Bijlage 7 - Zienswijze 146
Tekst van het document
ln hoofdstuk 4 van de MER wordt de referentiesituatie beschreven. De MER vergelijkt de effecten van de verschillende varianten met de toestand in de referentiesituatie.
5.12.
Paragraaf4.3 van de MER beschrijft de autonome ontwikkelingen. Niet valt in te zien waarom de (concrete) ontwikkelplannen van de Grondeigenaren (die zoals reeds is aangegeven in randnummer 1.12 en verder meermaals zijn voorgelegd aan de gemeente s-Hertogenbosch) ten aanzien van de Percelen niet worden meegenomen als autonome ontwikkeling. Met de Stedenbouwkundige Visie die de Grondeigenaren hebben ontwikkeld voor haar Percelen, wordt inzichtelijk wat de mogelijkheden zijn.
5.13.
De uitgangspunten voor de referentiesituatie zijn aldus onjuist vastgesteld. Als gevolg daarvan moet worden geconcludeerd dat de MER onvolledig en onjuist tot stand is gekomen. ln dit verband verwijzen de Grondeigenaren ook naar het advies van de Commissie voor de milieueffectrapportage d.d. 5 juii 2023, waarin letterlijk is aangegeven dat bij de beschrijving van de autonome ontwikkeling niet alleen uitgegaan moet worden nieuwe activiteiten waarover reeds besloten is, maar ook van te verwachten veranderingen in de huidige activiteiten.34 Dit 15 ten onrechte niet gebeurd. Varianten — woningbouw ten onrechte geen leidend ontwerpprincipe
5.14.
De MER omschrijft in hoofdstuk 6 vijf varianten voor windenergie in de Duurzame Polder. De varianten zouden als doel moeten hebben om alle hoeken van het speelveld in beeld te krijgen en zijn ontwikkeld vanuit een leidend ontwerpprincipe, zo lezen de Grondeigenaren in de MER.35 Allereerst menen de Grondeigenaren dat het volledig onduidelijk is hoe deze varianten tot stand zijn gekomen, in welke mate participatie hierbij een rol heeft gespeeld en welke bestuurlijke keuzes hieraan ten grondslag liggen en waarom bijvoorbeeld geen rekening
Zie het advies van de Commissie voor de milieueffectrapportage d.d. 5 juli 2023, p. 9. MER, p. 87.
-
frnr
,.,rr4t ohniit4n rnt
voorbeeld-zonne-eneigie.
_________ 5.15.
2ndcr€ inrmp
vn
ngi
________
Verder hebben de Grondeigenaren geconstateerd dat
ri
LA - l l UJ
eLInra ________________
emene uitgflgs—
punten voor de varianten het realiseren van woningen (getet op de grote opgave die er ligt) kennelijk geen enkele roi heeft gespeeld. Ook maakt het aspect woningbouw geen onderdeei uit van deel C (integrale gebiedsopgaven) van de MER. Dit terwijl er, zoals uiteengezet onder randnummer 1.6 en verder, een enorme opgave ligt in (de regio) s-Hertogenbosch. Ten onrechte hebben de Gemeenten dus geen overwegingen gewijd aan deze maatschappelijke opgave, hetgeen op zichzelf al onbegrijpeiijk is. 5.16.
De Grondeigenaren vragen zich afwaarom ergeen variant is ontwikkeld met als leidend ontwerpprincipe het realiseren van woningbouw en stellen zich op het standpunt dat het op de weg had gelegen van de Gemeenten om dit aspect mee te nemen in de besluitvorming aangaande de verschillende varianten.
5.17.
Ook merken de Grondeigenaren op, in vervolg op hetgeen hiervoor is aangegeven ten aanzien van de (onjuiste) referentiesituatie, dat de potentiële woningbouwontwikkeling op de Percelen ten onrechte niet is meegenomen als harde belemmering voor de verschillende varianten. Varianten — effectenanalyse
5.18.
ln hoofdstuk 7 van de MER is de effectenanalyse uitgewerkt. Opvallend is dat alle varianten - op zo goed als alle themas en aspecten - sterk negatief (--) dan wel negatief (-) scoren. Daarbij kunnen met name de aspecten natuur en gezonde leefomgeving (waaronder geluid en de effecten op slagschaduw) niet onbenoemd blijven. Natuur
5.19.
Voor wat betreft de effecten op natuur volgt uit de MER dat alle varianten behalve de variant natuur sterk negatief (--) scoren ten aanzien van stikstofeffecten op Natura 2000-gebieden, overige effecten op Natura 2000-gebieden, effecten op Natuurnetwerk Brabant, effecten op rust- en foerageergebied ganzen en smienten en effecten op beschermde plant- en diersoorten. Heel simpel gezegd betekent dit dat significant negatieve effecten op Natura 2000-gebieden voor alle varianten op basis van de MER niet kunnen worden uitgesloten. Daarbij wijzen de Grondeigenaren c.s. op de nee tenzij-beoordeling hetgeen inhoudt dat windturbines door de provincie in principe enkel worden toegestaan als er geen alternatieven zijn en schade kan worden gecompenseerd. Omdat nader onderzoek noodzakelijk is om in beeld te brengen in hoeverre sterk negatieve effecten
______
_
Ploum
••
beperkt kunnen worden is, zoals hiervoor reeds aangegeven (zie hoofdstuk 4), daarmee de uitvoerbaarheid van het Ontwerpprogramma geenszins een gegeven. Gezonde leefomgeving 5.20.
Dan ten aanzien van de effecten op een gezonde leefomgeving. Ten aanzien van dit aspect scoren alle varianten behalve de variant geluid sterk negatief (--) met betrekking tot het deelaspect geluid. Opvallend is dat de varianten (deels) ook voorbij lijken te gaan aan de (strengere) geluidsnorm die zal worden opgenomen in het Besluit windturbines leefomgeving dat op een later moment in werking zal treden. ln dit besluit zal een standaardwaarde van 45 dB Lden (in plaats van 47 dB Lden) worden opgenomen. Onduidelijk is waarom er in de MER dan toch voor gekozen wordt om (ook) de norm van 47 dB Ldn te onderzoeken; de Grondeigenaren c.s. vinden dit niet opportuun.
5.21.
Ook scoren alle varianten sterk negatief (--) met betrekking tot het deelaspect slagschaduw. Dit betekent feitelijk dat de voorgenomen ontwikkeling in alle varianten een sterk negatief effect heeft op de leefomgeving ten opzichte van de referentiesituatie door overschrijding van de norm van 5 uur en 40 minuten per jaar slagschaduw op slagschaduwgevoelige gebouwen.3° Men heeft geprobeerd om enige nuance aan te brengen in deze conclusie, door te stellen dat dit de theoretische maximale impact betreft en daarmee het worst-case scenario. Uitgelegd wordt dat in de praktijk standaard mitigatie wordt toegepast om de slagschaduw van windturbines te beperken, zoals een stilstandvoorziening. Het is de Grondeigenaren c.s. in dit stadium nog niet duidelijk geworden hoe dergelijke mitigerende maatregelen zich verhouden tot de uitvoerbaarheid van het project Duurzame Polder, en meer in het bijzonder de energieopgave van de Gemeenten. Zie hierover ook randnummer 4.13 waarin kort gezegd is aangegeven dat de Grondeigenaren c.s. van mening zijn dat de hinder als gevolg van slagschaduw op de bestaande woonkernen én de woningen binnen het VKA een onaanvaardbare aantasting vormt van het plaatselijke woon- en leefklimaat.
5.22.
Tot slot wijzen de Grondeigenaren c.s. ten aanzien van het aspect gezondheid op het feit dat diverse artsen de noodklok luiden, en vele patiënten zien met angst, depressie en stress als gevolg van de aanwezigheid van windturbines. Deze artsen menen dat gezondheidsproblemen als gevolg van windturbines niet goed geregistreerd kunnen worden, waardoor klachten gebagatelliseerd worden. Deze artsen pleiten voor een betere wetenschappelijke onderbouwing
MER, p. 179.
Ploum
•
voor de afstand tussen huizen en windturbines en een bevolkingsonderzoek naar de impact.37 De Grondeigenaren c.s. zijn van mening dat in de MER en in het Ontwerpprogramma de gezondheidsrisicos van (toekomstige) bewoners onvoldoende zijn betrokken. VKA 5.23.
ln hoofdstuk 14 van de MER worden de milieueffecten van het VKA voor windenergie in de Duurzame Polder beoordeeld. Ook het VKA scoort op alle milieuaspecten negatief (-) of sterk negatief (--). Wat verder in negatieve zin opvalt is dat het aspect woningbouw (of de opgave hiertoe zoals eerder toegelicht, zie randnummer 1.6 en verder) wederom in het geheel ten onrechte kennelijk geen rol heeft gespeeld bij het trechteren van de verschillende varianten naar het VKA. De Grondeigenaren menen dat het zeer waarschijnlijk mogelijk is om een VKA te ontwikkelen, mét kansen en mogelijkheden om de hoognodige woningbouw te realiseren. De Grondeigenaren komen hier in een later stadium mogelijk nog op terug. ln ieder geval is het naar de mening van de Grondeigenaren zéér onzorgvuldig dat dit aspect, ondanks het door de Grondeigenaren genomen initiatief hiertoe met betrekking tot haar Percelen, niet is meegenomen in de MER en in het Ontwerpprogramma. VKA - energiedoelsteliing
5.24.
