Bijlage 1 - Ontwerpprogramma Duurzame Polder

Oss & ’s-Hertogenbosch

www.duurzamepolder.nl

Inhoud 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5.

Inleiding Aanleiding  Uitgangspunten Bevoegd gezag Definities Leeswijzer 

3 4 5 7 8 12

2. 2.1. 2.2.

Visie Gemeente ’s-Hertogenbosch Gemeente Oss

13 14 19

3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5. 3.6.  3.7.

Voorkeursalternatief Bestuurlijke uitgangspunten Milieueffectrapport Passende beoordeling Landschap Ecologie Energieopbrengstberekening Gemeente Oss Afweging

23 24 25 27 27 28 32 33

4. 4.1. 4.2. 4.3. 4.4.

Beoordelingscriteria Financiële participatie Lokaal eigendom Situering en vormgeving Windturbines Natuurcompensatie en mitigatie

36 37 38 39 41

5. 5.1. 5.2.  5.3. 5.4. 5.5. 5.6.

Integraliteit Gemeente ’s-Hertogenbosch Integrale gebiedsontwikkeling Kwaliteitsimpuls vanwege impact op het landschap en functies Ontwikkelperspectieven Integrale planuitwerking Toetsing integraal ruimtelijk plan Financiering en realisatie 

44 45 45 46 48 50 51

6. 6.1. 6.2.

Integraliteit Gemeente Oss Integraliteit Koppelkansen 

54 55 55

7.

Procesparticipatie

58

8.

Vaststelling Programma en vervolgprocedure

60

Bijlagen62

2

1. Inleiding

1. Inleiding 1.1. Aanleiding Op 28 juni 2019 presenteerde de Nederlandse regering het Nationaal Klimaatakkoord, als uitwerking van het Klimaatakkoord van Parijs. Het centrale doel van het Nationaal Klimaatakkoord is het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen in Nederland.1 Dit doel is als volgt verankerd in de Klimaatwet: i. Nederland reduceert de netto-uitstoot van broeikasgassen uiterlijk in 2050 tot nul (artikel 2 lid 1 sub a); ii. Nederland streeft naar negatieve emissies van broeikasgassen na 2050 (artikel 2 lid 1 sub b); en iii.  omwille van de hiervoor genoemde doelstelling streeft Nederland naar een reductie van de emissies van broeikasgassen van 55 procent ten opzichte van 1990 in 2030 en naar een volledige CO2-neutrale elektriciteitsproductie in 2050 (artikel 2 lid 2). De Klimaatwet en het Nationaal Klimaatakkoord worden onder meer uitgevoerd in de Regionale Energie Strategie. 2 De RES Noordoost Brabant heeft de Regionale Energie Strategie nader uitgewerkt op regionaal niveau en heeft op 25 maart 2021 de RES 1.0 vastgesteld. De RES 1.0 omvat onder meer een doelstelling voor de opwek van duurzame energie in 2030. De Gemeenten hebben met de RES 1.0 ingestemd en hebben zich daarmee aan de Opwekdoelstellingen gebonden. 3 De Gemeente ’s-Hertogenbosch wenst met dit Programma bovendien een versnelling te realiseren ten opzichte van de RES 1.0.

De Opwekdoelstellingen zijn onderdeel van de duurzame ambities van de Gemeenten. De Gemeente ’s-Hertogenbosch streeft ernaar

klimaatneutraal te zijn in 2045, de Gemeente Oss in 2050. Dit streven naar klimaatneutraliteit vraagt om een transitie van fossiele naar hernieuwbare energie, ontwikkelingen op het gebied energiebesparing en de opwek van (grootschalige) duurzame energie op het eigen grondgebied van de Gemeenten. De Gemeenten werken in dit kader aan verschillende concrete projecten. Voorbeelden van dergelijke projecten in de Gemeente ’s-Hertogenbosch zijn de realisatie van windpark De Rietvelden en windpark Treurenburg, de realisatie van verschillende zonnevelden (waarvan er drie inmiddels zijn vergund) en projecten voor zon-op-dak. In de Gemeente Oss wordt onder meer gewerkt aan diverse grootschalige zon-op-dak projecten, grootschalige zonnevelden (zoals onder andere bij de rioolwaterzuiveringsinstallatie in Oijen en aan de Munlaan in Oss) en de plannen voor Elzenburg - De Geer (vier windturbines). De hiervoor genoemde projecten vullen de Opwekdoelstellingen slechts gedeeltelijk in. De Gemeenten wensen het resterende deel van hun Opwekdoelstellingen in te vullen door met dit Programma een (ruimtelijke) basis te creëren voor de realisatie van de Windturbines in (een gedeelte van) de Duurzame Polder. De plannen voor de realisatie van de Windturbines in de Duurzame Polder voeren terug op private initiatieven uit 2017.

