Bijlage_11_Vooronderzoek_Ontplofbare_Oorlogsresten__Bombs_Away__2024_
Tekst van het document
Vooronderzoek Conflictperiode Ontplofbare Oorlogsresten Amsteleind Oss Gemeente Oss
.7
Datum: Kenmerk:
3 oktober 2024 24P100 definitief rapport versie 1.0
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
1
Distributielijst - Gemeente Oss; - Bombs Away B.V.
Opdrachtgever:
Opgesteld:
Geaccordeerd:
Gemeente Oss
Bombs Away B.V.
Namens directie Bombs Away B.V.
Kenmerk en status: 24P100 Definitief rapport Versie 1.0
Handtekening:
Handtekening:
Handtekening:
Datum: 3 oktober 2024
Bombs Away B.V. Postbus 1148 Maliebaan 74 3500 BC Utrecht 3581 CV Utrecht www.bombsaway.nl Info@bombsaway.nl KvK: 53705165 BTW: 850983666B01 IBAN: NL31ABNA0455602794
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
2
MANAGEMENTSAMENVATTING Aanleiding, doel en uitgangspunt In opdracht van Gemeente Oss te Oss heeft Bombs Away B.V. te Utrecht een Vooronderzoek Conflictperiode (VO) Ontplofbare Oorlogsresten (OO) uit de Tweede Wereldoorlog uitgevoerd conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ voor het onderzoeksgebied Amsteleind Oss in de gemeente Oss in de provincie Noord-Brabant. De aanleiding voor het uitvoeren van dit Vooronderzoek Conflictperiode OO zijn de voorgenomen civieltechnische werkzaamheden in het onderzoeksgebied. In het gebied wordt woningbouw gerealiseerd.
Resultaten en conclusies Op basis van de resultaten van het Vooronderzoek Conflictperiode OO is vastgesteld dat er indicaties zijn dat door oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog OO zijn achtergebleven in/op de (water)bodem binnen de grenzen van het onderzoeksgebied. Het onderzoeksgebied is (deels) verdacht op OO. Dit betekent dat er tijdens de uitvoering van de geplande bodemingrepen een kans is op het aantreffen van OO en een mogelijke ongecontroleerde werking hiervan. Het soort OO dat binnen de grenzen van het onderzoeksgebied aangetroffen kan worden betreft geallieerde geschutmunitie van 25 pdr en van 75 mm tot en met 3.7 inch. Met de bovenstaande gegevens is er een horizontale en verticale afbakening vastgesteld die het risicogebied en de diepteligging van de mogelijke OO weergeeft. De OO kunnen worden aangetroffen tot op een maximale diepte van 0,75 meter minus maaiveld ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. Dit staat gelijk aan ongeveer 4,75 meter +NAP. Advies Aangezien er tijdens de uitvoering van het Vooronderzoek Conflictperiode OO indicaties van oorlogshandelingen zijn aangetroffen en het onderzoeksgebied verdacht is, wordt geadviseerd om voorafgaand aan de voorgenomen bodemingrepen in het onderzoeksgebied vervolgstappen te nemen in de vorm van een Vooronderzoek Na-Conflictperiode (VNC).
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
3
Inhoudsopgave 1
Inleiding ....................................................................................................................... 6 1.1 Aanleiding .......................................................................................................... 6 1.2 Doel Vooronderzoek OO .................................................................................... 6 1.2.1 Vooronderzoek Conflictperiode OO ................................................................. 6 1.2.2 Werkwijze Vooronderzoek Conflictperiode OO ............................................... 7 1.3 Onderzoeksgebied ............................................................................................. 8 1.4 Werkproces conform ISO 9001:2015 en CS-VROO .......................................... 9 1.5 Projectteam ........................................................................................................ 9 1.6 Leeswijzer........................................................................................................... 9
2
Geraadpleegde bronnen ........................................................................................... 10 2.1 Verantwoording bronnenmateriaal ................................................................. 10 2.2 Reeds uitgevoerde onderzoeken .................................................................... 10 2.3 Literatuur .......................................................................................................... 11 2.4 Archiefonderzoek in Nederland ...................................................................... 12 2.4.1 Gemeentearchief .............................................................................................. 13 2.4.2 Provinciaal archief ........................................................................................... 14 2.4.3 Nationaal Archief (NA) Den Haag .................................................................... 15 2.4.4 Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Amsterdam 17 2.4.5 Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag ...................... 18 2.4.6 Defensie archieven .......................................................................................... 18 2.4.7 Websites ...........................................................................................................
19 2.5 Archiefonderzoek in het buitenland ............................................................... 20 2.5.1 The National Archives UK (TNA UK) Londen ................................................. 20 2.5.2 National Archives and Record Administration II (NARA II) ........................... 21 2.5.3 Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg ................................................. 21 2.5.4 Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde .................................................... 22 2.5.5 Imperial War Museum (IWM) Londen .............................................................. 23 2.5.6 Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa .............................................. 23 2.6 Kaartmateriaal .................................................................................................. 23 2.7 Luchtfoto’s ....................................................................................................... 23
3
Resultaten inventarisatie .......................................................................................... 25 3.1 Inleiding ............................................................................................................ 25 3.2 Situatie onderzoeksgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog ....................... 27 3.3 Mobilisatieperiode ........................................................................................... 27 3.4 Meidagen 1940 ................................................................................................. 27 3.5 Duitse bezettingsjaren ..................................................................................... 28 3.6 Bevrijdingsjaar 1944-1945 ............................................................................... 30 3.7 Naoorlogse periode – heden ........................................................................... 34 3.7.1 Mijnenvelden .................................................................................................... 35 3.7.2 MORA's/UO's .................................................................................................... 35 3.8 Luchtfoto-analyse ............................................................................................ 35 3.8.1 Keuze van de luchtfoto's ................................ Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
3.8.2 Classificatie ..................................................... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 3.8.3 Resultaten van de luchtfoto-analyse ............. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. 3.9 Leemten in kennis............................................................................................ 41 3.10 Inventarisatiekaart ........................................................................................... 42 24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
4
4
Analyse gegevens ..................................................................................................... 44 4.1 Inleiding analyse: verdacht of onverdacht gebied......................................... 44 4.2 Indicaties en verdachte gebieden ................................................................... 44 4.3 Horizontale afbakening.................................................................................... 45 4.4 Gegevens aan te treffen OO ............................................................................ 46 4.5 Verticale afbakening ........................................................................................ 47 4.6 Naoorlogse ontwikkelingen............................................................................. 48 4.7 Indicaties zonder verdacht gebied.................................................................. 49 4.8 Leemten in kennis............................................................................................ 51 4.9 Bodembelastingkaart OO ................................................................................ 52 4.10 Verschillen met reeds uitgevoerde vooronderzoeken ................................... 52
5
Conclusie en Advies ................................................................................................. 53 5.1 Conclusie.......................................................................................................... 53 5.1.1 Afbakening verdachte gebieden ..................................................................... 53 5.1.2 Eerder uitgevoerde vooronderzoeken ............................................................ 53 5.2 Leemten in kennis............................................................................................ 53 5.3 Advies ............................................................................................................... 55 5.3.1 Onverdachte gebieden .................................................................................... 55 5.3.2 Verdachte gebieden ......................................................................................... 55 5.3.3 Advies voor het huidige onderzoeksgebied................................................... 55
6
Bijlagen ...................................................................................................................... 57 Bijlage 1 Overzicht beoordelen/evalueren inventarisatie (VO OO)....................... 58 Bijlage 2 Vaststellen verdacht gebied en afbakening in vooronderzoek (CSVROO) 61 Bijlage 3 Zoektermen gemeente en provinciale archieven ................................... 66 Bijlage 4 Dekking geraadpleegde luchtfoto’s ........................................................ 68 Bijlage 5 A1 Inventarisatiekaart (losbladig en digitaal) ......................................... 72 Bijlage 6 A1 Bodembelastingkaart OO (losbladig en digitaal) .............................. 73 Bijlage 7 Certificaat ISO 9001:2015......................................................................... 74 Bijlage 8 Certificaat CS-VROO ................................................................................ 75
Afbeelding voorblad: Luchtfoto ten tijde van de Tweede Wereldoorlog met daarop het onderzoeksgebied. Bron: NCAP, sortie. 400-1136, fotonr. 3209, d.d. 28-09-1944.