De energiedoelstelling is daarentegen kennelijk wél betrokken in het proces om te komen tot het VKA. Het lijkt er op dat de energiedoelstelling zelfs leidend is geweest, en alle andere aspecten daarvoor moeten wijken, ten koste van (toekomstige) bewoners van de omliggende woongebieden zoals (het centrum van) De Groote Wielen, Noordoosthoek en overige bestaande wijken en andere belanghebbenden zoals de Grondeigenaren. De Grondeigenaren c.s. menen dat onvoldoende is onderzocht in hoeverre aan de energiedoelstelling kan worden voldaan met i) minder windturbines en ii) een combinatie van wind- en zonneenergie. Daarbij kunnen de Grondeigenaren c.s. nog altijd niet begrijpen dat de gemeente s-Hertogenbosch meent méér opwek te moeten realiseren dan de opwekdoelstelling die is opgenomen in de RES 1.0, waar deze keuze op gebaseerd is, en hoeveel het meerdere dan zou (moeten) zijn. De Grondeigenaren c.s. zijn dan ook van mening dat deze keuze niet ten grondslag kan worden gelegd aan de argumentatie om voor een bepaalde hoeveelheid opwek te kiezen
https://eenvandaag.avrotros.nl/item/veel-kritiek-van-artsen-op-onderzoek-naar-klachten-omwonenden-door-windmolens-registratie-moet-anders/.
Ploum
in de MER en het Ontwerpprogramma. Door deze (te) ambitieuze doelstelling worden de Grondeigenaren c.s. namelijk onevenredig in hun belangen geschaad. VKA — effecten onvoldoende beoordeeld 5.25.
Verder concluderen de Grondeigenaren c.s. dat ten onrechte slechts voor enkele aspecten aanvullende onderzoeken en analyses zijn uitgevoerd om de haalbaarheid van het gekozen VKA-gebied te onderzoeken. Enkel de aspecten geluid en natuur zijn in dit verband zelfstandig beoordeeld, zo concludeert ook de GGD in haar advies.38 Conclusie MER
5.26.
Geiet op al het voorgaande concluderen de Grondeigenaren c.s. dat de MER onvolledig c.q. onjuist en onzorgvuldig tot stand is gekomen. Vanwege deze reden is de MER ten onrechte ten grondslag gelegd aan het Ontwerpprogramma.
6.
Conclusie
6.1.
Gelet op al het voorgaande verzoeken wij u om het Ontwerpprogramma niet in de huidige vorm vast te stellen. Namens de Grondeigenaren c.s. verzoeken wij u om het huidige plan te herzien, waarbij i) in het algemeen belang aandacht wordt besteed aan de woningbouwopgave, ii) rekening wordt gehouden met de gezondheid van (toekomstige) bewoners van (het centrum van) De Groote Wielen en Noordoosthoek en ¡ii) meer in het bijzonder rekening wordt gehouden met de concrete gebiedsvisie van de Grondeigenaren en - in ieder geval - de afstanden in acht te nemen die nodig zijn om woningbouw te kunnen realiseren op de Percelen.
Hoogachtend,
A. Danopoulos
38
Bijlage xx van de MER.
L. Hoeben
T. Vlug
Ploum Bijlage 1
s-Hertogenbosch
GEMEEN EB1.A D
Nr. 522910 13 december
2024
Offìciële uitgave van de gemeente s-Hertogenbosch
Duurzame Polder, ontwerp Programma met Pian-MER
Kennisgeving op grond van artike/ 16.40 Omgevingswetjo. afdeling 3:4 Algemene wet bestuursrecht Kennisgeving terinzagelegging Het college van burgemeester en wethouders van s-Hertogenbosch maakt bekend dat het ontwerp Programma Duurzame Polder en het Plan-MER Duurzame Polder, met bijbehorende bijlagen, met ingang van 16 december 2024 gedurende zes weken ter inzage ligt. Beide documenten gaan over de Duurzame Polder als geheel, die op het grondgebied van zowel de gemeente s-Hertogenbosch als de gemeente Oss gelegen is. ledere gemeente doorloopt een eigen procedure. Daarom heeft deze kennisgeving alleen betrekking op het deel van de Duurzame Polder binnen de gemeente s-Hertogenbosch. Ontwerp Programma en Pian-MER Duurzame Polder Het ontwerp Programma Duurzame Polder geeft de kaders voor de mogelijke realisatie van windturbines en integrale gebiedsontwikkeling in de Duurzame Polder. Voor het gebied waar de windturbines gerealiseerd kunnen worden, is een Voorkeursalternatief aangemerkt. Daarnaast bevat het ontwerp Programma een ruimtelijke visie voor de Bossche deelgebieden in de Duurzame Polder, in de vorm van ontwikkelperspectieven. De bijbehorende plan-milieueffectrapportage (plan-MER) maakt de te verwachte effecten van verschillende MER-varianten, als ook van het Voorkeursalternatief zoals opgenomen in het ontwerp Programma, inzichtelijk.
Plangebied Het gebied van de Duurzame Polder bestaat uit de Rosmalense en Nulandse Polder. Dit is, voor het grondgebied van s-Hertogenbosch, grofweg gelegen tussen de (toekomstige) stadsgrens van de Groote Wielen en de Slagkampweg aan de westzijde, de bebouwingslinten van Kruisstraat en Heeseind aan de zuidzijde, de Kepkensdonk aan de oostzijde en de Hertogswetering aan de noordzijde. Kaders ontwerp Programma en vervolgfase ln het ontwerp Programma staan kaders voor de realisatie van windturbines, zoals de bandbreedte van de hoogten van de turbines, het aantal turbines en de situering en vormgeving van de turbines. Samen met de toetsingscriteria voor integrale gebiedsontwikkeling, vormen dit de kaders voor toekomstige initiatiefnemers voor windturbines. Ook bevat het ontwerp Programma kaders voor andersoortige initiatieven in het gebied (zoals recreatie of wonen). Na vaststelling van het Programma, kunnen initiatiefnemers op basis van de kaders in het Programma, plannen ontwikkelen en vergunningen aanvragen. ln het geval van een initiatief voor windturbines, dient hiertoe in ieder geval nog een Project-MER te worden uitgevoerd. Wilt u reageren? ln de periode dat het ontwerp Programma Duurzame Polder en de Plan-MER Duurzame Polder ter inzage liggen, kan eenieder hierop schriftelijk of mondeling een zienswijze bij het college van burgemeester en wethouders indienen.
Wilt u reageren op het ontwerp Programma en/of de Plan-MER? • Uw schriftelijke zienswijze kunt u sturen naar: Het college van burgemeester en wethouders van s-Hertogenbosch, Postbus 12345, 5200 GZ s-Hertogenbosch. Graag onder vermelding van zaaknummer 13252559. • Ook is het mogelijk uw zïenswijze digitaal in te dienen met DigiD. U gebruikt daarvoor het digitale formulier via de URL: http://www.s-hertogenbosch.nl/digitalezienswijze • Het is niet mogelijk een zienswijze per e-mail in te dienen. Een zienswijze dit per e-mail wordt ingestuurd, wordt geweigerd en niet in behandeling genomen. • Wilt u mondeling een zienswijze naar voren brengen? Hiervoor kunt u terecht bij het projectteam Duurzame Polder; te bereiken via info@duurzamepolder.nl Het ontwerp Programma en de Plan-MER liggen met bijbehorende stukken ter inzage in het Stadskantoor. U kunt hier terecht van maandag t/m vrijdag tussen 08.30 - 17.00 uur. Op donderdag is er ook avondopenstelling tot 20.00 uur. Ook vindt u de stukken op de websites www.overheid.nl en www.duurzamepolder.nl.
Gemeenteblad 2024 nr. 522910
13 december 2024
GEMEEN
GEMEENTEBLAD
Nr. 522928 16 december 2024
Officiële ultgave van de gerneerlte Oss
ONTWERPPROGRAMMA EN MILIEUEFFECTRAPPORT (MER) DUURZAME POLDER U kunt reageren op het ontwerpprogramma Duurzame Polder en het bijbehorende milieueffectrapport. Hieronder staat waarover het ontwerpprogramma gaat. Ook leest u hoe u kunt reageren. Waar gaat het ontwerpprogramma Duurzame Polder over? Sinds 2017 werken de gemeenten s-Hertogenbosch en Oss aan plannen voor de Duurzame Polder. Dit in afstemming met de provincie, het rijk en de omgeving. De Duurzame Polder is door de gemeenteraden aangewezen als gebied voor grootschalige opwekking van duurzame energie met windturbines. Het ontwerpprogramma is een gezamenlijk document van de gemeenten s-Hertogenbosch en Oss. Het geeft aan waar de plaatsing van windturbines binnen de Duurzame Polder wordt toegestaan (voorkeursalternatief) en welke criteria zullen worden gehanteerd bij de beoordeling van een aanvraag voor een omgevingsvergunning voor het plaatsen van windturbines. Het programma is kaderstellend voor de besluitvorming over de realisering van windturbines. Daarom is voor het programma een plan-milieueffectrapport (MER) opgesteld. Het MER beschrijft de te verwachten milieueffecten van de realisering van windturbines en maatregelen om aanzienlijke milieueffecten te voorkomen, te beperken ofte compenseren. De uitkomsten van het MER zijn betrokken bij de keuze voor het voorkeursalternatief.
