Bijlage 2A Toelichting - bijlage 25 Plan-MER Bestemmingsplan Buitengebied Oss - 2019

Paardenbakken Paardenbakken zijn toelaatbaar in het buitengebied, binnen het bouwvlak en, onder voorwaarden ook buiten het bouwvlak. Verlichting van paardenbakken is alleen toegestaan binnen het bouwvlak. Teeltondersteunende voorzieningen Ten aanzien van teeltondersteunende voorzieningen gelden de volgende uitgangspunten: x Permanente teeltondersteunende voorzieningen mogen alleen op het bouwvlak worden opgericht (in principe onbeperkt); x Het bouwen van een teeltondersteunende kas kan alleen via een binnenplanse afwijkingsregeling. x Tijdelijke teeltondersteundende voorzieningen (gedefinieerd als maximaal 8 maanden) die als bouwwerk kunnen/moeten worden beschouwd (zoals tijdelijke tunnels) zijn toelaatbaar tot een hoogte van maximaal 0,5 meter in het komgebied en tot een hoogte van maximaal 4,5 meter in het overige gebied. Deze teeltondersteunende voorzieningen zijn niet rechtstreeks toegestaan, maar met een binnenplanse afwijking. x Tijdelijke teeltondersteundende voorzieningen die geen bouwwerk zijn, hebben in de uiterwaarden, op de oeverwal en op de zandgronden vanwege de mogelijke gevolgen voor het landschap een aanlegvergunning nodig. Lage tijdelijke voorzieningen kan men zonder aanlegvergunning in het komgebied realiseren. x Er geldt geen maximum oppervlak voor tijdelijke teeltondersteunende voorzieningen.

Biovergisting/covergisting/mestbewerking Biovergisting/covergisting/mestbewerking bij en ten behoeve van het eigen bedrijf wordt toegestaan. Specifiek per landschapstype Uiterwaarden Het perspectief voor de landbouw is beperkt. Er liggen geen bouwvlakken en veel van de landbouwgronden liggen in de EHS/NNB. Bestaande rechten worden gerespecteerd. Oeverwallen Buiten de kernen en bebouwingsconcentraties heeft de oeverwal tegenwoordig nog steeds een overwegend agrarische functie. Door de nabijheid van de kernen en de op de oeverwal

Blad 72

Bestemmingsplan Buitengebied Oss - 2019 plan-MER projectnummer 0409304.00 9 juli 2018 Gemeente Oss

toegenomen burgerwoningen is het ontwikkelingsperspectief van de bestaande bedrijven vanuit milieuoogpunt beperkt. Verwacht wordt dat veel agrarische bedrijven zullen omschakelen naar een andere functie. Met name op het gebied van de vrijetijdseconomie worden ontwikkelingsmogelijkheden gezien. Een groot deel van de oeverwal is gelegen binnen de provinciale zonering ‘beperkingen veehouderij’. Dit betekent dat alleen echt grondgebonden agrarische bedrijven daar nog groeimogelijkheden hebben. De niet-grondgebonden veehouderij heeft te maken met een ‘slot op de muur’. Ook omschakeling van een grondgebonden agrarisch bedrijf naar een nietgrondgebonden agrarisch bedrijf is niet toegestaan. Komgronden De komgebieden hebben in hoofdzaak een agrarische functie. Grote delen vormen het primair agrarisch gebied. De landbouw heeft nog volop kansen in het komgebied. In het komgebied dat deel uitmaakt van het primair agrarisch gebied wordt gestreefd naar het behoud van duurzame bedrijfslocaties. Dit is nodig om agrarische bedrijven op te vangen die zich wensen te verplaatsen vanwege restricties op de huidige locatie. Er wordt weinig ruimte geboden aan nieuwe nietagrarische functies. Hiermee wordt voorkomen dat nieuwe functies de ontwikkelingsmogelijkheden van duurzame agrarische locaties beperken en wordt geborgd dat agrarisch geschikte locaties duurzaam beschikbaar blijven.

Enkele delen van de Oijense, Osse/ Harense en Ravensteinse polder zijn in de provinciale Verordening ruimte aangeduid als gebieden waar beperkingen gelden voor veehouderij. Deze maken geen deel uit van het primair agrarisch gebied. Deze gebieden liggen vooral rond de kernen en bebouwingsconcentraties. De ontwikkelmogelijkheden van agrarische bedrijven zijn hier beperkt. Dit betekent ook dat er meer mogelijkheden zijn voor niet-agrarische activiteiten. Gedacht wordt aan bedrijvigheid die aan het buitengebied is gebonden, recreatieve voorzieningen en kleinschalige bedrijvigheid die qua karakter en uitstraling past bij het gebied. Dekzandgebied Grote delen van de dekzandrand zijn in de Verordening ruimte aangeduid als gebied beperkingen veehouderij. Voor de veehouderij geldt hier dus het zogenaamde slot op de muur. Het toekomstperspectief voor de veehouderij is daardoor beperkt in dit gebied. Enkel de echt grondgebonden veehouderij heeft nog uitbreidingsmogelijkheden. Naast de beperkingen van het provinciale beleid zorgen ook de toegenomen burgerwoningen ervoor dat het ontwikkelingsperspectief van de bestaande bedrijven vanuit milieuoogpunt beperkt is.

Blad 73

Bestemmingsplan Buitengebied Oss - 2019 plan-MER projectnummer 0409304.00 9 juli 2018 Gemeente Oss

Figuur 2.8 Primair agrarisch gebied in het buitengebied van Oss (bron: Structuurvisie Buitengebied Oss, gemeente Oss, 2015)

Er wordt verwacht dat veel agrarische bedrijven zullen omschakelen naar een andere functie. Met name op het gebied van de vrijetijdseconomie worden ontwikkelingsmogelijkheden gezien. In het beleid voor vrijkomende agrarische bebouwing worden de mogelijkheden voor en randvoorwaarden bij omschakeling van agrarisch bedrijven gegeven. Omschakeling van een grondgebonden agrarisch bedrijf naar een niet-grondgebonden agrarisch bedrijf is binnen het gebied beperkingen veehouderij niet toegestaan. Uitzondering hierop vormen de delen van de dekzandrand die tot het primair agrarisch gebied horen. De op de dekzandrand aanwezige akker- en tuinbouwbedrijven kennen de beperkingen van het provinciale beleid niet. Het toekomstperspectief van deze agrarische bedrijven is dan ook beter. Op de dekzandrand worden mogelijkheden gezien voor de ontwikkeling van een enkel landgoed, vooral als deze gekoppeld kan worden aan een groot natuurgebied als Herperduin. Dekzandrug Op de dekzandrug zijn nog maar weinig agrarische bedrijven aanwezig. Het gehele gebied is in de Verordening ruimte aangeduid als gebied beperkingen veehouderij. Voor de veehouderij geldt hier het slot op de muur. Het toekomstperspectief voor de veehouderij is daardoor beperkt in dit gebied. Enkel de echt grondgebonden veehouderij heeft nog uitbreidingsmogelijkheden.

