wijchen is een uitgebrande lichtkogel aangetroffen.42 [Locatie onbekend] 14 november 1940 In Lienden zijn zeven brisant- en vier brandbommen op een boerderij afgeworpen. Een brandbom viel door het dak van de boerderij, tussen/naast het bed en is vervolgens door de boer uit het raam gegooid.43 [Locatie onbekend] 26 november 1940 Drie bommen vielen in Maren in een weiland. 44 [Locatie onbekend] 23 maart 1941 In Lienden is in het weiland van weduwe Kleinloo een blindganger gevonden.

45 [Locatie onbekend] 24 maart 1941 Omstreeks 17:45 uur maakte een Duits vliegtuig een noodlanding op de Allemanswaard te Oijen als gevolg van een defect. Het toestel was voor 10% beschadigd. Het betrof een ‘cham-chul bommenwerper’, gemerkt CR/A/M4. Er was geen schade aan gebouwen of terrein. Het toestel zou ter plaatste worden gedemonteerd. 46 Er werd niet gerept van een bommenlast. [RAP_410324A]

37

RAN, toeg. nr. 779, inv. nr. 5887. NIOD, toeg. nr. 077, inv. nr. 1328. 39 NA, toeg. nr. 2.04.53.15, inv. nr. 78. 40 NIOD, toeg. nr. 077, inv. nr. 1328. 41 NIOD, toeg. nr. 077, inv. nr. 1328. 42 NIOD, toeg. nr. 077, inv. nr. 1328. 43 NIOD, toeg. nr. 077, inv. nr. 1328. 44 Vries (1995), 103. 45 NIOD, toeg. nr. 077, inv. nr. 1328. 46 NA, toeg. nr. 2.04.53.15, inv. nr. 37. 38

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

27

Een Duits Junkers Ju 88 jachtvliegtuig van I/NJG 2 als gevolg van brandstoftekort te Lith (schade 20%), bij Oijen op de “Allemanswaard”.47 [RAP_410324A] 17 april 1941 Een onontplofte FLAK-granaat was gevonden in de Steenfabriek in Lienden. 48 [Buiten onderzoeksgebied] 22 april 1941 In opdracht van de Duitse autoriteiten deelde de burgemeester van Appeltern te Maasbommel mede dat Britse vliegtuigen fosfor brandplaatjes uit vliegtuigen werpen om brand te stichten.49 [Locatie onbekend] 13 mei 1941 In de gemeente Appeltern is schade ontstaan door het laten springen van kazematten. Hierdoor is schade ontstaan aan omliggende percelen.50 [Locatie onbekend] 3 juni 1941 Om 08:00 uur kwam een melding binnen van de vondst van een blikken bus van een meter lang, gebruikt voor lichtkogels op een perceel bouwland nabij de woning Molenstraat 126, Lithoijen. De bus was vermoedelijk gedurende de nacht uit een vliegtuig geworpen. 51 [Historische context] 14 juni 1941 In de avond werd een brandbom langs de straatweg gevonden in de gemeente Appeltern. De brandbom was voor het grootste gedeelte opgebrand en afgedekt met zand.

52 [Locatie onbekend] 2 augustus 1941 Omstreeks 21:10 uur kwam een Duits Messerschmitt Bf 109 jachtvliegtuig van JG 52 neer bij Maasbommel.53 [Locatie onbekend] Een Duitse Messerschmitt Bf109 bommenwerper is neergestort in Maasbommel.54 [Locatie onbekend] 12 augustus 1941 In de gemeente Wijchen zijn bommen gevallen. Op 25 maart 1942 werd bericht aan het hoofd van de bescherming van de bevolking tegen luchtaanvallen dat het er als gevolg van het bombardement van 12 augustus 1941 tien kilo bomscherven aanwezig is in de gemeente Wijchen.55 [Locatie onbekend] 18-19 augustus 1941 Omstreeks 03:30 uur vielen bommen ‘in een der polders gelegen onder de gemeente Lith’. Na onderzoek bleken in de polder van Lithoijen, in het korenveld/haverland ‘gelegen aan de Luttersteeg onder Lithoijen’, zeven brandbommen te zijn gevallen. Deze waren niet ontbrand. Tevens werden drie bomtrechters aangetroffen in de Teeffelenschepolder van Lithoijen, ‘vermoedelijk afkomstig van brisantbommen’; twee waren gesprongen en een ‘vermoedelijk niet’. Ruitschade bij vier woningen te Lithoijen. 56 [Locatie onbekend]

47

SGLO, R0082M. NIOD, toeg. nr. 077, inv. nr. 1328. 49 RAN, toeg. nr. 867, inv. nr. 3474. 50 RAN, toeg. nr. 867, inv. nr. 3291. 51 NA, toeg. nr. 2.04.53.15, inv. nr. 37. 52 NA, toeg. nr. 2.04.53.15, inv. nr. 69-79. 53 SGLO, T1158. 54 SGLO, T1158. 55 RAN, toeg. nr. 779, inv. nr. 6769. 56 NA, toeg. nr. 2.04.53.15, inv. nr. 37 en inv. nr. 78. 48

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

28

5-6 augustus 1942 Rond 02.26 uur crashte een Britse Lancaster bommenwerper van 207 Squadron nabij de kerk in Megen, na neergeschoten te zijn door NF Oblt. Loos I/NJG 1.57 [RAP_420805A] 6 augustus 1942 Een vliegtuig is neergestort in de gemeente Appeltern.58 [Locatie onbekend] Om 02:30 uur in de ochtend werd meneer Beumer, gemeente tevens onbezoldigd Rijksveldwachter te Maasbommel, gemeente Appeltern, door het lossen van schoten wakker. Hij kleedde zich aan en hij ging naar buiten. In de verte zag hij een brandend vliegtuig. Hiervan heeft hij toen de burgemeester op de hoogte gesteld en nader onderzoek gestart. Om ongeveer 03:10 uur te Altforst aangekomen constateerde hij dat het nog brandende vliegtuig was gevallen op een perceel bouwland genaamd: “Meijersakker” onder Altforst.59 [Locatie onbekend] 19 augustus 1942 Op een korenveld bij Dennenburg waren drie brandbommen terecht gekomen (glazen flesjes met een vloeistof). Het land was van P. A. Willems. Een daarvan was tot ontbranding gekomen.60 Een exacte locatie is niet bekend.