U kunt het ontwerpprogramma bekijken U kunt van maandag 16 december 2024 tot en met maandag 27 januari 2025 de volgende stukken bekijken: het ontwerpprogramma met bijlagen 1. het milieueffectrapport met bijlagen 2. U kunt deze stukken bekijken: 1. op de landelijke website https://omgevingswet.overheid.nl (onderdeel Regels op de kaart) op de website www.oss.nl/inwoners/bouwen-en-wonen/publicaties-en-overeenkomsten/omge2. vingsprogrammas op de website www.duurzamepolder.nl/documenten 3. )op afspraak) digitaal bïj de balie Bouwen, Milieu en Leefomgeving in het gemeentehuis aan de 4. Raadhuislaan 2 in Oss. U moet hiervoor een afspraak maken via telefoonnummer 14 0412. U kunt een afspraak maken voor elke werkdag (maandag tot en met vrijdag) tussen 9.00 uur en 16.00 uur U kunt reageren op het ontwerpprogramma U kunt reageren op het ontwerpprogramma. Uw reactie noemen we een zienswijze. U kunt reageren van maandag 16 december 2024 tot en met maandag 27 januari 2025. U kunt dit schriftelijk doen of mondeling. Let op: u kunt niet per e-mail of digitaal reageren. Wilt u mondeling reageren? Maak hiervoor dan op tijd een afspraak met Ton Brouwer van de afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling, via telefoonnummer 14 0412. Wilt u schriftelijk reageren? Stuur dan een brief aan: College van Burgemeester en Wethouders van Oss, afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling, Postbus 5, 5340 BA OSS.
Geef in uw brief aan dat deze over het ontwerpprogramma Duurzame Polder gaat. Geef ook aan waarom u het wel of niet eens bent met het ontwerpprogramma. Wat gebeurt er na het ontwerpprogramma? Het gaat hier om een ontwerpprogramma. De colleges van Burgemeester en Wethouders van Oss en s-Hertogenbosch stellen ieder afzonderlijk voor de zomer in 2025 het definitieve programma vast. Bij deze vaststelling zullen de zienswijzen worden betrokken. Het in het ontwerpprogramma opgenomen voorkeursalternatief wordt door de colleges van Burgemeester en Wethouders van Oss en s-Hertogenbosch nog ter goedkeuring voorgelegd aan de gemeenteraden van Oss en s-Hertogenbosch. Elke gemeente neemt de betreffende besluiten voor haar eigen grondgebied. Hebt u nog vragen?
Genieenteblad 2024 nr. 522928
16 december 2024
ci(MENTE
Hebt u nog vragen over deze publicatie? BeI dan met Ton Brouwer van de afdeling Ruimtelijke Ontwikkeiing, te efoonnummer 14 0412.
Gemeenteblad 2024 nr. 522928
l6december 2024
Ploum Bijlage 2
.
n
.
:&•..
.
,
.
•
;
.
ap1
$
.
.
I
•
•
,i
,
.
!
..
i, a . j.
;,.•
L
.
•
,
r
f
.
l
•
•
.
- -
•
•.•-•, ..
.
•
,.
,
,
Oost
- De ontbrekencIe groenehaket ude delta / jìt1 •
•.
.
nll,• •••
.
••
•-
•
.e, • r
•
•:
-
•
;. •
•
... -
i
•
•
•
,,
C,n,ll
• :
— -
...!!!
. I
—
•-
.
.
,•.
:
/ 1
;
Lj .. •-.•--. -i—
—
..f••
•
t
-.-
.:
:
.
J
•
•••
.
P .••
• ••..
• • -
j1isie op ., ð
•:
:
.,
•
•
i -
.
•
. •
. r
Á
,
d
4•. iir.
.
.
.
A
, •
*. _i 4.
.
•
w
•-
UW
:
•
wolkendrijven
.
•
doekenvoorhetlloefvzot; zegt tfiijh naamgenoot, de dichter ønverschillig o d
-.. :
.•
•
.
.
.
WJF. .;
•
• .
hit
.,_-
•. . :
!
•
*. ..
JS
Ii
-•
•
•ð
,•
.
..
•
•- •.
f
.
,•
£ -
••:
*
-
••
•qt
.
..
..-
. .,
-..
¿*•-.•
:
.
•
.
¿•
•,,.
-
.
•
,,
••,
.
•.,: 3 ,•. d
•
•
•.
.
.
jf
•
-. 4
$b
-i f
.i
j::
.•
. 4ÌWI2fl
$l fr
..r; ,•
•7.
f
4
, _i
•
.•)
INHOUD Voorwoord i lnleiding 2 Marktvìsíe
3 Analyse L
Ruimtelìjke Strategie
Coiofon
.,;.
i
:
: ...
.t
...:
.-.
1 •
,
.
,,1
Ì
;:•..•
.p
.,
,—
r -•--
t
,,
, -;ì
. d
J
-
•
7,
.
-•
% e_
..
!
•-
• ..
•
..
l.ifff!
-.
-
. __
.,•..... ,•
01 INLEIDING Voor u lìgt onze visie voor de ontwikkeling van s-Hertogenbosch Oost. Wij willen u laten zien wat wij in gedachten hebben voor de oostkant van s-Hertogenbosch en de verder profilering van de woonstad, dies-Hertogenbosch is. Een van de unieke kwaliteiten van de stad is de prachtige groene gordel van bossen, zandlandschappen en landelijke gebieden. Stuk voor ttuk prachtige gebieden om te wonen met een heel eigert kwaliteit. Ook de dorpen om de stad, Vught, SirttMichielsgestel, Rosmalen en Empel zijn voor veel Bosschenaren een stap buiten de ttad, met heel eigen kwaliteiten. ln s-Hertogenbosch is er voor ieder wat wils. Omdat cle stad zon prettig woonklimaat heeft, is de behoefte om er te wonen, ook op de lange termijn, aanzienlijk. De prognoses gaan tot 2030, na uitontwikkelen van de Groote Wlelen, uit van de toevoeging van circa 4,000 qrondgebonden woningen. Dat is qua omvang een nieuw dorp. Deze aantallen hebben een enorme impact op de stad, omgeving, infrastructuur en de werkgelegenheid op termijn. Ook het gevoelige landschap om de stad vraagt om het nadenken over een nieuw woonmilieu. Een woonmilieu dat aanvullend is op de lommerrijke miiieus aan de stadsranden. Uit onderzoek blijkt dat men zeer tevreden woont aan de stadsranden ers de omliggende dorpen binnen de gemeente.
Kennelijk is het landelijke en dotpse woonmilieu met de nabtjheid van de stad en haar voorzieningen een gewilde omgeving. Het is in onze optiek, in het Iicht van de woonvisie, een uitgelezen moment na te denken over wat voor woonmilieu aanvullend zou kunnen zijn op het rijke palet van woonmogelijkheden die s-Hertogenbosch rijk is. We hebben twee wegen bewandeld: de analyse vanuit de markt en de getallen, om de argumentatie helder te krijgen, en aan de andere kant de ruimtelijke, stedebouwkundig-landschappelijke uitgangspunten. De kwalitatieve groei van s-Hertogenbosch met een landelijk milieu en daarmee de groei van een nieuw landschap is de kern van het verhaal. We hebben de woonbehoefte, het vigerend beleid, bestaande ideeen voor infrastructuur en wensen voor nieuwe waterbergirtg en de natuur verbonden met een rutmtelijke strategie. Daarbij verliezen wij de sociale huisvestingsopgave niet uit het oog.
JULI, 201 1
-
-
-
, , i
V , -.-
___
-
-
[:
-
t * :
-.
,
.
•
•.
-
-. -.
1.
•
—
:
;n
•
•-
v
•
-
:
:
-.-
_dllP
L p
•
,.
ð, *
..
. ,
-
r -
f
-
,f_ -;
02 MARKTVISIE 1. Binnenlandse migratie en binnenverhuizingen gemeente s-Hertogenbosch
Het binnenlands migratiesaldo in de afgelopen jaren laat zien dat de
saldo verhuizíngen binnen de gemeente s-Hertogenbosch versus opgeleverde r,ieuw-
gemeente s-Hertogenbosch vooral eeri aantrekkeiijke vestigingsgemeente
bouw in postcodegebieden 5236. 5245 en 5247
is voor starters jgroep 15-24jarigen) en startende stellen en gezinnen (25-35jarigen). Onder 35-49jarigen en daarmee samenhangend 0-14 jarigen is sprake van een vertrekoverschot. Dit zijn met name (doorstromencle) gezinnen die een kwalitatieve stap willen maken in hun wooncarrière. Zij ziin op zoek naar een groene, dorpse woonomgeving en vinden dit o.a. ¡n de dorpen aan de zuidkant van s-Hertogenbosch (o.a. Vught). binnenlands m,gratiesaldo gemeenre s-Hertogenbosch naar leeftijd
1.000 640 640 400 200 0
000
-200
H00
5234
300
0240
1247 —.ddo btwoo..dong., —nto,wb000 .gw —oI.rwboaw totd
200 100
lrs de afgelopenjaren (2006-2009) is het vestigingsoverschot in de wijken Empel en De Groote Wielen opgelopen van bijna 800 inwoners tot zon
.100
1.500 inwoners per jaar. Rond de 75-80% van de vestigers komt uit de
-200
gemeente zelf, de rest komt van buiten de gemeente.
