Bijlage_2_Erfgoedvisie_(met_concept_uitvoeringsprogramma)(1).pdf

Toekomst voor O(n)ss erfgoed Om zuinig en trots op te zijn en om door te vertellen

Erfgoedvisie en – uitvoeringsprogramma (2021-2023) Gemeente Oss

Inhoudsopgave Inleiding ............................................................................................................................ 4 Erfgoed in Oss ................................................................................................................................ 4 1. Gebouwd erfgoed .....................................................................................................................5 2. Archeologisch erfgoed.............................................................................................................5 3. Landschappelijk erfgoed ......................................................................................................... 6 4. Collecties en verzamelingen .................................................................................................... 6 5. Verhalen en tradities ................................................................................................................ 7 Aanleiding ....................................................................................................................................... 7 Doel ..............................................................................................................................................

10 Proces ........................................................................................................................................... 11 Projecten ................................................................................................................................... 11 De weg naar de visie................................................................................................................... 11 Leeswijzer ..................................................................................................................................... 12 DEEL 1 | VISIE ................................................................................................................... 13 Hoofdstuk 1 | Ambities ...................................................................................................... 13 Ambities en actielijnen .................................................................................................................. 13 1. We willen met het erfgoed bijdragen aan een mooie en prettige leefomgeving ..................... 13 2. We willen het erfgoed ontsluiten voor een breed publiek ....................................................... 16 3. We willen de vele samenwerkingsverbanden op het gebied van erfgoed versterken ..............

17 Hoofdstuk 2 | Rol van de gemeente ..................................................................................... 18 1. We willen met het erfgoed bijdragen aan een mooie en prettige leefomgeving ........................ 19 Beschermen en beheren ............................................................................................................ 19 Behouden .................................................................................................................................. 19 2. We willen het erfgoed ontsluiten voor een breed publiek .......................................................... 19 Beleven ...................................................................................................................................... 19 3. We willen de vele samenwerkingsverbanden op het gebied van erfgoed versterken .................20 Betrekken ..................................................................................................................................20 Hoofdstuk 3 | Samenwerking met het erfgoedveld ............................................................... 21 Lokale erfgoedveld .......................................................................................................................

21 Provinciale en nationale erfgoedveld ............................................................................................ 23 Koppelkansen ............................................................................................................................... 23 DEEL 2 | UITVOERING ....................................................................................................... 24 Hoofdstuk 4 | Uitvoeringsprogramma ................................................................................. 24 De basis op orde ............................................................................................................................25 1. Erfgoedplan ............................................................................................................................25 2. Monumentenzorg ..................................................................................................................25 3. Collectiebeheer ......................................................................................................................25 4. Archeologie ........................................................................................................................... 26

Initiatieven uit het erfgoedveld .................................................................................................... 26 Religieus erfgoed ......................................................................................................................... 26 Landschappelijk erfgoed .............................................................................................................. 29 Publieksprojecten ........................................................................................................................ 29 Middelen ...................................................................................................................................... 29 Bijlagen ............................................................................................................................ 30 1. De vijf verhaallijnen ................................................................................................................... 30 1. Vondsten en vorsten............................................................................................................... 30 2. Kerken en kloosters ................................................................................................................ 35 3. Van boerengat tot industriestad .............................................................................................40 4.

Strijd met het water .............................................................................................................. 48 5. Oorlog en vrede...................................................................................................................... 53 2. Conceptversie uitvoeringsprogramma ...................................................................................... 57

3

Inleiding Erfgoed, aanleiding, doel, proces en leeswijzer

Van het Vorstengraf tot de Zuiderwaterlinie, van de atoomschuilkelder tot het Clarissenklooster, van de molens tot de Lithse paden, van de Beerse Overlaat tot Museum Jan Cunen, van de fotocollectie van het Stadsarchief tot de kerken en van de vestingsteden Megen en Vrijstaat Land van Ravenstein tot verhalen over messentrekkers… …Wie een kijkje neemt in de Gemeente Oss zal zich verbazen over de hoeveelheid en verschillende soorten erfgoed. Erfgoed? Ja, zeker. Alle archeologische vondsten, bijzondere gebouwen, collecties en verzamelingen, mooie landschappen, verhalen en tradities die je in Oss vindt, hebben we ooit – bewust of onbewust – geërfd. Het is erfgoed dat iets zegt over onze identiteit en ons verbindt als gemeenschap. En ook wij geven het op een dag weer door aan de generatie na ons. Kortom, het Osse erfgoed is om zuinig en trots op te zijn. Iets wat we toekomst willen geven en doorvertellen. Erfgoed in Oss Oss is een bijzondere gemeente, ook wel een ‘Stadteland’. We zijn namelijk in de loop van de jaren uitgegroeid tot een grote gemeente met een middelgrote stad, twee historische stadjes, 21 kernen en een omvangrijk buitengebied. Al deze verschillende plekken hebben hun eigen historie en maken Oss tot een rijke erfgoed gemeente.

Wie een snelle blik werpt op onze monumentenlijst ziet bijvoorbeeld dat we alleen al 244 Rijksmonumenten en 296 gemeentelijke monumenten hebben. Voor de beeldvorming: als álle inwoners van de Gemeente Oss tegelijkertijd een monument zouden bezoeken, staan er in elk monument ongeveer 170 mensen. Het is niet heel ruim, maar zou best kunnen toch? En dan hebben we het nog niet eens over al het andere erfgoed... De gemeenschappelijker deler van het Osse erfgoed is de Maas. Zoals de meanders van de Maas door het landschap lopen, loopt het verhaal van de Maas als een rode draad door de geschiedenis van Oss. In het boekje ‘Mens en Maasland. Een logische geschiedenis van Oss en omstreken’ kun je dit gezamenlijke verhaal lezen. Om een goed beeld te schetsen van wat we in huis hebben en ons verhaal te kunnen structureren, hebben we in deze visie vijf soorten erfgoed onderscheiden die later ook terugkomen in het uitvoeringsprogramma: 1. 2. 3. 4. 5.

Gebouwd erfgoed Archeologisch erfgoed Landschappelijk erfgoed Collecties en verzamelingen Verhalen en tradities

4

Voordat we aan de slag gaan met de visie, zullen we eerst kort stilstaan bij de verschillende soorten erfgoed. 1. Gebouwd erfgoed Gebouwd erfgoed is simpelweg al het erfgoed dat is gebouwd. Denk aan monumentale huizen, boerderijen, kerken, kloosters, Mariakapelletjes, kastelen, vestingwerken, fabrieken, bruggen, sluizen en molens. Het is vaak het soort erfgoed waar mensen als eerste aan denken als ze de term ‘erfgoed’ horen. Logisch, want het is ook het gemakkelijkst te herkennen en vaak dichtbij. Die kerk waar je elke ochtend langs fiets naar je werk, die oude fabriek waar je weleens langs loopt of dat karakteristieke pandje in je favoriete winkelstraat. In het verleden is er in de stad Oss veel gesloopt. Daarbij zijn een aantal mooie, monumentale en vooral karakteristieke panden verloren gegaan. Terugkijkend is dat te betreuren, maar wel te verklaren door de tijdgeest. Er was sprake van vernieuwingsdrang: men wilde vooruit, groeien en daar hoorden nieuwe bouwplannen bij. Nu, vele jaren later, voelen veel inwoners met terugwerkende kracht de pijn van al het mooie gebouwde erfgoed dat verloren is gegaan. Dat is door het Stadsarchief treffend vertaald naar de tentoonstelling en gelijknamige serie ‘Gelukkig hebben we de foto’s nog’.