Ook het toegenomen aantal burgerwoningen op de dekzandrug zorgt ervoor dat het ontwikkelingsperspectief van de bestaande bedrijven vanuit milieuoogpunt beperkt is. Verwacht wordt dat veel agrarische bedrijven zullen omschakelen naar een andere functie. Met name op het gebied van de vrijetijdseconomie en natuurlijk ondernemen worden ontwikkelingsmogelijkheden gezien. In het beleid voor vrijkomende agrarische bebouwing worden de mogelijkheden voor en randvoorwaarden bij omschakeling van agrarisch bedrijven gegeven.

Blad 74

Bestemmingsplan Buitengebied Oss - 2019 plan-MER projectnummer 0409304.00 9 juli 2018 Gemeente Oss

Ruimte voor ontwikkeling recreatie De grote recreatieve potentie van het buitengebied moet beter benut worden. De gemeente biedt ruime mogelijkheden voor recreatieve ontwikkelingen, in het bijzonder langs de Maas. Maar ook in de overige gebieden wil de gemeente het toerisme en de recreatie (verder) ontwikkelen en stimuleren, zoals dagrecreatie, (kleine) verblijfsaccommodaties, natuurbeleving, agrotoerisme en nieuwe verbindingen (bijvoorbeeld om de stad Oss beter met de Maas te verbinden). Uiterwaarden Er is ruimte voor recreatie als extensieve nevenfunctie en voor recreatief medegebruik. De Lithse Ham en de jachthaven in de oude Maas bij Lithoijen zijn hotspots waar de meer intensieve watergebonden recreatie en verblijfsrecreatie plaats vinden. De Lithse Ham krijgt naast de bestaande (intensieve) recreatiefunctie ook een functie voor natuur. Uitbreiding van de recreatieve functie moet passen binnen schaal, karakter en draagvlak van de omgeving. De gemeente ziet kansen voor de doorontwikkeling van de pleziervaart in de kleinere jachthavens en aanlegsteigers en staat open voor initiatieven voor watergebonden recreatie. Initiatieven moeten afgestemd zijn op aanwezige waarden en passen binnen alle waterregelgeving. Tenslotte kunnen ook evenementen een plek hebben in de uiterwaarden. Er worden hiervoor op voorhand geen nieuwe locaties voor aangewezen.

Maar in afweging tussen de aard en omvang van het evenement en de ruimtelijk-functionele draagkracht van de plek, kan ruimte worden geboden aan nieuwe initiatieven. Oeverwallen De gemeente streeft naar versterking van de vrijetijdseconomie, het gebied is en blijft één van de gemeentelijke speerpunten voor toerisme en recreatie. Er worden ruime mogelijkheden geboden voor recreatieve nevenactiviteiten bij agrarische bedrijven, maar ook kleinschalig bij (burger)woningen en voor nieuwe toeristisch-recreatieve functies (wel bij voorkeur met een duidelijke meerwaarde ten opzichte van de bestaande toeristisch-recreatieve structuur). Komgronden Binnen de komgebieden zijn wel mogelijkheden voor recreatie, maar de ambitie is lager dan bijvoorbeeld op de oeverwal. Het struinen langs de weteringen en voormalige kades zou verder ontwikkeld kunnen worden. Door de ecologische waarden moet dit echt een extensief karakter houden. Bij agrarische bedrijven in het primair agrarisch worden slechts kleinschalige routegebonden recreatieve nevenactiviteiten mogelijk gemaakt. Omschakeling naar een recreatiebedrijf is daar ongewenst. In de gebieden die door de provincie zijn aangeduid als ‘gebied beperkingen veehouderij’ worden daarentegen wel meer mogelijkheden voor recreatieve activiteiten geboden.

Het is een uitdaging om de kernen op afstand van de Maas, waaronder Oss, beter te verbinden met de Maas. Hiervoor moeten aantrekkelijke routes door het komgebied worden gerealiseerd. Naast de Maasband bij Oss, bieden ook de voormalige dwarsdijken hiervoor mogelijkheden. Dekzandrand De gemeente streeft naar versterking van de vrijetijdseconomie op de dekzandrand. Het heeft een belangrijke functie als (stedelijk) uitloopgebied, maar kan ook aantrekkelijker gemaakt worden voor andere recreanten. De verschillende karakteristieke bebouwingsconcentraties, het afwisselende landschap en de nabijheid van de grote natuurgebieden bieden goede kansen voor verdere ontwikkeling van toerisme en recreatie. De Structuurvisie biedt mogelijkheden voor recreatieve nevenactiviteiten bij agrarische bedrijven, maar ook kleinschalig bij (burger)woningen. Nieuwe toeristisch-recreatieve functies

Blad 75

Bestemmingsplan Buitengebied Oss - 2019 plan-MER projectnummer 0409304.00 9 juli 2018 Gemeente Oss

hebben bij voorkeur een duidelijke meerwaarde ten opzichte van de bestaande toeristischrecreatieve structuur in de regio. Initiatieven moeten altijd goed ingepast worden. De regeling kwaliteitsverbetering van het landschap kan ondersteunend werken, bijvoorbeeld door de aanleg van recreatieve routes of herstel van oude paden. Dekzandrug De gemeente streeft naar versterking van de vrijetijdseconomie op de dekzandrug, maar niet overal kan alles. Zo staat in de kern van Herperduin de ecologische functie voorop en is daar alleen echte extensieve recreatie passend. De meer intensieve vormen van recreatie hebben een plek aan de randen, bijvoorbeeld het natuurspeelbos. Zo zou Herperduin, maar ook andere natuurgebieden, verder omzoomd kunnen worden met natuurlijk-recreatieve functies. Functies die recreatie in een natuurlijke setting bieden. De recreatieve waarde van de Geffense Plas is in de huidige situatie onvoldoende benut. Het vormt tevens een belemmering in de verbinding Geffense Bosjes – zuidelijke geledingszone. De gemeente staat open voor initiatieven die de kwaliteiten van de plek versterken en beter benutten. Een ontwikkeling aan en van deze plas moet bijdragen aan zowel de recreatieve als de natuurlijke waarde van het gebied. De Landerij VanTosse krijgt door de verrijking met nieuwe en bijzondere functies een nog belangrijkere rol als stedelijk uitloopgebied.