-300
saldo verhuizingen intern (binnen gem. s-Hertogenbosch) en extern (buiten gem.
-400
s-Hertogenbosch) t.o.v. de wijken Empelen De Groote Wielen
• .aldo 35.40 J.tg.t.
•..ldo 00.64j0,lg...
D .aldo 65. ja.rgen
Uìt de binnenverhuïzingen ïn de gemeentes-Hertogenbosch blïjkt dat het migratiesaldo in De Groote Wielen (logischerwijs) sterk samenhangt met de oplevering van nieuwe woningen. De Groote Wielen is nu nog vooral een markt van vestigers (externe marktl en vormt nog beperkt een eigen markt met een interne verhuisdynamiek. De verwachting is dat in de toekomst de interne verhuisdynamiek ir, De Groote Wielen zal toenemen en daarmee een (steeds) groter deel van de woningzoekenden uit de wijk zelfzal komen.
7
Van de vestigers ult de gemeentes-Hertogenbosch komt ca. 70% uit een
2. Kenmerken bevoiking en woningvoorraad
beperkt aantal wijken (zie tabel en kaart postcodegebieden). ln deze wijken woont 56% van alle huishoudens in de gemeente. Een relatief klein herkomstgebied is m.a.w. verantwoordelijk voor een groot deel van de verhuizingen naar De Groote Wielen.
herkomst vestigers in de postcodegebieden 5245 en 5247 vanuit overig s-Hertogenbosch
Kijken we naar de kenmerken van de woriingvoorraad, dan valt op dat in de
Het lijkt er kortom op dat de gemeente s-Hertogenbosch in het algemeen
gemeente s-Hertogenbosch relatief weinig grondgebonden koopwoningen
en De Groote Wie(en in het bijzonder, vooral aantrekkelijk is voor jongere
zijn te vinden en juist veel huurwoningen. Bovendien bestaat de voorraad
stellen en gezinnen die doorstromen vanuit de onderkant van de woning-
grotendeels uit appartementen en rijwoningen; aantrekkelijke doorstroom-
markt. Zij maken een eerste stàp in hun wooncarriére en zijn op zoek naar
producten zoals tweekappers en vrijstaande woningen zijn relatief schaars.
een (betaalbare) grondgebonden woning. De groep (ouderel stellen en
De Groote Wielen (5236, 5245 en 5247) vertoont veel overeenkomsten met
gezinnen die al meer wooncarrière gernaakt heeft, lijkt (ook) de dorpen aan
de dorpen aan de zuidkant (Vught, Sint-Michielsgestel, Den Dungen ers
o.a. de zuidkant van s-Hertogenbosch te prefereren. Dit vanwege de
Berlicum) wat betreft de verhouding grondgebonden-gestapeld en de ver-
kwaliteiten van de woonomgeving ers de woningen.
houding koop-huur. Wordt speciflek ingezoomd op het grondgebonden (koop-lsegment, dan valt op dat in de dorpen meer tweekappers en vrij-
Om de groep doorstromers dies-Hertogenbosch nu verlaat voor de
staande woningen te vinden zijn en dat de blokken rijwoningen over het
gemeente te behouden en op termijn de toenemende doorstroming binnen
algemeen korter zijn (relatief meer hoekwoningen). Dit is in belangrijke
De Groote Wielen zelf te kunnen facilïteren, liggen er goede kansen voor
mate doorslaggevend voor de sfeer en kwaliteit van de woonomgeving,
de ontwikkeling van grondgebonden woningen in een aantrekkelijk woon-
irs combinatie met het aanwezige, volwassen groen en de architectuur van
milieu. Daarvoor is het nodig een onderscheidend concept te ontwikkelen
de )bestaande) woningen in de dorpen.
dat nu nog niet voorhanden is in De Groote Wielen.
De mensen die vanuit het herkomstgebied binnen de gemeente s-Hertogenbosch lpc-gebieden) doorstromen naar De Groote Wielen laten in relatiefveel gevallen een appartement en/ofeen huurwoning achter Zij stromen m.a.w. meer door vanuit de onderkant van de markt en maken een (betaalbare) stap in hun wooncarrière. ln de gemeente s-Hertogenbosch wonen relatiefveel alleenstaanden en weinig gezinnen. ln De Groote Wielen wonen Juist relatief veel gezinnen (ruim 50% van de huishoudens) en beperkt alleenstaanden. Het zijn met name 25-45 jarigen en daarmee samenhangend 0-9 jarigen die in De Groote Wielen wonen. Deze groep is ook iets sterker vertegenwoordigd in het herkomstgebied binnen de gemeentes-Hertogenbosch en is verantwoordelijk voor een vestiçjinçjsoverschot t.o,v. gemeenten buiten sHertogenbosch. Het aandeel 55-plussers is opvallend làag.
kenrnerken v,onsngvoorracsdgemeente -Hertogenbosch vs De Groote Wieleri, herkornstgebieden dorpen zuidkant
100 %
•01 ,O%
10, O, O, I0, 00, 10, G!AO1 WAn
.u_.O.
rc.bi.t.
d00pr .Aidb.ol
•N.1
iil*.f.!
bevolkingskenrnerken gemeente -Hertogenbosch vs De Groote wielen, herkornstgebied en dorpen ¿uidkant
O% ,O%
401 00, 00, 1.% O%
.b..n.1O11d • ornol. WSNn.pkuo
d.l 9.Afl •po.pObi.d.o Ddorp.o o..dk.ol •gnnnnot. 09
..,canl. 09
101011101
3. Scheefgroei in de gemeente s-Hertogenbosch Zori 23.500 woningen van de woningvoorraad in de gemeente
groep krijgt het door de Europese regelgeving moeilijk op de woningmarkt.
s-Hertogenbosch zijn in het bezit van de sociale (ver)huurders, evenredig
Zij zijn, ook vanwege de aangescherpte ñnancieringseiseri, aangewezen
verdeeld over het grondgebonden en het gestapelde segment.
op een woning in het koopsegment (ruim( onder de € 200.000. Het aanbod
Door Europese regelgeving moeten woningcorporaties perjanuari 2011
echter (te) beperkt.
goedkope/betaalbare koopwoningen in de gemeense s-Hertogenbosch is minimaal 90% van alle woningen tot de liberalisatiegrens (huur) toewijzen aan huishoudens in de primaire en secundaire groep (bruto jaarinkomen
De verwachting is dat de primaire doelgroep de komende jaren zal groeien,
tot ca. € 33.000). ln de gemeente s-Hertogenbosch blijkt dat 69% van de
o.a. als gevolg van de economische recessie en de toename van het
sociale woningvoorraad wordt bewoond door de juiste inkomensgroepen.
aantal alleenstaanden. Hierdoor zal er een toenemende spanning op de
De scheefheid bedraagt m.a.w. 31% (i.p.v. 10%), hetgeen neerkomt op ca.
sociale huurvoorraad gaan ontstaan lzie discussienotitie gemeente s-Hertogenbosch). Deze spanning kan verder toenemen als gevolg van de
7.200 woningen.
herstructurering. Bestaande wijken worden verbeterd door o.a. bestaande verdeting sociale huurwoningen naarprijssegmenten en doelgroepen
woningen te verkopen en woningen in het sociale segmens te slopen en
bron: WoON 2009, RIGO woningmorktsimutotie, bewerksng Zayoz
deels te vervarigen voor koopwoningen. Op die manier ontstaat een meer gedifferentieerde wijkopbouw met eei3 betere verhouding tussen koop en
do.igøeø
paaçn.nr 101 kttekortngsgt.n0 tot ..,ote oltøpp,ng.grsre 10t 105060 altopp,ngogr.n. tot l,50ro1,.at,egrens ornehøCtør totaat
pr,n,a,r 3210 6 460 930 370 50 11020
Sø0ndO!r 00 2 690
030 750 60 6120
t,t,060, laag 60 t 510 160 50 25 920
,,r,065rr hoog 126 l 310 260 180 80 940
hoog ,,thøn,o,, 330 2 270 SSO 750 140 3540
01401
ao,,O..l
4 690 14 470 2 320 l 600 440 23520
20% 62% 10% 7rh 2te I00%
huur en verschillende prijssegmenten. Het gevolg is vaak wel een afname van het aantal woningen in het sociale segment. Het ontwikkelen van huurwoningen tot de liberalisatiegrens kan de spanning op de sociale huurvoorraad verminderen. Door het realiseren van kwalitatief goede, goedkope/betaalbare koopwoningen, wordt het voor
De scheefheid wordt voor een groot deel (N=3.400, 47°,s) veroorzaakt door
huishoudens met een midden en hoger inkomen aantrekkelijk om door te
huishoudens met een hoog inkomen (bruto jaarinkomen vanaf € 45.000).
stromen vanuit de huursector. Dit vermindert de scheefheid in de sociale
Hoewei deze huishoudens, ook met de huidige aangescherpte ñnancie-
woningvoorraad en draagt daarmee (ook) bij aan het verminderen van de
ringseisen, mogelijkheden hebben om een )bestaandel woning te kopen,
spanning op de sociale huurvoorraad.
voldoen de woningen niet (altijd) aan de kwalitatieve wensen van deze doelgroep.