Ondanks dat een aantal monumentale en karakteristieke gebouwen alleen nog op foto’s bekeken kunnen worden, hebben we ook in de stad Oss nog steeds relatief veel gebouwd erfgoed. Daarnaast is de gemeente door de jaren heen groter geworden door een aantal samenvoegingen, waaronder met de historische stadjes Megen en Ravenstein. Zo hebben we 244 Rijksmonumenten en 296 gemeentelijke monumenten. En dat is niet alles, want er zijn ook nog 525 karakteristieke panden, 2 Rijks- beschermde stads- en dorpsgezichten en 1 gemeentelijk beschermd stadsgezicht die we bijzonder genoeg vinden om te behouden. 2. Archeologisch erfgoed Vrij vertaald betekent archeologie oudheidkunde. Archaïos is namelijk het Griekse woord voor ‘oud’ en logos betekent ‘kennis’. Kennis over de oudheid wordt opgedaan door het bestuderen van menselijke bewoningssporen. Deze zijn soms nog te vinden aan het oppervlak, in archieven of historische bronnen. Maar meestal liggen de sporen letterlijk onder ons, in de grond. Dit is de reden dat archeologen opgravingen doen. Op die manier komen ze meer te weten over de leefomstandigheden van onze voorouders. Oss is een echte schatkamer en uniek als het aankomt op archeologie.

Wist je bijvoorbeeld dat het qua oppervlakte een van de grootste archeologische onderzoeksgebieden is van Nederland? Sinds de jaren ’70 van de 20ste eeuw zijn er heel veel opgravingen gedaan door archeologen en heemkundigen, vaak in samenwerking met de Universiteit Leiden.1 Daarbij zijn onder andere sporen gevonden uit de bronstijd, ijzertijd en romeinse tijd. Het onderzoek in Oss, en dan vooral in de uitvoerige onderzochte microregio’s Ussen en Horzak, heeft zoveel gegevens over bewoning en 1 In de gemeente Oss wordt al zo’n 50 jaar op structurele wijze archeologisch onderzoek uitgevoerd. De gemeente maakte

zich daar al sterk voor, lang voordat het wettelijk verplicht was. Sinds het verdrag van Malta (1992) worden bodemschatten beter beschermd en heeft conserveren in de bodem (behoud in situ) de voorkeur boven opgraven. 5

begraving in de prehistorie opgeleverd dat de resultaten als voorbeeld dienen voor ander onderzoek in het Maas-Demer-Scheldegebied. Maar denk bijvoorbeeld ook aan het Vorstengraf (2000 – 700 v.Chr.) dat al in 1933 werd opgegraven, in 1997 werd herontdekt en in 2003 gedeeltelijk werd gereconstrueerd. En de paalgraven die in 2007 werden (her)ontdekt en in 2014 werden hersteld en heropend. Het bekende krom gesmede zwaard dat tijdens de opgraving van het Vorstengraf werd gevonden, is een van de oudste ijzeren objecten dat in Nederland is gevonden. Dit zwaard met de bijbehorende vondsten wordt nu tentoongesteld in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden en is sinds 2019 als metershoge replica te zien op de rotonde voor Museum Jan Cunen. Naast de vele opgravingen op het land, staat Oss ook bekend om de baggerwerkzaamheden in de Maas waarbij veel bodemschatten boven kwamen drijven. Een sprekend voorbeeld hiervan zijn overblijfselen van de Romeinse tempel van Kessel die in de jaren ’70 werd ontdekt en waarvan de afgelopen jaren een 3D-reconstructie is gemaakt. 3. Landschappelijk erfgoed Landschappelijk erfgoed, zijn overblijfselen in het landschap die in het verleden door mensen tot stand zijn gekomen. Denk bijvoorbeeld aan waterlopen, dijken, kavelgrenzen, eendenkooien, bossen, heggen en houtwallen. In Oss hebben we een uniek en afwisselend landschap.

Grofweg is het noordelijke deel het nattere en vruchtbare rivierengebied met klei van de Maas. Het zuidelijke deel bestaat uit hogere en drogere zandgronden. Hierdoor is het een plek waar al in de middensteentijd (8800-5300 v. Chr.) jagers en verzamelaars hun tijdelijke onderkomen vonden. Sindsdien is het grondgebied van Oss in meer en mindere mate bewoond geweest. De bewoners uit het verleden hebben het landschap mede gevormd. Bijvoorbeeld door bos te ontginnen en er landbouwgrond van te maken. Of door het aanleggen van dijken en de kanalisatie van de Maas in de jaren ‘30. Veel van deze ingrepen zijn ook nu nog te zien in het landschap en vormen vaak de inspiratie voor nieuwe ontwikkelingen. Zij vertellen ons de geschiedenis van onze omgeving en vormen zo mede de identiteit van Oss. Denk bijvoorbeeld aan de Beerse Overlaat, een plek waar de Maas sinds de Middeleeuwen in geval van nood mocht overstromen.

4. Collecties en verzamelingen Collecties en verzamelingen ontstaan door actief voorwerpen te sparen en bewaren. Denk bijvoorbeeld aan rariteitenkabinetten, schilderijencollecties, fotoarchieven of de postzegelverzameling van je opa. Over het algemeen zijn kun je zeggen dat collecties professioneel bij elkaar zijn gebracht om te behouden en ontsluiten en dat een verzameling vanuit een eigen interesse bij elkaar is gespaard. In Oss hebben we veel collecties en verzamelingen op het gebied van erfgoed. De gemeentelijke erfgoedcollectie is eigendom van de gemeente en wordt beheerd door het Stadsarchief Oss en Museum Jan Cunen.2 Het Stadsarchief draagt zorg voor de 'platte', tweedimensionale historische 2 Het Stadsarchief Oss heeft kleine lokale archieven in de collectie, bijvoorbeeld van particulieren en verenigingen, en een

zeer uitgebreid (en voortdurend groeiend) beeldarchief van ruim 430.000 beelddragers. Het wettelijke gemeentelijke 6

voorwerpen, zoals foto’s, negatieven, documenten en kranten. De ruimtelijke objecten maken onderdeel uit van de collectie van het museum, bijvoorbeeld werktuigen, kledingstukken zoals poffers en verpakkingen uit de Osse industrie. Ook diverse heemkundekringen, stichtingen en particulieren hebben verzamelingen op het gebied van erfgoed, zoals fotocollecties of archeologische voorwerpen. 5. Verhalen en tradities Verhalen en tradities zijn bijzonder erfgoed. Waarom? In tegenstelling tot de andere soorten erfgoed, is het immaterieel: je kunt ze niet aanraken, ze zijn niet tastbaar. Dat maakt dat ze vaak over het hoofd worden gezien als erfgoed, maar verhalen en tradities zijn minstens zo belangrijk voor onze identiteit als materieel erfgoed. In Oss kent iedereen de verhalen over de messentrekkers, de worsten van Unox, de anticonceptiepil van Organon, de opkomst van de Socialistische Partij (SP), het overstromen van de Maas, de oorlogsjaren, het heilige Bruurke van Megen en Titus Brandsma. In de geest van de verhalen en tradities hebben we de afgelopen jaren gewerkt aan het samenstellen van vijf verhaallijnen: 1. 2. 3. 4. 5.