Het afwisselende landschap, de routestructuren, het agrarisch landschapsbeheer, de exclusieve woonmilieus en het klooster maken het gebied aantrekkelijk om te recreëren. De verbinding met de Geffense Bosjes kan nog verbeterd worden. Tezamen vormen deze gebieden het Osse deel van de Maashorst. Samen met betrokken partijen uit onze en omliggende gemeenten wordt gewerkt aan de ontwikkeling van dit Landschap van Allure. Ook buiten de grote natuurgebieden heeft de dekzandrug een belangrijke functie voor recreatie. Maar het kan nog aantrekkelijker worden gemaakt voor recreanten. De gemeente biedt mogelijkheden voor recreatieve nevenactiviteiten bij agrarische bedrijven, maar ook kleinschalig bij (burger)woningen. Afhankelijk van de ligging ten opzichte van de natuur kan er meer of minder ruimte worden geboden voor de meer intensieve recreatieve functies. Initiatieven moeten altijd goed ingepast worden. De regeling kwaliteitsverbetering van het landschap kan ondersteunend werken, bijvoorbeeld door de aanleg van recreatieve routes of herstel van oude paden. Ruimte voor wonen en werken (niet-agrarisch) Wonen Het buitengebied heeft geen volkshuisvestelijke doelstelling. Uitgangspunt is dat nieuwe burgerwoningen in het buitengebied niet gewenst zijn. Aan de andere kant bestaat er wel degelijk een behoefte aan écht landelijk wonen: vrijstaande woningen in het landelijk gebied.

Een deel van die behoefte kan opgelost worden door voormalige agrarische bedrijfswoningen waarbij het bedrijf al volledig is gesaneerd, of door al bestaande burgerwoningen. Aanvullend kan slechts in zeer specifieke gevallen afgeweken worden van het principe dat geen medewerking wordt verleend aan nieuwvestiging van burgerwoningen. Naast nieuwbouw, kunnen ook burgerwoningen ontstaan door omschakeling. Bijvoorbeeld van een voormalige agrarische bedrijfswoning. In beginsel is deze omschakeling voorstelbaar, op voorwaarde dat omliggende bedrijven niet in hun mogelijkheden worden beperkt.

Blad 76

Bestemmingsplan Buitengebied Oss - 2019 plan-MER projectnummer 0409304.00 9 juli 2018 Gemeente Oss

Oss – West Ondanks de (ten tijde van het opstellen van de structuurvisie) crisis is en blijft er een woningbouwopgave voor het stedelijk concentratiegebied van Oss, een opgave die niet alleen binnen de bestaande stad worden opgelost. Een deel van die opgave zou nog steeds in het gebied Oss-West gerealiseerd kunnen worden. Dat betekent dat in dat gebied terughoudend moet worden omgegaan met nieuwe functies en andere ruimtelijke ontwikkelingen. Werken (niet-agrarisch) Nieuwvestiging van niet-agrarische bedrijvigheid in het buitengebied is niet gewenst en daarom uitgesloten. Ontwikkelingsruimte in het buitengebied blijft beperkt. Er zijn wel mogelijkheden voor omschakeling van agrarische bedrijven naar niet-agrarische bedrijvigheid of van al bestaande niet-agrarische bedrijven naar andere niet-agrarische bedrijvigheid. Ruimtelijke ontwikkelingen moeten bijdragen aan de kwaliteit van het landschap (landschapsinvesteringsregeling). De uitbreidingsmogelijkheden van niet-agrarische bedrijven zijn zeer beperkt of niet aanwezig indien het bedrijf reeds een bepaalde grootte heeft bereikt. Uitbreiding van bestemmingsvlakken is in principe niet mogelijk.

Blad 77

Bestemmingsplan Buitengebied Oss - 2019 plan-MER projectnummer 0409304.00 9 juli 2018 Gemeente Oss

Blad 78

Bestemmingsplan Buitengebied Oss - 2019 plan-MER projectnummer 0409304.00 9 juli 2018 Gemeente Oss

3

Referentiesituatie

3.1

Inleiding Referentiesituatie De effecten van de ontwikkelingsmogelijkheden in het bestemmingsplan zijn bepaald ten opzichte van de referentiesituatie. De referentiesituatie is de situatie in het plangebied tijdens de planperiode van het bestemmingsplan (10 jaar) zonder de ontwikkelingen in het bestemmingsplan zelf. De referentiesituatie is de huidige situatie en de autonome ontwikkeling van het plangebied. Referentiesituatie = huidige situatie + autonome ontwikkeling Referentiesituatie: situatie in het plangebied tijdens de planperiode (10 jaar) zonder de ontwikkelingen in het bestemmingsplan Huidige situatie: bestaande / feitelijke situatie in het plangebied Autonome ontwikkelingen: andere ontwikkelingen in het plangebied dan de ontwikkelingen die deel uitmaken van het bestemmingsplan

De effecten van de ontwikkelingen van het bestemmingsplan zijn niet vergeleken met de huidige situatie (2018), maar met het eindjaar van de planperiode van het bestemmingsplan: 2029 (uitgaande van vaststelling van het bestemmingsplan in 2019). Uitzondering hierop is de bepaling van effecten op Natura 2000-gebieden. Deze effecten zijn bepaald ten opzichte van de huidige situatie (2018) 5, zoals gesteld in de Wet natuurbescherming. In dit hoofdstuk is een beschrijving gegeven van de referentiesituatie: eerst algemeen voor het gebied als geheel, daarna thematisch. Hierbij is vooral gericht wordt op die delen van het buitengebied waar ontwikkelingen voorzien zijn en/of waar effecten verwachten worden. De volgende hoofdonderwerpen worden onderscheiden: x Landschap en cultuurhistorie (inclusief archeologie): landschappelijke en cultuurhistorische karakteristieken en waarden in het buitengebied; x Bodem en water; x Natuur: Natura 2000, NNB en beschermde plant- en diersoorten; x Ruimtelijke en functionele structuur: landbouw, wonen, werken (niet agrarisch) en recreatie; x Leefbaarheid en gezondheid: met name de effecten van geur en fijn stof, de mogelijke invloed op de gezondheid van omwonenden en hinderaspecten als verkeer, geluid, luchtkwaliteit, lichthinder en externe veiligheid.

