Bijlage_2_Erfgoedvisie_(met_concept_uitvoeringsprogramma)(1).pdf
Tekst van het document
Daarom pakken we het collectiebeheer intern op vanuit erfgoed en cultuur. We bespreken dit met Museum Jan Cunen en het Stadsarchief Oss (en De bibliotheek). De afspraken rondom het beheer van onze gemeentelijke collecties uit 2016 willen we herijken. Er komt daarvoor, los van deze visie, een apart voorstel.
25
4. Archeologie Evenals monumentenzorg valt ook archeologie onder de rechtmatige taken die we als gemeente moeten uitvoeren. Het is een aandachtspunt, omdat er de komende jaren veel zal worden gebouwd. Alle nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen moeten getoetst worden op archeologie. Dit is een rechtmatige taak die valt onder de basis op orde, maar te veel werk voor de huidige erfgoedformatie (archeoloog). Daarom wordt extra ondersteuning gevraagd (zie uitvoeringsprogramma).
Initiatieven uit het erfgoedveld We ontvangen wekelijks veel voorstellen en initiatieven uit het erfgoedveld. Vaak wordt gevraagd om extra ondersteuning; financieel, via ons netwerk of door vergunningverlening. Hier geven we veel invulling aan. Wel moeten we constateren dat we met de huidige mensen en middelen niet (direct) overal aan mee kunnen werken en initiatieven soms langer blijven liggen wat nadelige gevolgen kan hebben voor de uitvoering. Wederom: het draagvlak is er, maar de draagkracht niet altijd.
Religieus erfgoed Oss is zeer rijk aan religieus erfgoed. Getalsmatig, met 140 religieuze objecten waarvan 71 rijksmonument en 41 gemeentelijk monument. Maar nog meer dat dit erfgoed onderdeel is van het verhaal van Oss en dat de betrokkenheid van inwoners bij het behoud veel breder leeft dan bij alleen de kerkgangers. Oss is door het Rijk aangewezen als pilotgemeente om te komen tot een kerkenvisie, die ingaat op behoud en aanpak van ons kerkelijk religieuze erfgoed. De gemeenteraad heeft vervolgens, in oktober 2018, een motie aangenomen waarin het College van B&W wordt opgedragen deze pilot te vertalen naar een Osse visie religieus erfgoed met een plan van aanpak. We hebben een externe stuurgroep gevraagd deze visie voor ons op te stellen. Hun visie is in april 2020 aangeboden aan het College.5 Als vervolg hebben we de stuurgroep ook gevraagd een analyse te maken van de kloosters en voormalige kloosters in Oss. Zodat we samen met de kerkenvisie over een totaaloverzicht beschikken. De kerkenvisie is toegevoegd als bijlage 4 aan de oplegger van de opinienota, de analyse van de kloosters als bijlage 5. De Stuurgroep beschrijft in haar rapport de actuele situatie in de verschillende Osse gemeenschappen en doet aanbevelingen aan de betrokken partijen voor de aanpak. De Stuurgroep heeft daarvoor met veel partijen gesproken.
Verwacht wordt dat er steeds meer kerkgebouwen aan de eredienst zullen worden onttrokken. Herbestemming is nodig om leegstand te voorkomen. Hoewel primair de eigenaar aan de lat staat, acht de Stuurgroep het (vroeg)tijdig aangaan van de dialoog met de verschillende betrokken partijen, waaronder de gemeente en de plaatselijke gemeenschap essentieel voor een toekomstbestendige uitkomst. 5 In de Kerkenvisie staat vermeld dat de St. Jan de Doperkerk in Neerlangel leegstaat, er al enige tijd geen misvieringen meer plaatsvinden, de kerk nog niet aan de eredienst is onttrokken en de onderhoudskosten voor de rekening van het parochiebestuur zijn. Stichting Neerlangel Historie en Toekomst heeft ons laten weten dat dit niet correct is. De kerk is nog in gebruik (staat niet leeg), blijft behouden voor de eredienst en andere liturgische vieringen en alle onderhoudskosten zijn voor rekening van de stichting.
26
De aanbevelingen richten zich op de eigenaren, waaronder met name de kerkbesturen en het bisdom, op de gemeenschap en op de gemeente. Richting de kerkbesturen wordt aangedrongen om een gebouwenplan op te stellen en hierover vroegtijdig en zorgvuldig in gesprek te gaan met het bisdom, de gemeente en met de lokale gemeenschap. De Stuurgroep constateert dat de kerkbesturen behoefte hebben aan ondersteuning en roept daarom het bisdom op de parochies actief te ondersteunen. Het rapport gaat nadrukkelijk in op de betrokkenheid van de lokale gemeenschap in de dialoog. De Stuurgroep doet voor de gemeente de volgende aanbevelingen (zie hoofdstuk 12 van de kerkenvisie). Wij geven per aanbeveling aan hoe we daarmee om willen gaan: • Faciliteer initiatieven die gericht zijn op het bevorderen van de dialoog en de ideeënontwikkeling rond de instandhouding van kerkgebouwen: dit past goed bij onze rol die we primair bij actielijn behoud willen pakken: de netwerkende overheid. Niet als initiatiefnemer maar wel om initiatieven te ondersteunen. We vinden het ook een juiste rol bij de problematiek van vrijkomende kerkgebouwen. Een voorbeeld is de Learning Community Toekomst voor Kerkgebouwen, die genoemd is in de kerkenvisie. Een mooie samenwerking tussen Osse parochies, de Talentencampus en de TUE. Zij hebben gevraagd ons te ondersteunen om de community meer structureel te kunnen maken.
We hebben dit in het uitvoeringsprogramma opgenomen bij scenario 2. • Verken in wijken en dorpen waar er behoefte is aan een gemeenschapshuis de mogelijkheid of een vrijkomend kerkgebouw hiervoor geschikt is: bij de verkenning van zo’n vraag gaan we als gemeente altijd breed te werk. Zowel bijvoorbeeld in Ravenstein als Overlangel zijn deze opties meegenomen en meegewogen. • Betrek religieus erfgoed zoveel mogelijk bij ruimtelijke ontwikkelingsplannen: uiteraard nemen we kerkgebouwen mee als we bezig zijn met een plan voor een gebied waarin die kerk staat. Dat geldt overigens ook als we bestemmingsplannen maken. Een voorbeeld daarvan is dat de gewenste herontwikkeling van de Luciakerk in Ravenstein vrijwel geheel past in het al bestaande bestemmingsplan voor Ravenstein. • Ontwikkel een gemeentelijke herbestemmingsagenda: we ondersteunen de stuurgroep hier waar ze zeggen dat herbestemming en hergebruik van monumentale invulling geeft aan behoud door ontwikkeling. We faciliteren op een actieve manier. Het is iets anders om een gemeentelijke herbestemmingsagenda op te stellen. We werken daarin meer generiek: vanuit de omgevingswet stellen we gebiedsvisies, een omgevingsvisie en uiteindelijk een omgevingsplan op. In die plannen geven we aan wat de mogelijkheden zijn. We stellen geen aparte agenda op voor onze kerkgebouwen.
Dat heeft immers het risico in zich dat je mogelijke herbestemmingen gaat uitsluiten die later toch wenselijk kunnen blijken te zijn. Het komt dus telkens aan op ruimte bieden en flexibel faciliteren. • Pak de regierol in situaties waar een impasse ontstaat in het herbestemmingstraject: wij vinden het telkens belangrijk goed in verbinding te staan met de initiatiefnemer en te beoordelen wat wanneer nodig is. Dan kan het zijn dat we een regierol pakken als dat echt nodig is. Voor ons is dat niet per definitie meteen als er een impasse ontstaat. We willen dan eerst bekijken en bespreken wat er nodig is voordat we overwegen de regierol te pakken. Overigens geeft de stuurgroep in haar voorbeeld van de Luciakerk te Ravenstein terecht aan
27
•
•
•
•
•
dat een regierol ook een rol achter de schermen kan zijn waarbij we andere partijen ondersteunen om de regie te voeren. Stel een voucherregeling op om het mogelijk te maken dat knelpunten worden opgelost: het provinciale ErfgoedLab had tot voor kort een voucherregeling waar eigenaren van monumenten gebruik van konden maken bij hun verkenning tot eventuele herbestemming. Het ErfgoedLab is echter opgeheven door de provincie. De subsidieregeling wordt door de provincie geherprioriteerd. De Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed heeft een lopende subsidieregeling voor herbestemming voor monumenteigenaars. Wij gaan mede daarom als gemeente geen extra voucherregeling opzetten. In situaties waar ons om financiële ondersteuning wordt gevraagd willen we, als het ons past, acteren als cofinancier, dus om andere financiering mogelijk te maken. Geef de Garnizoenskerk een toekomstbestendige functie: deze kerk is gemeentelijk eigendom en wordt nu verhuurd aan de protestante gemeenschap van Ravenstein en omstreken. Die hebben in vervolg op de herbestemming van de Luciakerk met de katholieke gemeenschap afgesproken dat ook die in de Garnizoenskerk welkom zijn. Wij ondersteunen dit initiatief. Ontwikkel een aansprekend gemeentelijk toeristisch beleid waarbinnen religieus erfgoed een van de themalijnen is: dat hebben we gedaan met onze visie ‘Verbinden & vertellen’.