Vanwege de potentiële omvang van deze private initiatieven hebben de Gemeenten en de Provincie er in gezamenlijk overleg voor gekozen eerst een gebiedsverkenning uit te voeren en de plannen voor de Duurzame Polder vervolgens in onderling overleg uit te werken in dit Programma.

Nationaal Klimaatakkoord, p. 4. Ibid, p. 222. 3 De Raad ’s-Hertogenbosch heeft ingestemd op 18 mei 2021 en de Raad Oss op 9 juni 2021. 1

2

4

Afbeelding 1.1 – Plangebied Duurzame Polder

1.2. Uitgangspunten Sinds 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking. Op grond van artikel 3.1 van de Omgevingswet dienen de Gemeenten de Omgevingsvisies vast te stellen. De Provincie heeft haar omgevingsvisie al vastgesteld. Bij de vaststelling van dit Programma zijn de Gemeenten nog bezig met de uitwerking van de Omgevingsvisies. De inhoud van de Omgevingsvisies wordt mede beïnvloed door de Regionale Energie Strategie. De Omgevingsvisies bevatten in ieder geval: i. een beschrijving van de hoofdlijnen van de kwaliteit van de fysieke leefomgeving; ii. de hoofdlijnen van de voorgenomen ontwikkeling, het gebruik, het beheer, de bescherming en het behoud van het grondgebied; en iii. de hoofdzaken van het voor de fysieke leefomgeving te voeren integrale beleid.

Vooruitlopend op de vaststelling van de Omgevingsvisies creëren de Gemeenten met dit Programma een (ruimtelijke) basis voor de realisatie van de Windturbines in de Duurzame Polder. De Gemeente ’s-Hertogenbosch creëert met dit Programma ook een basis voor andere initiatieven binnen de Ontwikkelperspectieven voor het gedeelte van de Duurzame Polder op haar grondgebied. De Gemeenten kiezen dus voor een gezamenlijk Programma, met eigen elementen en keuzes per Gemeente. Dit faciliteert uniformiteit in de realisatie van de Windturbines in de Duurzame Polder, terwijl elke Gemeente ook een eigen visie voor haar grondgebied handhaaft. Bovendien stellen beide Gemeenten de uitgangspunten vast die een integrale afweging van belangen in de Duurzame Polder borgen.

5

Zodoende bevat dit Programma op basis van artikel 3.5 van de Omgevingswet een uitwerking van het te voeren beleid en de te nemen maatregelen voor: i. de ontwikkeling, het gebruik en het beheer van de Windturbines in de Duurzame Polder; en ii. de bescherming, compensatie en ontwikkeling van andere waardes en kwaliteiten binnen de Duurzame Polder, zoals natuurwaarden, het woon- en leefklimaat, recreatie en defensiebelangen. Meer concreet stelt de Gemeente ’s-Hertogenbosch dit Programma voor haar grondgebied vast met de volgende uitgangspunten4: i. de vaststelling van Ontwikkelperspectieven en uitgangspunten voor een integrale gebiedsontwikkeling. Doel hiervan is dat de ontwikkeling van windenergie in de Duurzame Polder geschiedt op basis van een integrale benadering en gebiedsontwikkeling, waarbij meerdere doelen met elkaar worden verenigd.

Ook wordt hiermee ruimte geboden aan andersoortige initiatieven op het gebied van onder meer natuurontwikkeling, stadslandbouw en recreatie; ii. de Duurzame Polder biedt als een grootschalig, open landschap ruimte voor de realisatie van een grootschalig windpark met maximaal zestien Windturbines, waarbij de Gemeente ’s-Hertogenbosch een versnelling realiseert ten opzichte van haar opwekdoelstelling onder de RES 1.0; iii. de ontwikkeling van de Windturbines gaat gepaard met een eerlijke verdeling van lusten en lasten voor de omgeving en leidt tot ruimtelijke kwaliteit en maatschappelijke meerwaarde; en iv. de ontwikkeling van de Windturbines houdt zoveel mogelijk rekening met het woon- en leefklimaat, waaronder gezondheid van omwonenden, natuurwaarden en de wettelijke bescherming van soorten (flora en fauna).