[Locatie onbekend] 31 december – 1 januari 1943 Rond 20:15 uur crashte een Britse Lancaster bommenwerper van 83 Squadron tussen Demen en Ravenstein (9 km noordoostelijk van Oss), vermoedelijk na neergeschoten te zijn door NF Hptm Knacke van het I/NJG 1.61 [Locatie onbekend] 9 april 1943 Een Britse Lancaster bommenwerper van 44 Squadron werd door een Duitse nachtjager neergehaald. Hij crashte om 23:22 uur in de Leijgraafstraat in Teeffelen. 62 [Buiten onderzoeksgebied] 9-10 april 1943 Om 23:22 uur crashte een Britse Lancaster bommenwerper van 44 Squadron bij Oss-Teeffelen, nadat het toestel neergeschoten werd door NF. Maj. W. Streib van I/NJG 1. 63 [Locatie onbekend] 14-15 juni 1943 Rond 01.55 uur crashte een Britse Lancaster bommenwerper van 9 Squadron om onbekende redenen in Oijen op de oever van de Maas.64 Het vliegtuig was neergeschoten door een Duitse nachtjager.65 [RAP_430614A] Juni/juli 1943 Eind juni 1943 is in de gemeente Appeltern een vliegtuig neergestort.66 Hoogst waarschijnlijk betrof dit een Duits Messerschmitt Bf109 jachtvliegtuig. Dit toestel is neergestort op 29 juli 1943 bij Alphen. Twee ooggetuigen hebben het toestel zien neerkomen. De heer Timmer van het sleepbedrijf uit Alphen en de heer v/d Velde, Greffelingstraat 60 in Alphen. Zij hebben beide hetzelfde verhaal.

De heer v/d Velde was op het stuk land met de oogst bezig van rogge (dit gebeurt eind juli/begin augustus). Hij zag boven de Maas een luchtgevecht tussen verschillende vliegtuigen. Opeens zag hij een Duitse jager naar beneden komen, over de dijk heen scherend en met een harde klap de grond inslaan. Hij is meteen in die richting gelopen en zag nog een

57

SGLO, T1759. RAN, toeg. nr. 867, inv. nr. 3949. 59 RAN, toeg. nr. 867, inv. nr. 3949. 60 BHIC, toeg. nr. 7389, inv. nr. 471. 61 SGLO, T1968. 62 Boeijen (2007), 67. 63 SGLO, T2186. 64 SGLO, T2462. 65 Boeijen (2007), 67. 66 RAN, toeg. nr. 867, inv. nr. 3949. 58

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

29

wiel van het vliegtuig wegstuiteren. Op de plek waar de inslag zag was alleen nog maar een gat, het hele toestel was verdwenen.67 [Locatie onbekend] 14 juli 1943 In de gemeente Appeltern was munitie gelegen bij het stoomgemaal, het brandspuithuisje en bij het voetbalveld.68 [RAP_430714A] In het stoomgemaal lagen + 65 kg à 45 ponder (vermoedelijk 25 ponder) granaten met vier kisten granaat koppen. In het brandweerhuisje liggen + 80 kisten ongebruikte Britse granaten met koppen. In Alphen liggen bij Van Lent, op nr. 212 tegenover het voetbalveld + 22 ongebruikte Britse granaten achter in het land.69 [RAP_430714A] 30 juli 1943 Rond 10.15 uur crashte een Duits Fw 190 jachtvliegtuig van 5./JG 1 nabij Lith na neergeschoten te zijn door een vijandelijk toestel. 70 Mogelijk is deze bij Maasbommel terecht gekomen. 71 [Locatie onbekend] 1944 Te Alphen in de gemeente Appeltern was een Duits noodvliegveld in aanbouw. Dit vliegveld was gelegen bij de Lithse Ham en onder Moordhuisen.72 [Buiten onderzoeksgebied] 23 februari 1944 Omstreeks 17:45 uur kwam een Duits Messerschmitt Bf 110 jachtvliegtuig van NJG 1 neer bij Niftrik.73 [Locatie onbekend] Een Duits Messerschmitt Bf110 jachtvliegtuig is neergestort in Niftrik.74 [Locatie onbekend] 3 maart 1944 In de Drukkerijstraat in de gemeente Wijchen is een ledige benzinetank neergekomen.

75 [Buiten onderzoeksgebied] 14 april 1944 Melding: ten noorden van Kessel, 1500 m. westen van Lith is een grote uiterwaard (large meadow area). Zuidkant van de Maas, tegenover Heerewaarden [‘Dutch ordnance-map 45 ’sHertogenbosch-West 1939, vt.15, 74-16, 74, indicated as De Wijken and De Ham’]. Dit gebied werd door de Nederlanders als noodvliegveld gebruikt. Duitse troepen overwegen nu hetzelfde.76 Tweede melding bevestigt de aanbouw.77 [Buiten onderzoeksgebied] 17 juni 1944 “Coördinaten van terreinen, gelegen bij objecten die in samenwerking [aanmerking] komen voor bescherming door luchtlandingstroepen” Ravenstein, spoorwegbrug: 73.60-33.15 // 73.8533.35 en Lithoyen, stuw: 74.50-19.60 // 74.90-19.25.78 [Historische context] 21-22 juni 1944 Om 01.20 uur crashte een Britse Lancaster bommenwerper van 463 Squadron in de “polder van Macharen” bij Megen, na neergeschoten te zijn door een Duitse nachtjager.79 [Locatie onbekend]

67

RAN, toeg. nr. 867, inv. nr. 3949. GA, toeg. nr. 1037, inv. nr. 275; GA, toeg. nr. 1037, inv. nr. 276. 69 GA, toeg. nr. 1037, inv. nr. 275; GA, toeg. nr. 1037, inv. nr. 276. 70 SGLO, T2759. 71 Zwanenburg (deel 2 1991-1993), 52. 72 RAN, toeg. nr. 867, inv. nr. 3946. 73 SGLO, T3469. 74 SGLO, T3469. 75 RAN, toeg. nr. 779, inv. nr. 6769. 76 NIOD, toeg. nr. 190A, inv. nr. 20. 77 NIOD, toeg. nr. 190A, inv. nr. 21. 78 NIMH, toeg. nr. 575, inv. nr. 480. 79 SGLO, T3844. 68