Verhaallijnen, waaronder die van het religieuze erfgoed, staan daarin centraal om voorzieningen en aantrekkelijkheid op te bouwen. Zo ook de door de stuurgroep aangegeven verhaallijn van de Zuiderwaterlinie. Bed de gemeentelijke kerkenvisie in in de gemeentelijke omgevingsvisie: de omgevingsvisie is juist bedoeld als de integrale visie op de fysieke leefomgeving. De kerkenvisie is via deze paragraaf allereerst onderdeel geworden van de erfgoedvisie en zal via die lijn ook zijn doorwerking krijgen naar de gebiedsvisies en de omgevingsvisie. Daarnaast benoemt de stuurgroep de rechtmatige rol van de gemeente bij monumenten in de vorm van vergunningverlening en toezicht houden. Zij bevelen aan die rol stevig te pakken. Zie daarvoor de paragraaf de basis op orde. De stuurgroep maakt daarbij overigens de opmerking dat bij herbestemming de context van financiële haalbaarheid altijd een belangrijke rol speelt en de gemeente goed het evenwicht moet bewaken tussen haar toezichthoudende rol en de faciliterende rol.
Naast de kerkenvisie heeft de stuurgroep voor de gemeente ook een analyse gemaakt van de (voormalige) kloosters in Oss. Alle voormalige kloosters in Oss zijn herbestemd. Voor de kloosters in Haren en Berghem wordt door de eigenaar momenteel gewerkt aan een nieuwe bestemming. Ook daar past ons als gemeente een actieve, ruimte gevende, faciliterende rol. Vanwege de ouderdom en de omvang van de gebouwen is herbestemming veelal ook hier een ingewikkelde puzzel. Oss kent in Megen twee levende kloostergemeenschappen. De stuurgroep typeert dat als een unieke situatie, extra nog vanwege de ligging in het historische stadje Megen en de verbindingen daarmee; het ‘Assisi van het Noorden’. De Clarissen hebben een plan ontwikkeld om hun toekomst in Megen te verzekeren, onder andere door hun gebouwencomplex te verduurzamen en door extra functies mogelijk te maken om in hun levensonderhoud te voorzien. De Franciscanen werken al geruime tijd stap voor stap aan hun gebouwencomplex. Als gemeente faciliteren we deze ontwikkelingen samen met onder andere de provinciale Erfgoedfabriek en de Konferentie 28
Nederlandse Religieuzen; voor het plan van de Clarissen beoordelen we momenteel hun subsidieaanvraag.
Landschappelijk erfgoed Landschappelijk erfgoed is een belangrijk onderdeel binnen ons erfgoed, maar de acties in het uitvoeringsprogramma zijn beperkt. We hebben tot nu toe een aantal waarden ervan beschermd in bestemmingsplannen (vooral voor het buitengebied). De komende jaren willen we een beweging maken waarbij we op een meer actieve manier voor bescherming willen zorgen. Vooral door te kijken naar koppelkansen die in ons buitengebied spelen om zo het landschappelijk erfgoed beter zichtbaar te maken. Een integraal erfgoedplan (zie punt 1) daarbij van grote ondersteunende waarde zijn.
Publieksprojecten Veel publieksprojecten zijn in het uitvoeringsprogramma niet opgenomen als in het scenario ‘basis goed op orde’. Dat betekent niet dat we ze niet belangrijk vinden. Sterker nog, ze zijn ontzettend belangrijk voor het beleefbaar maken van erfgoed en het betrekken van inwoners en toeristen bij het erfgoed. We vinden het belangrijk om daar continuïteit in aan te brengen en zouden het daarom zeker willen bestempelen als belangrijke pijler.
Middelen Wat betreft middelen zoeken we intensiever naar externe bronnen waaronder subsidies. Vaak is cofinanciering de sleutel daarvoor. In de begroting zullen we daarvoor de middelen moeten opnemen. We zijn hiermee de goede weg ingeslagen. Maar als we aan onze ambitie willen vasthouden, zullen we vervolgstappen moeten zetten. Daarbij onderzoeken we ook of nieuwe vormen van verbinding met partners zoals het Stadsarchief of andere gemeenten ons kunnen helpen om onze erfgoed-inzet naar een hoger planniveau te tillen.
29
Bijlagen 1. De vijf verhaallijnen 1. Vondsten en vorsten Ver voor het begin van onze jaartelling woonden er al mensen in Oss. Streken zoals het Maasland, waar zand en klei elkaar raken, zijn al eeuwen aantrekkelijke plaatsen om te wonen. De Maas zorgde hier voor vruchtbare weidegronden, terwijl de hogere gebieden bos en beschutting boden. De bewoners begroeven hier ook hun doden in paalgraven. Een daarvan, het Vorstengraf, is met een doorsnede van maar liefst 53 meter de grootste grafheuvel van Nederland! Daarin werd in 1933 een uniek kromgebogen en met goud ingelegd zwaard gevonden. Dit prehistorische landschap ten zuiden van de stad Oss is gereconstrueerd en laat bezoekers nu weer ervaren hoe het er hier uitgezien moet hebben, duizenden jaren geleden. Sinds de vondst van het kromgebogen zwaard kent Oss een rijke opgravingsgeschiedenis. In een groot deel van Oss zijn sporen teruggevonden van bewoning uit de steen-, brons- en ijzertijd. De vondsten verschillen van vuurstenen werktuigen en aardewerk scherven tot plattegronden van hele boerderijen. Ook langs de Maas zijn sporen van oude bewoning teruggevonden. Uit de prehistorie en uit de Romeinse tijd. Zo zijn bij baggerwerkzaamheden in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw grote blokken tufsteen en kalkstenen ornamenten teruggevonden.
De rijkversierde steenfragmenten en de afmetingen van de blokken doen vermoeden dat bij Kessel misschien wel de grootste en meest monumentale tempel van Romeins-Nederland heeft gelegen! Belangwekkende andere vondsten die werden gedaan door amateurarcheologen tijdens het baggeren, waren zo’n 650 menselijk botten en een groot aantal wapens: zwaarden, helmen speer- en pijlpunten en nog veel meer. Een deel van de botten was lelijk toegetakeld. In één schedel is duidelijk een gat van een pijlpunt te zien. Op basis van deze vondsten en het door Julius Caesar geschreven boek ‘Over de oorlog in Gallië’ denken archeologen dat Julius Caesar hier in het Maasland in 55 voor Christus in een zeer gewelddadige strijd verwikkeld was met twee Germaanse stammen: de Tencteren en Usipeten. Erfgoed Het gereconstrueerde Vorstengraf van Oss. De grootste grafheuvel van Nederland.
30
Veel Osse vondsten behoren tot de topstukken van het Rijksmuseum van Oudheden. Zo ook het (kromgebogen) zwaard van Oss met situla.
Paalgraven (Zevenbergen) een gereconstrueerd prehistorisch landschap ten zuiden van de stad Oss.
Baggervondst uit de Maas: een toegetakelde schedel uit de Romeinse tijd. Was Julius Caesar hier?
31
Oss kent een lange opgravingsgeschiedenis. Amateurarcheologen vinden tempelstenen langs de Maas bij Kessel.
Oss is een van de grootste opgravingslocaties van Nederland, zelfs van West-Europa. Nog steeds doet de Universiteit van Leiden hier opgravingen. Hier zijn de archeologen aan het werk bij Paalgraven.
Projecten Drijvende ijzertijdboerderij in wijkpark de Strepen in 2018.
Een van de heuvels op Paalgraven werd ooit gebruikt als Galgenberg van het Land van Ravenstein. Reconstructie geplaatst in 2018.