Dit heeft geen consequenties voor de potentieel benodigde plancapaciteit
Ruim de helft van de scheefheid (N=3.770) bestaat uit huishoudens met
de verdere programmering rekening te houden.
zoals door de gemeente is opgesteld. Wel is het van belang om hlermee bij een middeninkomen (brutojaarinkomen van € 33.000-€ 45.000). Juist deze
10
4. Potentièle woningbouwcapaciteit gemeente s-Hertogenbosch Door de gemeente s-Hertogenbosch is een overzicht opgesteld met potentiéle woningbouwcapaciteit per 1-1-2010, onderverdeeld naar de perioden tot 201 5 en vanaf 201 5. ln een aantal kaarten is deze woningbouwcapaciteit ,
weergegeven per postcodegebied. zowel voor grondgebonden woningen als voor appartementen. ln het grondgebonden segment ligt de focus tot 201 5 sterk op De Groote Wielen, maar worden ook op binnenstedelijke locaties nog grondgebonden woningen gerealiseerd lmet name aan de (zuid-)westkant van de stad). Vanaf 20 15 verschuift de focus nog sterker naar De Groote Wielen en is het aantal binnenstedelijk ontwikkelingen beperkt en geconcentreerd rond het centrum. Appartementen worden tot 201 5 vooral op binnenstedelijke locaties in en rond het centrum ontwikkeld. Dit zijn over het algemeen locaties die zich goed lenen voor appartementen vanwege de nabijheid van openbaar vervoer, de aanwezige voorzieningen, etc. Vanaf 2015 neemt de focus op centrumlocaties verder toe, met het GZG-terrein, het Paleiskwartier, Willemspoort en Kop van t Zand als voornaamste projecten. ln De Groote Wielen zijn vooralsnog relatief veel appartementen gepland. Een deel van de plannen wordt al herontwikkeld naar grondgebonden woningen. N.b.; het Carolus-terrein staat conform het overzicht van de gemeente in de kaarten weergegeven als capaciteit na 2015. De realiteit is dat dit project voor 2015 gerealiseerd zal worden. zowel de grondgebonden woningen als de appartementen.
11
JJl,.. ____ ___
,
•.:
•
-
.., •
•
•
t
j •
_
:-.
,
J,
---
11. J•
-
;•
•
.
. .:
5. Woningbouwcapaciteit: differentiatie en status plannen De gemeente s-Hertogenbosch beschikt over een totale capaciteit van bijna
programma aan te passen. Ruim 4.600 woningen (42%) betreffen zachte
1 1.000 woningen. Tot 2015 is er een capaciteit van 5.000 woningen, waar-
plancapaciteit in planologische voorbereiding, waarvan ruim 3.200 apparte-
van 57% appartementen. Vanaf 201 5 bedraagt de capaciteit bijna 6.000
menten. Deze appartementen zijn vooral gepland in de volgende projecten:
woningen, waarvan 49% appartementen. Overall bestaat ruim de helft (53%) uit appartementen. potentiële bruro woningbouwcopociteit gemeenre s-Hertogenboch per 7 - 7-20 70
OlWlUni
123 .
.4
l
1211
!EOII
l
111
2341
,
7
22111
.I
1. 2213
3.
4511
1331
-l
23OI
311
1311
•
GZG-terrein: 450 appartementen op een centrumstedelijke locatie;
•
Carolus-terrein; 350 appartementen in een groene setting;
•
Paleiskwartier: 835 appartementen op een centrumstedelijke locatie;
•
Willemspoort: 550 appartementen nabij het centrum;
•
De Groote Wielen: 674 appartementen in een uitbreidingswijk. .
.
Van deze projecten leent met name De Groote Wielen zich voor een aarspassing van appartementen naar grondgebonden woningen. Deze ontwikkeling is deels al in gang gezet. De overige projecten lenen zich goed voor appartementen en zijn voor cle ñnanciele haalbaarheid afhankelijk van een fors programma in hoge dichtheden. De potentiële zachte plancapaciteit tot slot lbijna 3.200 woningen),
Ruim 80% van de totale woningbouwcapaciteit voor grondgebonden
bestaat grotendeels uit grondgebonden woningen, waarvan een groot deel
woningen wordt gerealiseerd iri een beperkt aantal grote plannen (Zie ook
in De Groote Wielen 11 (1.800 woningen). De ruim 800 appartementen zijn
de kaarten). Deze plannen bevinden zich met name irr De Groote Wielen
grotendeels gepland in Kop van t Zand (300) en Boschveld (250).
(N=3.531, 68%), of in en rond het centrum. Van de plancapaciteit in het
ln kwantitatieve zin zijn ook hier cle mogelijkheden beperkt om grote
gestapelde segment wordt 60% gerealiseerd in enkele grote plannen.
aantatlen appartementen om te zetten naar grondgebonden woningen
Vooral na 201 5 concentreert de productie in het gestapelde segment zich op deze plannen (77%).
Kortom: de potentièle woningbouwcapaciteit in de gemeente
De mogeliikheden om het woningbouwprogramma in plannen aan te
Het herontwikkelen van appartementen naar grondgebonden woningen
passen, hangt onder meer af van de status van de plannen en de mate
is echter beperkt mogelijk. Bovendien daalt het aantal woningen bij een
s-Hertogenbosch bestaat voor meer dan de helft uit appartementen.
waarin de financiéle haalbaarheid afhankelijk is van het aantal en typen
herontwikkeling van appartementen naar grondgebonden woningen al
woningen.
snel met factor 3 tot 4. Het herontwikkelen van 500-1.500 appartementen resulteert in dat geval tot ca. 150-450 extra grondgebonden woningen.
Bijna 30%van de plancapaciteit in de gemeentes-Hertogenbosch is hard: in deze plannen zijn nog maar beperkte mogelijkheden om het woningbouw-
13
6. Benodigde woningbouwcapaciteit grondgebonden woningen ln verschillende gemeentelijke documenten wordt uitgegaan van een
s-Hertogenbosch ca. 30%. De huidige plannen zïjn echter behoortijk
Bronnen
verschillend aantal inwoners in 2030. ln de discussíenotitie wordt gesproken
concreet en maar liefst 70% van alte woningen wordt gerealiseerd in een
De belangrijkste gebruikte bronnen zijn:
over 152.500 inwoners in 2030. ln de eerderverschenen notitieWoonstad
beperkt aantal projecten. Door de focus op deze projecten, l,c,m. de
•
Discussienotitie woonbeleid in een nieuwe realiteit d.d. 1 1-01-201),
s-Hertogenboschwordt gesproken over 154.000 inwoners in 2025 (wat
beschikbare harde plancapaciteit, is de verwachting dat de toekomstige
overeenkomt met circa 156.800 inwoners in 2030). Om dit te bereiken is een
planuitval lager ligt. Wanneer rekening gehouden wordt met een planuitval
•
Matrix potentiéle woningbouwcapaciteit per 1-1-2010, gemeente
•
Bevolkingsprognose 2009-2030, augustus 2009, gemeente
•
s-Hertogenbosch 2009-2010 Statistisch jaarboek, mei 2010, gemeente
netto groei van de woningvoorraad noodzakelijk van 9.600-1 1.700
van 15%, dient de benodigde plancapaciteit 15% hoger te liggen dan de
woningen lzie tabel).
bruto groei van de woningvoorraad. Dit vereist een bruto plancapaciteit van
gemeente s-Hertogenbosch: s-Hertogenbosch;
14.400-16.800 woningen. berekei?ing benodigde woningbouwcapaciteit gerneenre s-Hertogenbo?ch
Uit woonwensenonderzoeken in de gemeerite s-Hertogenbosch blijkt dat
o.b.v. twee scenarios
zon tweederde van de nieuwbouw uit grondgebonden woningen zou 11609
I,1d066 0!b,d42ll,
*4 001010610 940
moeten bestaan (bron: discussienotitie gemeente), De benodigde bruto plancapaciteit in het grondgebonden segment bedraagt in dat geval 9.500-
b566l,,,to42 ,*2034 b... ....66..14.d(O.6.4
74262 77 000
12212 9.554
2042
.o4s0,0d. 560614 pb.6410S 16%42,, pb,,,42p.42.,l
4 0(5] 124 16026 1104 190 S 9211
12250 2 60 14.410 9 512 S 164 4 320
no,ogo l 116. 1164 7 621 194 2640
bOb5liO
0
b.134,gd. 9,040 pb.104p.bo.0 g161144*66*6 54% S.50N0h.,.00O6p4.6426Ol 0.0609*blld.] *00 b114., 05]1]5]401
1.46.4
op basis van het ver5chi1 tussen de woningproduct,e n de persode 20 10-2030 (incL vervongende nieuwbouw) en de benodigde nerro roename van de woningvoorraad bj scenario discusssenotitie gemeenre s-Herrogenbosch (zie discussienotitie gemeente, pagina 3).
ln de discussienotitie van de gemeente wordt een woningproductie inclu-
1 1.100 woningen. Vooralsnog is echter een bruto woningbouwcapaciteit voorhanden van bijna 5.200 grondgebonden woningen (zie tabellen). Er is in het grondgebonden segment kortom sprake van een tekort aan bruto p(arscapaciteit van ruim 4.300 tot bijna 6.000 woningen. Het herontwikkelen van appartementen naar grondgebonden woningen levert naar verwachting maximaal 500 extra grondgebonden woningen op ln dat geval bedraagt het tekort nog 3.850 - 5.450 grondgebonden woningen. Kanttekening bij het bepaten van de benodigde capaciteit is de geplande
sief vervangende nieuwbouw van 12.250 woningen genoemd in de periode
sloop-nieuwbouw. ln de huidige berekening wordt uitgegaan van een
201 0-2030, uitgaande van een nerto groei van de woningvoorraad van ca.
vervangende nieuwbouw van 2.600 woningen ri de periode 201 0-2030.