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
5
1 INLEIDING 1.1
Aanleiding In opdracht van gemeente Oss te Oss heeft Bombs Away B.V. te Utrecht een Vooronderzoek Conflictperiode (VO) Ontplofbare Oorlogsresten (OO) uitgevoerd voor het onderzoeksgebied Amsteleind Oss in de gemeente Oss (provincie Noord-Brabant) naar de aanwezigheid van OO uit de Tweede Wereldoorlog in/op de (water)bodem. De aanleiding van het Vooronderzoek Conflictperiode OO zijn de werkzaamheden. In het onderzoeksgebied wordt woningbouw gerealiseerd.
voorgenomen
Het is deels bekend of er rekening gehouden dient te worden met de aanwezigheid van OO uit de Tweede Wereldoorlog in het te onderzoeken gebied. Er ligt een gemeentebreed onderzoek van de firma AVG uit 2016. Dit onderzoek is uitgevoerd volgens de toen geldende richtlijnen van het WSCS-OCE, het huidige onderzoek is uitgevoerd volgens de huidige richtlijnen van het CS-VROO-002. Indien er OO aanwezig zijn in/op de (water)bodem van het te onderzoeken gebied, dan bestaat de mogelijkheid op een ongecontroleerde werking van een of meerdere OO. Op basis van artikel 4.10 van het Arbeidsomstandighedenbesluit dient er, alvorens werkzaamheden worden aangevangen, een onderzoek te worden ingesteld naar de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten. Indien er gevaar bestaat voor de veiligheid of gezondheid van werknemers dienen er passende maatregelen te worden getroffen om dit gevaar te voorkomen. Aan de hand van dit Vooronderzoek Conflictperiode OO is bepaald of er sprake is van een kans op de aanwezigheid van OO binnen de grenzen van het te onderzoeken gebied.1 1.2
Doel Vooronderzoek OO Het Vooronderzoek OO heeft tot doel om te beoordelen of er in het te onderzoeken gebied sprake is van concrete aanwijzingen van de aanwezigheid van OO en indien deze aanwijzingen er zijn, om een verdacht gebied af te bakenen. Het Vooronderzoek OO bestaat uit zowel het inventariseren als beoordelen (analyseren) van het bronnenmateriaal. Het eindresultaat is een rapportage met een bijbehorende Bodembelastingkaart OO. Het Vooronderzoek OO omvat twee onderdelen, namelijk een Vooronderzoek Conflictperiode OO dat zich richt op de periode 1939-1945 en een Vooronderzoek Na-Conflictperiode, dat zich richt op relevante naoorlogse bodemingrepen. Een Vooronderzoek OO kan één of beide onderdelen bevatten. In dit geval is er sprake van een Vooronderzoek Conflictperiode OO. Indien er in (delen van) het te onderzoeken gebied sprake is van concrete aanwijzingen voor de aanwezigheid van OO, dan wordt het verdachte gebied horizontaal en verticaal afgebakend. Tevens worden de gegevens over de mogelijk aanwezige OO vastgesteld. 1.2.1
Vooronderzoek Conflictperiode OO Het Vooronderzoek Conflictperiode OO is uitgevoerd conform de richtlijnen in het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’. Er wordt gestart met een
1
Disclaimer: Dit rapport betreft een Vooronderzoek OO en is zorgvuldig uitgevoerd volgens de meest recente inzichten en geldende regelgeving. Bombs Away B.V. streeft naar een zo grondig mogelijk onderzoek, gebaseerd op een veelheid aan relevante bronnen en documenten. Desalniettemin is het resultaat van het onderzoek afhankelijk van een (relatief) gelimiteerd aantal beschikbare bronnen en bestaat de kans dat mogelijk belangrijke informatie niet (binnen de beschikbare tijd) wordt gevonden. Het vooronderzoek en de analyse van de geraadpleegde gegevens is uitgevoerd volgens de richtlijnen van het CSVROO. Voor de op OO verdachte gebieden geldt dat er in de voor het onderzoek geraadpleegde bronnen voldoende indicaties zijn aangetroffen dat er een verhoogde kans is op de aanwezigheid van OO in/op de (water)bodem. Voor de onverdachte gebieden binnen het onderzoeksgebied geldt dat er in de geraadpleegd bronnen geen of onvoldoende indicaties of contraindicaties zijn gevonden dat er een verhoogde kans is op de aanwezigheid van OO in/op de (water)bodem. Door leemten in kennis en lacunes in het bronnenmateriaal, die zijn verwoord in de voorliggende rapportage, kan echter niet worden uitgesloten dat er in de onverdachte gebieden geen OO aanwezig kunnen zijn.
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
6
bronnenonderzoek. Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van: 1. Gebeurtenis/informatie over het mogelijk aanwezig zijn van OO in het te onderzoeken gebied (indicaties); 2. Gebeurtenis/informatie over het niet (meer) aanwezig zijn van OO in het te onderzoeken gebied (contra-indicatie). In deze richtlijnen voor het uitvoeren van het Vooronderzoek Conflictperiode OO staan de verplichte bronnen die geraadpleegd dienen te worden, alsmede de aanvullende bronnen. Bron Literatuur Gemeentelijk & Provinciaal archief Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Nationaal Archief te Den Haag Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie te Rijswijk Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) Luchtfotocollectie Wageningen UR, Kadaster en Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland te Edinburgh Krantenberichten Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 575 Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg The National Archives te Londen, gegevens aangaande luchtaanvallen door Royal Air Force The National Archives te Londen, gegevens aangaande artilleriebeschietingen Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH), collectie 409 National Archives and Record Administration II (NARA IIat College Park (VS) Library and Archives of Canada (LAC) te Toronto (Canada) Getuigenverklaringen Kadaster (naoorlogs
kaartmateriaal)
Raadplegen VO OO Verplicht Aanvullend ✔ ✔ ✔
Geraadpleegd ✔ ✔ ✔
✔ ✔
✔ ✔
✔ ✔
✔ ✔
✔ ✔
✔ ✔
✔ ✔
✔ ✔ ✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
Niet beschikbaar ✔
✔
Tevens zijn de volgende bronnen geraadpleegd, die niet vermeld zijn in het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’, maar die wel relevante informatie zouden kunnen bevatten over het te onderzoeken gebied: • • • 1.2.2
Imperial War Museum (IWM) te Londen (Verenigd Koninkrijk); Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde (Duitsland); Relevante websites.
Werkwijze Vooronderzoek Conflictperiode OO Het Vooronderzoek Conflictperiode OO is conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ uitgevoerd. Een Vooronderzoek Conflictperiode OO bestaat uit een inventarisatie, de beoordeling van de relevante informatie en de evaluatie. Tijdens de inventarisatie is alle relevante informatie verzameld uit de geraadpleegde bronnen. Op basis van de verzamelde informatie is vastgesteld of er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waarbij (mogelijk) OO zijn achtergebleven in/op de (water)bodem van het te onderzoeken gebied.