5

De huidige situatie is de situatie zoals vergund in een Natuurbeschermingswetvergunning / Wet natuurbescherming vergunning of bij het ontbreken van een dergelijke vergunning de feitelijk bestaande planologisch legale en daadwerkelijk gerealiseerde situatie ten tijde van vaststelling van het bestemmingsplan. Dit wordt bepaald aan de hand van de milieuvergunde situatie gecheckt met en eventueel gecorrigeerd aan CBS-cijfers/(mei)tellingen.

Blad 79

Bestemmingsplan Buitengebied Oss - 2019 plan-MER projectnummer 0409304.00 9 juli 2018 Gemeente Oss

3.2

Kenschets plangebied Zoals al in hoofdstuk 1 is beschreven omvat het plangebied voor het bestemmingsplan ‘Buitengebied Oss – 2019’ het gehele buitengebied van Oss, met uitzondering van de kernen, bedrijventerrein De Bulk, Vakantiepark Herperduin, Circuit Nieuw Zevenbergen en windpark Elzenburg – De Geer (zie figuur 1.1 en 1.2). Het plangebied wordt in het westen, noorden en oosten begrensd door de Maas (tevens provinciegrens). Aan de “overzijde” liggen de Gelderse gemeenten Maasdriel, West Maas en Waal, Druten, Wijchen en Heumen. Aan de zuidzijde grenst het plangebied aan de gemeenten ’s-Hertogenbosch, Bernheze, Landerd en Grave. Een deel van de zuidgrens wordt gevormd door de A50/A59. Oss kent een groot oppervlak buitengebied, dat voor een groot deel agrarisch gebruikt is. Oss kent ca. 3226 veehouderijen, met een relatief groot aandeel varkens- en pluimveehouderijen en melkveehouderijen. Naast veehouderijen ligt ook een aantal andere agrarische bedrijven en niet-agrarische bedrijven in het plangebied. Naast de agrarische functie is recreatie een belangrijke functie in het buitengebied, met name langs de Maas aan de noordzijde en in de bosgebieden aan de zuidzijde. Landschappelijk kent Oss een indeling in vijf gebieden ieder met een eigen karakteristiek en gebruik.

Van noord naar zuid worden onderscheiden: x Uiterwaarden: voornamelijk water, natuur en recreatie; x Oeverwal: bewoning in kernen, gemengd gebruik: agrarisch, recreatief, overig; x Komgebied: grootschalig agrarisch; x Dekzandrand: de stad Oss, bewoning in kernen, gemengd gebruik: agrarisch, recreatief, overig; x Dekzandrug: voornamelijk bos, natuur en recreatie. In het buitengebied is geen Natura 2000-gebied gelegen, dichtstbijzijnde Natura 2000-gebied is de Nederrijn ten noorden van het plangebied. In het plangebied zijn diverse NNB-gebieden: met name de uiterwaarden langs de Maas en de bosgebieden in het zuiden. Daarnaast zijn ecologische verbindingszones aangeduid, waarvan de oostwest-lopende Hertogswetering de meest prominente is. In het plangebied zijn diverse waterlopen (waaronder KRW-waterlichamen) gelegen alsmede twee drinkwaterwingebieden en enkele gebieden reservering waterberging.

6

In de Notitie reikwijdte en detailniveau (NRD) werd nog gesproken over 400 agrarische bedrijven. Ten behoeve van dit MER is een actueel overzicht van veehouderijen gemaakt: dat zijn er ca 323.

Blad 80

Bestemmingsplan Buitengebied Oss - 2019 plan-MER projectnummer 0409304.00 9 juli 2018 Gemeente Oss

3.3

Autonome ontwikkelingen In en rond het plangebied kunnen autonome ontwikkelingen spelen, ontwikkelingen die ook zonder het bestemmingsplan effect kunnen hebben op het plangebied. Voor het plan-MER is het van belang om na te gaan of de ontwikkelingen zoals voorgesteld in het bestemmingsplan: x Belemmerd worden door autonome ontwikkelingen; x Belemmeringen kunnen vormen voor autonome ontwikkelingen; x Tot cumulatie van effecten met autonome ontwikkelingen kunnen leiden. Autonome ontwikkelingen zijn te onderscheiden in: x Trendmatige- en/of beleidsmatige ontwikkelingen: bijvoorbeeld ontwikkelingen in de landbouw, groei/krimp bevolking; x Zeker toekomstige ontwikkelingen: concrete ruimtelijke ontwikkelingen zoals vastgelegd in (vastgestelde) ruimtelijke besluiten; x (Nog) Onzekere toekomstige ontwikkelingen: ontwikkelingen zoals voorzien/voorgesteld in beleidsstudies, structuurvisies e.d., maar die nog geen status hebben, nog niet zijn vastgesteld en daarmee nog niet concreet zijn. In het plan-MER kan/hoeft alleen rekening gehouden worden met zekere toekomstige ontwikkelingen, niet met (nog) onzekere toekomstige ontwikkelingen of algemene trendmatige en/of beleidsmatige ontwikkelingen. De concrete autonome ontwikkelingen zijn (figuur 3.1): • Uitbreiding van glastuinbouwbedrijf Bieskamp 4 te Herpen van 2,5 ha naar 3 ha.