32
Een metershoge reconstructie van het zwaard van Oss prijkt na een grootse opening op de rotonde voor Museum Jan Cunen op de toegangsweg richting centrum. 2019 Bijbehorend educatieprogramm a gemaakt door het Stadsarchief Oss uit 2019. Het Stadsarchief Oss heeft diverse lespakketten beschikbaar over het Osse archeologische erfgoed, bijvoorbeeld over de ijzertijd en Romeinse tijd. Bijbehorende glossy over de rotonde, het zwaard van Oss, het Vorstengraf en Paalgraven. 2019
33
De tentoonstelling Bagger! in Museum Jan Cunen met baggervondsten uit Kessel. 2018-2019
De publicatie ‘Onder Oss: een archeologisch verhaal’ over 45 jaar archeologisch onderzoek in Oss, geschreven door onze voormalige stadsarcheoloog Richard Jansen en Evert van Ginkel, werd tijdens de archeologiedagen in 2019 voor het eerst gepresenteerd aan het publiek in Museum Jan Cunen. De tempelstenen van de tempel van Kessel zijn gescand in 3D door bureau Archeo3D en voor het eerst online toegankelijk gemaakt tijdens de Romeinendagen in 2020.
34
Informatiepaneel van de nieuwe recreatieve fietsroute ‘Tempels langs de Maas’. Gerealiseerd in samenwerking met gemeente Den Bosch. Opening voorjaar 2021.
2. Kerken en kloosters De mensen die in deze streek hun thuis hadden én hebben, beleefden én beleven hier ook hun spiritualiteit. De prehistorische Maaslanders begroeven hun doden op de hogere zandgronden onder grafheuvels. Met de Romeinen kwam een andere geloofsbelevenis die ook zijn tekenen heeft nagelaten. Hierna volgde de kerstening (het historisch bekeren, vaak massaal, van niet-christelijke volkeren tot het christendom) van deze streek. Rond het jaar 1000 had het christendom vrijwel overal zijn intrede gedaan. Praktisch ieder dorp in het Maasland had tegen die tijd een kerk. De toren van de Sint-Jan de Doperkerk van Neerlangel, gebouwd in de elfde eeuw, is zelfs de oudste overgebleven romaanse toren van Noord-Brabant. Met de Reformatie en de Nederlandse Opstand in de zestiende eeuw, kwamen de geloofsstrubbelingen ook naar deze regio. Pas na de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) brak een periode van relatieve rust aan. Brabant viel nu echter wel rechtstreeks onder de Staten-Generaal in Den Haag, die bepaalden dat hier alleen het protestantse geloof beleden mocht worden. In dit nieuwe ‘Staats-Brabant’ werden de kerken van de katholieken afgenomen en overgedragen aan de protestanten. De katholieken waren voortaan aangewezen op schuilkerken, of ze gingen naar het Land van Megen of het Land van Ravenstein.
Dit waren onafhankelijke ministaatjes waar in de zeventiende en achttiende eeuw wel geloofsvrijheid voor de katholieken was. Verschillende kloosterordes uit het ‘bezette’ deel van Brabant vestigden zich dan ook in deze vrije gebieden. De Sint-Annakapel van Koolwijk aan de grens met het ‘bezette’ Staats-Brabant werd in die tijd veel bezocht. De grote kloosterdichtheid die we nu nog kennen in deze eens onafhankelijke landjes is een direct gevolg van de geloofsvrijheid die er vroeger was. In Megen zijn tot op de dag van vandaag zelfs nog twee kloosterorden actief. Toen de Fransen onder Napoleon rond 1800 hier de baas waren, werden de kerken weer teruggegeven aan de katholieken. De negentiende eeuw was in meerdere opzichten een tijd van herwonnen geloofsvrijheid. De opbloei van het katholicisme in een periode die we nu het ‘Rijke Roomse Leven’ noemen, drukte zijn stempel op onze geschiedenis en onze omgeving. Veel middeleeuwse dorpskerken werden in de tweede helft van de negentiende eeuw omgevormd tot 35
nieuw kerken. De horizon van het Maasland is daarom bezaaid met negentiende-eeuwse kerkspitsen. Het katholicisme was alom aanwezig. Van het tafelgebed, de krant en de school, tot de vakvereniging en de sportclub. Ook de vrije tijd werd ingevuld langs katholieke lijn, met feesten die tot op de dag van vandaag in deze regio erg populair blijven: het carnaval en de kermis. Al is de religieuze component van beide tegenwoordig ontegenzeggelijk een stuk minder prominent. Ook de joodse gemeenschap is voor deze regio van betekenis geweest. Verschillende van de grote Osse fabrieken zijn ontstaan uit Joodse familiebedrijven. In Lith en Oss hebben jaren synagogen gestaan. De Tweede Wereldoorlog heeft echter ook in deze streek de Joodse bevolking zwaar getroffen. In de gemeente Oss staat nog een synagoge, al is deze niet meer als geloofshuis in gebruik, en er zijn twee joodse begraafplaatsen te vinden: een aan de Hescheweg en een aan het Kraaijeven. Die laatste is mogelijk zelfs de oudste joodse begraafplaats van Noord-Brabant. In getallen: in Oss staan er 34 kerken, 18 kapellen, 20 pastorieën en 19 (op 2 na voormalige) kloosters. Van al die gebouwen zijn er 39 Rijksmonument (waarvan 20 kerken en 5 kloosters), 33 gemeentelijk monument (waarvan 6 kerken en 9 kloosters) en 1 archeologisch monument.
In de door een externe stuurgroep opgestelde kerkenvisie (2020) en kloostervisie (2021) wordt hier nader op ingegaan. Erfgoed De Sint-Annakapel van Koolwijk. Ooit een toevluchtsoord voor katholieken uit Staats Brabant, vandaag de dag nog steeds een bedevaartsoord.
De Sint Luciakerk in Ravenstein, gebouwd in 1735, is de enige Nederlandse kerk in Nederduitse barokstijl buiten de provincie Limburg. De bouw werd gefinancierd uit de opbrengsten van ‘de Ravensteinse Loterij’.
36
De Garnizoenskerk in Ravenstein. Hoewel het Land van Ravenstein onafhankelijk was, was er wel een overeenkomst met de StatenGeneraal van de Nederlandse Republiek. Zij mocht er een garnizoen huisvesten dat kon optreden tegen invallende Spaanse troepen. Dit protestantse garnizoen had behoefte aan een eigen kerk.
Mogelijk is het Willibrordusputje, waar ooit een Willibrordusboom en een kapel stonden, een oeroude religieuze plek. Nog in 1840 kwamen mensen van heinde en verre hierheen om te bidden onder de eikenboom en water uit de put te drinken. Dat hielp onder andere tegen koorts, zo werd beweerd.
Broeder Everardus Witte (1868 1950), beter bekend als het ‘Heilig Bruurke’, was portier in het Franciscanerklooster en verbleef in dit klooster tot aan zijn dood. Hij had een eenvoudige levenswijze en kwam vooral in zijn gebeden op voor de onderkant van de gemeenschap. Na zijn dood werd hij daarvoor vereerd met een eigen kapel, waar nu nog dagelijks mensen in zijn mouwen of kraag een briefje met een wens achterlaten. Deze briefjes worden door de franciscanen betrokken in de eucharistievieringen.
37
Het franciscanenklooster in Megen met de liturgische kloostertuin ‘Hof van Lof’. Het klooster werd gesticht in 1648 nadat de Franciscanen in 1629 Den Bosch moesten verlaten na de capitulatie van de stad.
Het slotklooster ‘Sint-Josephberg’ van de clarissen in Megen. In 1717 vonden de clarissen onderdak in Megen nadat zij uit Boxtel werden verdreven. Zij begonnen in 1721 met de bouw van het klooster. Het werd gebouwd op de fundamenten en binnen de gracht van het voormalige kasteel van de graven van Megen, dat in 1581 verwoest werd. In 1727 eigende de Republiek zich de inkomsten van het klooster toe, waarop de zuster nieuwe inkomstenbronnen moesten zoeken. Een daarvan was vanaf 1766 een hostiebakkerij. Dit doen de zusters tot op de dag van vandaag. De Sint-Jan de Doperkerk in Neerlangel heeft de oudste overgebleven romaanse toren van Noord-Brabant. Deze stamt uit de elfde eeuw.
38
De Sint-Michaëlkerk in Dennenburg met bouwfasen daterend van de elfde tot de zestiende eeuw.
Carnavalsmis. Het wordt tegenwoordig vaak vergeten, maar van origine is carnaval een katholiek feest.