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
7
Indien in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn gevonden waaruit blijkt dat (delen van) het te onderzoeken gebied getroffen is (zijn) door oorlogshandelingen waarbij mogelijk OO zijn achtergebleven in/op de (water)bodem, is een analyse uitgevoerd. De verzamelde informatie is beoordeeld en geëvalueerd en de volgende zaken zijn vastgesteld: • • • • • • • • •
Indicaties en contra-indicaties van oorlogshandelingen; (Hoofd- en sub-)soort mogelijk aan te treffen OO; Kalibers/gewichtsklasse van de mogelijk aan te treffen OO; Nationaliteit van de mogelijk aan te treffen OO; Verschijningsvorm van de mogelijk aan te treffen OO; Type ontstekingsinrichtingen voor de hoofdsoort afwerpmunitie; De verwachte hoeveelheden OO; De horizontale afbakening van het verdachte gebied; De verticale afbakening van het verdachte gebied.
De resultaten van de inventarisatie, de beoordelingen en evaluatie zijn in dit rapport opgenomen en hebben geresulteerd in de bijbehorende Bodembelastingkaart OO. 1.3
Onderzoeksgebied Dit Vooronderzoek Conflictperiode OO richt zich op het te onderzoeken gebied Amsteleind Oss (hierna: onderzoeksgebied) in de gemeente Oss. Het onderzoeksgebied ligt ten westen van de bebouwde kom van Oss, tussen de Oostenakkerstraat en de Brandstraat. Het ligt circa 1,5 kilometer ten noordoosten van Geffen. Het spoor Oss-Geffen loopt langs de zuidrand van het onderzoeksgebied. Daar oorlogshandelingen buiten het onderzoeksgebied van invloed kunnen zijn op het onderzoeksgebied, is rondom het onderzoeksgebied een (denkbeeldige) contour van 250 meter getrokken. Indicaties van oorlogshandelingen binnen deze contour zijn in het bronnenonderzoek meegenomen. In afbeelding 1 is in blauwe lijnen het onderzoeksgebied van dit Vooronderzoek Conflictperiode OO weergegeven.
Afbeelding 1: Onderzoeksgebied Amsteleind te Oss in de gemeente Oss.
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
8
1.4
Werkproces conform ISO 9001:2015 en CS-VROO Bombs Away is een ISO 9001 gecertificeerd bedrijf en heeft zijn werkproces ingericht conform ISO 9001:2015 (zie bijlage 7 Certificaat ISO 9001:2015). Dit betekent dat Bombs Away stelselmatig controleert of de geleverde producten of diensten voldoen aan de behoeften, eisen, wensen en specificaties van de opdrachtgever. Wat opdrachtgevers belangrijk vinden aan een product of dienst staat bij Bombs Away dan ook hoog in het vaandel. Bombs Away streeft er continu naar om de beoogde kwaliteit te blijven leveren en verbeteren. Bombs Away is tevens gecertificeerd conform het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (CS-VROO) (zie bijlage 8 Certificaat CS-VROO). Dit betekent dat Bombs Away wat betreft het Vooronderzoek en de Risicoanalyse OO voldoet aan de eisen die in dit Certificatieschema aan deze onderzoeken zijn gesteld.
1.5
Projectteam In het kader van dit Vooronderzoek Conflictperiode OO heeft Bombs Away een projectteam samengesteld dat de werkzaamheden heeft uitgevoerd. Het projectteam bestaat uit de volgende medewerkers: • • • • • •
1.6
Directeur, historicus Projectleider VO Historicus, opsteller rapportage Munitietechnicus GIS-specialist/eerste luchtfoto-analist GIS-specialist/tweede luchtfoto-analist
Leeswijzer Deze schriftelijke rapportage van het Vooronderzoek Conflictperiode OO bestaat uit een aantal hoofdstukken: • • • • • •
In hoofdstuk 1 is de inleiding betreffende het uitgevoerde vooronderzoek OO gegeven; In hoofdstuk 2 staat een overzicht van de geraadpleegde bronnen, inclusief luchtfoto’s. Hier zijn tevens leemten in kennis vermeld; In hoofdstuk 3 is een overzicht weergegeven van alle indicaties van oorlogshandelingen in het onderzoeksgebied en de nabije omgeving tijdens de Tweede Wereldoorlog; In hoofdstuk 4 is de analyse van de historische gegevens en de afbakening van de verdachte gebieden weergegeven; In hoofdstuk 5 zijn de conclusies van het Vooronderzoek OO en het daaruit voortvloeiende advies vermeld; In hoofdstuk 6 zijn de bijlagen bij het onderzoek ingevoegd, waaronder de luchtfotodekking per datum en de losbladige digitale A1 Inventarisatiekaart en de digitale A1 Bodembelastingkaart OO.
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
9
2 GERAADPLEEGDE BRONNEN 2.1
Verantwoording bronnenmateriaal Om een zo goed en compleet mogelijk Vooronderzoek Conflictperiode OO uit te voeren zijn er diverse bronnen geraadpleegd. De meeste bronnen, zoals archiefstukken, zijn ter plaatse van een archiefbewaarplaats bestudeerd en gedigitaliseerd. Er zijn ook bronnen die door het betreffende instituut gedigitaliseerd zijn en alleen raadpleegbaar zijn via internet. Andere instellingen zoals de EODD en de luchtfotoarchieven leveren aangevraagde stukken alleen digitaal; een fysiek bezoek is niet altijd mogelijk. Verder beschikt Bombs Away over een eigen (digitale) database. Deze uitgebreide verzameling bestaat uit bronnen die gebruikt zijn voor eerder uitgevoerde onderzoeken. Deze bronnen betreffen binnen- en buitenlandse archiefstukken/documenten, luchtfoto's en films uit de Tweede Wereldoorlog, literatuur en kaarten. Alle verschillende bronnen zijn te herleiden naar hun oorspronkelijke archiefbewaarplaats aan de hand van de annotatie in tabellen en/of notenapparaat. Voor de bronnen geldt dat de betrouwbaarheid ervan is vastgelegd. Daartoe wordt onderscheid gemaakt tussen informatie uit een primaire bron (archiefstukken) en een secundaire bron (literatuur). Voorts wordt gekeken of de feiten uit een betrouwbare bron komen en of het overeenkomt met informatie uit andere bronnen. Indien aan de betrouwbaarheid getwijfeld wordt, is dit vermeld in het rapport.
Als slechts in één bron een indicatie staat waaruit blijkt dat het onderzoeksgebied getroffen is door een oorlogshandeling, dan dient deze indicatie door een tweede, onafhankelijk verifieerbare bron te worden bevestigd. Is dit niet het geval dan is op basis van deze enkele bron een afweging gemaakt of deze betrouwbaar/nauwkeurig genoeg is om mee te nemen in de inventarisatie. In dit hoofdstuk komen de geraadpleegde bronnen in het kader van het Vooronderzoek Conflictperiode OO aan bod. Per bron is aangegeven welke literatuur en/of archiefstukken/documenten zijn geraadpleegd, zodat voor de lezer de herleidbaarheid van indicaties en contra-indicaties van oorlogshandelingen duidelijk is. Bombs Away B.V. archiveert haar bronnenmateriaal met dezelfde signaturen zoals deze uit het betreffende archief of bron is gehaald.