Hiervoor loopt een separate planologische procedure; • De ontwikkeling van een windmolenpark op en ten noorden van bedrijventerrein Elzenburg-De Geer. Hiervoor is een MER opgesteld en wordt een separate planologische procedure doorlopen; • Daarnaast is beleid in ontwikkeling voor duurzame energiebronnen als windmolens en zonneparken. Dit kan leiden tot aparte bestemmingsplanprocedures in het plangebied; • Meanderende Maas: Waterveiligheidsproject (dijkversterking, rivierverruiming en andere gebiedsontwikkeling van natuur, recreatie, cultuurhistorie en economie). Hiervoor wordt een aparte MER opgesteld. Autonoom vinden ontwikkelingen plaats in de landbouwsector. Deels het gevolg van al ingezette trends, deels het gevolg van voorgenomen rijks- en provinciaal beleid. De tendens en verwachting is dat het aantal veehouderijen in het buitengebied zal afnemen en dat de blijvende bedrijven groeien (schaalvergroting). Met deze trendmatige ontwikkeling kan in dit MER geen rekening worden gehouden: het MER beschouwt, conform wet- en regelgeving en jurisprudentie, de maximale planologische ontwikkelingsmogelijkheden die het bestemmingsplan biedt. Met eventuele stoppende bedrijven kan m.e.r.-technisch pas rekening gehouden worden als deze daadwerkelijk gestopt zijn, de vergunningen zijn/worden ingetrokken en het bouwvlak een andere bestemming krijgt in het bestemmingsplan.

Blad 81

Bestemmingsplan Buitengebied Oss - 2019 plan-MER projectnummer 0409304.00 9 juli 2018 Gemeente Oss

Meanderende Maas

Windpark ElzenburgDe Geer

Glastuinbouwbedrijf Bieskamp 4 Herpen

Figuur 3.1: Autonome ontwikkelingen in en rond plangebied Bestemmingsplan Buitengebied Oss – 2019 (bron ondergrond: Structuurvisie Buitengebied Oss – 2015)

3.4

Landschap, cultuurhistorie en archeologie Landschappelijke ontwikkeling, geologie en geomorfologie Ontstaansgeschiedenis De verschijningsvorm van het huidige landschap is het resultaat van ingrepen van de mens in de geologische / geomorfologische uitgangssituatie. Het landschap is in de loop der tijd meerdere malen aangepast aan de veranderende behoeften van de maatschappij. Ook in de toekomst zullen natuurontwikkeling, de aanleg van recreatieve voorzieningen en veranderingen in de agrarische bedrijfsvoering transformaties van het landschap teweeg brengen. Landschappelijk gezien bestaat de gemeente uit twee delen: het noorden bestaat uit het laaggelegen, natte rivierenlandschap van de Maas. Het zuidelijke deel bestaat uit het hooggelegen, droge dekzandlandschap. Verdergaande differentiatie binnen deze twee deelgebieden heeft geleid tot een gevarieerd landschap met vijf landschapstypen. De vijf landschapstypen zijn in eerste instantie geologisch ontstaan en vervolgens verder vormgegeven door de mens. Figuur 3.2 geeft de geomorfologie van het plangebied weer.

Blad 82

Bestemmingsplan Buitengebied Oss - 2019 plan-MER projectnummer 0409304.00 9 juli 2018 Gemeente Oss

Figuur 3.2 Geomorfologie van het plangebied

Dekzandlandschap De oorsprong van het Osse landschap ligt in de geologische tijdperken Pleistoceen en Holoceen. In de voorlaatste ijstijd in het Pleistoceen (het Saalien) schoven grote gletsjers landijs vanuit het noorden gedeeltelijk over Nederland, tot aan de stuwwallen bij Nijmegen. De oorspronkelijke noordwaartse loop van de Oermaas werd geblokkeerd en de rivier zocht zich vlechtend een weg naar het westen. Tijdens de laatste ijstijd werd zand door de wind over grote delen van NoordBrabant verspreid. De uitgestrekte zandvlakte die hiermee ontstond wordt het oude dekzand genoemd. Dit dekzand komt aan de zuidzijde van de gemeente aan de oppervlakte. Dit hoger gelegen droge gedeelte van de gemeente is in twee landschapstypen te onderscheiden: dekzandrug en dekzandrand. Dit betreffen respectievelijk de hoge gedeelten en de overgang van het dekzand naar het rivierenlandschap. De bodem bestaat hier uit zand en de geomorfologische kaart (figuur 3.9) maakt hier onderscheid tussen de ‘dekzandrug’ (3K14) en de zogenaamde ‘terrasvlakte’ (2M18).Het dekzandgebied bestaat uit zandgronden, al dan niet met kalk, en al dan niet met een kleidek (op de overgang). In het noordelijke gedeelte van de gemeente Oss ligt het Pleistocene dekzand veel lager. Hier heeft de Maas in de loop der eeuwen diverse afzettingen over het zand aangebracht.

In het Holocene tijdperk matigde het klimaat zich en werd ook de rivier de Maas rustiger en een breeduit meanderende regenwaterrivier. De rivier bleef in deze tijd zijn loop in westelijke richting behouden. Rivierenlandschap In het Holoceen, de huidige warmere en nattere periode na de ijstijden, heeft vegetatie het zand vastgelegd en is het dekzandlandschap doorsneden door beken De Maas heeft als grootschalig landschappelijk element aanzienlijke invloed op het landschap: het bepaalt de ordening en de structuur en draagt in belangrijke mate bij aan het ruimtelijk beeld van het gebied. Kenmerkend is de zonering van de verschillende landschapstypen parallel aan de

Blad 83

Bestemmingsplan Buitengebied Oss - 2019 plan-MER projectnummer 0409304.00 9 juli 2018 Gemeente Oss

rivier. Van noord naar zuid: de rivier met uiterwaarden, de oeverwal en de komgronden. De hoge delen van het rivierengebied (de oeverwallen) en het overgangsgebied van zand naar klei waren van oudsher populaire vestigingsplaatsen. In het rivierengebied zette de zich regelmatig verplaatsende de rivier Maas tijdens overstromingen zand en klei af. De grote zwaardere zand- (en klei) deeltjes werden dicht bij de oever afgezet. De kleine lichte kleideeltjes werden tijdens de overstroming op grotere afstand van de rivierbedding gedeponeerd. Zo ontstonden de oeverwallen en de komgronden. De uiterwaarden bestaan grotendeels uit ‘meanderruggen en geulen in uiterwaard’ (3L15) en ‘geulen van meanderend afwateringsstelsel’ (2R11). Binnendijks liggen achtereenvolgens rivieroeverwal (3K25), rivierkom- en oeverwalachtige vlakte (2M22) en rivierkomvlakte (1M23).