Projecten Het Toorts Initiatief. Inwoners konden hun verhalen over religieus erfgoed delen door deze in reizende schatkisten te doen. Onderdeel van het Europees jaar van het cultureel erfgoed 2018. Project van The European network of historic places of worship.
39
Open Kerkendag in Oss werd in 2019 met hulp van de VVV georganiseerd.
Publicatie ‘Religieus erfgoed in het Maasland’ tijdens de Open Kerkendag 2019.
3. Van boerengat tot industriestad De unieke combinatie van het hoger gelegen Oss – het centrum van de stad heet niet toevallig ‘de Heuvel’ – te midden van vruchtbaar rivierland, zorgde voor een levendige handel in vee en boter. Daaruit ontstond in de negentiende eeuw een industriële bedrijvigheid die Oss zou omvormen van een slaperig boterdorp tot een echte industriestad, waar producten als margarine en conserven werden bedacht en in productie genomen. In Oss zijn nog enkele fysieke overblijfselen te zien uit deze industriële bloeitijd, zoals de botervilla’s aan de Molenstraat, het voormalige hoofdkantoor van de margarinefabriek aan de Kruisstraat en de kantoorvilla van tapijtfabriek Bergoss. Maar Oss en omgeving werden ook extreem afhankelijk van die industrie en daardoor kwetsbaar. Toen de fabrieken van Van den Bergh in 1891 naar Rotterdam vertrokken – ze hadden behoefte aan een grote haven - brak voor de stad en de regio een periode van werkloosheid en armoede aan. Hetzelfde gebeurde enkele decennia later, toen in de crisistijd van de jaren dertig ook Jurgens vertrok. Brandstichtingen, inbraken, moorden; ‘Oss’ kwam gelijk te staan aan criminaliteit. De Bende van Oss is in heel Nederland bekend. Deze periodes hebben de naam van de stad geen goed gedaan. Philips vulde het gat weliswaar in door het fabrieksterrein van Jurgens over te nemen, maar ‘Donker Oss’ was geboren.
Na de Tweede Wereldoorlog bleef het imago van Oss problematisch. Hier was toch niets om trots op te zijn? Het hielp voor het aanzien van de stad natuurlijk niet dat een markant gebouw zoals het stadhuis met boterwaag op de Heuvel in 1921 was gesloopt. Oss had überhaupt al weinig middeleeuwse panden door de grote stadsbrand van 1751, maar ook de overige kenmerken van de middeleeuwse stad waren voor de oorlog een voor een opgedoekt: de Bossche Poort, de Graafsche Poort en de stadsgracht waren allemaal verdwenen. Alleen in straatnamen als Burchtplein, Oostwal en Hooghuisstraat leeft deze middeleeuwse stadsgeschiedenis voort. Dat er in Oss in de jaren van 40
wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog bijzondere gebouwen van de Bossche School werden gebouwd, viel niet echt op; de nieuwe sloopwoede van jaren zestig trok veel meer aandacht. In dat decennium sneuvelden onder meer het protestantse kerkje en de pastorie op het Walplein en het oude postkantoor aan de Molenstraat. Toch kreeg Oss toen ook bijzondere nieuwe bouwwerken binnen zijn grenzen. Zo is hier aan het Heschepad nog steeds een van de weinige atoomschuilkelders te vinden uit de Koude Oorlog. Waar deze ruimtes in de rest van het land vaak zijn herbestemd, is de Osse schuilkelder nog volledig intact, compleet met lucht- en waterfilters, noodbedden en lange rijen wastafels en toiletten, bedoeld voor de duizenden Ossenaren die daar tijdens een eventuele aanval met kernwapens hadden moeten schuilen. Aan de huidige monumenten van Oss lees je dan ook niet af dat je te maken hebt met een eeuwenoude stad. Maar Oss heeft nog steeds voldoende zichtbare en zeer herkenbare historie in zich. Het is juist de industriële groei die Oss zijn karakter heeft gegeven. Merknamen als Zwanenberg, Unilever en Unox of een uitvinding zoals de anticonceptiepil; zonder al die Osse bedrijvigheid en innovatie zouden ze nooit zijn ontstaan. Oss werd zo een stad waar de mouwen worden opgestroopt, hard wordt gewerkt, de waarheid wordt gesproken en schijnheiligheid niet wordt geduld.
Erfgoed De sheddaken in Oss. Ooit spinden hier de weefgetouwen en ratelden de stoommachines van de tapijtfabriek Bergoss, nu wordt dit terrein omgevormd tot een stadspark met zes woningen. Voormalig kantoorpand van tapijtfabriek Bergoss. Gebouwd in 1919 in opdracht van de gebroeders Van den Bergh, naar ontwerp van de architect Oscar Leeuw.
41
Nu is de Groene Engel al jaren een cultuurpodium, maar ooit was dit het hoofdkantoor van de margarinefabriek van Anton Jurgens, later werd het gebouw een Philips kantoor. Het gebouw is ontworpen door Charles Estourgie en met de bouw werd in 1912 begonnen. De families Jurgens en Van den Bergh groeiden in de negentiende eeuw uit tot grote handelaren in boter en margarine. De fabrikantenvilla’s aan de Molenstraat in Oss herinneren aan de rijkdom van deze twee families.
In 1962 bracht de farmaceutische fabriek Organon de anticonceptiepil Lyndiol op de markt. De introductie van ‘de pil’ was baanbrekend en ging niet zonder slag of stoot.
42
‘Ter herinnering aan het noodlottig jaar 1893’ staat op een van de beelden naast de Grote Kerk in Oss. Toen Van den Bergh in 1891 zijn margarinefabriek naar Rotterdam verplaatste, nam de werkeloosheid toe en groeide de criminaliteit. Wachtmeester Hoekman zat de daders op de hielen en maakte zich zo gehaat in Oss dat hij op 26 maart 1893 werd doodgeschoten. Tijdens de Koude Oorlog moesten er ook in Nederland schuilkelders komen om de bevolking te beschermen tegen een atoomaanval. Zo werd in 1982 onder het appartementencompl ex aan het Jurgensplein een schuilkelder gebouwd. Goed voor het onderdak van 3.800 personen om twee dagen in te overleven. Het leerlooierijhuisje van Ravenstein: het laatste overblijfsel van de voormalige 'Stoom en Schoenlederfabriek Firma Ignaat Suermondt' en het enige restant van de 19e-eeuwse industriële bebouwing op de stadswal van Ravenstein. De
43
restauratie werd in 2008 opgeleverd. Maar liefst tien molens kleuren ons landschap. Een karnrosmolen in Demen en negen windmolens. Maar liefst zeven van deze windmolens zijn nog steeds maalvaardig. Dankzij zeer betrokken vrijwilligers blijven onze molens draaien.
In het Osse buitengebied staan vele historische boerderijen.
44
Projecten Het Stadsarchief Oss maakt regelmatig tentoonstellingen over de stad Oss en haar industriële verleden. Zo ook de tentoonstellingen ‘Of je worst lust’ en ‘Bergoss- werken bij de “wattenjood”’.
Het Stadsarchief Oss heeft veel erfgoedprojecten voor het onderwijs. Een van de grootste activiteiten is de jaarlijkse stadstocht voor groep 5. Leerlingen maken kennis met het begrip erfgoed en met het archief. Ze lopen met een speurtocht door Oss en komen hier acteurs in historische rollen tegen. De tocht heeft elk jaar een ander thema, zoals archeologie, industrie, monumenten. Hier leert de acteur de leerlingen weven op het Tapijtplein. Foto: M. Eerelman
45
Stadsarchief Oss werkte met veel plezier mee aan het boek ‘historisch Oss’, een initiatief van Jumbo van Bergen in Oss met foto’s uit de collectie van het stadsarchief. De ruilmiddagen en – avonden om het boek compleet te maken, waren een groot succes.
In de documentaire reeks ‘Gelukkig hebben we de foto’s nog’ op DTV vertelt historicus en stadsarchiefmedewerker Jurgen Pigmans ons hoe de stad Oss en de omliggende kernen er vroeger uitzagen.
46
Historie keert terug in het centrum van Oss met de op de oude koekfabriek geïnspireerde gevels van het nieuwe Wal Kwartier.
‘Plein van de Ambachten’ aan de Oostwal is een eerbetoon aan de arbeiders die Oss als industriestad op de kaart hebben gezet. Een initiatief van Stichting De Werkers van Oss. Gerealiseerd voorjaar 2020.
Grafrestauraties en herdenking wachtmeesters Hoekman en Mintjes in 2018. Tentoonstelling ‘Dossier Oss’ in het Marechausseemuseum in 2019-2020.