2.2
Reeds uitgevoerde onderzoeken Om te bepalen of er in het verleden binnen en/of nabij het onderzoeksgebied meerdere (voor)onderzoeken OO (of CE) zijn opgesteld, zijn de volgende instanties hiervoor benaderd en/of geraadpleegd: • • • •
Bedrijfsarchief Bombs Away B.V; Bedrijfsarchief gemeente Oss; Vereniging voor Explosieven Opsporing (VEO) Bommenkaart; ProRail.
De provincie, het waterschap en Rijkswaterstaat zijn niet benaderd omdat binnen 250 meter van het huidige onderzoeksgebied geen infrastructuur aanwezig is die in het beheer is van deze organisaties. Onderstaand is een overzicht weergegeven van de geraadpleegde (voor)onderzoeken OO. Type VO
Rapportnaam Gemeente Oss en voormalig gemeente Maasdonk
Bedrijf AVG
Kenmerk 1562043-VO-01
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
Datum 2016
10
VO Gemeente Oss en voormalig gemeente Maasdonk 1562043-VO-01 In 2016 voerde de firma AVG een gemeentebreed onderzoek uit naar gemeente Oss en voormalige gemeente Maasdonk, wat het huidige onderzoeksgebied overlapt. Op circa 500 meter ten noorden van het huidige gebied is destijds een vliegtuigcrash afgebakend. In het huidige onderzoeksgebied is daarnaast een gebied op afwerpmunitie afgebakend aan de hand van een gebeurtenis op 12 september 1944. De spoorlijn is als line target met 91 meter afgebakend. Er is destijds geen verticale afbakening uitgevoerd. Relevante informatie uit de bovengenoemde (voor)onderzoeken OO is verwerkt in dit rapport. Indien er verschillen zijn tussen de conclusies uit deze (voor)onderzoeken en het huidige vooronderzoek, worden deze beschreven in paragraaf 4.10.
Afbeelding 2: Reeds uitgevoerde onderzoeken ten opzichte van het onderzoeksgebied in dit Vooronderzoek Conflictperiode OO.
2.3
Literatuur In het kader van dit Vooronderzoek Conflictperiode OO is een literatuurstudie uitgevoerd. Literatuur geldt als secundaire bron. Naast de standaard boekwerken over de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog op het land en in de lucht, zijn ook de regionale en streekgebonden publicaties bestudeerd. In onderstaande overzicht zijn de geraadpleegde publicaties weergegeven. • • • • •
Amersfoort, H. & P. Kamphuis (Red.), Mei 1940, de strijd op Nederlands grondgebied (Amsterdam 2012); Boeijen, W., Vliegen en vechten bij de Maas 1940 - 1945. Oorlogsgeschiedenis op de grens van Noord-Brabant en Gelderland (Westervoort 2004); Bollen, H. & P. Vroemen, Canadezen in actie: Nederland najaar '44 - voorjaar '46 (Warnsveld 1994); Buijks, H. J. Neomagus, en P. Spanjaard, Oss een stad (Oss 1998); Didden, J., M. Swarts, Autumn gale Herbst sturm (Boxtel 2013);
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
11
• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •
Didden, J., M. Swarts, Brabant Bevrijd (Hulst 1993); Foreman, J., Fighter Command War Diaries: July 1944 to May 1945 (Walton-onThames 2004); Hammel, E., Air War Europe. America’s Air War Against Germany in Europe and North Africa, 1942-1945: Chronology (Pacifica 1994); Huurman, C., Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd, 1939-'45 (Eindhoven 2001); Klep, Ch. & B. Schoenmaker (Red.), Oorlog op de flank. De bevrijding van Nederland 1944-1945 (Den Haag 1995); Korthals Altes, A., Luchtgevaar. Luchtaanvallen op Nederland 1940-1945 (Amsterdam 1984); Lewe, A., De bevrijding van Oss in dagboeken, (Oss 2015); Middlebrook, M., en C. Everitt, Bomber Command War Diaries: An Operational Reference Book 1939-1945 (Harmondsworth 1985); Molenaar, F.J., De luchtverdediging in de meidagen 1940 (2dln, Den Haag 1970); Nierstrasz, V., De strijd op Nederlands grondgebied tijdens Wereldoorlog II, Nederlands verdediging tegen de Duitse aanval van 10-19 mei 1940 (Groene Serie) (Den Haag 1952 ev.); Nierstrasz, V., De Verdediging van Noord-Limburg en Noord-Brabant Mei 1940 (Den Haag 1953); Pieters, R., Bevrijd maar nog niet vrij (Tussentijds 2003); Scholten-van den Bergh, M., Persoonlijk herinneringen van haar belevenissen in Oss en omgeving in de Tweede Wereldoorlog (1940-1945) (Gouda 2009); Spanjaard, P., Het Maasland in de oorlog (Oss 1985); Spanjaard, P., Oorlog en bevrijding.
Beelden van de jaren 1939-1945 Berghem Megen Oss (Oss 1995); Thuring, J., Boekstavingen van een Osse familie rondom de bevrijding van Oss (2005); Thuring, J., Vleespotten en kippekotten. Spectaculaire bevrijding van OSS en HEESCH September 1944 (1991); Ulijn, G.H.J., Oss van voor 1930 tot na 1980. Geschiedenis van mensen (Zaltbommel 2004); Zuijlen, van J., 150 jaar straten in het Maasland, (Oss 1981); Zwanenburg, G., En nooit was het stil…Kroniek van een luchtoorlog (2 delen, 19911993). De Werkende Mens, Historische Kring voor Oss en omgeving, Tussentijds - Diverse edities
Relevante informatie uit de bestudeerde literatuur is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4
Archiefonderzoek in Nederland Naast literatuurstudie is er archiefonderzoek in Nederland uitgevoerd. Archiefstukken vallen onder de primaire bronnen. Het gemeentearchief, evenals het provinciaal archief en het Nationaal Archief (NA) in Den Haag, zijn geraadpleegd door een projectmedewerker van Bombs Away Verder zijn ook stukken uit het archief van het Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) in Amsterdam en van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag bestudeerd. Tevens zijn het archief van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) en het Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie (SSA) te Rijswijk bestudeerd. Omdat niet alle archiefstukken digitaal raadpleegbaar waren, heeft er voor dit onderzoek een fysiek bezoek aan het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) ten Den Bosch plaatsgevonden. Op 5 juli 2024 heeft een medewerker van Bombs Away ter plekke het gemeentearchief van Oss geraadpleegd en relevante stukken gefotografeerd. In de volgende subparagrafen worden alle voor dit onderzoek geraadpleegde archieven nader beschreven. Relevante informatie uit de geraadpleegde stukken en dossiers is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3).