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

30

22 juni 1944 In Maasbommel in de gemeente Appeltern is een vliegtuig neergestort.80 [Locatie onbekend] 14 juli 1944 Sinds 8 juni is bij de spoorbrug over de Maas te Ravenstein luchtafweer geplaatst. Drie FLAKopstellingen; doel zou zijn de brug te beschermen (en niet op laagvliegende vliegtuigen schieten).81 [RAP_440714A] 18 augustus 1944 In het buurtschap Lunen in de gemeente Wijchen is op een perceel bouwland van de heer de Vaal een niet geëxplodeerde granaat van luchtafweer neergekomen.82 [Locatie onbekend] 26 augustus 1944 Te Ravenstein zou een schietoefening met scherp worden gehouden. Geschoten werd met kanonnen van de luchtdoelartillerie. Er werd in horizontale richting geschoten. 83 [Locatie onbekend] 28 augustus 1944 Om 09:00 uur ’s ochtends werd een personentrein op het spoor tussen ’s Hertogenbos en Nijmegen, in de gemeente Wijchen, beschoten door een vliegtuig. De locomotief werd getroffen en kon niet meer op eigen kracht verder rijden.84 [Buiten onderzoekgebied] Onbekende data eind 1944 In Oijen en Lithoijen kwamen V.1’s neer. In Oijen werd de woning van de familie De Geer verwoest. In Lithoijen kwam de V.1 neer achter de woning van A. Keizers. 85 [Locatie onbekend] 3.5

Bevrijdingsjaar 1944-1945 Het bevrijdingsjaar voor Nederland startte vanaf september 1944. Geallieerde grondtroepen staken vanuit België de Nederlands grens over in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg. Halverwege september 1944 vond Operation Market Garden plaats. Dit ambitieuze plan van de geallieerde bevelhebber Montgomery moest ervoor zorgen dat de bruggen tussen Eindhoven en Arnhem door luchtlandingstroepen bezet zouden worden om vervolgens door geallieerde grondtroepen te worden ‘bevrijd’. Als dit plan zou slagen dan zouden geallieerde eenheden voor kerst 1944 Berlijn al hebben veroverd. Operation Market Garden werd een fiasco en NoordBrabant, Zeeland, Limburg en Gelderland werden frontgebied voor maanden waar zware (grond)gevechten plaatsvonden in combinatie met artilleriebeschietingen en bombardementen. Onbekende datum tijdens Operation Market Garden Geallieerde troepen die geland waren bij Overasselt trokken onder andere via Wijchen op naar Ravenstein.86 [Historische context] September 1944 - Grote Kerkstraat A. 11 was beschadigd bij een bombardement van de Maasbrug in de maand september 1944.87 - De Sint Luciakerk (A. 82) was ook beschadigd. Schade kan ook zijn ontstaan bij andere bombardementen in de periode september tot en met oktober 1944.88

80

RAN, toeg. nr. 867, inv. nr. 3949. NIOD, toeg. nr. 190A, inv. nr. 27. 82 RAN, toeg. nr. 779, inv. nr. 6769. 83 RAN, toeg. nr. 867, inv. nr. 3945. 84 RAN, toeg. nr. 779, inv. nr. 6769. 85 V2307 en V2420. 86 Boeijen (2007), 144. 87 BHIC, toeg. nr. 7530, inv. nr. 2037. 88 BHIC, toeg. nr. 7530, inv. nr. 2037. 81

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

31

1 september 1944 Omstreeks 19:01 uur bombardeerden twaalf B-24 bommenwerpers van 485th Bomb Group vanaf een hoogte van 19.500 feet de brug over de Maas bij Ravenstein met twaalf 2.000 lbs en vierentwintig 1.000 lbs AZON brisantbommen. De aanval werd uitgevoerd in twee boxes van elk zes toestellen. Er werden near misses waargenomen bij de brug, bij de westelijke oprit en enkele kleinere wegen. De bommen van de lead Squadron vielen in een rechthoekige vorm van 1.000 bij 2.500 feet terwijl de bommen van de Trail Squadron lijnvormig vielen in een gebied van 100 bij 7.000 feet. 89 [RAP_440901A] De spoorbrug bij Ravenstein werd gebombardeerd door twaalf B-24’s van het 458e Bomb Group (operation number 597). Omstreeks 19:25 uur komen de VB-I Azon 1000 lbs general purpose bommen neer. Treffers werden waargenomen bij de brug, maar de brug zelf bleef intact. Niftrik werd zwaar getroffen door deze bomaanval. Ook in Ravenstein was de schade groot.90 Een bom viel op 100 meter van de brug.91 [RAP_440901A] De volgende gebouwen liepen schade op ten gevolge van het bombardement: - Het terrein van de Zusters van het Gezelschap J. M. J. Kasteelseplaats A. 17 te Ravenstein raakte beschadigd door het bombardement. 92 - De bijzondere meisjesschool en A. 18 raakten ook beschadigd. 93 - Verder was ook de bijzondere jongensschool beschadigd (A.

53).94 - Het gemeentehuis annex tekenschool (Grote Kerkstraat, A. 26) van de gemeente Ravenstein werd bij het bombardement op 1 september 1944 ook beschadigd.95 - Het klooster Soesterbeeck had eveneens schade van het bombardement.96 - Het kerkgebouw aan de Kerkstraat A 202 (A. 738) raakte beschadigd. 97 - Andere schade: A. 16, het kloosterdeel van de bewaarschool ‘Huize Nazareth’ en het Sint Bernardusgesticht (kadastraal: A. 817).98 [RAP_440901B] Twaalf Amerikaanse B-24 bommenwerpers van 458th Bomb Group bombardeerden de spoorbrug bij Ravenstein. Zes toestellen waren geladen met elk 4 x 1.000 lbs AZON bommen met neusbuis en zes toestellen waren elk geladen met 2 x 2000 lbs brisantbommen met neusbuis en geen staartbuis. Vanaf Den Bosch vlogen ze in de richting van de brug, in rechte lijn en wierpen de bommen af op een hoogte van 16000 feet. Direct na de aanval draaiden de toestellen scherp af naar het noordwesten, richting Kesteren. De 24 x 1000 lbs AZONbommen en 12 x 2000 lbs brisantbommen vielen voor, naast en voorbij de brug. Getroffen werden de woning van de familie Reijs aan de Maasbandijk in Niftrik en de boomgaard achter de woning van notaris Van de Boogaart, vlakbij het huis van Naat van Uden.99 [RAP_440901A] In de gemeente Wijchen, in het buurtschap Niftrik zijn tien brisantbommen gevallen, waarvan één blindganger.