47
4. Strijd met het water De Maas was vroeger een onrustige rivier. De vele bochten in haar stroom stuwden de rivier op en zetten het omringende land onder water. Vanaf de dertiende eeuw werd de Maas echter stap voor stap bedijkt. Door die Maasdijken raakte het riviergebied ook directer verbonden met de hogere zandgronden. Om water uit het gebied af te voeren werden er al in de middeleeuwen sloten gegraven. De meest herkenbare en nog steeds zichtbare daarvan is de Hertogswetering. Al in 1309 mondde deze stroom via een sluis bij Gewande uit in de Maas. Ook bij Haren, Oss en Oijen kwamen sluizen. Voor het onderhoud hiervan ontstonden al in de middeleeuwen waterschappen. Het op een na oudste waterschap was ‘Polder Het Hoog Hemaal’. Deze werd gesticht in 1325 en besloeg het lage gebied ten noorden van Oss. Toch bleef de Maas tot in de vorige eeuw haar stempel drukken op het leven en werken van de inwoners van deze streek. Het merendeel van de rivier was weliswaar bedijkt, maar om de druk verder westwaarts in de winter niet al te veel te laten oplopen, was er bij Beers een soort noodvoorziening ingericht: de Beerse Overlaat. Daar kon het Maaswater bij een hoge stand alsnog over de dijk stromen, verder naar het westen, het Maasland in. Dit zorgde aan het einde van de rivier, nabij Rotterdam, weliswaar voor verlichting, maar bracht onze regio toch nog regelmatig veel ellende.
In het Maasland waren verschillende dwarsdijken aangelegd, die haaks op de rivierdijken stonden. Deze dwarsdijken konden dan het water van de Beerse Maas – zoals de stroom rivierwater van de Beerse Overlaat werd genoemd – toch nog enigszins tegenhouden. Voor de meer oostelijk gelegen dorpen en polders betekende dit echter dat zij het vaakst en ook het langst onder water bleven staan, terwijl hun westelijke buren wel droge voeten hielden. Het doorsteken van de dwarsdijken door naburige dorpen was daarom vroeger regelmatig aan de orde. Zo regelmatig, dat er zelfs marechaussee werd gestationeerd om de dwarsdijken te beschermen, bijvoorbeeld bij de Groenendijk in Haren. Een ander uniek overblijfsel van de wijze waarop de inwoners van deze streek leefden met het water zijn de Lithse paden. Deze paden lagen net iets hoger dan de rest van het land en de tuinen. Ze boden de inwoners van de Maasdorpen een snelle én droge route naar voor hen belangrijke plekken, vooral wanneer de Maas overstroomde. De Maas is al eeuwen een grens. Dat was het tijdens de middeleeuwen, toen de hertogen van Brabant en Gelre regelmatig met elkaar in conflict waren en aan weerszijden van de rivier vestingen en kastelen lieten bouwen.
Veel van die versterkte locaties behoren inmiddels tot het verleden, maar bij Dieden zijn de contouren van de voormalige kasteelgracht nog te zien en bij Oijen staat ook het voorgebouw van het kasteel nog overeind. De Zuiderwaterlinie heeft tevens haar sporen nagelaten in Oss en omgeving. Deze verdedigingslijn van vestingsteden, forten en gebieden die onder water konden worden gezet, werd in de zeventiende en achttiende eeuw opgezet om Holland te beschermen tegen buitenlandse invallen. Dit lint van militaire werken liep van Grave in het noordoosten van Brabant helemaal tot aan het zuidwesten van ons land. Bij Lithoijen werd Fort Luttereind aangelegd en ook Megen en Ravenstein waren als onafhankelijke vestingsteden van belang voor de geschiedenis van deze linie. In Ravenstein lagen bijvoorbeeld Hollandse troepen gelegerd, iets dat nog terug te zien is in de naam van de daar gebouwde Garnizoenskerk.
48
De Maas kent ook recentere geschiedenis. In de jaren ’30 is de Maas bij Oss vergaand gekanaliseerd. Waarbij de oude armen grotendeels bewaard zijn gebleven als onderdeel van de uiterwaarden. Ook nu staan we op het punt nieuwe geschiedenis aan de Maas toe te voegen. In de vorm van projecten die het achterliggende gebied van onze regio veiliger gaan maken voor overstromingsrisico door de Maas. Het project Meanderende Maas is daar het eerste project van in onze gemeente. Het mooie is dat we dit project ook gebruiken om oudere geschiedenis weer meer zichtbaar te maken. Zoals bij Ravenstein en mogelijk ook bij Lithoijen (Fort Luttereind). Ook de zo kenmerkende Bakenbomen krijgen een nieuwe toekomst. Erfgoed Kanonnen en bolwerken op de kade bij Ravenstein. De bolwerken werden in 1999 teruggebracht.
Het Philips van Kleefbolwerck (anno 1509) naar Italiaans model. Het bolwerk in Ravenstein is in de jaren 2011-2016 gerestaureerd en is als zodanig uniek in Nederland.
49
Van de drie stadspoorten die Ravenstein ooit had, zijn er nog twee over: de Kasteelse Poort en de Maaspoort.
De stadsmuren van Megen met maar liefst vier stadspoorten werden gebouwd in 1386. Alleen de gevangentoren is nog over. Ooit vormde deze toren samen met een andere toren, de gevangenpoort. Megenaren bewaakten hun gevangenen ‘op den poort’.
Het Osse landschap kent uit het verleden nog steeds een aantal belangrijke dwarsdijken zoals de Kepkensdonkdijk, Ossermeerkade, Erfdijk en Groenendijk. Vooral bij de Groenendijk tussen het graafschap Megen en het land van Ravenstein ontstonden problemen. Inwoners van Deursen en Dennenburg wilden het rivierwater op hun akkers kwijt en probeerden de dijk door te steken. Hierdoor kwamen ze in conflict met hun Harense buren.
50
Om water uit het gebied af te voeren werden al in de middeleeuwen sloten gegraven. Al in 1309 stroomde de Hertogswetering via een sluis bij Gewande uit in de Maas. Ook bij Haren, Oss en Oijen kwamen sluizen. Voor het onderhoud ontstonden in de middeleeuwen waterschappen. Het op een na oudste waterschap uit 1325 was ‘Polder Het Hoog Hemaal’. Dat besloeg het lage gebied ten noorden van Oss.
Wat nu kasteel van Oijen heet, is eigenlijk de voorburcht van het vroegere kasteel. De twee lage hoektoren zijn de oudste onderdelen van het huidige complex en stammen uit de zestiende eeuw.
Lith en de omliggende kernen kennen eeuwenoude, unieke padenstelsels. Een aaneenschakeling van woonpaden, kerkpaden en tussendoorweggetjes. De woonpaden zijn van middeleeuwse oorsprong en kenmerken zich doordat de voorzijden van de woningen zijn gericht op het pad, met daartegenover een ‘overtuin’. Deze paden dienden soms als vluchtwegen bij hoogwater wanneer de Beerse Overlaat overstroomde.
51
Projecten De reizende tentoonstelling ‘Mens en Maas’ geeft een kijkje in het rijke verleden van het gebied en legt een verbinding met waterveiligheid in de toekomst.
Zuiderwaterliniedocumentaire bij Omroep Brabant in zomer 2019.
Zuiderwaterlinielezing door Jos Cuijpers. 2019.
Zuiderwaterliniedeelprojecten in Ravenstein, die de beleving van Ravenstein als vestingstad vergroten. (Pollekespad, Stationssingel en Landpoortstraat)
52
Kanonnen op de dijk bij Megen. Geplaatst dankzij de heemkundekring van Megen. Onthuld bij Open Monumentendag 2019.
Zuiderwaterlinie wandelexpeditie in 2019.
De vestingsteden autoroute. 2020.
5. Oorlog en vrede Oss lag ooit aan het front. De hertogen van Brabant en Gelre streden in de middeleeuwen geregeld met elkaar. Eerst mochten de Ossenaren daarom ter bescherming een kasteel bouwen en in 1399 werd de plaats zelfs een officiële stad. Dat betekende echte verdedigingswerken zoals wallen, een gracht en stadspoorten. Het kasteel verloor daarna vrij snel zijn functie. Dat Oss ooit een kasteel had, was voor flink wat inwoners van de tegenwoordige stad dan ook een grote verrassing. In geschiedkundige bronnen werd weliswaar melding gemaakt van een versterkt huis, maar waar dit dan precies gelegen moest hebben, wist niemand meer. Tot er op 5 mei 1994, bij de graafwerkzaamheden voor een nieuwbouwproject, middeleeuwse bakstenen werden gevonden. En zelfs de contouren van een heuse hoektoren!