4

De Gemeente Oss hanteert voor haar grondgebied de volgende algemene uitgangspunten bij de vaststelling van dit Programma: i. de Duurzame Polder op het grondgebied van de Gemeente Oss dient primair als gebied voor hoogproductieve (kringloop) landbouw; ii. de realisatie van Windturbines dient ter invulling van de Restopgave Oss, is mogelijk in aanvulling op de primaire inrichting als gebied voor hoogproductieve (kringloop)landbouw en kan de bedrijfsvoering steunen van agrariërs die wensen deel te nemen aan de ontwikkeling en exploitatie van de Windturbines; iii. bij de realisatie van de Windturbines dienen de in de Duurzame Polder aanwezige harde belemmeringen – zoals wettelijke geluids- en afstandsnormen – gerespecteerd te worden, tenzij er op grond van de wet en/of met goedkeuring van belanghebbenden afwijkingen mogelijk zijn; en iv. bij de realisatie van de Windturbines voert de Initiatiefnemer de wettelijk vereiste Mitigatie en Compensatie uit; en v. op het gebied van financiële participatie hanteert de Gemeente Oss dezelfde aanpak als bij Elzenburg - De Geer. In de afgelopen jaren zijn de plannen voor de Duurzame Polder meermaals besproken in de Raden. Tegelijkertijd is een participatieproces doorlopen, waarmee input is opgehaald bij allerlei belanghebbenden.

Zo is er onder meer gesproken met potentiële initiatiefnemers voor de realisatie van de Windturbines, bewoners van de Duurzame Polder en de omliggende woonkernen, dorpsraden, natuurorganisaties en medeoverheden. Ook is er een groot aantal adviezen ingewonnen bij experts en is het Programma nader onderbouwd met het MER en de Passende Beoordeling. Op basis van al deze gesprekken en rapporten stellen de Gemeenten in dit Programma het Voorkeursalternatief vast.

Cf. Visie Energielandschap, p. 19.

6

Het Voorkeursalternatief bepaalt in welk deel van de Duurzame Polder de Windturbines gerealiseerd kunnen worden. Ook schetsen de Gemeenten met dit Programma de bredere en integrale context voor de realisatie van de Windturbines. De Gemeente Oss verwijst hiervoor naar de bestaande en reeds vastgestelde visies. De Gemeente ’s-Hertogenbosch beschrijft de visie die bij de uitwerking van dit Programma is ontwikkeld. In een volgende fase kunnen Initiatiefnemers op basis van dit Programma bij de Gemeenten vergunningen aanvragen voor de daadwerkelijke realisatie van de Windturbines. Daarbij werken de Initiatiefnemers hun concrete plannen uit en zorgen zij voor de wettelijk vereiste onderbouwing. Voor het grondgebied van de Gemeente ’s-Hertogenbosch kunnen partijen ook een vergunning aanvragen voor andersoortige initiatieven, passend binnen de Ontwikkelperspectieven en de gestelde uitgangspunten.

1.3. Bevoegd gezag Als partij in de RES Noordoost Brabant ondersteunt de Provincie de doelstelling en uitwerking van dit Programma. Ook het Ministerie is op de achtergrond betrokken. De Provincie en het Ministerie zijn voornemens het bevoegd gezag inzake vergunningverlening voor de Windturbines op grond van artikel 9b lid 3 respectievelijk artikel 9c lid 3 van de Elektriciteitswet over te dragen aan de Gemeenten. Ook hebben de Provincie en het Ministerie afgezien van toepassing van de coördinatieregeling uit afdeling 3.5 van de Algemene wet bestuursrecht (voorheen artikel 3.35 Wet ruimtelijke ordening). De Provincie blijft wel het bevoegd gezag voor de Natuurvergunningen. De Provincie en het Ministerie hebben de uitwerking van dit Programma inhoudelijk en financieel gesteund.

7

1.4. Definities Omwille van de leesbaarheid bevat dit Programma een groot aantal gedefinieerde termen. De gedefinieerde termen worden in het Programma met een hoofdletter geschreven. De betekenis van gedefinieerde termen staat in de onderstaande overzicht. Aanvullend Ecologisch Onderzoek

Het aanvullend onderzoek ecologie van Witteveen+Bos Raadgevende ingenieurs B.V. van 23 oktober 2023, aangehecht aan het MER als bijlage VII.