Vondsten en vorsten Kerken en kloosters Van boerengat tot industriestad Strijd met het water Oorlog en vrede

De vijf verhaallijnen, samen met voorbeelden en projecten die we de afgelopen jaren hebben georganiseerd, zijn toegevoegd als bijlage aan deze visie (zie bijlage 1). Samen vormen ze een overkoepelende paraplu waar we de verschillende soorten erfgoed onder kunnen hangen. Zo kent de verhaallijn ‘Strijd tegen het water’ gebouwd erfgoed, archeologisch erfgoed en landschappelijk erfgoed. Daarnaast worden de verhaallijnen gebruikt om ons erfgoed levendig en begrijpelijk te maken, om erover te kunnen communiceren: naar onze inwoners, maar ook naar toeristen via de website Tref ’t in Oss.3

Aanleiding Hoe kijken we aan tegen dit erfgoed, hoe willen we hiermee omgaan in de komende jaren en wat vraagt dat van ons als gemeente, samen met onze partners op dit terrein? Dit is de kern van onze nieuwe erfgoedvisie met bijbehorend uitvoeringsprogramma. De laatste erfgoedvisie ‘Op gemengde bodem’ dateert uit 2006. Het belangrijkste uitgangspunt van die visie was een integrale aanpak van erfgoed in de gemeente; een werkwijze waarbij tegelijkertijd wordt gekeken naar gebouwd erfgoed, archeologisch erfgoed en landschappelijk erfgoed. Dat principe geldt nog steeds. Maar er is ook veel veranderd in 15 jaar én er gaat nog veel veranderen de

archief is in beheer van het Brabants Historisch Informatiecentrum (BHIC) in ’s-Hertogenbosch. Daar zijn ook grotere archieven ondergebracht, bijvoorbeeld van Osse bedrijven en parochies. 3 Website Tref ’t in Oss: https://www.trefhetinoss.nl/dit-tref-je-in-oss/spannendegeschiedenis 7

komende jaren. Om de belangrijkste ontwikkelingen van de afgelopen jaren en komende jaren inzichtelijk te maken, hebben we ze onder elkaar gezet: •

In het huidige Coalitieakkoord ‘Kansen zien, kansen pakken’ staat nadrukkelijk een ambitie voor erfgoed: ‘We zijn zuinig op ons cultureel erfgoed. We zetten ons ervoor in dat dit meer gewaardeerd wordt. De gemeente Oss kent vele historische gebouwen en plekken met een interessante geschiedenis. Het is een van de belangrijkere archeologische vindplaatsen van Nederland. We willen meer mogelijk maken om dit voor een groter publiek te ontsluiten. Ons erfgoed is van de gemeenschap. Wij willen degenen die zich daarvoor in willen zetten, meer betrekken bij behoud en het uitdragen daarvan. Zoals voor het Industrieel Erfgoed dat er nog over is. Oss is een belangrijke partner in de Zuiderwaterlinie-activiteiten. Het religieus erfgoed is een opgave die ons de komende tijd meer zal gaan raken. Religieuze gebouwen zijn vaak beeldbepalende elementen in een stads- of dorpsaangezicht. Nu steeds meer religieuze gebouwen leeg komen te staan, vraagt dat om creatieve herbestemming. We willen hierin een proactieve rol spelen. Een rol die naar onze mening gericht moet zijn op het verbinden van betrokken partijen. Met een open houding, gericht op het meedenken in mogelijkheden.’

•

De gesprekken over erfgoed in onze gemeenteraad, in algemene zin en over specifieke onderwerpen, maken duidelijk dat dat zij hecht aan actieve inzet voor ons erfgoed.

•

In lijn met de ambitie uit het Coalitieakkoord hebben we veel geactiveerd. Dit is ook bij het brede, onafhankelijke deskundigenpanel opgevallen dat ons in 2019 als een van de vier heeft genomineerd voor de BNG Bank Erfgoedprijs als Beste Erfgoedgemeente van Nederland. De volgende punten vielen de jury op: o o

o o

o o o

Iedere kern in de gemeente Oss heeft een eigen heemkundige kring of stichting. Vanuit de inwoners wordt er veel georganiseerd. Erfgoed wordt ingezet om de gemeente op de kaart te zetten, bijvoorbeeld bij de aanpak van rotondes in de omgeving. Bewoners spreken met trots over het Kromzwaard op de rotonde voor Museum Jan Cunen. Het Stadsarchief fungeert als professionele speler als een spin in het erfgoedweb. Historische kringen en partijen weten hen te vinden. De gemeente doet actief aan deskundigheidsbevordering, met een nadruk op immaterieel erfgoed, religieus erfgoed en natuur en landschap (met bijzondere aandacht voor de Zuiderwaterlinie). Het Walkwartier in het centrum van Oss wordt herontwikkeld vanuit een ambitieuze erfgoedvisie. De Maas is een verbindende factor tussen de dorpen waaruit Oss bestaat. Ieder gebied heeft een eigen lied over de Maas. Er is een groot besef van de inzetbaarheid van erfgoed om de gemeente op de kaart te zetten. Een voorbeeld is het gebruik van de openbare ruimte.

8

De gemeente Oss heeft een lange traditie van archeologisch onderzoek. Bekend van topvondsten, onder meer grafheuvels. o De gemeente Oss besteedt veel aandacht aan omringende natuurgebieden, zoals de Maashorst. o Het Vorstengrafdonk in Oss toont belangrijke sporen uit de IJzertijd. Het genoemde Kromzwaard is daarvan een getuigenis. Oss speelde ook een grote rol in de opmars van het industriële tijdperk, als bakermat van wereldspelers als Unilever en Organon. o

De nominatie was een prestigieuze erkenning voor onze actieve inzet als gemeente en de vele vrijwilligers en instanties die samen onze rijkdom aan erfgoed bewaren, uitbreiden en uitdragen. Deze mijlpaal vraagt om een nieuwe, passende visie. Want hoe kunnen en gaan we die lijn vasthouden en doorzetten? Wat is ons doel? En wat is daarvoor nodig? •

Erfgoed leeft in Oss! Bij de vele vrijwilligers, bij inwoners en in de politiek. Het besef van onze roots en de invloed op onze gemeenschappelijke identiteit is toegenomen. En daarmee is ook de roep om het behoud veilig te stellen en de verhalen te delen, luider geworden. Dat vraagt om een nieuwe aanpak.

•

De Omgevingswet wordt op 1 januari 2022 ingevoerd. Hierin worden specifieke eisen gesteld aan erfgoed. Dit vraagt enerzijds om kennis over wet- en regelgeving en het nieuwe Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO). Maar ook om een nieuwe manier van werken, waarbij wensen uit de samenleving worden begeleid en wordt samengewerkt met alle betrokken partijen.

•

Vanuit de lijn van de Omgevingswet is het wenselijk dat we onze basis beter op orde krijgen. Met name het plegen van een inhaalslag in de aanwijzing van monumenten en het actualiseren van het erfgoedplan uit 2006 en van de archeologische verwachtingskaart zijn hierin belangrijk.

•

De rol van gemeentes in het algemeen – en dus ook van de gemeente Oss – is de afgelopen jaren veranderd. We bewegen van een regisserende, zorgzame overheid naar de faciliterende en stimulerende overheid. Hierdoor worden we, in plaats van het Rijk, steeds meer als eerste overheid gezien. Daarmee vormen we steeds vaker het eerste contact- en aanspreekpunt voor zaken die in de gemeenschap leven.

•

Er vinden grote transities plaats die voortkomen uit de klimaatmaatregelen. Denk aan het bouwen van windmolens en het leggen van zonnevelden, plaatsen van zonnepanelen en woningen van het aardgas afhalen. Het gebouwde erfgoed, maar ook het cultuurhistorisch landschap zijn daarmee verweven. Want hoe realiseer je bijvoorbeeld zonnepanelen op het dak van een beschermd monument? Of hoe zorg je dat karakteristieke landschapselementen behouden blijven, of misschien wel versterkt worden, bij dijkverhogingen?