53
Ook in de daaropvolgende eeuwen kreeg Oss zijn portie oorlogsgeweld te verduren, zoals tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648). Als hoofdplaats van het kwartier Maasland van de Meierij lag de stad toen in het frontgebied van de strijd tegen de Spanjaarden. De schutterij van Oss deed dappere pogingen om vanuit de toren van de middeleeuwse Sint-Willibrorduskerk – de voorloper van de huidige Grote Kerk - en de versterkte omgeving er omheen de stad te verdedigen. Met wisselend succes. De ene keer werden vijandige troepen verdreven, de andere keer dolven de verdedigers het onderspit. Met brandstichtingen, plunderingen en erger tot gevolg. Anderhalve eeuw later kwamen de Fransen ons land bezetten. Door toedoen van de Fransen kwam er zeker meer democratisering in Oss en de katholieken kwamen weer in het bezit van hun kerkgebouw, dat tijdens de voorgaande eeuwen vanuit Den Haag aan de protestanten was toegewezen. In 1814, niet lang voordat de Franse keizer Napoleon bij Waterloo verslagen zou worden, werd Oss vervolgens mede door Russische kozakken bevrijd van de Franse overheersing. Een dikke eeuw later zat Oss vol met vluchtelingen. Het waren mensen die huis en haard hadden achtergelaten en naar Nederland waren vertrokken, weg van het oorlogsgeweld in hun thuisland: België. Onze zuiderburen werden in 1914 namelijk onder de voet gelopen door de opstomende Duitse strijdtroepen.
Al bleef Nederland neutraal, de Eerste Wereldoorlog kwam door al die Belgische uitwijkelingen toch angstig dichtbij. Tussen 14 en 18 oktober 1914 bereikte het aantal vluchtelingen in Oss zijn piek, toen er aan 385 Belgen onderdak werd geboden. Op dat moment had de stad ruim 9.200 inwoners. Het aandeel vluchtelingen in de Osse bevolking lag toen dus op dik 4%. Wanneer het huidige Oss eenzelfde percentage vluchtelingen zou opvangen, gaat het om zo’n 2.400 mensen. In de eerste helft van 1915 vertrok het gros van de miljoen Belgische vluchtelingen weer uit de zuidelijke provincies. De meeste keerden terug naar hun bezette vaderland, aangezien het front zich enigszins had gestabiliseerd. De rest, in totaal zo’n 100.000 vooral onvermogende Belgen, bleef de gehele Eerste Wereldoorlog in Nederland, in grootschalige opvangkampen die functioneerden als een soort van dorpen. Het dichtstbijzijnde vanuit Oss was “Vluchtoord Uden”. De grote bereidheid in Oss om oorlogsvluchtelingen op te vangen nam in 1915 snel af. De fraters van het Sint Nicolaasgesticht deden hun beklag over de vluchtelingen “die zoveel van ons verschilden in hun opvatting van reinheid, welvoeglijkheid, godsdienst”. Dit soort klachten over culturele verschillen kwam in Nederland meer voor. De Belgische vrouwen gingen bijvoorbeeld mee naar de kroeg. En als hun baby gezoogd moest worden, deden ze dat gewoon in het openbaar.
Iets dat in het toenmalige Noord-Brabant ondenkbaar was. Megen en Ravenstein De vestingstadjes Megen en Ravenstein hebben ook beide een verhaal over oorlog en vrede. Een tijd lang was de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (1588-1795) namelijk van mening dat Megen tot haar grondgebied behoorde, maar het vestingstadje legde zich daar niet ze eenvoudig bij neer en vocht dat standpunt met succes aan. Zo bleef de onafhankelijkheid van het Graafschap Megen, en de status van katholiek toevluchtsoord, nog zeker anderhalve eeuw gewaarborgd. Het is dan ook niet vreemd dat Megen tot op de dag van vandaag twee actieve kloosterorden huisvest: de clarissen en de franciscanen. 54
Het Land van Ravenstein viel tijdens de uitbouw van de Zuiderwaterlinie onder het gezag van een Duitse heerser. De Republiek betwiste dit niet, maar wist wel een afspraak te maken waardoor ze een eigen garnizoen mocht legeren binnen de muren van de vesting Ravenstein. Die protestantse jongens konden uiteraard niet naar de katholieke kerk. En dus werd een eigen Garnizoenskerk gebouwd, die nu nog steeds in Ravenstein te vinden is. Als gemeente vormt Oss dus een bijzondere schakel in de totale keten van de Zuiderwaterlinie. Een schakel met een eigen verhaal, dat dit deel van de linie ook een geheel eigen kleur geeft. De Tweede Wereldoorlog In Oss is niet veel gebeurd. Dat wordt weleens gezegd wanneer de Tweede Wereldoorlog aan bod komt. Toegegeven, Oss is niet grootschalig gebombardeerd en ook niet geëvacueerd. Massale vergeldingsmaatregelen van de bezetter zijn de inwoners van de stad bespaard gebleven. Net als een Hongerwinter die boven de grote rivieren voor veel leed zorgde. Maar uiteraard ging de oorlog niet geruisloos aan Oss en omgeving voorbij. De aanloop naar de Tweede Wereldoorlog getuigde hier, net als in het hele land, nog wel van een naïeve neutraliteit. Nederland had zich tijdens de Eerste Wereldoorlog afzijdig weten te houden, dus die positie zou nu ook wel weer gerespecteerd worden, zo was de verwachting. Of liever: de hoop.
De dreiging van het steeds verder militariserende Duitsland van Adolf Hitler bracht echter ook bij ons eind jaren 30 een mobilisatie op gang. Oss liep in september 1939 uit om de Nederlandse troepen door de Molenstraat te zien marcheren. Kloeke jongens, maar met hopeloos verouderd materieel. De Nederlandse neutraliteit zou niet veel later worden geschonden. Aan de bijbehorende naïviteit kwam ruw een einde. Joodse Ossenaren Toch hebben de meeste Ossenaren van de Duitse inval in de meidagen van 1940 en de daaropvolgende bezettingsjaren weinig gemerkt. De stad was strategisch gezien niet van groot belang, al waren de voedselfabrieken uiteraard ook voor de Duitse oorlogsmachine interessant. Een specifiek deel van de lokale gemeenschap werd echter wel degelijk hard getroffen tijdens de bezetting: de Osse joden. Van de honderden joodse inwoners van de stad overleefden slechts zo’n tachtig personen de oorlog. Market Garden De bevrijding van Oss vond plaats in het kielzog van operatie Market Garden, het geallieerde plan om met luchtlandingstroepen de bruggen over de grote rivieren te veroveren en zo een directe toegang tot Duitsland te creëren. De vliegroute liep praktisch over Oss en de hele stad zag op 17 september 1944 de honderden Amerikaanse en Britse vliegtuigen overkomen. Toen de opmars van de bevrijders bij Grave stokte, trok de stoet aan tanks en militairen veel bekijks.
Mensen uit de hele regio kwamen kijken en spraken met de geallieerde troepen. Hierbij werd op 19 september verteld dat de Duitsers op het station van Oss klaarstonden om Amerikaanse of Engelse piloten weg te brengen. Daarop besloten de geallieerden een kleine troepenmacht van de Welsh Guards, bestaande uit twee tanks en een vrachtwagen met soldaten, naar Oss te sturen. Er werd
55
nog wel teruggevochten door de bezetter, met name bij het station en de Visserskerk, maar de Britten wonnen en werden juichend ontvangen door de inwoners van de stad. Op weg naar een herwonnen vrijheid De stad was vrij, maar zeker nog niet veilig. Aan de west- en zuidkant van Oss, in de richting van Geffen en Heesch, werd nog wel flink gevochten omdat de Duitsers Den Bosch niet zonder slag of stoot wilden opgeven. De polders tussen Oss en de Brabantse hoofdstad bleven zodoende een tijdlang een gevaarlijk niemandsland. In de daaropvolgende maanden verstevigden de geallieerden hun grip op de bevrijde gebieden en breidden ze hun – aanvankelijk erg smalle - corridor steeds verder uit. Het noorden van Nederland bleef echter bezet, met een dramatische Hongerwinter als dieptepunt. De Duitsers bestookten de bevrijde gebieden regelmatig met hun vliegende bommen, die ook in deze omgeving voor veel schade én slachtoffers zorgden. In het voorjaar van 1945 hervatten de geallieerden hun opmars en staken zij de Rijn over. Daarna volgde de bevrijding van de rest van ons land. Op 5 mei 1945 mochten ook de Nederlanders van boven de rivieren de vrijheid ervaren die hier in de omgeving al in september 1944 was gebracht. Erfgoed De atoomschuilkelder in het centrum van Oss.