De bommen zijn neergekomen op de adressen: N 48, N 44, N 23, N 50, N 49, N 47 en Derde Walstraat 97. De bom die niet is geëxplodeerd is gelegen op circa tien meter van de boerderij van de gebroeders Uyen te Niftrik N 50. De bom is niet zichtbaar omdat de grond is ‘ingestort’.100 [Locatie onbekend] Bij bominslagen in de gemeente Wijchen zijn zeven mensen om het leven gekomen.101 [Locatie onbekend]

89

NARA, RG 18, box 4820. Boeijen (2007), 96. 91 Boeijen (2007), 234. 92 BHIC, toeg. nr. 7530, inv. nr. 1991. 93 BHIC, toeg. nr. 7530, inv. nr. 1991. 94 BHIC, toeg. nr. 7530, inv. nr. 1994. 95 BHIC, toeg. nr. 7530, inv. nr. 2267. 96 BHIC, toeg. nr. 7530, inv. nr. 2037. 97 BHIC, toeg. nr. 7530, inv. nr. 2037. 98 BHIC, toeg. nr. 7530, inv. nr. 2037. 99 Pouwels (z.j.), 26-38. 100 RAN, toeg. nr. 779, inv. nr. 6769. 101 RAN, toeg. nr. 799, inv. nr. 6778. 90

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

32

Bovenstaande meldingen betreffen hoogstwaarschijnlijk allen het volgende bombardement: omstreeks 19:24 uur bombardeerden toestellen van 458th Bomb Group vanaf een hoogte van 16.200 feet de spoorbrug bij Ravestein met twaalf 2.000 lbs en vierentwintig 1.000 lbs brisantbommen. De toestellen 264, 272, 201, 288, 134 en 283 waren geladen met vier 1.000 lbs, terwijl de toestellen 408, 431, 275, 273, 141 en 285 twee 2.000 lbs bommen meedroegen. Het verslag per bommenwerper: • Toestel 408: koers van 65°. De 2.000 lbs bommen van het eigen toestel vielen voor het doelwit. De bommen van andere toestellen vielen links van het doelwit; • Toestel 285: koers van 330° (?). De 2.000 lbs bommen van het eigen toestel vielen in de lengte van de brug, voor het doelwit; • Toestel 288: koers van 74°. De 1.000 lbs bommen van het eigen toestel vielen aan beide zijden van de brug. De bommen van andere toestellen vielen rechts van de brug in de lengte ervan; • Toestel 141: koers van 80°. De 2.000 lbs bommen van het eigen toestel vielen op de weg, maar 1,5 tot 2 mijl, te kort, voor het doelwit; • Toestel 273: koers van 64°. Een van de 2.000 lbs bommen van het eigen toestel was een hung up die voorbij het doelwit viel in het open veld; • Toestel 431: koers van 72°. De 2.000 lbs bommen van het eigen toestel werden voor het doelwit afgeworpen.

Twee bommen van andere toestellen waren twee (bijna)treffers; • Toestel 264: koers van 071°. De 1.000 lbs bommen van het eigen toestel vielen voor het doelwit, aan de linkerzijde van de brugopgang; • Toestel 275: koers van 70° (magnetisch). De 2.000 lbs bommen van het eigen toestel waren treffers, maar vielen te kort. De bommen van andere toestellen troffen geen doel; 20 • Toestel 201: koers van 75°. De 1.000 lbs bommen van het eigen toestel troffen geen doel: een kwam net links van het doel neer en drie net aan de rechterkant. De bommen van de andere toestellen troffen geen doel; • Toestel 134: koers van 80°. De 1.000 lbs bommen van het eigen toestel vlogen over het doelwit heen, op huizen. Een paar bommen vielen voor het doelwit. De bommen van andere toestellen troffen vijf keer doel; • Toestel 277: koers van 62° (daadwerkelijk). De 1.000 lbs bommen vielen voornamelijk ten oosten van de brug in de rivier. Enkele inslagen waren zeer dichtbij; • Toestel 283: koers van 70° (magnetisch). De 1.000 lbs bommen troffen geen doel, maar vielen net voor het doelwit.102 [RAP_440901A] Onbekende datum Een Duitse V.2 kwam neer aan de Hamdijk in Lith, tegenover het huis van Frans Wertenbroek. 103 [Locatie onbekend] 2 september 1944 Bij een bombardement van de spoorbrug in Ravenstein raakte het huis Marktstraat (A. 27) beschadigd.

104 [RAP_440902A] 7 september 1944 Bij een bombardement van de spoorbrug te Ravenstein raakte Martkplein-Marktstraat A. 11 beschadigd. 105 [RAP_440901B] 17 september 1944 In de namiddag rond 7:30 uur werd door Duitse militairen springstof op de veerpont in de gemeente Ravenstein aangebracht. Deze werd vervolgens tot ontploffing gebracht. De veerpont is toen gezonken. Deze is later geborgen.106 [RAP_440917B]

102

NARA, RG 18, box 2734. Vries (1995), 123. 104 BHIC, toeg. nr. 7530, inv. nr. 2037. 105 BHIC, toeg. nr. 7530, inv. nr. 2037. 106 BHIC, toeg. nr. 7530, inv. nr. 995. 103

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

33

Duitse troepen lieten de brug bij Ravenstein (de pont en de spoorbrug) tot ontploffing komen.107 108 [RAP_440917A] Op 17 september 1944 werd de burg over de Maas bij Ravenstein opnieuw opgeblazen. Ditmaal werd de middenpijler van de spoorburg opgeblazen door terugtrekkende Duitse troepen. 109 Omdat de brug over de Maas bij Ravenstein essentieel was voor de aanvoer van het legermateriaal bouwden de Britten een tijdelijke (nood-)brug met hooggelegen rijvloer. Deze werd op 4 februari 1945 in gebruik genomen.110 In 1946 is de brug over de Maas bij Ravenstein was de eerste noodbrug die door de NS door een definitieve spoorbrug werd vervangen na de oorlog.111 [Dezelfde melding] Door geallieerden werd later een dubbele Baileybrug over de Maas aangelegd bij Ravenstein.112 [Historische context] Officiële bevrijdingsdag voor het buurtschap Oijen.113 [Historische context] Officiële bevrijdingsdatum voor de gemeente Megen, Haren en Macharen. 114 [Historische context] 18 september 1944 Officiële bevrijdingsdag van de gemeente Lith.115 [Historische context] Britse en Duitse troepen bevochten elkaar op de Heuvel in Oijen. De strijd duurde tot middernacht.