•

De samenhang tussen erfgoed, recreatie en toerisme is gegroeid en zal de komende jaren verder toenemen. Vrije tijd wordt steeds belangrijker en steeds meer mensen hebben veel 9

vrije tijd, zeker de oudere generatie. Daarnaast ontstaat er door de globalisering, digitalisering, en recentelijk de coronacrisis, behoefte om juist de eigen omgeving beter te leren kennen. Deze combinatie zorgt voor meer aandacht voor erfgoed in een recreatieve en toeristische sfeer. Al deze ontwikkelingen raken het Osse erfgoed. Het zijn ontwikkelingen waar wij als gemeente op in moeten spelen en actie op moeten ondernemen. Waarbij minimaal de basis op orde moet zijn. Tegelijkertijd dienen zich nieuwe kansen aan om ons erfgoed te verrijken: van herstelplannen tot koppelkansen en promotie-gelegenheden. Meer dan we met de beschikbare menskracht en middelen aankunnen. Dus moeten we keuzes maken. Om deze te bepalen hebben we onze ambitie, rol en acties tegen het licht gehouden. Waar ligt de toekomst voor ons erfgoed? Welke rol pakken wij daarin als gemeente? Wat verwachten we daarmee van het erfgoedveld? Wat moet er concreet worden gedaan om dit voor elkaar te krijgen? En wat hebben we voor die uitvoering nodig? Kortom, het is tijd voor een nieuwe visie en concreet uitvoeringsprogramma waarin we: • Een passende ambitie vaststellen • De rol en mogelijkheden van ons als gemeente bepalen • De samenwerking met het erfgoedveld schetsen • Concrete acties en middelen vaststellen

Doel Het doel van deze erfgoedvisie en het bijbehorende uitvoeringsprogramma is dat we door het benoemen van onze ambitie, rol, samenwerking met het erfgoedveld, acties en benodigde middelen een rode draad schetsen waarmee we als gemeente de komende jaren verder gaan. We vormen zo een kader waarmee we elkaar, politiek en als betrokken partijen, scherp kunnen houden. 1. Kunnen prioriteren Er zijn ontzettend veel mooie erfgoedwensen en -initiatieven. Binnen de gemeentelijke organisatie, maar zeker ook in het erfgoedveld. Oss is rijk aan erfgoed en we hebben een verplichting om daar zorg voor te dragen, maar het is te veel om als gemeente alles tegelijkertijd zelf op te pakken. We hebben de kracht, deskundigheid en samenwerking met ons erfgoedveld hierbij hard nodig. Wie pakt wanneer welke wensen en initiatieven op? En waarom? Kortom, keuzes maken en prioriteren. 2. Kunnen communiceren Door op basis van onze uitgesproken ambitie, rol, samenwerking met het erfgoedveld en beschikbare middelen keuzes te maken, scheppen we een kader waarover én waarmee we kunnen communiceren. Waarom hebben we bepaalde keuzes gemaakt en waarom geven we prioriteit aan bepaalde werkzaamheden of projecten? De argumentatie hiervoor is door de nieuwe visie en het bijbehorende uitvoeringsprogramma toegankelijk en openbaar. 3.

Verwachtingen kunnen managen Door helder te kunnen communiceren, kunnen we de verwachtingen managen. Wat doen we nu, wat doen we later en wat doen we niet? Door dit vooraf te communiceren, worden

10

teleurstellingen voorkomen en het onderlinge vertrouwen en de samenwerking tussen de gemeentelijke organisatie en het erfgoedveld versterkt.

Proces Projecten In de afgelopen 6 jaar hebben we samen met het erfgoedveld hard gewerkt om het erfgoed naar een hoger niveau te tillen. Sprekende voorbeelden zijn te vinden in bijlage van de verhaallijnen (zie bijlage 1). Met als bekroning in 2019 de nominatie als Beste Erfgoedgemeente van Nederland. Een aantal markante wapenfeiten op een rij: • • • • •

Het centrale verhaal van het Osse erfgoed is geland We hebben een Rijkspilot van de Kerkenvisie afgerond We hebben de gethematiseerde rotonde met het krom gesmede zwaard gerealiseerd We werken aan het landschapsherstel van de Meanderende Maas We zijn genomineerd als Beste erfgoedgemeente 2019 (1 van de 4)

De weg naar de visie De vele contacten met het erfgoedveld en met allerlei deskundigen in de afgelopen jaren hebben ons gevoed in de gedachtenvorming. In 2017 hebben we een tweetal inspiratieavonden georganiseerd, waarvoor het erfgoedveld werd uitgenodigd. Hier presenteerden we het boekje ‘Mens en Maasland’ en hebben we gesproken over de wensen met betrekking tot ons erfgoed. En er werden vier Werk-/klankbordgroepen gevormd: 1. 2. 3. 4.

Archeologie Industrieel Erfgoed Religieus Erfgoed Zuiderwaterlinie

Zij hebben elk op hun terrein adviezen gegeven. Ook daarna zijn er nog diverse bijeenkomsten met het erfgoedveld en met geledingen daarvan geweest: algemene, thema- en projectgerichte. Vanuit de ambitie die in het Coalitieakkoord voor erfgoed is benoemd hebben we in de meerjarenbegroting van 2019-2022 aangegeven aan een visie inclusief uitvoeringsprogramma te gaan werken. We bouwen daarmee voort op de inspiratieavonden die in 2017 zijn georganiseerd, op de vorming van vier centrale werkgroepen en het opstellen van het boekje ‘Mens en Maasland’. We hebben ervoor gekozen de visie en uitvoeringsprogramma zelf te schrijven. Dat betekent dat we dat naast ons reguliere werk hebben gedaan. Door de groeiende stroom van dagelijkse werkzaamheden, spontane projecten die tussendoor kwamen, nieuwe kansen die zich aandienden, de coronacrisis en een aantal personele wisselingen, is het er eerder niet van gekomen om een nieuwe erfgoedvisie te presenteren. We hebben ervoor gekozen om voorrang te geven aan onze inzet voor de veelheid van concrete activiteiten die zich aandiende. Op 9 maart 2021 hebben we het eerste concept voor de erfgoedvisie en uitvoeringsprogramma besproken met ons erfgoedveld. We hebben de stukken ook besproken met onze 11

Erfgoedcommissie. De reactie van de commissie luidt samengevat: waardering voor de documenten waarin ambitie en uitvoering als eenheid met elkaar zijn verbonden, heb aandacht voor wat het vraagt qua kennis, kunde en capaciteit en verschaf ons als Erfgoedcommissie helder richtlijnen voor het adviseren over aanvragen. Als extra aandachtspunten benoemt de commissie het aanwijzen van nieuwe monumenten, het opstellen van een erfgoedplan, het meenemen van cultuurhistorisch landschap als koppelkans bij projecten en mogelijkheden voor verruiming van kader bij de herbestemming van monumenten.

Leeswijzer De erfgoedvisie en het –uitvoeringsprogramma werken als een tweetrapsraket. In het eerste deel bespreken we de visie voor de komende jaren. Daarin komen onze ambitie, de rol van de gemeente en de samenwerking met het erfgoedveld aan bod. In het tweede deel schetsen we op basis van het eerste deel drie scenario’s die oplopen in ambitieniveau van het uitvoeringsprogramma 2021-2023. Daarbij zal per scenario in gegaan worden op de benodigde mensen en middelen. De erfgoedvisie begint met het uitspreken van onze ambitie. Dit doen we in het eerste hoofdstuk. Waar ligt de toekomst voor het erfgoed? We schetsen een stip aan de horizon waar we naartoe willen werken. Om dan alvast een eerste stap te zetten richting het uitvoeringsprogramma koppelen we hier ook meteen actieve werkwoorden aan: de actielijnen. Vanuit de ambitie en actielijnen, lichten we in hoofdstuk 2 toe welke rol de gemeente per ambitie en actielijn voor zich ziet. Welke rol pakken wij als gemeente? Wat kan het erfgoedveld van ons verwachten? Hiervoor gebruiken we een schema met daarin de vier rollen die de overheid kan aannemen. Aan het eind van de visie zal er in hoofdstuk 3 een visueel overzicht worden gegeven van het erfgoedveld: het kloppend hart van het Osse erfgoed.