9.500 woningen. Dit betekent een opgave van bijna 2.600 woningen ver-
Daartegenover staat de stoop van eveneens 2.600 woningen. Wanneer
vangende nieuwbouw, Afhankelijk van het scenario ligt de bruto groei van
echter meer woningen worden gesloopt (verdunning), o.a. door een
de woningvoorraad tussen de 12.250 en 14.300 woningen.
gewenste kwaliteitsverbetering, of aangepaste parkeernormen, komt de
De realiteit is dat een deel van de geplande projecten uiteindelijk niet
netto groei van de woningvoorraad lager uit. Dit vraagt om een verdere
gerealiseerd wordt. ln het verleden bedroeg de planuitval in de gemeente
verhoging van de plancapaciteit,
14
s-Hertogenbosch, afdeling Onderzoek en Statistiek; s-Hertogenbosch, afdeling Onderzoek en Statistiek.
Kaart 1 Potentiële woningbouwtocaties rondom s-Hertoqenbosch
+
i. Maasoevers: capacltett van ca. i.ooo wonlngen. Nret wenselijk als woriingbouwlocatie vanwege de ongunstlge ruimtelijke ligging (ver van voorziening) a. De Blokken: capaciteit van ca. i.ooo woningen. Locatie deels n bezit bij Zayaz 2b. Sprokkelbosch-Oost: capaciteit van ca 600 wonrngen. Niet wenselijk als woni ngbouwlocatie vanwege de landschappeltjke waarden. 3. Eiland van Heusden capaciteit van ca. ioo wonlngen. Ligt grotendeels op grondgebied van de gemeente Heusden 4. Gestelse vleugel: onbekend aantal woningen Ligt grotendeels op grondgebied van de gemeente Sint-Michelsgestel. De Groote Wielen Noord-oost heeft nog een capaciteit van ioo woningen. De meeste uitbrerdi ngsmogelijkheden liggen kortom aan de Oostkant van Den Bosch. Op andere locaties is sprake van: -
i• :_. &••
. -
-
.••
-i_ .-
Grondgebied van andere gemeenten Een sprong over hoofdirifrastructuur Aantasting van natuurwaarden
-
-.
,
,-.
.r
ji
_.Ì_-,_pl.
. .,..
ANALYSE Rondom Den Bosch-oost is op ruimtelijk ordeningsgebied veel gaande. ln de analyse wordt het bestaande beleid geanalyseerd en in kaart gebracht. Ook proberen we de karakteristiek van het gebied te vatten en op kaart te zetten. Volgens de lagenbenadering; Ondergond. landschap en water; Netwerken: infrastructuur en cultuurhistorie; 0ccup3tie, bewoning. Vanuit de analyse en de ontdekte kracht van wat al aanwezig is, is vervolgens een ruimtelijke verkenning gemaakt.
17
Pianmozaiek Er Staat in de nabije toekomst aan de oostkant van s-Hertogenbosch een groot aantal ontwikkelingen op stapel. De realisatie van de Grootewielen. de eerste grote Vinexwijk van s-Hertogenbosch, bevindt zich ïn de derde fase. Naar alle waarschijnlijkheid zal de volgende fase rond 201 5 worden afgerond. Ook lnieuw) Empel is inmiddels afen wordt bewoond. Rosmalen krijgt een vernieuwd hart en blijft een mooï groenstedelijk woonmilieu aan de A59. De grootste ruimtelijke en mentale ingreep is die van het kanaal, de nieuwe Zuid-Willemsvaart. Het nu nog perifere land tussen s-Hertogenbosch en Rosmalen/de Groote Wielen zal plaats maken voor een kanaal dat uitmondt in de Maas. Ondanks het grote aantal bruggen over het kanaal zal de barrière straks een feit zijn. Rosmalen en de Groote wielen zullen toch meer geïsoleerd komen te liggen en losser van de stad een meer autonome positie in gaan nemen. Dit hoeft niet verkeerd te zijn. Rosmalen is in de huidige situatie meer een wijk van s-Hertogenbosch geworden terwijl met de komst van het nieuwe centrum en het kanaal een sterkere eigen identiteit Ontstaat. Dit geldt ook voor de Groote Wielen dat in de volgende fase een eigen hart krijgt: een nieuw centrum met een kleinschalig voorzieningenniveau.
Door het inrichten van het kanaalpark en het doortrekken van de beek de Aa naar de Maas ontstaat een nieuw recreatief landschap en een goede verbinding tuSSen het zandlandschap en de uiterwaarden. Het is dus om stedelijke gebieden context te geven en stad en land op een goede manier te verweven. ln onze optiek krijgen Rosmalen en de Groote Wielen dus een autonomere positie in de a9910meratie vans-Hertogenbosch. Dit zal niet leiden tot een verslechterde bereikbaarheid, hoewel daar wel aandacht aan besteed moet worden.
19
ì
5 typen landschap s-Hertogenbosch Oost kent een gedifferentieerd landschap. Het landschap
1 Zandlandschap; bestaat voornamelijk uit bossen die overwegend
4 Het Oeverwallenlandschap; werd gevormd door zandafzettingen
wordt gevormd door de overgang van hoog naar laag in haakse richting op
zijn aangeplant door de mens voor de houtproductie (het Sprokkelbosch,
van de rivier. Door kleine kleideeltjes op het droge zand zijn de oeverwallen
de rivier. ln die overgangen verschillen de grondsoorten. Je vindt er zand-
de naam zegt het al) en voor een deel uit oudere blijvende soorten zoals
doorgaans prima gronden voor fruitteelt. ln s-Hertogenbosch Oost zijn de
gronden, komkleigronden, en nieuwe afzetting van de rivier zoals klei-
eiken en beuken. Een waardevol en rijk landschap met een grote recreatieve
oeverwallen niet fors waardoor fruitteelt op grotere schaal niet mogelijk
deeltjes en rivierzand. Je zou het kunnen omschrijven als een land-
waarde. Het Sprokkelbosch is een van de meest populaire zondagse
was. Ook leende de grond zich meer voor akkerbouw.
schappelijke gradiënt, van hoog naar laag.
bestemmingen voor de Bosschenaren. Het milieuregime is over het
Meer landinwaarts kwam het voor dat het onderliggende zandpakket boven
algemeen streng in dit landschap.
de klei uitkwam, dit noemt men donken. Deze donken bleken uitstekende vestigingsplaatsen te zijn, om Vanuit te ontginnen (Oud-Empel)
2 Zand-, kleiiandschap; vormt de overgang tussen klei en zand. Ter hoogte van de Distelhoek wordt het landschap meer open en vormen zich
5 de Uiterwaarden; zijn buitendijks gebied en staan onder invloed van
coulissen tussen de laanbeplanting en de houtsingels die op sommige
de dynamiek van de rivier. Het uiterwaardenlandschap bestaat uit àkkers,
kavelgrenzen staan. Ook typerend voor dit landschap zijn de kampen, de
graslanden en kleine slikken, maar ook Uit moerassen en wilgenriffen.
oude boerderijen in dit gebied die op kleine kunstmatige hoogten staan,
De natuurwaarde is hoog vanwege de natuurlijke dynamiek. Recreatief
waardoorje in ieder geval veilig was voor de buiten zijn oevers tredende
gezien is dit een belangrijk landschap.
Maas, die destijds een groter stroomgebied had (watersnood 1913).
rivierenlandschap. uiterwaarden
Typerend voor dit landschap zijn de linten parallel aan de stuwwal, zoals het buurtschap Kruisstraat. Ook dit landschap kent eers hoge natuurwaarde, vanwege de diversiteit en natuurtypen en de kleinschaligheid van het landschap. Dit landschap is gevoelig vanwege opkomend kwel vanuit de stuwwal.