Landschappelijke structuur en landschapstypen De gemeente Oss kent een duidelijke ruimtelijke opbouw in verschillende landschappelijke eenheden. In het plangebied worden vijf hoofdgebieden onderscheiden, die grofweg van noord naar zuid elkaar opvolgen (figuur 3.3): x uiterwaarden; x oeverwal; x komgebied; x dekzandrand; x dekzandrug. Uiterwaard

Oeverwal

Kom

Dekzandrand

Dekzandrug

Figuur 3.3 Landschapstypen gemeente Oss.

De karakteristieken van de vijf gebieden zijn onderstaand opgesomd. Een meer uitgebreide beschrijving van de karakteristieken is opgenomen in het bestemmingsplan.

Blad 84

Bestemmingsplan Buitengebied Oss - 2019 plan-MER projectnummer 0409304.00 9 juli 2018 Gemeente Oss

Uiterwaarden x Reliëfrijk (microreliëf) en overwegend open; x Afwisseling van landbouw en grootschalige natte natuurgebieden; x Weinig tot geen bebouwing; x Restgeulen, al dan niet watervoerend; x Resten van geulen en rillen van kronkelwaarden. Oeverwal x Oeverwal als hoger gelegen rug in het landschap; x Kleinschalig en halfopen landschap ; x Oude verkaveling nog herkenbaar, blokvormig; x Afwisseling van grasland, bouwland, boomgaarden, lintbebouwing en kleine kernen; x Dijk als continu element, soms voorzien van beplanting met wielen en dijkhuizen; x Kernen liggen als kralen aan het snoer van de dijk op de oeverwal. Komgebied x Laaggelegen, kleiige gebieden tussen oeverwal en dekzandrand in; x Grootschalig open tot zeer open landschap; x Rationeel (regelmatig en rechtlijnig) verkavelingspatroon, m.n. noord-zuid gericht; x Eendenkooien; x Resten van het systeem van de Beerse Overlaat met (dwars)dijken en kades; x Hertogswetering; x Donken (of rivierduinen), waarop kernen ontstaan zijn (grotendeels buiten het plangebied).

Dekzandrand x Overgangszone van het lagergelegen kleigebied naar de hogergelegen dekzandrug; x Hoge verstedelijkingsdruk, grote delen worden ingenomen door de kernen; x Oude (onregelmatige) verkavelingspatronen, kleinschalig landschap direct rond de kernen; x Half open, half besloten landschap met houtwalstructuren en oude boerderijen; x Agrarische zone verder van de kernen: grootschalige land- en tuinbouwpercelen; x Grote mate van kwel met bijbehorende structuur van lange, smalle percelen. Dekzandrug x Voedselarme zandgronden uiteenlopend van vochtig tot droog; x Voormalige woeste grond; x Boscomplex en stuifduinen (Herperduin en Geffense Bosjes); x Agrarisch gebruik in kamp- en heideontginningen (kleinschalige ontginningen in het bos); x Vennen waar een ondoordringbare laag in de ondergrond aanwezig is (bijv. Groot Ganzenven en Rijsvennen).

Blad 85

Bestemmingsplan Buitengebied Oss - 2019 plan-MER projectnummer 0409304.00 9 juli 2018 Gemeente Oss

Landschapstypen versterken De bestaande landschappen zijn het uitgangspunt. De vijf landschapstypen in de gemeente Oss (uiterwaard, oeverwal, komgebied, dekzandrand en dekzandrug) worden versterkt. Dit betekent dat ingezet wordt ingezet op versterking van de identiteit van de landschapstypen en het contrast tussen de landschappen. Het is belangrijk dat elk landschapstype zijn eigen identiteit behoudt. Ontwikkelingen moeten in het landschap passen. Belangrijke landschappelijke waarden worden daarbij benut als inspiratiebron voor nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. Met deze visie wordt voor de verschillende landschapstypen gestreefd naar het volgende: x De uiterwaard bezit belangrijke natuur- en landschappelijke waarden. De oude Maasarmen kunnen hier teruggebracht worden. x De oeverwal heeft hoge landschappelijke en cultuurhistorische waarden. De open groene ruimte tussen de kernen moet bewaard blijven. In dit kleinschalige gebied wordt ruimte geboden aan ontwikkeling van natuur en landschap. Landschapselementen als houtwallen en –singels kunnen worden toegevoegd. x Het komgebied vormt een sterk ontwikkeld landbouwgebied met een grote landschappelijke openheid en een bijzondere functie voor weidevogels. De openheid wordt versterkt en, waar nodig, hersteld. De Beerse Overlaet wordt zichtbaarder gemaakt door de randen te accentueren.

De weteringen vormen belangrijke dragers in het gebied. De cultuurhistorisch waardevolle dwarsdijken en kades worden waar mogelijk hersteld en kunnen recreatieve routes vormen x De smalle slagenverkaveling van de dekzandrand wordt waar mogelijk hersteld. Op de kavelgrenzen worden hakhoutsingels aangeplant. Zo krijgt het gebied haar kleinschaligheid terug. x De hoge ligging van de dekzandrug wordt geaccentueerd met beplanting. Het kampenlandschap wordt waar mogelijk met kleine bosjes verdicht, terwijl in de beslotenheid van de bossen open plekken worden gecreëerd.

Figuur 3.4 Hoogtekaart gemeente Oss.