Wat verwachten we van dit netwerk ten aanzien van onze rol? Na een korte uitleg over het netwerk schetsen we hier onze gewenste samenwerking en rolverdeling. Na het bespreken van de visie zal in hoofdstuk 4 het concept uitvoeringsprogramma aan bod komen met drie scenario’s. Wat moet er concreet worden gedaan om onze ambities, samenwerking en rolverdeling voor elkaar te krijgen? En wat hebben we voor elk scenario nodig? In het hoofdstuk zullen we kort ingaan op een aantal aandachtspunten in de uitvoering en uitleg geven over het concept uitvoeringsprogramma dat in zijn geheel is opgenomen als bijlage. Daarnaast zullen we in dit hoofdstuk kort reflecteren op de Kerken- en Kloostervisie en de rol die gemeente voor zich ziet met betrekking tot het herbestemmen van religieus erfgoed. Tot slot is er een aantal bijlagen toegevoegd: de verhaallijnen, waarin we laten zien wat er in de afgelopen jaren is gebeurd en bereikt en het concept uitvoeringsprogramma die is bedoeld als onderbouwing voor de scenario’s en na bespreking in de Opiniecommissie verder zal worden uitgewerkt.

12

DEEL 1 | VISIE Hoofdstuk 1 | Ambities Ambities en actielijnen

Waar ligt de toekomst voor het erfgoed? In dit hoofdstuk schetsen we de stip aan de horizon waar we de komende jaren naartoe willen werken. Daarvoor is meer nodig dan een ambitie op papier. Daarom spreken we niet alleen onze ambitie uit, maar leggen we ook uit wat we ermee bedoelen en koppelen we hier actieve werkwoorden aan: de actielijnen. Deze actielijnen zullen uiteindelijk een-op-een terugkomen in het uitvoeringsprogramma. We hebben als gemeente een helder doel voor ogen: we willen het Osse erfgoed naar een hoger niveau tillen, zodat het meer leeft onder inwoners en toeristen én we nog steviger op de kaart staan als interessante en actieve erfgoedgemeente. Het erfgoed in onze gemeente willen we behouden en doorvertellen. Het is iets om trots op te zijn en precies dát willen we nog meer uitstralen. Ambities en actielijnen Om het erfgoed naar een hoger niveau te kunnen tillen, hebben we drie ambities geformuleerd: 1. We willen met het erfgoed bijdragen aan een mooie en prettige leefomgeving 2. We willen het erfgoed ontsluiten voor een breed publiek 3. We willen de vele samenwerkingsverbanden op het gebied van erfgoed versterken We zullen per ambitie uitleggen wat we ermee bedoelen en welke actielijnen in onze ogen nodig zijn om deze te verwezenlijken. 1.

We willen met het erfgoed bijdragen aan een mooie en prettige leefomgeving Een mooie en prettige leefomgeving is belangrijk voor alle inwoners van de gemeente. Erfgoed draagt daaraan bij. Denk bijvoorbeeld aan sfeervolle oude gebouwen die je ziet als je door de stad of een van de kernen loopt. Of het mooie Maaslandschap met het water, de dijken en polders dat aan je voorbijtrekt wanneer je op de fiets zit. Onze leefomgeving verandert continu. Zeker de komende jaren, want we leven in een periode met onder andere grote vraagstukken rondom klimaat en wonen. Waarbij de verdeling van de schaarse ruimte een nog zwaardere uitdaging is geworden. Het Maas-gebied verandert, er komen windmolens in de polder, de landbouw wordt verduurzaamd, woningen ondergaan een energietransitie, er worden meer woningen gebouwd om aan de toenemende vraag te voldoen en het stadscentrum van Oss wordt herontwikkeld. Zo maar een greep uit de vele ontwikkelingen die het beeld van onze gemeente gaan veranderen. 13

We willen ervoor zorgen dat het erfgoed in onze leefomgeving zo min mogelijk lijdt onder al deze ontwikkelingen, maar hierin juist een passende plek krijgt of liever nog: als inspiratie dient om ontwikkelingen in gang te zetten. Door het beter zichtbaar en beleefbaar te maken, kunnen we van het erfgoed in onze leefomgeving blijven genieten. Dit vraagt om drie actielijnen voor ons erfgoed: •

Beschermen Wettelijk gezien wordt erfgoed beschermd door de Erfgoedwet (2016). Dit is een wet waarin staat welk soort erfgoed op welke manier kan worden beschermd, zowel door de Rijksoverheid, Provincie en gemeenten. Deze Erfgoedwet geeft de gemeente de verplichting om een gemeentelijke Erfgoedverordening en Erfgoedcommissie aan te stellen. Vanuit het ministerie (OCW- Erfgoedinspectie) wordt hierop toegezien. Nemen we wel voldoende maatregelen voor de bescherming van cultuurhistorische waarden? Denk hierbij bijvoorbeeld aan het aanwijzen van gemeentelijke monumenten, waardoor gebouwd erfgoed een beschermende status krijgt. Maar ook archeologische vondsten, landschappelijk erfgoed en zelfs tradities, rituelen en verhalen kunnen worden bestempeld als waardevol erfgoed wat beschermd moet worden. Om deze bescherming als gemeente mogelijk te maken is het noodzakelijk om een up-to-date Erfgoedverordening te hebben en mogelijkheden te hebben voor het borgen van het cultureel erfgoed in de ruimtelijke ordening. Voor het beschermen van het gebouwde erfgoed gaat de voorkeur uit naar het aanwijzen van gemeentelijke monumenten of beschermde stadsgezichten. Maar er zijn ook gebouwen of objecten die niet zó bijzonder zijn dat deze kunnen worden aangewezen als gemeentelijk monument.

Een van de manieren om deze gebouwen en objecten wél te beschermen is door het opnemen van beeldbepalende panden in bestemmingsplannen. Op die manier krijgt het erfgoed geen beschermende status vanuit de Erfgoedwet, maar wordt het op een andere manier geborgd.

•

Beheren Niet alleen het beschermen, maar ook de manier waarop vervolgens met het aangewezen erfgoed om wordt gegaan, is belangrijk. Vanaf 1 januari 2022 wordt dit geregeld via de Omgevingswet. Wordt er wel goed met een monument omgegaan door de eigenaar? Wordt er bij nieuwe bouwplannen rekening gehouden met bijzonder landschappelijk erfgoed? Hierop toezien en handhaven, is een belangrijk onderdeel als het gaat over zuinig zijn op ons erfgoed en het op orde krijgen van de basis. Het (wettelijk) beschermen is stap één, het beheren daarvan stap twee. Dit behoeft extra aandacht, omdat het de afgelopen jaren niet altijd goed is gegaan.

•

Behouden Het behouden van erfgoed gebeurt deels door het beschermen en beheren ervan. Maar een figuurlijke glazen stolp plaatsen over erfgoed en het verder niet gebruiken, is in veel gevallen geen houdbare en wenselijke vorm. De toekomst voor het behoud van erfgoed vergt 14

‘behoud door ontwikkeling’. Kortom, door het erfgoed te ontwikkelen, kan het behouden blijven. Denk daarbij bijvoorbeeld aan het herbestemmen van leegstaande kerken, oud industrieel erfgoed een plek geven in nieuwbouwplannen of archeologische vondsten gebruiken als onderlegger voor een nieuwbouwwijk. Door ruimdenkend op zoek te gaan naar creatieve manieren om het erfgoed een passende plek te geven binnen grotere ontwikkelingen óf als inspiratiebron te gebruiken, kan het erfgoed behouden blijven. De afgelopen jaren hebben we forse stappen gezet om ons erfgoed te beschermen, beheren en behouden. Maar onze wettelijke taak die voortvloeit uit de Erfgoedwet (2016) en Omgevingswet (2022) vraagt meer.4 Zeker met de naderende Omgevingswet in het achterhoofd, moeten we ervoor zorgen dat de basis op orde is. We willen vroegtijdig aansluiten bij nieuwe ontwikkelingen, kansen zien en in staat zijn deze te pakken. Zodat het erfgoed ook in de toekomst bijdraagt aan een mooie en prettige leefomgeving. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed: Wat verandert er door de Omgevingswet voor erfgoed? •

Er wordt een brede definitie van cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving gehanteerd. Het gaat om (gebouwde en aangelegde) monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten, cultuurlandschappen en ander cultureel erfgoed – roerend of immaterieel erfgoed – dat via het omgevingsplan aan een specifieke locatie te verbinden is, zoals een haven voor historische schepen of een corsowagenbouwplaats.