3 Het Rivierkleilandschap; werd gevormd door het afzetten van klei door de rivier. Dit landschap leende zich voornamelijk voor grasland en dus veehouderij, op sommige hoger gelegen delen ook voor akkerbouw. Door ruilverkaveling in de jaren 50 en 60 is het landschap grofmazig geworden waardoor het karakteristieke landschap nagenoeg verdwenen is. De natuurwaarde is minder groot hoewel de graslanden voor foeragerende vogels een belangrijke voedselbron zijn. Dit landschap heeft een lage
—
recreatieve waarde. klei, komklei
\\ ¡ komgronden
zandlandschap
21
-
Hoogteverschillen
rs
:
t- I
___ .—. o
1í
.
1
,Jf
4 ,,
-(
Bodentyp. l
w --
,o
23
-
g
?\
g ø ø
ø ø ø
r
---
Íi
1
Ô Ô
De Groene Delta projecten
;
,,
Bokhoven inclusief Engelermeer en Sompen en Zooislagen 1. 2. 3. 4. 5.
EVZ Luisbroeksche Wetering Fietspad langs A59 t.h.v. Engelermeer Fietspad langs A59 t.h.v. de Vutter Engelermeer SBB Sornpen en Zooislagen
Hooge Heide inclusief sprokkelbosch 6. 7. 8.
o
o-
o
Aanleg landschapselementen Hooge Heide Realiseren van recreatieve voorzieningen in Hooge Heide Herstelplan heide en stuifzanden Hooge Heide
Het Bossche Broek noord - Gement - Moerputten 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16.
EVZ Dommel - Drongelens kanaal Herstel schraallanden Bossche Broek Natuurontwikkeling Polder Honderd Morgen Aanleg poelen in de Gement Aanpassing watersysteem EHS Gement en Moerputten EVZ Bossche Sloot EVZ Stadsdommel venkantsebrug
Diezemond
o •
17. 18. 19. - 20.
Landschapspark Waterpoort EVZ Dieze Vispassage Crevecoeur Recreatieve ontsluiting Landschapspark Waterpoort
Maasuiterwaarden 21.
Groene Vingers Maaspoort
De Groene Delta Stimuleringsregeling natuur en landschap
Den Bosch wordt omsloten door een groene gordel. Echter aan de Noord-oostkant ontbreekt de groene verbinding tussen de Sprokkelbosch en het rlvlerenlandschap. ln het provlnclale beleid staat hier een ecologischverblndlngszone aangegeven. 25
:: \ \
-.---- - __\ ,f
-
\
\
---
-
,
1
Bestaa nde sîtuatîe.
- Groote Wielen tweede fase - Dorps netwerk - Boeren erven op kleigrond - Wateropgave, seizoensberging, in het noorden kwelinvang - Kv leiding dwars doors-Hertogenbosch
\,
\ LT
\ \ \ \ \
__
\
--
\
\
Zoekgebìed Scope
Dit is het kerngebied waar we ons op richten, dit kerngebied is gedetnieerd vanuit eigendomssituat,es en mogelijkheden om landelijk gebied en stad met elkaar te verweven, ook zijn er nog geen belangrijke beleidsmatige besluiten genomen over de typering van het gebied.
Kaart 1 Potentiële woningbouwlocaties rondom s-Hertogenbosch r
- ,,,.,
—
,i,p.,s 9,.,a g, . ,-
.g,o
t.M
•
(*d9
—
9l *.lg,
-
99 (O,.dtOq.,1,,
-
,S.dl,S
g, a., oSmg
k.,og d, .q. ,
*000dS% fl.d%g,.* d
rS
,Obg 9d
qS.dg
* •
%k 20fl : ,d.S.g,,%tp9fl,ad%o,k..0SJ00 ,.%lgpaok.S,J g0%oS,a0dd,%,g,S.,-,k.tdS ,.,lqpa,rb,-d qk.,Sb,a,.,. %dk.g%o%ola%•l SOJ ,- ,.qkdk..,d.,1oÈ. S.,ko.JS.q.l, S.,,kd.,., d. pk.tk.k,t
29
\
Sterk dorps netwerk
s-Hertogenbosch Oost beschikt nu al over een sterk dorps netwerk, met op de kruispunten van wegen de brinkdorpen en aan de dijk de donkdorpen: Oud-Empel en hetWild. Het voorzeningenniveau ¡s rsu nog gesegmenteerd, maar het nieuwe centrum Rosmalen en het nieuwe centrum voor de Groote Wielen gaan dat aanvullen. Ook bevinden zich in de kleinere dorpen speciaalzaken en horecavoorzieningen. Zo is er nu al een goed basis-occupatiepatroon aanwezig waar je op voort zou kunnen bouwen. Het dorpse netwerk maakt ook de verbinding tussen de wereld van het zand en de rivier. Het bestaande occupatiepatroon is voor ons de basìs voor een nieuw dorps landschap.
;
rrur.
.
7ófl
_______________________
••
-:
.•
.
• •
.,.• ... • .
.
. ._
.
- :.
.:.
..•..
• •
.• .;.. .• .
•:
•- :.
•
•• •
. . - .:
_
i
,
.•
....
.•.,,
•
...
.
.• •
,•. •.. • . _- .
/ -.• - •,
.. .
•
;
,
4
RUIMTELIJI(E STRATEGIE ln de analyse zagen we dat de locatie van de kleipolders ter hoogte van de Groote Wielen de meest voor de hand liggende keuze s na te denken over landschapsverbetering en een nieuwe manier van wonen. We realiseren ons dat je niet zomaar kunt gaan wonen in een polder als deze. Daarom proberen we in een stappenplan de mogelijke transformatie van polder naar landelijk woonmilieu te schetsen. We gaan dan ook uit van een organische groei van het woonlandschap en niet van een sectorale totstandkoming zoals van de Groote Wielen. Voor ons is het een uitdagirìg om na te denken over de woonmogelijkheden op een plek. waarfeitelijk niets anders is dan een kale polder. Onder is in beeld gebracht hoe het principe van de groei kan worden bereikt. Enerzijds vraagt het om een investering in het landschappelijk raamwerk, anderzijds om de juiste korrelgrootte van de buurtschappen.
%
ra
_______l___I
I
\
,
/
\
Stap 1. Door schaalvergroting van hoerenbedrijven en het benoemen ven een agrarisch kerngebied door de provincie, is het mogelijk vrijgekomen erven te transformeren naar nieuwe erven, waar mensen gaan wonen die durven te pionieren in de polder. Zij krijgen de vrijheid om te werken aan huis, paarden te houden, hun bedrijf te continueren, of een woongemeenschap te vormen. Belangrijk is ook dat het dorps netwerk verder wordt afgemaakt. Er komen in de eerste fase nieuwe wegen en er worden met die nleuwe wegen ook nieuwe lanen aangeplant, waardoor de immense schaal van het landschap wordt verkleind, eigenlljk zoals het eens was. De nleuwe erven en de aanvullende infrastructuur tezamen met de lanen vormeo de basis van de groeistructuur.
fr;
\
\ Ç \%\
\
-
Stap 2. lnvesteren in het landschap. Ten noordea van het Sprokkelbosch worden nieuwe houtsingets aangeplant en sommige graslanden extensiever beheerd. Daardoor kunnen in deze fase al op kleine schaal ecologische verbindingszones worden gerealiseerd. Het is goed mogelijk om op deze grond hoogwaardige beplanting neer te zetten, bijvoorbeeld eik of beuk. Daarmee wordt de recreatieve structuur verbeterd en worden de premissen voor een sjiek woonmilieu geschapen. De overgang van zand naar klei wordt sterker en herkenbaar aangezet, door beplanting en overgang van open naar dicht. ln de kleipolders komt een nieuw bospark parallel aan het kanaalpark dat bestaat ult grienden van wilgen, populierenbossen en eendenkooien. Een nieuwe landschappelìjke structuur die van zand naar rivierenlandschap loopt. Dit nieuwe bospark is een nat park dat de doelstellingen voor waterbering en natuurlijke zuivering voor een deel kan invullen.
— 37
-
\
\ \
Stap 3. ln deze fase wordt de gewenste rondweg aangelegd. Wij beschouwen de rondweg als essentieel voor een goede bereikbaarheid voor de bestaande kernen: Rosmalen en Oud-Empel. Ook versterkt het de bereikbaarheid van de kernen ten noorden van de rivier die alleen op de ring van s-Hertogenbosch ziin aangewezen. De rondweg kan dan worden gepositioneerd in het nog jonge bospark dat in fase 2 aan bod is gekomen. Daardoor kan groencompensatie van tevoren plaatsvinden. Dat levert het voordeel van een volgroeider resultaat. waardoor de infrastructuur (mits goed ontworpen) voor een groot deel uit het zicht ¡s en daarmee ontstaat eeri aangenaam toekomstig woonklìmaat. (referentie onder: omleggìng weg Baarle-Aiphen)
:
__________________
-
39
\
\
i
,.,
\
(,4
Stap 14. De eerste kleine buurtschappen binnen het c0u115sen1and5chap worden gebouwd. Omdat het om kleine buurtschappen gaat, dus klejne ontwikkel./
eenheden van 25 tot 120 woningen, kan het woonlandschap langzaam groeien. De buurtschappen en erven in dit deelgebied vinden hun inspiratie in de oude heringen en buurtschappen zoals die zjch centraal iri Rosmalen bevinden, kleine autonome dorpjes. Wij voorzien een veilige woonomgeving in een buurtje waar je de mensen kent en waar de gemeenschap een belangrijk onderdeel vormt van het woonmilieu. Een beroemd voorbeefd is het buurtschap bij Haarzuilens, in Vleuten. (zie onder). Buurtschap: een kleine dorpse gemeenschap zonder staatkundige naam. Binnen deze stap kan ook al worden begonnen met het verruimen en verlanden van de sloten, dit levert naast de bestaande wejden een natuurlijk landschap op. De flauwe oevers zijn een prima habitat voor vogeis, vissoorten en jnsecten. Door de verruiming van de sloten kan evenwel worden gezorgd voor een betere waterkwaliteit en meer bergingsvolume worden gerealiseerd.