116[RAP_440918A] 19 september 1944 Officiële bevrijdingsdag gemeente Ravenstein.117 [Historische context] 20 september 1944 Een Britse Stirling bommenwerper is neergestort bij “De Wijnakker” in de gemeente Batenburg.118 [Buiten onderzoeksgebied] 21 september 1944 Om 16.00 uur crashte een Britse Short Stirling bommenwerper 190 Squadron in de Diedense Uiterdijk Megen (zuidelijke Maasoever), naar geraakt te zijn door FLAK en (vermoedelijk vijandige) jagers. 119 Het vliegtuig kwam terecht in de Maasakker bij Megen.120 [RAP_440921A] Een Britse Stirling bommenwerper van 190 Squadron heeft een noodlanding/crash gemaakt in de Maas in de gemeente Appeltern.121 [Locatie onbekend] Op de terugweg van een transportvlucht, omstreeks 13:00 uur, werd een Britse Stirling bommenwerper van 190 Squadron neergeschoten door een Duits jachtvliegtuig. De bommenwerper stort neer tussen Demen en Batenburg in de Maas.122 [RAP_440921B]

107

Boeijen (2007), 163. Pouwels (z.j.), 40 109 Bruggen in Nederland, 153. 110 Bruggen in Nederland, 167. 111 Bruggen in Nederland, 215. 112 Boeijen (2007), 166. 113 BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 995. 114 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 37. 115 BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 995. 116 Vries (1995), 118. 117 NIMH, toeg. nr. 420, inv. nr. 41. 118 SGLO, T4208. 119 SGLO, T4237. 120 Boeijen (2007), 139. 121 RAN, toeg. nr. 867, inv. nr. 3949; SGLO, T4238. 122 Boeijen (2007), 139. 108

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

34

Een Britse Short Stirling bommenwerper van 190 Squadron kwam omstreeks 16:00 uur neer in de rivier de Maas bij Batenburg. Het vliegtuig was geraakt door FLAKgeschut en Duitse Fw 190 jachtvliegtuigen. 123 [RAP_440921B] 26 september 1944 De eerste geallieerde bevrijders arriveerden in Ravenstein, de 1e Poolse Parachutisten Brigade.124 [Historische context] Onbekende datum na Operation Market Garden In Ravenstein waren Poolse troepen aanwezig.125 [Historische context] 29 september 1944 Acht Britse Tyhoon jachtbommenwerpers van175 Squadron van 121 Wing vielen dertig schepen aan op de lijn qE.6355-qE.3658.126 [RAP_440929A] Oktober – november – december 1944 Bevrijdende geallieerde legers kwamen in Niftrik ‘terecht’.127 [Historische context] 1 oktober 1944 Maren werd getroffen door enkele granaten. De kerk kreeg zes voltreffers. 128 [Buiten onderzoeksgebied] 3 oktober 1944 Er vielen twee Duitse bommen in Oijen.129 De exacte locatie is onbekend.

[Locatie onbekend] 24 oktober 1944 Omstreeks 11:00 uur kwam een Britse Typhoon jachtbommenwerper van 175 Squadron neer, drie kilometer ten oosten van Megen vlakbij Batenburg.130 [Locatie onbekend] Een Britse Typhoon jachtbommenwerper van 175 Squadron is neergestort nabij Batenburg, op drie kilometer ten oosten van Megen.131 [Locatie onbekend] Een piloot van een Britse Typhoon jachtbommenwerper van 175 Squadron van 121 Wing sprong uit zijn toestel en kwam neer in de rivier op positie qE.537605. 132 [Historische context] November 1944 Nadat het Duitse 15e leger uit Noord-Brabant was verdreven ontstond aan de Maas en Waal een statische frontlinie. Deze liep ongeveer langs de volgende plaatsen: Vanaf Moerdijk liep hij langs de Amer en Bergse Maas tot ten oosten van ’s-Hertogenbosch, daarna bleef de linie de Maas volgen in noordoostelijke richting tot Wamel. Vanaf daar volgde de linie de Waal richting Nijmegen. Tot februari 1945 zou daar, mede dankzij het slechte koude weer en het begin van het Ardennenoffensief op 16 december, geen verandering in komen. Vanaf Lith tot de Waal tegenover Tiel was het Canadese 7e Verkenningsregiment gestationeerd. 133 [Historische context] In november 1944 vond een hergroepering plaats van de Britse en Canadese troepen. In dit kader werd het hoofdkwartier van het Canadese 2e Corps in Wijchen gevestigd.134 [Historische context]

123

SGLO, T4238. Boeijen (2007), 166. 125 Boeijen (2007), 163. 126 TNA UK AIR 37/715. 127 RAN, toeg. nr. 779, inv. nr. 5888. 128 Vries (1995), 109. 129 Vries (1995), 118. 130 SGLO, T4572. 131 SGL), T4572 132 TNA UK AIR 37/715. 133 Bollen en Vroemen (1993), 58. 134 Bollen en Vroemen, Canadezen in actie, 58. 124

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

35

Het Canadian II Corps was met vier divisies tussen Lithoijen en Cuijk gestationeerd. 135 [Historische context] December 1944 Een huis aan de Lithoijensedijk 25 was beschadigd.136 [RAP_441200A] Een boerderij aan de Grotestraat 1 in Oijen raakte beschadigd door een onbekende oorzaak.137 [Buiten onderzoeksgebied] 21 december 1944 Te Oijen 124 kwam een vliegende bom (V.1) neer.138 [RAP_441221A] 23 december 1944 Een vliegende bom (V.1) kwam in Altforst terecht.139 [Locatie onbekend] 24 december 1944 Een vliegende bom (V1.) kwam in Altforst, op de Woerd, terecht.140 [Locatie onbekend] 25 december 1944 Het huis Dijk 116 te Lith raakte beschadigd door een onbekende oorzaak. 141 [Buiten onderzoeksgebied] Januari 1945 Een V.1 kwam neer op de Maasdijk (bij) Lithoijen, nummer 122.142 [Locatie onbekend] Maasdijk A. 36 raakte ook beschadigd door het vallen van een V.1.143 [Locatie onbekend] 1 januari 1945 Te Megen kwam een V.1 neer.144 [RAP_450101A] 5 januari 1945 Aan de Maasdijk B. 43 raakte een pand beschadigd door het neerkomen van een V.1 (vliegende bom).145 [Locatie onbekend] Acht Britse Typhoon jachtbommenwerpers van 266 Squadron van 146 Wing beschoten een spoorlijn op positie qE.4358-qE.400870 met vierenzestig raketten. Vermoedelijk was de spoorlijn doorsneden. 146 In het Operations Record Book van het Squadron zijn geen bijzonderheden gemeld.