•

De structuurvisie van Rijk, provincie of gemeente wordt vervangen door de omgevingsvisie. In deze omgevingsvisie worden op hoofdlijnen de kwaliteiten van het grondgebied beschreven en de opgaven, ontwikkelingen, ambities en strategie voor de langere termijn voor bouwwerken, infrastructuur, cultureel erfgoed, bodem, lucht, natuur en andere aspecten van de fysieke leefomgeving.

•

Het omgevingsplan komt in de plaats van het huidige bestemmingsplan en de gemeentelijke verordeningen die over de fysieke leefomgeving gaan. Het aanwijzen van gemeentelijke monumenten gebeurt straks ook in het omgevingsplan.

•

Werelderfgoed wordt met de inwerkingtreding van de Omgevingswet voor het eerst expliciet wettelijk verankerd.

•

De gemeente wordt verantwoordelijk voor de vergunningverlening voor het verstoren van archeologische rijksmonumenten, in het geval er sprake is van een meervoudige aanvraag (dus als er van de gemeente ook nog andere omgevingsvergunningen nodig zijn voor samenhangende activiteiten). De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) geeft daarover wel een bindend advies.

4 Kort gezegd komt de Erfgoedwet (2016) neer op het aanwijzen van erfgoed en in de Omgevingswet (2022) staat hoe met

het aangewezen erfgoed moet worden omgegaan. 15

•

In de Omgevingswet is geregeld dat in het geval van archeologische toevalsvondsten van algemeen belang niet alleen de minister van OCW maar ook de gemeente bodemverstorende werkzaamheden kan stilleggen.

•

De eigenaar van een rijksmonument heeft een instandhoudingsplicht. Hij of zij moet ervoor zorgdragen dat het monument zodanig wordt onderhouden dat het behoud ervan gewaarborgd is.

•

Het toetsingskader voor een sloopvergunning binnen een beschermd stads- of dorpsgezicht moet in het omgevingsplan worden opgenomen.

•

Eens in de vier jaar wordt de Erfgoedbalans uitgebracht over de staat van het erfgoed. Dat gebeurt met behulp van gegevens die worden verzameld in de Erfgoedmonitor.

2. We willen het erfgoed ontsluiten voor een breed publiek Het Osse erfgoed is van de gemeenschap, dus het moet toegankelijk zijn voor zoveel mogelijk inwoners. Jong en oud. We zien – en horen van het erfgoedveld – dat nu vooral de oudere generaties of erfgoedkenners worden aangesproken door het erfgoed. Dat moet en kan anders. Erfgoed is immers het goed dat je erft en wilt doorgeven aan volgende generaties. Het is dus belangrijk om voor alle inwoners, maar zeker voor de jeugd en jongvolwassenen, het erfgoed te ontsluiten. Niet alleen de inwoners van de Gemeente Oss vallen onder het bredere publiek waarvoor we het erfgoed willen ontsluiten. Ook voor bezoekers die hun vrijetijd doorbrengen in onze gemeente willen we het erfgoed toegankelijker maken. Bovendien kan het beter ontsluiten van het erfgoed de

16

aantrekkingskracht van onze gemeente versterken, wat leidt tot een positieve spin-off op de vrijetijdssector. Om dit voor elkaar te krijgen, hebben we de volgende actielijn geformuleerd: • Beleven Door iets te beleven, spreekt het meer tot de verbeelding en komt het tot leven. Dit geldt ook voor erfgoed. Wanneer erfgoed spreekt en levendig is, is het toegankelijker, kun je het plaatsen en er waarde aan toekennen. Op die manier kun je je verbonden voelen met het erfgoed en er trots op zijn. Het beleven zorgt dus voor het beter ontsluiten van het erfgoed en daarmee voor het interesseren en betrekken van meer inwoners en bezoekers voor en bij het Osse erfgoed. Beleven kan op verschillende manieren en zal voor elke doelgroep anders zijn. Als voorbeeld: voor de een is het lezen van een historisch boek genoeg, anderen kijken of luisteren liever naar een documentaire of podcast, sommigen doen historisch onderzoek en menigeen wil het erfgoed juist in het echt zien. Voor alle doelgroepen zijn verschillende manieren te bedenken die de beleving vergroten.

Voorbeelden van de afgelopen jaren die bijdragen aan de beleving van het erfgoed zijn bijvoorbeeld de archeologische meeloopdagen bij opgravingen, de excursies en lezingen van onder anderen Stichting Archeologie Maasland, de historische wandelingen op DTV, de stadstocht voor groep 5 die jaarlijks door het Stadsarchief wordt georganiseerd, de historische leskisten van het Stadsarchief, de plaatjesactie van Jumbo van Bergen, de Open Monumentendagen en de lezingen, excursies en het blad ‘Tussentijds’ van Stichting De Werkende Mens. 3. We willen de vele samenwerkingsverbanden op het gebied van erfgoed versterken Zoals eerder gezegd: erfgoed is van de gemeenschap. Samen sta je sterk. We kunnen en willen de bovengenoemde ambities niet alleen waarmaken. Dat doen we samen met eigenaren van erfgoed, onze vrijwilligers, instellingen en inwoners. We willen nog intensiever en gerichter samenwerken met de gemeenschap bij ideeën, plannen en projecten rondom het erfgoed. Zij zijn het kloppend hart achter het Osse erfgoed; hun kennis, ervaring en enthousiasme zijn ontzettend waardevol en willen we optimaal benutten. Daarnaast is het belangrijk om, afhankelijk van de actie, ook andere samenwerkingsverbanden op het gebied van erfgoed te versterken.

Denk aan de Zuiderwaterlinie, de Federatie Grote Monumentengemeenten, maar ook algemener aan (buur)gemeenten, de Provincie Noord-Brabant en het Rijk. Dit vraagt om het betrekken van de eigenaren, gemeenschap, andere partners en overheden. De laatste actielijn is daarmee: •

Betrekken Het betrekken van eigenaren, de gemeenschap, het erfgoedveld, andere partners en overheden om zo de samenwerking op het gebied van erfgoed te versterken is ontzettend belangrijk. We willen niet beslissen over, maar beslissen met. Hiervoor is het essentieel om 17

stakeholders op tijd te betrekken. Dit zorgt voor meer draagvlak en maakt de toekomst van het Osse erfgoed duurzamer. Betrekken kan, net zoals beleven, op verschillende manieren en zal afhankelijk zijn van de actie en de stakeholders.

Hoofdstuk 2 | Rol van de gemeente Welke rol pakken we als gemeente bij het werken aan onze ambities? Wat kan het erfgoedveld van ons verwachten? In dit hoofdstuk gaan we in op de rol van de gemeente. We hebben gemerkt dat we als gemeente vaak worden aangesproken op zaken die meer binnen de invloedssfeer van eigenaren of het erfgoedveld liggen. Denk bijvoorbeeld aan het initiatief nemen bij herbestemmingen of de uitvoering van projecten. De samenleving verandert en dat vraagt om verandering van onze rol. Daarnaast moet onze rol aansluiten bij de verantwoordelijkheden, mogelijkheden en middelen die we hebben. Hier willen we duidelijk in zijn, zodat de gemeenschap weet wat men aan ons heeft. Om de rol van de gemeente te verhelderen, hebben we gebruik gemaakt van onderstaand schema met daarin de vier rollen die de overheid kan invullen. Per ambitie en actielijn geven we aan welke rol wij zien voor ons als gemeente.

18

Over het algemeen geldt dat we actief zijn in alle rollen. Het zwaartepunt voor onze basistaak ligt vooral aan de linkerkant van het schema: we handelen als rechtmatige en presterende overheid om ons erfgoed te behouden, beheren en beschermen. Tegelijkertijd acteren we steeds meer op de rechterkant van het schema. We willen vooral meedenken en faciliterend te werk gaan en proactief meewerken aan een meer bottom-up georganiseerde samenleving. Kortom, initiatieven uit het erfgoedveld versterken vanuit een netwerkende, responsieve en participerende rol.