Ambitienota Omgevingsvisie

De op 25 januari 2024 door de Raad Oss vastgestelde nota die de koers en het ambitieniveau bepaalt van de Omgevingsvisie Oss met als horizon 2040.

Beleidsnota Financiële Participatie

De beleidsnota “Financiële participatie bij grootschalige energieopwekking” vastgesteld door de Raad Oss op 21 september 2023.

Bestuursovereenkomst

De overeenkomst van 12 oktober 2021 tussen het Ministerie, de Provincie en de Gemeenten inzake de uitwerking van de plannen voor de realisatie van Windturbines in de Duurzame Polder.

Bod Westelijke Polder

De uitvoeringsagenda van boeren uit de westelijke polder in de Gemeente Oss voor het terugdringen van emissies, verbeteren van waterkwaliteit, verbeteren van bodemkwaliteit en biodiversiteit en een economisch gezonde landbouw.

BOPA

Een omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit (cf. artikel 5.1 lid 1 sub a Omgevingswet).

College ‘s-Hertogenbosch

Het college van burgemeester en wethouders van de Gemeente ’s-Hertogenbosch.

College Oss

Het college van burgemeester en wethouders van de Gemeente Oss.

Colleges

Het College ’s-Hertogenbosch en het College Oss.

Compensatie

Maatregelen die de negatieve effecten van de Windturbines op de Natuurwaarden compenseren.

Duurzame Polder

Het poldergebied (zoals afgebeeld in afbeelding 1.1), gelegen tussen de Maas en de steden ’s-Hertogenbosch en Oss, voorheen bekend als de Rosmalense, Nulandse, Geffense en Lithse polders.

Ecologisch Onderzoek

Het ecologisch onderzoek van Altenburg & Wymenga, verricht in opdracht van Windcollectief Oss-Den Bosch B.V. en vastgelegd in een rapport op 15 juni 2022.

Ecologische Onderzoeksrapporten

Het Ecologisch Onderzoek, de Ecologische Risicoanalyse en het Sovon Rapport.

Ecologische Risicoanalyse

De ecologische risicoanalyse van Waardenburg Ecology, verricht in opdracht van de Gemeenten en uitgegeven op 20 juni 2024, aangehecht aan het MER als bijlage XVI.

Elzenburg - De Geer

Het te realiseren windpark met vier windturbines bij bedrijventerrein Elzenburg - De Geer in de Gemeente Oss.

8

Energieopbrengstberekening

De energieopbrengstberekening van Witteveen+Bos Raadgevende ingenieurs B.V. van 28 augustus 2024, bijlage II van dit programma.

Ganzen en Smienten

De brandganzen, grauwe ganzen, kolganzen, rotganzen, taigarietganzen, toendraganzen en smienten, zoals genoemd in artikel 3.90 Omgevingsverordening.

Ganzen- en Smientengebied

Het rust- en foerageergebied zoals vastgelegd in de Omgevingsverordening, waar op grond van artikel 3.90 Omgevingsverordening het opzettelijk verontrusten van Ganzen en Smienten in de periode van 1 november tot 1 april is verboden.

Gebiedsvisie Vitaal BuitenGebied

De gebiedsvisie vitaal buitengebied Oss, waarmee de Raad Oss heeft ingestemd op 7 oktober 2021.

Gedeputeerde Staten

Het college van gedeputeerde staten van de Provincie.

Gemeente ‘s-Hertogenbosch

De gemeente ’s-Hertogenbosch, een publiekrechtelijke rechtspersoon.

Gemeente Oss

De gemeente Oss, een publiekrechtelijke rechtspersoon.

Gemeenten

De gemeente ’s-Hertogenbosch en de gemeente Oss gezamenlijk.

Gezondheidskundige beoordeling

De gezondheidskundige beoordeling van het team Gezondheid, Milieu en Veiligheid van de Brabantse GGD’en van 22 oktober 2024, aangehecht aan het MER als bijlage XX.

Initiatiefnemer

Een partij die een aanvraag doet voor een BOPA voor de plaatsing van Windturbines in de Duurzame Polder.

Kadernota Energietransitie

De kadernota energietransitie, vastgesteld door de Raad Oss op 17 oktober 2024.