Blad 86

Bestemmingsplan Buitengebied Oss - 2019 plan-MER projectnummer 0409304.00 9 juli 2018 Gemeente Oss

Drie ruimtelijke dragers Het Osse landschap is sterk oost-west georiënteerd: alle belangrijke dragers in het buitengebied lopen in oost-west richting. De noord-zuid georiënteerde structuur is hieraan ondergeschikt. In het gebied komen drie ruimtelijke dragers voor: de Maas, de Hertogswetering en de dekzandrug. Hieronder worden deze uitgewerkt. 1. Drager de Maas De Maas is de belangrijkste drager van het rivierengebied. De uiterwaarden met zijn oude rivierarmen horen bij de Maas, evenals de oeverwal en het komgebied. De rivier zelf heeft een grote aantrekkingskracht. Het zicht op en vanaf de Maas is waardevol. 2. Drager de Hertogswetering In het laagste deel van het open komgebied loopt de Hertogswetering. Deze oost-west lijn is belangrijk voor de afwatering van het gebied. Ook is het een belangrijke ecologische verbindingszone (in ontwikkeling). Het aantal natuurelementen dat gekoppeld is aan de Hertogswetering wordt uitgebreid. Hierdoor vindt verdere natuurontwikkeling plaats. Langs de Hertogswetering kan gewandeld worden. Daar waar recreatieve (fiets)routes de Hertogswetering kruisen, kunnen op kleine schaal knooppunten ontstaan. 3. Drager de dekzandrug De hoger gelegen dekzandrug, met hoogteverschillen en waardevolle natuurgebieden, is een belangrijke drager van het gebied. In het verleden lagen er uitgestrekte heidevelden.

Op veel plaatsen is bos in de plaats gekomen van deze heidevelden. In de bossen kunnen deze heidevelden worden teruggebracht. Dit kan ook met de zandverstuivingen en kleine weilandjes. Hierdoor ontstaat een gevarieerd landschap. Het is wenselijk om op het overige deel van de dekzandrug de oorspronkelijke beslotenheid terug te brengen. Door de aanleg van bosjes en houtwallen kan hier het kleinschalige mozaïeklandschap worden hersteld. De hoge ligging van de dekzandrug wordt hierdoor geaccentueerd.

Aardkundige waarden Aardkundige waarden zijn gewaardeerde structuren in de bodem (geomorfologie en geologie) die belangrijke informatie bevatten over de opbouw van de bodem en het landschap. Aardkundig waardevolle gebieden worden door de provincie aangewezen. Bescherming van de waarden vindt in Noord-Brabant plaats via de Verordening ruimte. In het oostelijk deel van het plangebied heeft de provincie Noord-Brabant drie aardkundig waardevolle gebieden aangewezen (zie figuur 3.5): x Diedensche Uiterdijk x Keentsche Uiterwaard x Grote Koolwijk. In het westelijk deel van het plangebied liggen geen aardkundig waardevolle gebieden.

Blad 87

Bestemmingsplan Buitengebied Oss - 2019 plan-MER projectnummer 0409304.00 9 juli 2018 Gemeente Oss

Figuur 3.5 Aardkundig waardevolle gebieden (Provincie Noord-Brabant, kaartbank.brabant.nl, 2018)

Diedensche Uiterdijk en Keentsche Uiterwaard De Diedensche Uiterdijk en de Keentsche Uiterwaard betreffen beide een Maasmeander die kunstmatig van de huidige Maas werd afgesneden: de Diedensche Uiterlijk in de 19de eeuw en de Keentsche Uiterwaard in de periode 1930-1940. Beide gebieden liggen in de huidige uiterwaarden van de Maas en worden nog overstroomd bij extreme hoogwaterstanden. Op de kronkelwaard, binnen de oude meanderbocht, is zeer herkenbaar een stelsel van kronkelwaardruggen en tussenliggende laagten te zien. Het betreft een voorbeeld van een recente grote Maasmeander met duidelijk ontwikkelde typische fluviatiele landvormen 7 (vnl. kronkelwaardruggen en restgeulen). Voor de Diedensche Uiterdijk zou verdere ontwikkeling erop gericht moeten zijn het kwetsbare microreliëf in het gebied (beter) te beschermen. Overigens staat dit op gespannen voet met de noodzaak tot afgraving in het kader van Ruimte voor de Rivieren de Keentsche Uiterwaard vindt natuurontwikkeling en rivierverruiming plaats, waarbij een deel van de opgevulde Maasmeander is uitgegraven. Grote Koolwijk (Herperduin) Grote Koolwijk betreft een relatief klein bos- en heidegebied, bestaande uit landduinen en markante stuifzandwallen met enkele vennen in de laagste delen. Dit gebied bevindt zich in het dekzandlandschap aan de zuidzijde van de gemeente en maakt deel uit van natuurgebied Herperduin.

Het gebied bestaat bijna uitsluitend uit landduinen met bijhorende vlakten en laagten. Het gebied vormt een zeer mooi en gaaf voorbeeld van de effecten en landvormen, veroorzaakt door de postmiddeleeuwse zandverstuivingen. Belangrijke te behouden waarden zijn de stuifzandwal van Herperduin en het Groot Ganzenven.

7

Dit zijn vormen in het landschap die zijn ontstaan door afzetting en erosie van de rivier (fluviatiel).

Blad 88

Bestemmingsplan Buitengebied Oss - 2019 plan-MER projectnummer 0409304.00 9 juli 2018 Gemeente Oss

Binnen het aardkundig waardevol gebied mogen reliëfverschillen samenhangend met de benoemde verschijningvormen niet worden ver- of afgegraven of anderzijds aangetast worden. Met name het natuurlijk reliëf op de overgangen tussen genoemde aardkundige elementen is waardevol en mag niet aangetast worden. Ook restgeulen mogen niet verwijderd worden of plaatselijk afgegraven in het kader van natuurontwikkeling. Tot slot mogen nieuwe bebouwing of infrastructuur de zichtbaarheid van aardkundige verschijnselen niet verstoren.

Cultuurhistorie Transformatie van het landschap door de mens De eerste bewoning van het landschap vond reeds plaats in de tijd dat geologische processen het landschap nog voor een groot deel bepaalden. De omgeving van Oss heeft al millennia lang een grote aantrekkingskracht op de mens. Vanaf in ieder geval de vroege steentijd (5300 v. Chr., neolithicum) zijn veel restanten van bewoning te vinden in Oss. De veranderingen in het landschap die tot in de huidige tijd doorwerken in het gebied stammen met name vanaf de Middeleeuwen. In die tijd ontstonden kernen op de hogere delen: op de rand van het dekzand en de oeverwal langs de Maas. Op deze randen vond ook de intensievere landbouw in de vorm van akkers in die tijd plaats. Op de lage en hoge delen (komgebieden en dekzandrug) vond extensief gebruik van de gronden plaats. Dit werden de zogenaamde ‘woeste gronden’. Hier werd het vee geweid in de weiden (komgebieden) en op de heide (dekzandrug). De rivier had een oeverwal gevormd en rivierduinen. Op deze hoger gelegen delen van het landschap werd gewoond, net als op de dekzandrug. Later werden deze delen beschermd tegen overstromingen door dijken. Op de dekzandrug kwamen kamp- en heideontginningen voor. Deze kleinere ontginningen in het bosgebied zijn nog altijd zichtbaar in het gebied rond Geffen en ten zuiden van Oss en Herpen.