..
Ø ____ ._
$i .
,w
Stap 5. Na verloop van tijd hebben de lanen in de kleipolders een zekere maat gekregen, waardoor het beeld al heel anders is. Ook hier is een langzame occupatie mogelijk van wellicht iets grotere eenheden woningen. Mooie buurtschappen die hun ¡dentiteit ontlenen aan een collectieve plek een brink, een centràal pleintje over een verbrede laan, waaromheen gewoond wordt. De buurtschappen hebben een ontsluiting via het dorpse netwerk, waardoor een efficient ruimtelijk systeem ontstaàt dàt ligt op de onderliggende lijnen van het landschap.Tussen de buurtschappen in is het goed mogelijk een nat gråslandschap te maken. Knuppelpaden, knotwilgen, biezen, rietlanden en grienden tekenen het làndschap. Kleine pontjes oni van oever naar oever te komen, maken dit landschap tot een uitdagend geheel. Dit drassige landschap heeft een hoge natuurwaarde en maakt migratie van diersoorten mogelijk. vïssen, insecten, kleine zoogdieren en vogels kunnen hier nestelen en foerageren. Door het vernatten is het mogelijk om wåter op een natuurlijke manier te bergen. ln kleilandschappen ¡s het essentieel dat water langer wordt vastgehouden. ln de Groote Wielen is gekozen voor een grote plas, een bak met water en een klein zuiveringsmoeras. Wij stellen voor om een landschap te maken dat water, zuivering, natuurtype op een natuurlijke manier combineert.
Op den duur 0nt5taat een groen raamwerk en een reeks natuurzones die samen een nieuw recreatief landschap vormen.
... ;r.
j_ .
-
•
43
%
5
J:?4
\\S\5\
\\
IÍ\ I]
. •
___J \_
\
/
. -
.....
.
\
\ \
\
Stap 6. ln deze fase heeft het landschap zijn volwassen staat bereukt. Er Ìugt een woonmilieu die qua orientatie tussen de rivier en het sprokkelbosch ligt. En ook rond het de Groote Wielen op een natuurlijke manier af. Ook wordt het naar de rivier toe drassiger en komt het water meer aan de oppervlakte. Eventueel zou zelfs de nieuwe rondweg als dijk kunnen fungereru, voor de eventuele seizoensberging, of piekberging uit de rivier. Het woonmilieu kent een zekere diversiteit aan buurtjes, of buurtschappen. Wij denken dat je consumentgericht kunt bouwen, juist op buurtniveau. De variatle kan zitten in types, mate van menging van hoog, midden- en laag segment. Er kan heel gericht worden ingespeeld op de vraag van de markt. Door een raamwerk te maken kan de diversiteit in de buurten verschiìlen. Elke buurt beschikt over een collectieve groenvoorziening, die samen met de toekomstige bewoners tot stand komt.
\
\
#
\
ç
%
Ì1
Stap 7. Aan de noordkant, ter hoogte van HetWild kan een los woonmilieu worden gepositioneerd. Karakteristiek voor dit gebied zijn de donken: verhogingen in het oude stroomgebied van de rivier waarop mensen zich vestigden. De donken zijn eigenzinnige woonvormen in een drassig landschap. Het kunnen de visitekaartjes van s-Hertogenbosch aan de rivier worden. Mooie stoere archipels die met de tenen in het water staan. Ook kan de recreatieve route over en langs de dijk worden gekoppeld aan deze nieuwe buurtschappen, waardoor een rijker recreatieprofiel langs de Maas ontstaat. (Referentie link onder en boven; Gorinchem Hoog Dalem)
F .
• :\ •\
:j
1Ili
-. 1 Lì•ïïí
.
-
1!
1
.
:
Eîndbeeld 2 030 Resuitaat in 2030: Er is voorzien in de groeibehoefte van Den Bosch, hetgeen trek naar omliggende gemeenten voorkomt. Een verrijkte potder Een stevig landschappelijk raamwerk, dat een aanvulling is op de aanwezige landschappen rondom Den Bosch. Een nieuw woonlandschap dat aanvullend is binnen s-Hertogenbosch. De nieuwe Iandschappen geven de Groote Wielen context. ldentiteit van een duidelijke landschappelijke rand vans-Hertogenbosch. Een watersysteem dat past in het landschap en ecologisch waardevol is. Een compleet dorps netwerk, waar het goed wonen is. Landelijk woonmilieu met de voordelen van stedelijke voorzienungen. Sociale opgave is verwerkt in de stedenbouwkundige Structuur.
i__
-- : .
r -
s. ••
.
-
...
,
,, ,•, ,
. r,
.
Grien(Ien
Natte graslanden
r• •
.lt
•: ,.
•• .•
-.
• •
..,. .. -.
.fr •
.
-.,.
•A.Qt
(
-
.
. :
, ,
,
— !
.
Ee
.
:
•
r-
•
..
.•.
:•••
•-
_
___
r
• Geulen
.
-
.
•
• l(Jptércnbossen
-
• •
.
•
:
bos
.,
Bouwstenen voor het landschap
Kenmerkend voor het rivieren/kieiiandschap
ziin de wisselende waterstanden, heggen en ooibossen. Het binnendijks gebied bestaat uit oeverwailen, kommen, grienden en bossen. Kernkwaliteiten Oostelijk rtvierengebied: •
natuurlijke structuurdragers
•
rivieren en uiterwaarden
•
oeverwallen
•
open komgronden
•
reliéf loude geulen)
•
meestromende geulen
•
cultuurhistorische structuurdragers
•
dijken en dijkbebouwing
•
grondgebruik
•
boomgaarden
•
eendenkooien
•
grienden
•
heggen
•
ooibossen
•
plassen
•
natte extensieve graslanden
•
overige kenmerken
•
kleinschalige rulmten op oeverwallen
•
grootsihalige ruimten en grondgebruik in kommen
-
•
____
•.
. I
• ...•
.•.•,
¿ .• r•
-•
t
.--..... -
-------
l
,
g
••
_t
Woonmilieus wonen rond collectieve groene ruímtes, spelen, sporten, groente verbouwen
wonen aan de rand van het landschap, de weidte ervaren
53
:.
.
.
.
.
___ - :.,
P
.• • •
• ••
•f
-
.•. .
•
• /, r
-
.
.,.-;
.
•,
,
____
-
-
.,.-.
________
:..
•
•
:
Gebruikte bronnen: •. -
•
Bevlogen landschap, Peter van Bolhuis 2010 .
: . • •
;
s
gemeente Den Bosch 2007
, .. . .
-
;
• .
• Discussienota Werk- en Wooniocaties,
•
•-,
,. •
; ¿. ._• . . -: .
,•.
.
r
•
d ,.
.• -.
•-•
.
•
•
•
.
.
..
• Discussienota woonbeleid in een nieuwe realiteit, 2011, .. (in progres) •
, -
-
,
Structuurvisie, Provincie Brabant, 201 1
: ./_-,.
• : - -
•
/ -
.
-
i
• - .
•
2009 .••
-
/
•
•
Rapport Megastallen in beeld,Alterra Wageningên UR,
.
/
,
.
.
,
.
•
-
. •1
•
fr._•
.
.-
?-•.
-.
•
.
-
•
3
.
...
• . -,, .. . .. •; . _• - , • ., • •_ • , ;• . - •, .. . • . Ì ,. •• •
Kanaalpark Zuid-Willemsyaar, RWS en gémeente , Den Bosch e.a , Notitie Reikwijdte en Detailniveau MER • bestemmingsplan buitengebied noord en Kloosterstraat, gemeente s-Hertogenbosch
-
:
:
.•
Natuurbeheerplan Nod Braban2O11 De Grroene Delta, Noord rabant,.,2010 , Ecc*Jische verbincjinones vocbeeldenboek • rovincie Noord BraantDLG,2000 * , • Masterplan de GroteWiele. • ., , -.
. • ••
COLOFON AM Zuid Beemdstraat 22 5600 HB Eindhoven AM Grondbedrijf Edisonbaan i4h Postbus 632 3430 AP Nieuwegein Brabant vvonen Venusstraat 2 5345 LP Oss
l<etsheuvel 12A 5231 PT s-Hertogenbosch
55
0J
Q,
D
IJ) o (D
Ploum Bijlage3
STEDENBOUWKUNDIGE
VISIE
ROSMALEN-OOST