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
12
2.4.1
Gemeentearchief Het onderzoeksgebied ligt tegenwoordig, net als ten tijde van de Tweede Wereldoorlog, in de gemeente Oss. Daarnaast ligt de voormalige gemeente Geffen binnen de 250 meter buffer rondom het onderzoeksgebied. In het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te Den Bosch is het gemeentearchief van de gemeente Oss geraadpleegd. Conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ is in het gemeentearchief gezocht naar stukken van de luchtbeschermingsdienst, over aangetroffen/geruimde OO en oorlogsschaderapporten. Voor gemeente Geffen geldt dat alleen stukken die expliciet explosieven betreffen, zoals munitieruimingen e.d., zijn geraadpleegd. Er waren voor gemeente Geffen geen stukken betreffende de luchtbeschermingsdienst beschikbaar. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 7364
Titel Gemeentebestuur (1930-1960)
Oss
Inv. nr. 46 285 286
Jaar 19501960 -
287
-
289
1944september 1945, 19461954 19481957 19401945
723 885
1566
Gemeentebestuur Oss, 1961-1993
956
19461960
1242
19441945
1427
19441945
3058
19611969
279
19801988 19801988 19801993 1995
280 3878 2149
Gemeentebestuur Oss, 1994-2002
412
10931095 1096
19942002 19942002
1097
19941997 19982002 19451957
1098 1487
Gemeentebestuur Geffen, 1940-1969
1
Omschrijving Stukken betreffende luchtfoto's van de gemeente, 1950-1960 aangiften oorlogsschade nummers 1-14 aangiften oorlogsschade nummers 1535 aangiften oorlogsschade nummers 3651 Stukken betreffende schade aan gemeente eigendommen door oorlogshandelingen in periode september Stukken betreffende huisnummering, 1948-1957 Rapporten luchtbeschermingsdienst betreffende gebeurtenissen tijdens de Tweede Wereldoorlog Stukken betreffende herstel oorlogsschade aan diverse wegen in de gemeente Stukken betreffende bevrijding gemeente Oss van Duitse bezetting Stukken betreffende oorlogsslachtoffers en schade veroorzaakt door neerstorten V1 raket, verzameld in het kabinetsarchief van burgemeester L. de Bourbon Het toekennen aan en het wijzigen van Huisnummers van woningen en flats, 1961-1969 Besluiten huisnummering Besluiten huisnummering Ruimen explosieven Verordening straatnaamgeving en huisnummering, alsmede beleidsregels straatnaamtoekenning, 1995 - 1995 Besluiten huisnummering Straatnaamgeving algemeen; tegemoetkoming in kosten; inspraak heemkundekring; overleg PTT, 1994 2002 Besluiten straatnaamgeving, 1994 1997 Besluiten straatnaamgeving, 1998 2002 Neerkomen V-wapens; puinruimen, vorderen en onteigenen; organisatie wederopbouw; goedkeuring openbare
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
13
Toeg. nr.
2.4.2
Titel
Inv. nr.
Jaar
Omschrijving werken; landmeetkundige werkzaamheden wederopbouwplannen, 1945-1957
Provinciaal archief Het onderzoeksgebied ligt in de provincie Noord-Brabant. In het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te Den Bosch is het provinciaal archief geraadpleegd. Conform de richtlijnen van het ‘Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse OO’ is gezocht naar stukken van de luchtbeschermingsdienst, over aangetroffen/geruimde OO en oorlogsschaderapporten. Hiertoe zijn de archieven van het Militair Gezag, het provinciaal bestuur en de Commissaris van de Koningin geraadpleegd. De zoektermen die hierbij gebruikt zijn, staan beschreven in bijlage 3. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 127
Titel
Inv. nr.
Jaar
Omschrijving
Militair Gezag NoordBrabant (1944-1946)
34
1945
38
1932-1944
43
1932-1944
44
ca. 1932-1945
104
1945
171
1944-1945
211
1945
215
1944-1945
216 218 219
1944-1945 1944-1945 1944-1945
267
1944-1945
270
1944-1945
271
1944-1945
272 280 291
1944-1945 1944-1945 1945
307 510
1944-1945 1944-1945
511 521 522
1944-1945 1944-1945 1944-1945
529
1944-1945
Kaarten oorlogsschade aan woningen, boerderijen, kerken en andere gebouwen Provinciekaarten met ingetekende wegen en merkpunten Kaarten vernielde verkeerswegen en bruggen Kaarten water-, spoor-, en verkeerswegen, bruggen en sluizen Tijdstip bevrijding gemeenten in Noord-Brabant, 1945 Belastingen, deviezen en oorlogsschade Rapporten over in januari - maart in Noord-Brabant neergekomen vliegende bommen V.1 en V.2 Instructies, verordeningen, verslagen en rapporten brandweer en luchtbescherming Opruiming mijnen Vijandelijke luchtlandingen Sectie brandweer en luchtbescherming Weekrapporten sectie openbare werken Wederopbouw drinkwater-, elektriciteits- en gasvoorziening Wederopbouw infrastructurele werken, voornamelijk bruggen Wederopbouw Schade enquêtecommissie Publicatie sectie voorlichting Militair Gezag "Hoe zit dat? Enkele uiteenzettingen over de voornaamste problemen van bevrijd gebied", 1945 Mijnen en andere explosieven Mijnopruiming, sectie brandweer en luchtbescherming Brandweer en luchtbescherming Opgave beschadigde (water)wegen Wederopbouw en vordering woonruimte Evacuatie van Beers / Berghem / Boxmeer / Cuijk / Grave / Haps / Heesch / Lith / Megen / Mill / Oeffelt / Oss / Ravenstein / Schaijk / Sint Anthonis / Vierlingsbeek / Wanroij / Zeeland
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
14
Toeg. nr.
Titel
1085
Commissaris van de Koningin CdK in NoordBrabant
Inv. nr.
Jaar
Omschrijving
532 366
1944-1945 1944-1945
Bureau militaire zaken Verslagen van bezoeken aan pas bevrijde gemeenten
367
1944-1945
418
1940-1941
431
1944-1945
444
1944-1947
Rapporten burgemeesters aan CdK over algemene toestand binnen hun gemeente kort na bevrijding Verstrekken opgave aan Duitse leger van militaire versterkingen in NoordBrabant, Verslagen van CdK voor de minister van Binnenlandse Zaken over oorlogsgebeurtenissen en toestand waarin provincie zich bevindt na bevrijding Bevrijding Noord-Brabant door geallieerden en specifieke problematiek die hiermede gepaard ging Bescherming bevolking tegen luchtaanvallen, 1937 - 1941 Opgaven aan regeringscommissariaat van in aanmerking komende projecten voor wederopbouw oorlogsschade in Noord-Brabant, Opgaven aan regeringscommissariaat van in aanmerking komende projecten voor wederopbouw oorlogsschade in Noord-Brabant, Luchtbeschermingsplan griffiegebouw
660
1148
1392
2.4.3
Provinciaal Bestuur Noord-Brabant (19201949)
Provinciaal Bestuur, 1950-1986
798
1940 mei-juni
799
1940 juliseptember
226
1937-1944
441
1939-1940
442
1939 - 1943
443
1944
901
1940 - 1950
1286
1946-1947
3640
1949-1958
Luchtbescherming waterleidingbedrijven Bescherming tegen luchtaanvallen op waterstaatswerken dienende tot waterkering en waterlozing Lijsten oorlogsschade aan eigendommen provincie, gemeenten en waterschappen Oorlogsschade aan wegen, bruggen enz en overleg over schadeloosstelling met Commissariaat voor Oorlogsschaden Herstel schade door oorlog en bezetting aan eigendommen publiekrechtelijke en daarmede gelijkgestelde lichamen Vaststellen van toestand wegen en bruggen na geleden oorlogsschade, en van financiële bijdrage door het Rijk in het herstel daarvan
Nationaal Archief (NA) Den Haag In het Nationaal Archief (NA) zijn onder meer stukken van de collectie Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (toeg.nr. 2.04.53.15) met daarin de berichten van gemeenten aan de Rijksinspectie Luchtbescherming te Den Haag in de periode 1940-1943, het zgn. Bunkerarchief (toeg.nr. 2.13.167), de verzameling krantenknipsels uit het archief van het Korps Hulpverleningsdienst (toeg.nr. 2.04.110) en het Militair Gezag (toeg.nr. 2.13.25) ingezien. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven:
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
15
Toeg. nr. 2.04.53.15
2.04.110
Titel Inspectie Bescherming Bevolking tegen luchtaanvallen (19371946)
Korps Hulpverleningsdienst (1945-1974)
Inv. nr. 1-13
Jaar 1940
Omschrijving Ingekomen en minuten van uitgegane brieven
32
1940
37
19401941
78
19401941
20
19451959
Commissie van Proefneming, nrs. 17.27.1 - 17.27.11 Ingekomen en minuten van uitgegane brieven van en aan diverse overheidsinstellingen: Commissaris der Koningin in de provincie Noord-Brabant, nrs. 17.32.1 - 17.32.11 Meldingen en processen -verbaal ontvangen van gemeenten over geallieerde luchtactiviteiten: NoordBrabant Registers met krantenknipsels inzake explosieven
21
19451947 19571959 1947
22 23 28 69
2.13.25
2.13.167
Militair Gezag (1939)(19431946)(1956)
Het archief van het 2e Geniecommandement, Bureau Registratie Verdedigingswerken van het Ministerie van Defensie (zgn. 'Bunkerarchief'), (1923) 1946-1987 (1992)
74
1970
1563
19441945
1567
19441945
1568
19441945
272-284
1951
285-296
19471962 z.j.