1. We willen met het erfgoed bijdragen aan een mooie en prettige leefomgeving Actielijnen: beschermen, beheren en behouden Beschermen en beheren Het beschermen en beheren van het erfgoed om bij te dragen aan een mooie en prettige leefomgeving pakken we op vanuit de rol als rechtmatige overheid door het uitvoeren van wet- en regelgeving. Het beschermen en beheren van het erfgoed zijn wettelijke taken die voortkomen uit de Erfgoedwet (2016) en de Omgevingswet (2022). Bovendien zijn we van een aantal monumenten zelf eigenaar en hebben we vanuit die rol ook de rechtmatige taak om hier goed voor te zorgen. Behouden Onder deze ambitie valt ook het behouden van erfgoed. Het behoud van erfgoed komt grotendeels voort uit het ontwikkelen ervan. Vaak houdt dit in dat erfgoed wordt herbestemd. De initiatiefnemer daarbij is de eigenaar. Dit kunnen particulieren zijn, maar in een aantal gevallen is de gemeente zelf eigenaar. Onze rol in de ontwikkeling van erfgoed is niet alleen de rechtmatige en presterende rol, maar ook de netwerkende overheid of responsieve, participerende overheid. Dit verschilt per casus. Waar dat functioneel en gewenst is, denken we actief mee, faciliteren we initiatieven en leggen we verbindingen. Wat niet betekent dat we initiatieven overnemen en de uitvoering op ons nemen. Regelmatig vragen eigenaren om hun erfgoedobject te mogen aanpassen in aard en/of functie.

Vanuit het doel: behoud van het object, kijken we daar ruimdenkend naar. Dat houdt in dat we verschillende factoren meewegen als het aankomt op keuzes over de toekomst van erfgoed zoals functie, locatie, cultuurhistorische waarde, koppelkansen, financiering enzovoort. Erfgoed is geen losstaand gegeven en het behoud ervan door ontwikkeling bekijken we dan ook vanuit een brede context. Als het gaat om gebouwde monumenten levert de Erfgoedcommissie maatwerk in de vorm van advisering en maakt daarbij een gebalanceerde afweging tussen de toekomstige functie van erfgoed en de cultuurhistorische waarden.

2. We willen het erfgoed ontsluiten voor een breed publiek Actielijn: beleven Beleven Het beleefbaar maken van erfgoed om bij te dragen aan het ontsluiten van erfgoed voor een breed publiek zullen wij vooral oppakken vanuit de rol van netwerkende overheid of responsieve, participerende overheid. 19

Dit onderwerp leeft sterk in de Osse gemeenschap getuige de vele initiatieven: enthousiaste communicatie over nieuwe activiteiten en over restauraties van panden, de Osse historie in cultuurproducties, exposities van Museum Jan Cunen, de informatie van de Heemkundekringen, het plaatjesboek van Jumbo van Bergen, activiteiten van scholen, de huizenschildjes in Megen, de rondleidingen in de molens, de vele individuele boeken en publicaties, de aandacht voor eigen projecten zoals in Ravenstein het Bolwerk van Philips van Kleef en de Luciakerk, in Megen de kloosters, in Lith de paden, in Geffen de kerk en ‘Effe naor Geffe’. In beginsel hebben wij hierin geen rol anders dan dat wij hieraan zo nodig en mogelijk ruimte geven. Waar nuttig, gewenst en mogelijk faciliteren we, brengen we partijen samen en leggen we verbindingen. Een initiatief is over het algemeen kansrijker en heeft meer draagvlak als het bottomup wordt georganiseerd. Dat neemt niet weg dat we ook regelmatig zelf het initiatief nemen in samenwerking met het Stadsarchief. Denk aan het boekje Mens en Maasland, het ontwikkelen van routes, de Zuiderwaterlinie en het benutten van koppelkansen zoals in het project Meanderende Maas en met Recreatie & Toerisme.

3. We willen de vele samenwerkingsverbanden op het gebied van erfgoed versterken Actielijn: betrekken Betrekken Het versterken van samenwerkingsverbanden past binnen onze rol als netwerkende overheid/ responsieve, participerende overheid. De netwerkende overheid is hier duidelijk: we nemen in een aantal gevallen het initiatief bij het zoeken van nieuwe samenwerkingsverbanden met partijen én onderhouden de samenwerkingsverbanden die er al zijn. We zijn als een spin in het web en zoeken naar koppelkansen en betrekken stakeholders hierbij. Bijvoorbeeld door aan te sluiten bij landelijke en provinciale ontwikkelingen, visies en netwerken om het erfgoed verder te promoten en ondersteunen. Daarnaast sluiten we graag aan bij samenwerkingsverbanden die niet vanuit ons worden geïnitieerd, maar waar wij wel kunnen meedenken en - praten.

20

Hoofdstuk 3 | Samenwerking met het erfgoedveld Lokale, regionale en nationale erfgoedveld en koppelkansen

In het vorige hoofdstuk is duidelijk geworden dat de vele partijen binnen ons erfgoedveld heel actief zijn en belangrijk voor de gemeente. Door hun vele kennis, enthousiasme en initiatieven geven ze het erfgoed kleur. Hoe zien we hun rol in relatie tot die van ons? Hoe ziet onze gedroomde samenwerking en rolverdeling eruit? En waar zien wij koppelkansen? We mogen als gemeente trots zijn op ons Osse erfgoedveld, want zoals op de infographic is te zien, is dit enorm groot en divers. We zijn niet alleen rijk aan erfgoed, maar ook aan heemkundekringen, monumentenstichtingen, stadsgidsen, werk- en klankbordgroepen, archeologische verenigingen, molenstichtingen, het Stadsarchief, Museum Jan Cunen en Stichting Landschapsbeheer. Daarnaast zijn we onderdeel van een aantal provinciale en nationale samenwerkingsverbanden, waaronder de Federatie van Grote Erfgoedgemeenten, Bestuurlijk Platform Erfgoedgemeenten, Vereniging van Nederlandse Vestingsteden, Zuiderwaterlinie en hebben we nauwe contacten met het Rijksmuseum van Oudheden en de Universiteit Leiden. Lokale erfgoedveld We vertrouwen erop dat het lokale erfgoedveld ook de komende jaren veel initiatieven zal nemen in het uitvoeren van projecten, publieksactiviteiten en herbestemmingen. En dat zij ons weet te vinden voor het meedenken en faciliteren daarvan en om ons netwerk in te zetten.

We schetsen kort een beeld van een aantal stakeholders. Zoals genoemd in de inleiding zijn in 2017 vier werk-/klankbordgroepen gevormd tijdens een bijeenkomst met het erfgoedveld: Archeologie, Industrieel Erfgoed, Religieus Erfgoed en Zuiderwaterlinie. Ze hebben een adviserende rol. In die zin verschillen ze van de andere stakeholders, want ze geven op hun terreinadvies aan de gemeente. De Werkgroep Industrieel Erfgoed heeft bijvoorbeeld een lijst samengesteld met karakteristieke en bijzondere panden die de gemeente de komende tijd gaat gebruiken bij de aanwijzingen van nieuwe gemeentelijke monumenten. En de Stuurgroep Kerkenvisie heeft ons bijgestaan door het opstellen van een Kerkenvisie in het kader van de Rijkspilot Kerkenvisie, recent aangevuld met een advies gericht op kloosters. De tweede stakeholder die we specifiek willen noemen is het Stadsarchief Oss. Het Stadsarchief is spin in het erfgoed-web en heeft, in samenwerking met het erfgoedveld, een voortrekkersrol in het ontsluiten van ons erfgoed voor een breed publiek. Om nog beter en dynamischer uit te dragen waar zij voor staat, hebben wij al vaker de suggestie gedaan om de naam te wijzigen van Stadsarchief Oss naar Erfgoedcentrum Oss.