147 [Locatie onbekend] 13 januari 1945 Omstreeks 12:15 uur kwam in een weiland ‘de Molenplas’ te Oijen op 200 meter van de Maasdijk een V.1 neer.148 [RAP_450113A] 14 januari 1945

135

Klep en Schoenmaker (1995), 237. BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 668. 137 BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 668. 138 BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 667. 139 Van de Pol, R. en Sengers, A., Donkere jaren over Maas en Waal 1939-1945, 131. 140 Van de Pol, R. en Sengers, A., Donkere jaren over Maas en Waal 1939-1945, 132. 141 BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 667. 142 BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 667. 143 BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 667. 144 V1764. 145 BHIC, toeg. nr. 7530, inv. nr. 2037. 146 TNA UK AIR 37/717. 147 TNA UK AIR 27/1559. 148 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 211. 136

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

36

Een V.1 kwam omstreeks 14:40 uur neer op het Protestantse kerkje in het dorp Lith.149 Het woonhuis van de pastoor raakte ook beschadigd.150 [Buiten onderzoeksgebied] -

Dijk A. 23 in de gemeente Lith werd op tien meter na gemist door het inslaan van een V.1.151 Dijk A. 35, A. 22, A. 26 en het klooster in de gemeente Lith raakten ook beschadigd door het neerkomen van een V.1.152 A. 27 en 28 (de Bijzondere Lagere Jongensschool) en B. 2 (Bijzondere Meisjesschool) in de gemeente Lith raakte beschadigd door de inslag van een V.1. 153 [Buiten onderzoeksgebied]

De N.H.-kerk van Lithoijen werd verwoest door de inslag van een Duitse V.1. 154 [Buiten onderzoeksgebied] 18 januari 1945 In de gemeente Lith, op een onbekende locatie tussen Lithoijen en Lith, kwam een V.1 neer. 155 [Locatie onbekend] Omstreeks 5.45 uur vloog een V.1 over Oijen. Deze kwam neer in op ongeveer 800 tot 900 meter buiten de bebouwde kom. Er werd schade aangericht aan het Klooster. 156 [RAP_450118A] 23 januari 1945 In een weiland met de naam Maasakker kwam een V.1 neer.157 [RAP_450123A] 24 januari 1945 In een weiland genaamd 'De Ham' in Megen, kwam een V.1 neer. In nabijgelegen Maasbommel liepen huizen schade op.158 159 [RAP_450124A] 25 – 31 januari 1945 Een vliegende bom (V1) kwam in Maasbommel terecht.160 [RAP_450125A] 25 januari 1945 In Maasbommel kwamen één en mogelijk twee V.1’s neer. Een preciezere locatie is niet bekend.161 [RAP_450125B] 26 januari 1945 Een Duitse V.1 kwam neer aan de Maasbommelsestraat in Megen. Aan perceel A197 aan deze straat werd voor bijna 11.500 gulden schade aangericht.162 [RAP_450126A] 28 januari 1945 Rond 12.30 uur crashte een Amerikaanse B-17 bommenwerper van het 96BG/337BS tussen Lith en Oss, na neergeschoten te zijn door FLAK.163 [Locatie onbekend] 30 januari 1945 Op het landgoed Maasakker (Megen) kwam een V.1 neer.164 [RAP_450130A] 149

BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 831. BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 667. 151 BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 667. 152 BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 668. 153 BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 670. 154 Vries (1995), 105. 155 V0430. 156 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 211. 157 V0474. 158 V0485 op 24-1-1945. 159 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 211. 160 Van de Pol, R. en Sengers, A., Donkere jaren over Maas en Waal 1939-1945, 140. 161 Vergeltungswaffen.nl, V1869 en V0498. Op 31-1-2018. 162 BHIC toeg. nr. 7527 inv. nr. 1613. 163 SGLO, T5172. 164 V0543. 150

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

37

31 januari 1945 In de gemeente Lith kwamen twee V.1’s neer. Eén op ca. 400 meter van bebouwing aan de Provinciale weg in de Oyenpolder. De ander kwam neer in een weiland genaamd De Molenpas op 200 meter van bewoning aan de Maasdijk.165 166 [RAP_450131A] Februari 1945 De Bijzondere Lagere Jongensschool in Lithoijen 88 B. 14 en de Bijzondere Lagere Meisjesschool Lithoijen 94 B. 14, raakten beschadigd door de inslag van een V.1.167 In een latere melding werd medegedeeld dat de schade zich voor had gedaan door meerdere V.1 inslagen in de maanden december 1944 tot en met april 1945.168 [Locatie onbekend] 3 februari 1945 In een weiland genaamd De Hemelrijksche Waarden (te Oijen) in de gemeente Lith op 500 meter van bebouwing aan de Nieuwendijk kwam een V.1 neer.169 170 [RAP_450203A] 8 februari 1945 In de Oijenschewaard (Oijen) op circa 600 meter afstand van woningen aan de Maasdijk kwam omstreeks 4.15 uur een V.1 neer.171 172 [RAP_450208A] 14 februari 1945 In een boomgaard achter Kapelstraat 161 in Megen kwam een V.1 neer. Een huis werd compleet vernield.173 [RAP_450214A] 16 februari 1945 Het huis en bijgebouwen aan de Maasdijk 121 te Lith liepen schade op door een onbekende oorzaak.174 [RAP_450216A] Op het terrein van de Domeinen in Lithoijen nabij de stuw van Lith raakte een huis zwaar beschadigd en tien huizen licht beschadigd door het neerkomen van een V.1.

175 [Locatie onbekend] 20 februari 1945 Omstreeks 17.15 uur in de nabijheid van de Herstraat te Megen kwam een V.1 neer.176 177 [RAP_450220A] 26 februari 1945 In de Maas bij Dieden kwam een V.1 terecht.178 [RAP_450226A] De volgende panden raakten beschadigd bij het inslaan van een V.1 in de Maas bij Dieden:179 - H. 1 tot en met 5; - H. 7 en 8; - G. 29; De Rooms-Katholieke Jongensschool en het huis van het hoofd van de school. [Locatie onbekend]

165

V0558 en V0559. BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 211. 167 BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 670. 168 BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 670. 169 V0637. 170 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 211. 171 V0705. 172 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 211. 173 V0808. 174 BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 667. 175 V0849. 176 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 211. 177 V0930. 178 Vergeltungswaffen.nl, V1097. Op 31-1-2018. 179 BHIC, toeg. nr. 7530, inv. nr. 351. 166