56
2. Conceptversie uitvoeringsprogramma
Kleurenlegenda 0 = Zo doorgaan 1 = Basis goed op orde 2 = Grotere ambitie Overkoepelend Wat?
Lopend
Actielijn
Initiatiefnemer
Voorkeursrol gemeente
Wanneer?
Betrekken
Gemeente Oss
Presterende, responsieve, participerende overheid
Doorlopend
Ja
Beleven
Gemeente Oss in samenwerking met het erfgoedveld en (social)media platforms, waaronder Tref 't in Oss
Responsieve, participerende overheid
Doorlopend
Ja
Betrekken
Gemeente Oss in samenwerking met de gemeente Den Bosch
Netwerkende overheid
Doorlopend
Ja
Beleven, betrekken
Het Stadsarchief Oss in Responsieve, samenwerking met scholen participerende overheid en de gemeente Oss
Doorlopend
We verlenen structurele subsidies vanuit de gemeente aan diverse heemkundeverenigingen en 0 archeologische/historische werkgroepen en Ja bekijken hoe de gelden worden ingezet binnen onze ambities.
0
We benutten kansen om resultaten van erfgoedprojecten te promoten.
We onderzoeken de mogelijkheden voor het 0 organisatorisch samenwerken met de gemeente Den Bosch.
0
We zorgen ervoor dat de Osse historie via educatie landt op scholen in de gemeente.
We nemen actief deel aan het nieuwe programma 0 van de Zuiderwaterlinie en benutten dat om de zichtbaarheid van Oss te vergroten.
Ja
Beleven, betrekken
Gemeente in samenwerking met de werk-/klankbordgroep Zuiderwaterlinie en het Erfgoedcafé Zuiderwaterlinie
We streven ernaar zoveel mogelijk erfgoedonderdelen binnen de Meanderende Maas te realiseren, zoals project ‘Met de grond ongelijk 0 maken’, Kademuur (Ravenstein), Kloostermuur Franciscanen (Megen), Monument Maaswerkers (Megen) en het zichtbaar maken van het Maasakkershuis.
Ja
Beleven, betrekken
Gemeente Oss in samenwerking met de Provincie Noord-Brabant
Responsieve, participerende, netwerkende overheid
Doorlopend tot 2028
We bepalen of we het samenwerkingsverband met Geopark de Peelhorst willen oppakken.
Ja
Betrekken
Gemeente Oss
Responsieve, participerende overheid
2021
Beheren
Gemeente Oss
Presterende overheid
2021
Gemeente Oss
Presterende overheid
2021
0
We maken een overzicht van de 0 erfgoedontsluitingen (borden, beelden, rotondes) in Ja de openbare ruimte.
Netwerkende overheid
Doorlopend
We regelen het onderhoud en beheer van erfgoedontsluitingen in de openbare ruimte.
Ja
Beheren
We faciliteren initiatieven ter herbestemming van 0 erfgoed volgens het principe van 'behoud door ontwikkeling'.
Ja
Beschermen, beheren, Derden (extern behouden
Rechtmatige, participerende overheid
2021 - doorlopend
We monitoren of het bij processen tot herbestemming bij een impasse nodig is meer een regierol te pakken. Bijvoorbeeld bij herbestemming 0 Ja van kerken kan vanwege de maatschappelijke betrokkenheid en vele partijen zo'n situatie ontstaan (zie Kerkenvisie)
Beschermen, beheren, Derden (extern) behouden
Rechtmatige, participerende overheid
2021 - doorlopend
0
58
We borgen het erfgoed in de nieuwe gebiedsvisies: 1) Buitengebied 2) Stad 3) Kernen en stadjes. Op die 0 Ja manier wordt het erfgoed in de uiteindelijke, alomvattende Omgevingsvisie geborgd.
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Rechtmatige, presterende overheid
2021 - 2022
Netwerkende overheid
2021 - doorlopend
We organiseren een jaarlijkse bedankdag voor het 1 erfgoedveld.
Nee
Betrekken
Gemeente Oss in samenwerking met het Stadsarchief Oss
We organiseren een tussentijdse, jaarlijkse evaluatie van het uitvoeringsprogramma met het 1 erfgoedveld. Tijdens deze evaluatie stellen we ook samen met het erfgoedveld het programma/de erfgoedkalender voor het jaar daarop vast.
Nee
Betrekken
Gemeente Oss
Netwerkende overheid
2021 - doorlopend
We organiseren jaarlijks een bijeenkomst met de molenaars.
Nee
Betrekken
Gemeente Oss
Netwerkende overheid
2021 - doorlopend
We organiseren een nieuwe bijeenkomst met de 1 werk-/klankbordengroepen om hun rol voor de komende drie jaar vorm te geven en vast te stellen.
Nee
Betrekken
Gemeente Oss
Netwerkende overheid
2021
1
59
We inventariseren het erfgoed binnen de gemeente en vormen een integraal erfgoedplan. Daarbij bouwen we voort op de (deel)plannen die er reeds liggen. Waar nodig zullen deze plannen ook 1 geactualiseerd worden. In het uiteindelijke Nee erfgoedplan zijn digitale waardenkaarten opgenomen die als onderlegger kunnen dienen voor toekomstige visies, plannen en ontwikkelingen.
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Rechtmatige, presterende overheid
2021-2022
We maken een presentatie over het Osse erfgoed 1 die we tijdens verschillende gelegenheden kunnen gebruiken.
Nee
Beleven, betrekken
Gemeente Oss
Presterende, responsieve, participerende overheid
2023
2 We evalueren onze deelname aan de Vereniging van Nee Nederlandse Vestingsteden.
Beleven, betrekken
Gemeente Oss
Netwerkende overheid
2021
Presterende overheid
2022 - doorlopend
2022
We brengen elk kwartaal een digitale 2 erfgoednieuwsbrief uit met de toekomstige projecten en evenementen.
Nee
Beleven, betrekken
Gemeente Oss in samenwerking met het Stadsarchief Oss/Stichting Landschapsbeheer Oss
We verkennen de mogelijkheden om naast de 2 bestaande Werk-/Klankbordgroepen een jeugd Werk-/klankbordgroep op te richten.
Nee
Beleven, betrekken
Gemeente Oss
Netwerkende overheid
We zorgen voor informatie over de verschillende 2 subsidies die interessant zouden kunnen zijn voor ons erfgoedveld.
Nee
Betrekken
Gemeente Oss in samenwerking met Trias
Presterende, netwerkende 2022 overheid
60
Nee
Beleven, betrekken
Gemeente Oss in samenwerking met het Stadsarchief Oss
Presterende, responsieve, participerende overheid
2023
Wat?
Lopend
Actielijn
Initiatiefnemer
voorkeursrol gemeente
Wanneer?
0
We nemen actief deel aan de Federatie Grote Monumentengemeenten.
Ja
Betrekken
Gemeente Oss
Netwerkende overheid
Doorlopend
0
We wijzen de gemeentelijke monumenten aan in de Ja stad Oss en voormalige gemeente Lith.
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Rechtmatige, presterende overheid
2021
2
We maken een promotiefilmpje voor het Osse erfgoed. Gebouwd erfgoed
Bij het aanwijzen van monumenten nemen we in 0 ieder geval de volgende op: nucleaire schuilkelder (Oss), 't Hageltje (Oss) en de ziekenhuiskapel (Oss).
Ja
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Rechtmatige, presterende overheid
2021
We plaatsen de ziekenhuispoort terug binnen de stad Oss. Bij nieuwbouwplannen voor de 0 Maycretewoningen zien we toe op het realiseren van een tastbare herinnering daaraan.
Ja
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Rechtmatige, presterende overheid
2021-2024
1 We trekken monumentenstatussen in.
Nee
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Rechtmatige, presterende overheid
2021
We vormen een werkgroep binnen de gemeente die 1 de vraagstukken rondom verduurzaming van Nee monumenten gaat verkennen.
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Presterende overheid
2021
Als onderdeel van het integrale erfgoedplan stellen 1 we een waardenkaart op van het gebouwde erfgoed Nee in de gemeente.
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Rechtmatige, presterende overheid
2021-2022
61
Nee
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Rechtmatige, presterende overheid
2021-2023
We monitoren de instandhoudingsplicht. We doen 1 dat met prioriteit voor bijvoorbeeld de 'Unox winkel'.