11121119
2.13.210
Commissie van Proefneming met hierin opgenomen afgedwaalde archiefbescheiden van onderdelen van de
19471970 19671971
1120
z.j.
23
1940
Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Tijdschrift voor het personeel van de Hulpverleningsdienst Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst Stukken betreffende de inhuur van de Hulpverleningsdienst door Rijkswaterstaat Directie Wegen voor het ruimen van explosieven Stukken betreffende het ruimen van explosieven in de kuststrook. 1970 Rapporten betreffende bom- en granaatinslagen en de organisatie van luchtbeschermingsdiensten in gemeenten in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg [4.46.00], Stukken betreffende de opsporing en ruiming van mijnen en andere explosieven [4.75.00] Rapporten van de Censuurdienst van de Sectie PTT inzake brieven waarin melding gemaakt wordt van bombardementen, afschriften [4.06.00] Blokkaarten van werken
Overzichtskaarten Nederlandse stafkaarten met aantekeningen van stellingen en complexen, schaal 1:25000 Stellingkaarten van heel Nederland (dienstgeheim) met vermeldingen van alle Nederlandse en Duitse werken waarop de aard van de groepen van werken door symbolen zijn aangegeven. Groot formaat. Staten houdende opgaven van plaatsen waar mogelijk onontplofte projectielen zijn gevonden, die wel of niet geruimd zijn
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
16
Toeg. nr.
2.4.4
Titel Artillerie-Inrichtingen en Artillerie onderdelen (1814-)(1867-1942)
Inv. nr.
Jaar
Omschrijving
24
1940
25
1940
26
1940
28
19411942
Stukken betreffende het ruimen van landmijnen en het beschikbaar stellen van personeel, ingedeeld naar gebied Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Lijsten met opgave van personeel en afwikkeling van de afdeling belast met het onschadelijk maken van niet gesprongen munitie en vliegtuigbommen
Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) Amsterdam In het archief van het NIOD zijn de volgende collecties geraadpleegd: Collectie Departement van Justitie (toeg.nr. 216k), waarin zich processen-verbaal bevinden met betrekking tot bomafworpen en andere luchtoorlog gerelateerde gebeurtenissen in een aantal Nederlandse gemeenten, en de Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West (toegangsnummer 077), waarin zich een relatief compleet overzicht bevindt van bomafworpen en andere luchtoorlog gerelateerde gebeurtenissen op Nederlands grondgebied in de periode september 1940 - april 1941. Tevens is het archief van de verzetsgroep Groep Albrecht (toeg.nr. 190a) ingezien. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven: Toeg. nr. 077
190a
216k
Titel Generalkommissariat für das Sicherheitswesen (Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West) (1938)(1940-1945) Groep Albrecht (19431947)
Inv. nr. 1328
Jaar 19401941
Omschrijving Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen
17-34
1945
Departement van Justitie (1935)(1940-1945)(1950)
181-185
19431944
Enige verslagen, alsmede medewerkers van de groep Albrecht afkomstig uit de volgende sectoren: het Noorden, Overijssel, de Achterhoek, en Twente, D. A. A. (=Deventer, Arnhem, Apeldoorn), de Veluwe en Gelderland, Alblasserwaard en de Betuwe, Utrecht, Amersfoort, Amsterdam, Woerden, Zuid-Holland, Zeeland, Zuid-Nederland Processen-verbaal van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politie en Marechaussee met betrekking tot vijandelijke vliegtuigen, bomaanvallen en ontploffingen in verschillende gemeente
Tevens is de online beeldbank van het NIOD geraadpleegd via de site https://beeldbankwo2.nl/nl/. De beeldbank is op 15 juli 2024 doorzocht op de zoektermen Oss, Geffen en Amsteleind. Dit leverde een relevant resultaat op: Beeldnummer 173208
Plaats Oss
Datum 23-092024
Omschrijving Foto van Short Stirling die een noodlanding aan het maken is. Tekst achterop: '23-9-1944. Amsteleind. N.W.
Bijzonderheden Foto Hr. Johan Visser. Stirling QS-H (620 Sqn)'. Het gaat hier om Stirling LJ 873.
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
17
Oss, brandend uir W. richting
2.4.5
Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag Het NIMH beheert collecties over de geschiedenis en de archieven van de Nederlandse krijgsmacht en bezit een collectie die betrekking heeft op de Tweede Wereldoorlog. Voor het onderzoek is de collectie 575 'Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken' geraadpleegd. De collectie 409 'Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940' is in het kader van dit vooronderzoek niet geraadpleegd. De reden hiervoor is dat er in de overige geraadpleegde bronnen geen aanwijzingen gevonden zijn waaruit blijkt dat er in mei 1940 gevechtshandelingen in het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. Daarnaast zijn er nog diverse andere collecties bekeken. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven. Toeg. nr. 409
Titel Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940 (mei 1940)
Inv. nr.
Jaar
420
Burgemeestersverklaringen ’40-’45 (1940-1945)
15
340
19401945 19401945 1943
385
1944
39 575
Bureau Inlichtingen/Duitse Verdedigingswerken (19401945)
Omschrijving Er zijn in de geraadpleegde bronnen geen indicaties gevonden waaruit blijkt dat tijdens de meidagen gevechtshandelingen in het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. De 409-collectie is niet geraadpleegd Obbicht-Papenhoven t/m Ovezande Obbicht en Papenhoven t/m Ovezande Datum: 04-11-1943; Schaal/code/blz.: GB/1203/44; Omschrijving: Berichten betreffende legering, verplaatsing en uitrusting Duitse troepen, gedrag burgerbevolking, wapenopslag en verplaatsing spoorwegknooppunt in Maastricht, Roermond, Heerlen, Oss, Keulen en Aken Datum: 17-10-1944; Schaal/code/blz.: GB/5722/44; Omschrijving: Overzicht van troepensterktes van de Wehrmacht, politie, N.S.B., etc. in Brabant voor de plaatsen Helmond, Deurne, Vlierden, Liessel, Asten, Sommeren, Valkenswaard, Achelsche Kluis, Welschap, Veld, Meerveldhoven, Eindhoven, Boxtel, Den Bosch, Vught, St. Michiels Gestel, Sint-Oedenrode, Oss, Grave, Mill, Vekel, Zeeland, Handel en Uden
Tevens is de online beeldbank van het NIMH geraadpleegd via de site https://nimhbeeldbank.defensie.nl/. De beeldbank is doorzocht op 15 juli 2024 op de zoektermen Oss, Geffen en Amsteleind. Dit leverde geen relevante resultaten op. 2.4.6
Defensie archieven Het Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie (SSA) in Rijswijk beheert delen van het archief van Defensie. In dit archief zijn stukken geraadpleegd betreffende het ruimen van explosieven na de Tweede Wereldoorlog door de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) en door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD). MMOD In het SSA bevinden zich de dossiers van de MMOD. Deze organisatie was een voorloper van de EOD en werd vlak na de Tweede Wereldoorlog opgericht om explosieven te ruimen. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven.