Deze kampontginningen (kleine ontginningen van een akker bij een enkele boerderij) werden op de meest vruchtbare delen van de dekzandrug ontgonnen en werden omgeven door houtsingels en -wallen. De overige delen bleven een veel langere tijd als bos bestaan. In de eerste helft van de 14e eeuw werd de Hertogswetering gegraven om het komgebied aan de linkerzijde van de Maas te draineren. De Hertogswetering ligt in het laagste gedeelte van het komgebied op de rand naar de dekzandrand. Toen in de late Middeleeuwen de wateroverlast door het hoge water op de Maas een steeds groter probleem werd, werden er stroomafwaarts steeds meer dijken aangelegd. Ieder dorpsgebied kreeg een eigen dijk en polder om zich te beschermen tegen het hoge water. Maar de aanleg van de dijk was geen definitieve oplossing. De grilligheid van de Maas bleef voor problemen zorgen. Om deze reden werd het systeem van de Beerse Maas (ook wel voormalige Maastraverse of Beerse Overlaet genoemd) ingesteld. Bij topafvoer van de Maas kon een deel van het water in de buurt van Cuijk het binnendijkse gebied instromen. De Beerse Maas stroomde in het komgebied tussen Ravenstein en Herpen, ten noorden van Oss en Geffen, en in het westen verder ten zuiden van de bedijkte Hertogswetering richting Empel. De dorpen die in het stroomgebied van de Beerse Maas lagen kregen een eigen dijk.

Zo beschermde bijvoorbeeld de Erfdijk het dorpsgebied van Herpen. Rondom de polder van Haren lag een kade. Her dorp Oijen werd beschermd door de Oijensche Zeedijk. Op verschillende plaatsen lagen in de traverse van de Beerse Maas dwarsdijken die ervoor zorgden dat het stroomgebied gecompartimenteerd werd. Al deze kades en dijken zijn cultuurhistorische zeer waardevol.

Blad 89

Bestemmingsplan Buitengebied Oss - 2019 plan-MER projectnummer 0409304.00 9 juli 2018 Gemeente Oss

De Beerse Overlaet heeft tot 1942 gefunctioneerd. Na de afsluiting van de Beerse Overlaet werd het gebied intensiever in gebruik genomen door de landbouw. Diverse ruilverkavelingen veranderden de kavel- en afwateringsstructuur van het buitengebied ingrijpend. Zo werd in de jaren ‘50 Het Hoog Heemaal en het Laag Heemaal door een ruilverkaveling flink veranderd. In de jaren ‘60 kwam het Land van Megen aan de beurt. In de jaren ‘70/’80 ten slotte MiddenMaasland. De ruilverkavelingen hebben geleid tot grotere en meer regelmatige kavels. Cultuurhistorische waarden Het buitengebied van Oss kent diverse cultuurhistorische waarden: Historisch stedenbouwkundige waarden x Rijksmonumenten (beschermd in rijksbeleid); x Gemeentelijke monumenten (beschermd in gemeentelijk beleid); x Beschermde Stads- en dorpsgezichten (beschermd in rijksbeleid); x Provinciaal complexen van cultuurhistorisch belang (beschermd in provinciaal beleid). Historisch geografische waarden x Provinciale cultuurhistorische waardevolle vlakken (beschermd in provinciaal beleid); x Verkavelingsstructuren, (zand)wegen, waterlopen, e.d. (deels beschermd in gemeentelijk beleid); x Historisch groen, heggen monumentale bomen (deels beschermd in gemeentelijk beleid). Rijks- en gemeentelijke monumenten De gemeente Oss kent diverse Rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten (figuur 3.6) en tabel 3.1..

In totaal bevinden zich 81 monumenten in het buitengebied van de gemeente Oss. Zeventien hiervan zijn rijksmonument, de overige 64 monumenten betreffen gemeentelijke monumenten. De monumenten zijn middels de Erfgoedwet of de monumentenverordening beschermd. Het betreft met name monumentale boerderijen Tabel 3.1 Rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten buitengebied Oss Rijksmonumenten Gemeentemonumenten Dorpenweg 21 Deursen-Dennenburg Dorpenweg 25 Deursen-Dennenburg Elleboogstraat 1 Deursen-Dennenburg Groenstraat 20 Geffen Kraaijeven Geffen (begraafplaatsensemble) Daalderstraatje 2 Huisseling Koolwijksestraat 5 Koolwijk Koolwijksestraat 10 Koolwijk Koolwijksestraat 10a Koolwijk Sluismeester 1 Lith (stuw/sluiscomplex) Weisestraat 1 Lithoijen Kerkpad 3 Maren-Kessel Kesselse Dijk 11 Maren-Kessel Kapelstraat 51 Megen Rulstraat Megen (gedenkteken) St. Jansstraat 2 Neerlangel Hamstrastraat 3 Oijen Oijense Bovendijk 34 Oijen Oijense Bovendijk 39 Oijen Nieuwe Hescheweg 279 Oss Maasdijk Ravenstein (spoorwegbrug)

Broekstraat Berghem (schutskooi) Burgemeester van Erpstraat 68 Berghem Burgemeester van Erpstraat 70 Berghem Deursenseweg Berghem (schutskooi) St. Wilbertstraat 3 Demen De Rijt 2 Deursen-Dennenburg Elleboogstraat 3 Deursen-Dennenburg Galgenstraat Deursen-Dennenburg (grenspaal) Langestraat 10 Dieden Maasdijk (bij) 81 Dieden Bergstraat 1 Geffen Bergstraat 7 Geffen Bergstraat 32 Geffen Elst 4 Geffen Elst 10 Geffen Ravensteinsedijk 4 Haren Erfdijk 6 Herpen Koolwijksestraat 17 Herpen Oude Schaijkseweg 18 Herpen Wooijstraat 1 Herpen Daalderstraatje 2 Huisseling

Blad 90