Nee
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Rechtmatige overheid
2022 - doorlopend
1
We publiceren en stellen bouwhistorische onderzoeken/een onderzoeksregister beschikbaar.
Nee
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Presterende, netwerkende 2022-2023 overheid
1
We stellen een onderzoeksagenda op voor de bouwhistorie in Oss.
Nee
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Rechtmatige, netwerkende overheid
2022-2023
We herzien de subsidieverordening voor 1 gemeentelijke monumenten (in stand houding, bouwhistorie, verduurzaming).
Nee
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Presterende, responsieve, participerende overheid
2022 -2023
We wijzen funerair erfgoed aan (inclusief kruizen en Nee kapellen).
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Rechtmatige, presterende overheid
2023-2024
We onderzoeken de mogelijkheden om de Learning 2 Community Toekomst voor Kerkgebouwen door te Nee ontwikkelen.
Behouden, betrekken
Presterende, netwerkende 2021-2023 overheid
We stellen samen met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) richtlijnen op hoe we 2 omgaan met kerkeninterieurs bij herbestemmingen. Daarbij maken we ook een nadere inventarisatie van de kerkinterieurs.
Nee
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Rechtmatige, presterende overheid
2023-2024
2 We wijzen beschermde stads-dorpsgezichten aan.
Nee
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Rechtmatige, presterende overheid
2024-2026
Wat?
Lopend
Actielijn
Initiatiefnemer
Voorkeursrol gemeente
Wanneer?
We nemen actief deel aan het Convent van Gemeentelijke Archeologen.
Ja
Betrekken
Gemeente Oss
Netwerkende overheid
Doorlopend
1
1
We wijzen monumenten binnen de Post-'65 architectuur aan.
Gemeente Oss
Archeologisch erfgoed
0
62
0
We toetsen nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen ten aanzien van archeologie.
Ja
Beschermen, beheren, Gemeente Oss in behouden samenwerking met derden
Rechtmatige overheid
Doorlopend
0
We anticiperen op toevalsvondsten buiten de Archeologische Monumentenzorg (AMZ) om.
Ja
Beschermen, beheren, Gemeente Oss in behouden samenwerking met derden
Rechtmatige overheid
Doorlopend
.We informeren archeologische werkgroepen 0 wanneer archeologische onderzoeken in de gemeente worden uitgevoerd.
Ja
Beleven, betrekken
Gemeente Oss
Presterende, responsieve, participerende overheid
Doorlopend
Gemeente Oss en de Universiteit Leiden
Netwerkende overheid
Doorlopend
0
We onderhouden de speciale relatie tussen Oss en Leiden.
Ja
Beleven, betrekken
0
We laten legesverordening aanpassen ten behoeve van archeologieleges.
Ja
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Rechtmatige overheid
2021
We laten de archeologische rapporten die in het kader van de Archeologische Monumentenzorg 1 (AMZ) voor gebieden in de gemeente Oss worden opgesteld ontsluiten via het Stadsarchief Oss en Stichting Archeologie Maasland (SAM).
Nee
Beleven, betrekken
Gemeente Oss
Presterende, responsieve, participerende overheid
2021 - doorlopend
We actualiseren het archeologiebeleid 'Behoud van het verleden' uit 2010.
Nee
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Rechtmatige, presterende overheid
2021 - 2022
Als onderdeel van het integrale erfgoedplan 1 actualiseren we de archeologische beleidskaart uit 2012 met onderbouwing.
Nee
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Rechtmatige, netwerkende overheid
2021 (Universiteit Leiden) - 2022 (extern)
We (laten) een onderzoeksagenda voor de Osse archeologie opstellen.
Nee
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Rechtmatige, netwerkende overheid
2021 - 2023
1
2
63
Landschappelijk erfgoed
0
Wat?
Lopend
Actielijn
Initiatiefnemer
Voorkeursrol gemeente
We kijken naar koppelkansen voor het landschappelijke erfgoed.
Ja
Behouden en beleven
Gemeente Oss
Presterende, netwerkende Doorlopend overheid
Nee
Beschermen, beheren, Gemeente Oss behouden
Rechtmatige, presterende overheid
2021 - 2022
Lopend
Actielijn
Voorkeursrol gemeente
Wanneer?
Ja
Beschermen, beheren, Stadsarchief Oss en behouden Museum Jan Cunen
Participerende overheid
2021 - doorlopend
Ja
Beschermen, beheren, Museum Jan Cunen in behouden, beleven, samenwerking met de betrekken Universiteit Leiden
Participerende overheid
2021-doorlopend
Nee
Betrekken
Gemeente Oss in samenwerking met het Stadsarchief Oss en Museum Jan Cunen
Presterende, rechtmatige overheid
2021 - doorlopend
Nee
Gemeente Oss in Beschermen, beheren, samenwerking met de behouden bibliotheek en het Stadsarchief Oss
Presterende, rechtmatige overheid
2021 - doorlopend
Als onderdeel van het integrale erfgoedplan 1 actualiseren en digitaliseren we de cultuurhistorische inventarisatie(kaart) uit 2005.
Wanneer?
Collecties en verzamelingen Wat? Het Stadsarchief Oss stelt (eventueel in samenwerking/overleg met Museum Jan Cunen) 0 beleid op voor (fysiek en digitaal) collectiebeheer van hun erfgoedcollectie. 0
Museum Jan Cunen inventariseert het archeologiecollectiedepot Oss met studenten uit Leiden.
We werken actief aan onze relatie met het 1 Stadsarchief Oss en Museum Jan Cunen als collectiebeheerders van de gemeentelijke collectie.
We evalueren subsidierelatie van de gemeente en de bibliotheek, waaronder het Stadsarchief Oss 1 valt, om te kijken wat we kunnen betekenen in het verbeteren van het collectiebeheer.
Initiatiefnemer
64
We stimuleren en ondersteunen het organiseren van tentoonstellingen over erfgoed en kijken 2 daarmee ook naar de mogelijkheden om de tentoonstellingen permanent te maken.
Nee
Het Stadsarchief Oss onderzoekt de mogelijkheden voor het digitaal ontsluiten van erfgoed op de nieuwe website als het Stadsarchief naar nieuwe 2 Nee locatie gaat (Erfgoedcentrum Maasland). Hierop worden ook gemeente brede verhalen, kaarten, podcasts, online lezingen, routes etc. opgenomen De gemeente Oss en het Stadsarchief Oss onderzoeken de mogelijkheden om te inventariseren welke 'externe' erfgoedcollecties er binnen de gemeente zijn bij bijvoorbeeld 2 historische verenigingen, archeologiewerkgroepen Nee en particulieren binnen de gemeente. Hierbij ook onderzoeken of er behoefte is aan een uitgebreider, digitaal erfgoedplatform om collecties te ontsluiten. Verhalen en tradities Wat?
Lopend
Beleven, betrekken
Museum Jan Cunen, Stadsarchief Oss, anderen/Derden (extern) in samenwerking met de gemeente Oss
Participerende overheid
2021-doorlopend
Beschermen, beheren, Het Stadsarchief Oss behouden
Responsieve, participerende overheid
2022-2024
Gemeente Oss in Beschermen, beheren, samenwerking met de het behouden Stadsarchief Oss
Presterende rechtmatige, netwerkende overheid
2023
Actielijn
Initiatiefnemer
Voorkeursrol gemeente
Wanneer?
Netwerkende Overheid
Doorlopend
Presterende overheid
2021
We voeren de vijf verhaallijnen (Vondsten en Vorsten, Kerken en Kloosters, Strijd tegen het water, Van Boerengat tot industriestad en Oorlog 0 en Vrede) door in de promotie van het Osse erfgoed. Ook verkennen we de mogelijkheid om een zesde verhaallijn toe te voegen over de IJstijd en peelrandbreuken.
Ja
Beleven, Betrekken
Gemeente in samenwerking met het Stadsarchief, Tref 't in Oss, Toeristisch Informatiecentrum Ravenstein en Toeristisch Informatiecentrum Megen
1 We actualiseren het boekje 'Mens en Maasland'
Nee
Beleven
Stadsarchief Oss
65
Publieksprojecten erfgoed / Erfgoed in de openbare ruimte Wat?
Lopend
Actielijn
Initiatiefnemer
voorkeursrol gemeente
0
We geven ondersteuning aan lopende (publieks)projecten
Ja
Beleven, betrekken
Derden (extern)
Netwerkende, responsieve Doorlopend en participerende overheid