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
18
Toeg. nr.
Titel
Geen
Inventaris archief Mijn- en Munitie OpruimingsDienst (MMOD)
Inv. nr. 50
Jaar
Omschrijving
19451947
N t/m O
EOD In het SSA liggen de ruimingsdossiers van de EOD tot oktober 2010. Deze ruimrapporten, ook wel Melding Opdracht en Ruimrapport (MORA) en Uitvoeringsopdracht (UO) genaamd, zijn overzichten van geruimde munitie en zijn gerangschikt per gemeente. Sinds 1971 worden deze rapporten bijgehouden. Sinds eind 2010 worden de meldingen van geruimde OO rechtstreeks door de EOD aangeleverd. Door de EOD wordt een lijst met MORA’s/UO’s verstrekt waaruit een voor het onderzoeksgebied relevante selectie is gemaakt. Door de EOD zijn de geselecteerde MORA’s/UO’s digitaal aangeleverd. De voor dit onderzoek beschikbare MORA’s/UO’s staan in paragraaf 3.7 beschreven. Mijnenveldkaarten met leg- en ruimrapporten zijn ook bij de EOD ondergebracht. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden verspreid over heel Nederland mijnenvelden door Duitse en geallieerde militairen aangelegd. Alle informatie van die mijnenvelden (zoals ligging, hoeveelheid en type landmijnen) werd gedocumenteerd in een zogenoemd legrapport. Deze zijn echter niet altijd beschikbaar. Tegen het einde van en na de Tweede Wereldoorlog zijn alle bekende mijnenvelden en op landmijnen verdachte gebieden onderzocht. Dit werd vastgelegd in een zogenaamd ruimrapport. Hieruit blijkt dat soms, door diverse omstandigheden, niet alle gelegde landmijnen konden worden geruimd.
Door de EOD zijn geen gegevens over mijnenvelden of op landmijnen verdachte gebieden gevonden die in en/of in de buurt van het onderzoeksgebied hebben gelegen. 2.4.7
Websites Op internet is een aantal websites geraadpleegd waarop (mogelijk) relevante informatie beschikbaar is over het onderzoeksgebied. De gegevens op de sites zijn zoveel als mogelijk geverifieerd met informatie uit andere bronnen om de betrouwbaarheid te kunnen toetsen. Echter, websites veranderen continue door updates en nieuwe informatie. Soms verdwijnen sites ook van het web; of zijn deze ontoegankelijk geworden. Informatie kan zodoende verdwijnen of veranderen. In de voetnoten wordt derhalve de geraadpleegde site vermeld evenals de datum waarop deze is geraadpleegd. De volgende sites zijn gebruikt: •
•
•
De site https://www.delpher.nl/ is een databank waarin miljoenen gedigitaliseerde teksten uit Nederlandse kranten, boeken, tijdschriften en radiobulletins woord voor woord doorzocht kunnen worden. De teksten komen uit de collecties van diverse wetenschappelijke instellingen, bibliotheken en erfgoedinstellingen. In het kader van dit onderzoek is op 25 juni 2024 gezocht naar de namen van de verschillende plaatsen in de gemeente Oss in combinatie met de zoektermen ‘vliegtuigbom’, ‘blindganger’, ‘vliegtuig’, ‘crash’, ‘granaat’, ‘explosief’ en ‘munitie’; De site https://www.topotijdreis.nl/ is een website van het Kadaster waar oude en recente kaarten van Nederland op te vinden zijn. Deze geven een goed beeld van de geografisch situatie ten tijde van de Tweede Wereldoorlog. In augustus 2024 is de site geraadpleegd; Op basis van de digitale lijst op www.sglo.nl zijn de voor het onderzoeksgebied relevante crashes geraadpleegd. De Studiegroep Luchtoorlog (SGLO) heeft in de afgelopen decennia een lijst samengesteld van alle vliegtuigcrashes in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). In deze lijst zijn onder andere de datum, de tijd, de plaats van neerstorten, het type toestel, de gevechtseenheid en de reden van neerstorten weergegeven. In juni 2024 is het verliesregister geraadpleegd met de zoekterm Oss;
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
19
•
•
•
•
•
2.5
De site www.vergeltungswaffen.nl is een lijst van V.1 en V.2 inslagen in Nederland samengesteld op basis van de gegevens van Thierry van den Berg en Henk Koopman. De complete lijst is tussen 2010-2014 in delen gepubliceerd in het Bulletin van Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945. De gegevens zijn vervolgens verwerkt in de overzichtslijst, die vervolgens door middel van een geografisch informatiesysteem (GIS) ontsloten is. Op de site is een kaart beschikbaar waarop de inslagen zijn ingetekend en waarop per inslag meer informatie te vinden is over het type Vergeltungswaffe (V.1 of V.2), de datum van inslag, de locatie van inslag en eventuele bijzonderheden over de inslag. In juni 2024 is de site geraadpleegd; Op de site https://www.tracesofwar.nl/ is onder meer informatie te vinden over oorlogsmonumenten en graven verspreid over Nederland. Op basis van deze gegevens kan is sommige gevallen meer informatie verkregen worden over de locatie van een vliegtuigcrash. In juni 2024 is de site geraadpleegd; De site https://map.project44.ca/ is een initiatief van de Canadian Research and Mapping Association om de inzet van Canadese troepen inzichtelijk te maken. De site bevat een kaart van Europa waarop Duitse en geallieerde eenheden zijn weergegeven en waarop de geallieerde opmars vanaf 6 juni 1944 te volgen is.
Achterliggende gegevens zoals War Diaries en luchtfoto’s zijn ook beschikbaar op de site. In juni 2024 is de site geraadpleegd; De site www.ahn.nl bevat het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN), dat een digitale hoogtekaart is voor heel Nederland. Het bevat gedetailleerde en precieze hoogtegegevens met gemiddeld acht hoogtemetingen per vierkante meter. De hoogte wordt gemeten met laseraltimetrie: een techniek waarbij een vliegtuig of helikopter met een laserstraal het aardoppervlak aftast. De meting van de looptijd van de laserreflectie en van de stand en positie van het vliegtuig geven samen een heel nauwkeurig resultaat. In augustus 2024 is de site geraadpleegd; Op de site www.dinoloket.nl kunnen verschillende ondergrondgegevens ingezien worden. Het DINOloket van TNO, de Geologische Dienst Nederland, bevat namelijk de gegevens van verschillende bodem- en grondonderzoeken door heel Nederland. Voor dit historisch vooronderzoek zijn de geologische booronderzoeken en geotechnische sondeeronderzoeken geraadpleegd voor de verticale afbakening van verdachte gebieden. In augustus 2024 is de site geraadpleegd;
Archiefonderzoek in het buitenland In een aantal buitenlandse archieven is informatie aanwezig die relevant kan zijn voor dit Vooronderzoek Conflictperiode OO. Bombs Away B.V. beschikt over een uitgebreide database met gegevens die in het verleden zijn gekopieerd/gefotografeerd in The National Archives United Kingdom (TNA UK) te Londen, Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg (Duitsland), Bundesarchiv (BArch) te Berlijn-Lichterfelde, Library and Archives of Canada (LAC) te Ottawa en de National Archives and Record Administration II (NARA II te College Park te Maryland (VS)). In de volgende sub-paragrafen zal nader worden ingegaan op deze archieven. 2.5.1
The National Archives UK (TNA UK) Londen In TNA UK is een groot aantal documenten van eenheden van de Britse strijdkrachten gearchiveerd die betrekking hebben op de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog. Hier is gezocht naar informatie over de door de Royal Air Force (RAF) uitgevoerde luchtaanvallen in het onderzoeksgebied of de directe omgeving. Hierbij is de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945 bekeken en is onderzoek verricht naar relevante stukken van in ieder geval de volgende vier onderdelen van de RAF: • • • •
Bomber Command RAF; Coastal Command RAF; Fighter Command RAF/Air Defence Great Britain; 2nd Tactical Air Force (2nd TAF).