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

38

In de 'Gradjes Meer' te Macharen kwam een V.1 neer. Dertig huizen raakten beschadigd. 180 [RAP_450226B] Maart 1945 Een landbouwbedrijf aan de Steegeind 54 in de gemeente Lithoijen raakte beschadigd door een onbekende oorzaak. 181 [Buiten onderzoeksgebied] De Bijzondere Lagere Meisjesschool Oijen 82 en de Bijzondere Lagere Jongensschool Oijen 85 raakten beschadigd door een V.1.182 [Locatie onbekend] 1 maart 1945 In Ravenstein kwam een V.1 neer.183 Een exacte locatie is niet bekend. [Locatie onbekend] 3 maart 1945 In Megen kwam een V.1 neer. De exacte locatie is niet bekend.184 [Locatie onbekend] 4 maart 1945 In Megen, op 50 meter ten westen van de openbare weg (Maasbommelsestraat) in een weiland kwam een V.1 neer.185 186 [RAP_450304A] 6 maart 1945 In een boomgaard langs de Valkensweg, Lithoijen kwam een V.1 neer. Er viel een dode, vijf anderen raakten lichtgewond. Drie schuren werden hierbij vernield. Een grote hoeveelheid graan werd bij een brand (als gevolg van de inslag) vernietigd.187 188 [RAP_450306A] 8 maart 1945 In de Uiterwaarde aan de noordelijke oever van de Maas bij Lith kwam omstreeks 05:45 uur een V.1 terecht.189 190 [RAP_450308A] De Bijzondere Jongensschool op J.

80 in de gemeente Ravenstein (Herpen) raakte beschadigd door het neerkomen van een vliegende bom.191 De vliegende bom kwam omstreeks 19:30 uur neer in de gemeente Ravenstein.192 [Buiten onderzoeksgebied] 16 maart 1945 Melding dat op het bouwland sectie C, nr. 501 (A. Strik) te Macharen, gemeente Megen, twee niet-ontplofte raketbommen lagen.193 [Buiten onderzoeksgebied] 25 maart 1945 Omstreeks 16:00 uur kwam een Brits Hawker Tempest jachtvliegtuig van 486 Squadron neer op de noordkant van de Maas bij Niftrik.194 [Buiten onderzoeksgebied] Een Brits Hawker Tempest jachtvliegtuig van het 486 Squadron is neergestort op de noordelijke oever van de Maas bij Niftrik.195 [Buiten onderzoeksgebied]

180

V1087. BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 668. 182 BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 670. 183 Vergeltungswaffen.nl, V2092. Op 30-3-2018. 184 V1240. 185 V1243. 186 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 211. 187 V1300. 188 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 211. 189 Vergeltungswaffen.nl, V1346. Op 31-1-2018. 190 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 211. 191 BHIC, toeg. nr. 7530, inv. nr. 2001. 192 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 211 193 Archief MMOD, inv. nr. 49. 194 SGLO, T5436. 195 SGLO, T5436. 181

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

39

Een Brits Tempest verkenningsvliegtuig van 486 Squadron van 122 Wing stortte neer op positie qE.5857. 196 [Buiten onderzoeksgebied] In de "Alphensche Waart" in Lithoijen was glas- en dakschade aangericht door het neerkomen van een V.1.197 Omstreeks 6.30 uur kwam deze neer.198 [Locatie onbekend] In een akkerland te "de Kleine Eng" in Lithoijen kwam een V.1 neer.199 200 [RAP_450325A] 26 maart 1945 In Lithoijen, in de Alphense Waard, kwam een V.1 neer.201 [RAP_450326A] 28 maart 1945 Omstreeks 22.30 uur kwam een V.1 neer te Macharen op een perceel bouwland genaamd ‘de Eng’ op ongeveer 150 meter afstand van de Macharensestraat.202 [Buiten onderzoeksgebied] 31 maart 1945 Door Canadese schietoefeningen raakte vijf boerderijen (huizen) onder Oijen in brand. Onder andere Vlierstraat 148 van L. van den Brand raakte beschadigd.203 De volgende locaties raakten beschadigd: - W. Hoes 142; - A. M. en O. Verhoeven 143; - G. Th. van Orsouw 146; - A. P. Verhoeven 147; - L. van den Brand 148.204 [RAP_450331A] Volgens J. G. de Leeuw (burgemeester van Appeltern) was het huis van W. Huis geraakt en vlogen de andere huizen daardoor ook in brand. Er werd vermeld door mejuffrouw A. v. d. Brand dat het schietoefeningen aan de noordzijde van de Maas betrof (te Alphen). Er werd met granaten geschoten.

205 [Locatie onbekend] April 1945 In de Maas bij Alphen in de gemeente Appeltern gooiden de Britse, Canadese en Belgische soldaten regelmatig granaten in het water om vis te kunnen vangen. 206 [Locatie onbekend] 3.6

Naoorlogse periode – heden Direct na de Tweede Wereldoorlog werd aangevangen met het opruimen van CE. Van 1971 – heden houdt de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) zich bezig met het ruimen van CE in Nederland en worden de munitievondsten systematisch (per gemeente) bijgehouden. 13 mei 1945 In de gemeente Wijchen zijn nabij kilometerpaal 4.2 bij de garage van Haren in de sloot langs de Rijksweg enkele landmijnen aangetroffen.207 [Buiten onderzoeksgebied]

196

TNA UK AIR 37/718. V1483. 198 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 211 199 V1485. 200 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 211 201 V2174. 202 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 211. 203 BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 1302. 204 BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 1302. 205 BHIC, toeg. nr. 7317, inv. nr. 1302. 206 Van de Pol, R. en Sengers, A., Donkere jaren over Maas en Waal 1939-1945, 163. 207 GA, toeg. nr. 1037, inv. nr. 275; GA, toeg. nr. 1037, inv. nr. 276. 197

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

40

14 mei 1945 Te Wijchen bevinden zich op onderstaande huisnummers munitie:208 D 121 D 73 D 141 D 52 D 62 D 17 D 34 D 117 D 43a C9

2 stapels munitie 25 hopen munitie + 100 kistjes 6 hopen munitie 17 hopen munitie losse granaten volle kisten munitie over een lengte van 120 m en een breedte van 20 m vele stapels in weide tegenover Driessen (D 153a) 1 stapel munitie