21

Provinciale en nationale erfgoedveld Naast het lokale netwerk staat op de infographic ook het bredere, regionale en nationale erfgoedveld, waaronder Natuurmonumenten, Maas- en Peelhorst, Vestingsteden, Zuiderwaterlinie, Waterschap Aa en Maas, de Provincie Noord-Brabant, het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC), de buurgemeenten, het Rijkmuseum van Oudheden en de Universiteit Leiden vallen. Erfgoed kent eigenlijk geen harde grenzen. Het zegt iets over onze identiteit, maar waar deze identiteit begint en stopt, is niet hard af te grenzen. Daarom moeten we ook over onze gemeentegrenzen heen kijken en daar de samenwerking blijven opzoeken en versterken. Dit vraagt energie die we er graag in stoppen, maar waar we ook kritisch naar kijken. Levert een samenwerking genoeg op voor het Osse erfgoed ten opzichte van de middelen en menskracht die dit vraagt? Dit is een afweging die we ook de komende jaren zullen blijven maken.

Koppelkansen Bovenop onze samenwerking met het lokale, provinciale en nationale erfgoedveld, willen we graag koppelkansen benutten. Erfgoed raakt veel andere beleidsterreinen én er worden al heel veel projecten en evenementen rondom erfgoed georganiseerd. Er zijn vele mooie kansen om bij aan te sluiten, want op die manier beschermen, beheren, behouden, beleven en betrekken we het Osse erfgoed. Daarnaast bieden koppelkansen financieringsmogelijkheden. Denk bijvoorbeeld aan het project van de Meanderende Maas, waarbij de dijk tussen Ravenstein en Lith wordt versterkt. Of het project Walkwartier waar een verdwenen historische gevel wordt teruggebouwd. De jaarlijks/tweejaarlijks terugkerende erfgoedevenementen, waaronder de Archeologiedagen, Open Kerkendag, Open Monumentendag, Romeinendagen en de Maand van de Geschiedenis. Of bijvoorbeeld de jubilea, waaronder het 550-jarig bestaan van de Orde der Clarissen in Megen in (2021, als onderdeel van het Brabants Kloosterjaar), 150 jaar fabrieksmatige margarineproductie wat voor het eerst werd gedaan door Antoon Jurgens (2021) en het 100-jarig bestaan van de farmaceut Organon (2021-2022). Allemaal mogelijkheden om ons erfgoed naar een hoger niveau te tillen, zodat het meer leeft onder inwoners en toeristen: we zijn trots en zuinig op ons erfgoed en vertellen dit graag door.

DEEL 2 | UITVOERING Hoofdstuk 4 | Uitvoeringsprogramma In dit hoofdstuk zullen we ingaan op onze concrete acties: wat willen we de komende drie jaar gaan doen om onze ambitie waar te maken? Daarbij gaan we realistisch te werk. In het proces van de totstandkoming van de visie en het uitvoeringsprogramma, kiezen we ervoor om eerst aan de Opiniecommissie drie mogelijke scenario’s voor te leggen. Onze ambitie en mogelijkheden en middelen moeten in evenwicht zijn. We onderscheiden in het concept uitvoeringsprogramma (zie bijlage 2) daarom 3 scenario’s: 1. ‘Zo doorgaan’ 2. ‘Basis goed op orde’ 3. ‘Meer ambitie’

: We zetten de huidige inzet door : We zorgen voor een goede basis : We pakken door op de nominatie van Beste Erfgoedgemeente

Het is aan de opiniecommissie welk scenario we verder zullen uitwerken ter besluitvorming. We hebben met grote zorg het uitvoeringsprogramma met de drie scenario’s opgesteld. Daarbij willen we wel een kanttekening plaatsen: we hebben geen glazenbol en kunnen de toekomst niet voorspellen. We hebben dus vooral gefocust op de grote lijnen en daar waar we op gedetailleerder niveau al aanvullingen konden geven, hebben we dat gedaan. Het programma is een houvast, maar geen dichtgetimmerd draaiboek. We willen de ruimte houden om gehoor te geven aan toekomstige initiatieven en zullen daarom jaarlijks samen met het erfgoedveld een evaluatie plannen en erfgoedkalender voor het jaar daarop samenstellen. Dit uitvoeringsprogramma dient daarbij als onderlegger. Bij alle acties in het uitvoeringsprogramma staat aangegeven of de actie al loopt, onder welke actielijn de actie valt, wie de initiatiefnemer is, welke voorkeursrol de gemeente voor zich ziet en wanneer de actie wordt uitgevoerd. Ook is bij alle drie de scenario’s een kostenindicatie opgesteld: wat zijn grofweg de benodigde mensen en middelen om een scenario uitvoerbaar te maken? Dit is een belangrijk punt, want er is genoeg draagvlak, maar het ontbreekt aan draagkracht - zowel bij de stakeholders uit het erfgoedveld als bij de gemeente. Daarnaast vragen Een aantal punten op het

24

uitvoeringsprogramma behoeven wat extra aandacht. Die zijn hieronder, als zijnde oplegger van het uitvoeringsprogramma, van iets meer context voorzien.

De basis op orde Om op de verschillende ontwikkelingen in te spelen die zijn geschetst bij de ‘aanleiding’ van deze visie (pagina 7 t/m 10), moet we minimaal de basis op orde hebben. Wat houdt die basis in? Deze bestaat onder anderen uit het opstellen van een erfgoedplan, monumentenzorg, collectiebeheer en archeologie. Hieronder staan de basispunten kort omschreven. 1. Erfgoedplan De afgelopen decennia zijn er een aantal erfgoedplannen opgesteld. Dit zijn plannen waarin de cultuurhistorische waarden van een aantal deelgebieden in de gemeente staan omgeschreven en zijn ingetekend op kaarten. Deze plannen omvatten echter niet de hele huidige gemeente (Geffen ontbreekt bijvoorbeeld), zijn niet gedigitaliseerd en niet altijd meer actueel. We moeten er dus voor zorgen dat er één integraal, gedigitaliseerd erfgoedplan komt. Deze nieuwe inventarisatie is nodig om tijdig koppelkansen te herkennen en hierop in te kunnen spelen en extra relevant vanwege de naderende Omgevingswet en de gebiedsvisies die momenteel worden gemaakt. Een integraal erfgoedplan dient namelijk als onderlegger van de gebiedsvisies.

Kortom we weten wat voor prachtig erfgoed we in huis hebben, maar het totaaloverzicht ontbreekt en is hard nodig om onze basis op orde te brengen en zowel onze rol als presterende en rechtmatige overheid als onze rol als netwerkende, responsieve en participerende overheid beter invulling te kunnen geven. 2. Monumentenzorg We hebben de interne organisatie die gaat over monumentenzorg versterkt (bij de afdeling Vergunningen, Toezicht en Handhaving is een team gevormd). Daarmee lopen we dit jaar de achterstand in van monumenten die reeds aangewezen zijn en kunnen we beter toezicht houden. We willen nog wel slag maken in het inventariseren en aanwijzen van mogelijke nieuwe monumenten om de volledige basis op orde te krijgen. Hiervoor zijn wel extra middelen nodig (zie uitvoeringsprogramma). 3. Collectiebeheer De gemeentelijke collectie is in beheer bij het Museum Jan Cunen (driedimensionaal) en bij het Stadsarchief Oss (tweedimensionaal). We hebben geconstateerd dat het collectiebeheer - met name bij het Stadsarchief - nu niet optimaal geregeld is. Een belangrijk aandachtspunt, want de gemeentelijke collectie vormt de basis voor de publieksactiviteiten die door zowel het Museum Jan Cunen als het Stadsarchief Oss worden georganiseerd en bijdragen aan het beleefbaar maken én betrekken van inwoners (jeugd en volwassenen) en toeristen bij het Osse erfgoed.