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
20
Indien noodzakelijk is ook gezocht in de stukken van de Fleet Air Arm, de luchtcomponent van de Royal Navy. Het onderzoek is gericht op het vaststellen van het aantal, de hoofd- en subsoort, gewichtsklasse en het type ontsteker(s) van de afwerpmunitie en raketten die tijdens luchtaanvallen zijn ingezet en op de inslaglocaties daarvan. TNA UK geldt tevens als een aanvullende bron met betrekking tot onderzoek naar artilleriebeschietingen in de periode vanaf september 1944. Wanneer uit overige bronnen indicaties zijn gebleken dat het onderzoeksgebied in deze periode is getroffen door artilleriebeschietingen, zijn de War Diaries van de relevante geallieerde eenheden geraadpleegd om detailinformatie aangaande deze beschietingen en beschietingen van andere eenheden te verzamelen. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken met betrekking tot de luchtoorlog en grondoorlog weergegeven. Toeg. nr. AIR14
AIR37
Titel Air Ministry: Bomber Command: Registered Files
Allied Expeditionary Air Force and 2nd Tactical Air Force
Inv. nr. 26642680
Jaar 1939-1945
Omschrijving Night Bomb Raid Sheets
33603368 715
1939-1945
Day Bomb Raid Sheets
Sep – Oct 1944
Daily Log
716
Nov – Dec 1944 Jan – Feb 1945 Mar – May 1945 September 1944
Daily Log
717 718 WO171
21st Army Group: Military Headquarters Papers, Second World war
1250
Daily Log Daily Log 1 Amd. Bn. Coldstream Guards
2.5.2
National Archives and Record Administration II (NARA II) In NARA II te College Park, Maryland (VS) is een groot aantal documenten van verschillende eenheden van de Amerikaanse strijdkrachten gearchiveerd waaronder o.a. Mission Reports van de United States Army Air Forces (USAAF) en After Action Reports van de grondstrijdkrachten. Wanneer er duidelijke indicaties zijn dat het onderzoeksgebied is getroffen door luchtaanvallen met afwerpmunitie uitgevoerd door de USAAF, is onderzoek in NARA II verricht om het aantal, de hoofd- en subsoort, gewichtsklasse en het type ontsteker(s) van de afwerpmunitie die tijdens de luchtaanval is ingezet, en op de inslaglocaties daarvan, vast te stellen. Er zijn in de overige geraadpleegde bronnen geen indicaties aangetroffen dat het onderzoeksgebied is getroffen door Amerikaanse bombardementen of dat er in het onderzoeksgebied Amerikaanse grondtroepen hebben gevochten. Tevens zijn er geen aanwijzingen dat Amerikaanse vliegtuigen zijn neergestort in het onderzoeksgebied. Voor dit onderzoek zijn er daarom geen Mission Reports en gevechtsverslagen geraadpleegd.
2.5.3
Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg In het BaMa is de collectie Lageberichte van de Luftwaffenführungsstab Ic geraadpleegd, die meldingen bevat over bomafworpen en neergekomen vliegtuigen op Nederlands grondgebied gedurende de Tweede Wereldoorlog. De stukken beslaan de jaren 1940 tot en met 1943 en 1945, met enkele grote leemten in kennis in de jaren 1942, 1943 en
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
21
1945. Er zijn tevens geen stukken beschikbaar voor het jaar 1944. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. RL 2
Inv. nr. II-205 t/m II269 II/340 II/1761 II//1760 II/954 II/331 II/844 II/845 II/332 II/333 II/334 II/753
2.5.4
Jaar Mei 1940 november 1941 December 1940 Januari februari 1942 Februari 1942 Februari 1942 December 1942 September 1943 September oktober 1943 Oktober 1943 Oktober 1943 Oktober 1943 Maart - april 1945
Omschrijving Kriegstagebuch Führungsstab Luftwaffe, Anlagen. Bd. 10-77 Bd. 1 Bd. 2 Bd. 3 Bd. 4 Bd. 5 Bd. 6 Bd. 7 Bd. 8 Bd. 9 Bd. 10 Bd. 78
Bundesarchiv (BArch) Berlijn-Lichterfelde In het BArch zijn stukken geraadpleegd van het Reichssicherheitshauptamt en de Reichsschatzmeister der NSDAP betreffende luchtaanvallen en vliegtuigcrashes die hebben plaatsgevonden in onder andere Nederland. De stukken hebben betrekking op de periode augustus 1940-december 1944. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. R58
Titel
Inv. nr.
Jaar
Omschrijving
Reichssicherheitshauptamt
3578
Mei december 1941 Mei december 1941 Januari september 1942 April - juli 1943 Augustus september 1940 Oktober december 1940 Januari maart 1941
Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 1
3579
3580
3581 NS1
Reichsschatzmeister der NSDAP
570
571
572
573
April - mei 1941
574
Juni 1941
575
Juli 1941
576
Augustus 1941
Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 2 Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 3 Feindliche Luftangriffe – Lagemeldungen. Bd 4 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 1 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 2 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 3 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 4 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 5 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 6 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 7
24P100 definitief rapport VO OO Amsteleind Oss versie 1.0 d.d. 3 oktober 2024
22
Toeg. nr.
Titel
Inv. nr.
Jaar
Omschrijving
577
September 1941
578
Oktober 1941
579
November 1941
580
December 1941
581
Januari 1942
582
Februari 1942
583
Maart 1942
584
April 1942
274
April 1942 december 1943 Januari december 1944
Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 8 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 9 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 10 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 11 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 12 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 13 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 14 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 15 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 16 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden Bd. 17
585
2.6
2.5.5
Imperial War Museum (IWM) Londen Het IWM beschikt over documentatie, afbeeldingen en films over de Tweede Wereldoorlog in Nederland De collectie is geraadpleegd via de site https://www.iwm.org.uk/. Er is gezocht op 15 juli 2024 op Oss, Geffen en Amsteleind. Dit leverde geen relevante resultaten op.
2.5.6
Library and Archives of Canada (LAC) Ottawa In het LAC zijn de documenten van de Canadese strijdkrachten gearchiveerd. Er zijn in de overige geraadpleegde bronnen geen indicaties aangetroffen dat in het onderzoeksgebied Canadese troepen hebben gevochten tijdens de bevrijding. Er zijn derhalve geen stukken uit het LAC geraadpleegd.