[Locatie onbekend] 8 juni 1945 In de gemeente Wijchen bevonden zich bij de Heuvelmenseweg, onder Alverna, dicht bij de landbouwer van Thiel nog zes onontplofte bommen. Deze bommen lagen in de nabijheid van de elektriciteitsverbinding.209 [Buiten onderzoeksgebied] 11 juni 1945 Er werd vermeld dat in de gemeente Ravenstein munitie werd gedumpt in een sloot aan de Graafsestraat bij de woning van J. van den Oever. Het betrof onder andere ontstekingsbuisjes, handgranaten, mortiergranaten, granaten voor pantserafweer en mogelijk meer. De sloot werd naderhand gedempt. 210 [RAP_450611A] 28 juni 1945 Melding van een splinterbom in de gemeente Ravenstein.211 [Buiten onderzoeksgebied] 4 juli 1945 In de gemeente Ravenstein bevond zich nog een splinterbom.212 [Locatie onbekend] 6 september 1945 In de gemeente Batenburg is bij de Hoefweg tien ton munitie gelegen. 213 [RAP_450906A] 22 september 1945 Er werd vermeld dat een V.1 de volgende schade had aangericht in de gemeente Ravenstein: een dennenbos dat in 1924 werd geplant werd vernield en een groeiend dennenbos dat werd geplant in 1920 werd ook vernield. 214 [Locatie onbekend] 28 september 1945 Munitie werd geruimd in Appeltern en Alphen.215 [Locatie onbekend] 3 – 5 oktober 1945 Munitie werd van Batenburg naar Druten gebracht.216 [Locatie onbekend] 208

GA, toeg. nr. 1037, inv. nr. 275; GA, toeg. nr. 1037, inv. nr. 452. GA, toeg. nr. 1037, inv. nr. 275. 210 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 510. 211 Archief MMOD, inv. Nr. 51. 212 BHIC, toeg. nr. 127, inv. nr. 307. 213 GA, toeg. nr. 1037, inv. nr. 275; GA, toeg. nr. 1037, inv. nr. 276. 214 BHIC, toeg. nr. 7530, inv. nr. 351. 215 GA, toeg. nr. 1037, inv. nr. 271. 216 GA, toeg. nr. 1037, inv. nr. 271. 209

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

41

29 oktober – 3 november 1945 Munitie werd geruimd in de gemeente Wijchen en naar de dump in Nederasselt gebracht. Een groot aantal mijnen werd opgeblazen. 217 [Locatie onbekend] 18 juni 1946 In de gemeente Appeltern lagen in de wetering twee projectielen onder water. Tevens bevonden zich achtentwintig kisten met elk twee granaten te Alphen achter het woonhuis van J.M. van Heck, aan de Greffeling 80.218 [RAP_460618A] 28 januari 1947 In de gemeente Appeltern lagen in de wetering tegenover de woning Wal nr. 32 nog een vijftal onontplofte zware granaten.219 [Buiten onderzoeksgebied] 6 maart 1947 Als gevolg van lage waterstand van de Maas, werd te Ravenstein, ‘aan de linker rivieroever ongeveer 400 meter beneden de spoorbrug’, een mijn aangetroffen. Deze werd door de O.B.D. geruimd.220 [RAP_470306A] 6 oktober 1947 Er werd vermeld dat de brug over de Huisselingse Wetering in de weg van Herpen naar Ravenstein werd beschadigd door oorlogshandelingen bij de bevrijding. 221 [Buiten onderzoeksgebied] 25 november 1951 In de gemeente Appeltern is te Altforst een niet ontplofte granaat aangetroffen aan het einde van de Woerdse straat.222 [Buiten onderzoeksgebied] 26 juni 1956 In de gemeente Appeltern is in het dorp Alphen een onontplofte granaat aangetroffen.

De granaat is ongeveer 35 cm lang.223 [Locatie onbekend] 27 augustus 1957 Bij de loswal in de gemeente Appeltern is een mortier van ongeveer 30 cm lang aangetroffen.224 [Locatie onbekend] 18 december 1957 Tijdens het verrichten van werkzaamheden is bij de loswal te Alphen, aan de rechterzijde van de veerweg Alphen – Oijen een nog volkomen intact zijnde granaat gevonden. 225 [Locatie onbekend] 3 maart 1958 Bij de S.P.M. van Oijen, aan de Blauwe Sluis 147 in de gemeente Appeltern is in de sloot een nog volkomen intact zijnde granaat gevonden met een lengte van ongeveer 40 cm en een doorsnede van ongeveer 20 cm.226 [RAP_580303A] 30 mei 1958 Op de Stuwwaard nabij Moordhuizen te Alphen in de gemeente Appeltern is een nog volkomen intact zijnde granaat gevonden.227 [Buiten onderzoeksgebied]

217

GA, toeg. nr. 1037, inv. nr. 271. RAN, toeg. nr. 867, inv. nr. 3483. RAN, toeg. nr. 867, inv. nr. 3483. 220 Archief MMOD, inv. nr. 51. 221 BHIC, toeg. nr. 7530, inv. nr. 1005. 222 RAN, toeg. nr. 867, inv. nr. 3483. 223 RAN, toeg. nr. 867, inv. nr. 3483. 224 RAN, toeg. nr. 867, inv. nr. 3483. 225 RAN, toeg. nr. 867, inv. nr. 3483. 226 RAN, toeg. nr. 867, inv. nr. 3483. 227 RAN, toeg. nr. 867, inv. nr. 3483. 218 219

17P201 VO CE Meanderende Maas definitief rapport d.d. 1 juni 2018.

42

27 mei 1959 Bij de woning van Vleeming aan de Wal 32 te Appeltern in de wetering is een kop van een granaat gevonden en patronen (80 à 100 stuks).228 [Buiten onderzoeksgebied] 7 september 1962 Langs de oever van de spoorbrug in de gemeente Ravenstein werden bij laag water werden enkele granaten gevonden. De granaten lagen tussen de spoorbrug en het terrein van de N. V. Meulemans waar een insteekhaven met loswal werden aangelegd. 229 [RAP_620907A] 25 november 1963 In de gemeente Appeltern is bij de Maasdijk nr. 20 een soort projectiel gevonden, met een lengte van ongeveer 40 cm en een doorsnede van 8 cm met een soort bacolieten kop. 230 [RAP_631125A] 16 maart 1978 De heer G.J.J. Gelderman, Maasdijk 46 te Appeltern op het perceel O 59 heeft ontploffingsgevaarlijke stoffen en voorwerpen in opslag, waaronder zeker 100 kg springstof en 200 stuks elektrische ontstekers.231 [RAP_780316A] 11 mei 1979 Bij de heer V. d. Rijdt aan de Sint Jansstraat nummer 1 te Neerlangel werden twee handgranaten gevonden. Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog stond op de locatie van de vondst een schuur. De heer V. d. Rijdt zei dat er in de schuur Britse soldaten hebben gezeten die bij hun vertrek explosieven hebben begraven.