Klimaatakkoord van Parijs

De door alle Europese lidstaten geratificeerde en op 4 november 2016 in werking getreden overeenkomst, met als doelstelling de beperking van de gemiddelde opwarming van de aarde tot maximaal 2 graden Celsius ten opzichte van de pre-industriële gemiddelde temperatuur.

Klimaatwet

Wet van 2 juli 2019, houdende een kader voor het ontwikkelen van beleid gericht op onomkeerbaar en stapsgewijs terugdringen van de Nederlandse emissies van broeikasgassen teneinde wereldwijde opwarming van de aarde en de verandering van het klimaat te beperken (Klimaatwet).

Koersnota Klimaatadaptatie

De koersnota klimaatadaptatie, vastgesteld door de Raad Oss op 21 september 2023.

Landbouwvisie Oss

De landbouwvisie vervat in het document “De toekomst van de landbouw in Oss”, vastgesteld door de Raad Oss op 3 juni 2021.

MER

Het plan-milieueffectrapport ten behoeve van dit Programma, zoals bedoeld in afdeling 16.4.1 van de Omgevingswet.

Ministerie

Het ministerie van Klimaat en Groene Groei, voorheen het ministerie van Economische Zaken en Klimaat.

9

Mitigatie

Maatregelen die de negatieve effecten van de Windturbines op de Natuurwaarden verminderen of wegnemen.

Nationaal Klimaatakkoord

Het nationale klimaatakkoord zoals gepresenteerd door de Nederlandse regering op 28 juni 2019.

Natura 2000-gebieden

Gebieden die als natura 2000-gebied zijn aangewezen onder de Europese Vogelrichtlijn en onder de Europese Habitatrichtlijn.

Natuur Netwerk Brabant

Het Natuur Netwerk Brabant zoals vastgelegd in de Omgevingsverordening.

Natuurvergunning

Een omgevingsvergunning voor flora-en-fauna activiteit en/of voor een Natura 2000-activiteit.

Natuurwaarden

De Natura 2000-gebieden en de in de Duurzame Polder aanwezige soorten, planten en natuurgebieden die wettelijke bescherming genieten.

Nee, tenzij-toets

De nee, tenzij-toets, verricht door TAUW B.V. en opgeleverd op 25 oktober 2024. Dit document beschrijft de mogelijke effecten op het Natuur Netwerk Brabant en overige provinciaal beschermde gebieden. Het is aangehecht aan het MER als bijlage XVIII.

Nota Landschapsbeleid

De nota landschapsbeleid, vastgesteld door de Raad Oss op 17 september 2015.

Omgevingsverordening

De omgevingsverordening van de Provincie.

Omgevingsvisie ‘s Hertogenbosch

De op grond van artikel 3.1 van de Omgevingswet door de Raad ’s-Hertogenbosch vast te stellen gemeentelijke omgevingsvisie.

Omgevingsvisie Oss

De op grond van artikel 3.1 van de Omgevingswet door de Raad Oss vast te stellen gemeentelijke omgevingsvisie.

Omgevingsvisies

De Omgevingsvisie ’s-Hertogenbosch en de Omgevingsvisie Oss.

Ontwerptoelichting VKA

De ontwerptoelichting VKA van H+N+S Landschapsarchitecten & Open Kaart van 20 november 2024, bijlage I bij dit programma.

Ontwikkelperspectief

Een ontwikkelperspectief voor een deelgebied van de Duurzame Polder op het grondgebied van de Gemeente ‘s-Hertogenbosch, zoals samenvattend omschreven in paragraaf 5.3 (Ontwikkelperspectieven), en volledig opgenomen in bijlage III.

Opwekdoelstelling ‘s Hertogenbosch

De doelstelling om in de Gemeente ’s-Hertogenbosch 16 Windturbines te ontwikkelen en – in combinatie met andere projecten voor wind- en zonne-energie binnen de Gemeente ’s-Hertogenbosch – méér opwek te realiseren dan de in de RES 1.0 opgenomen opwekdoelstelling. De totale RES 1.0 opgave voor Gemeente ’s-Hertogenbosch is 0,35 terawatt/uur, oftewel 1,26 petajoule duurzame energie.

10

Opwekdoelstelling Oss

De doelstelling om in de Gemeente Oss 0,28 terawatt/uur, oftewel 1,008 petajoule duurzame energie op te wekken in 2030.

Opwekdoelstellingen

De Opwekdoelstelling ’s-Hertogenbosch en de Opwekdoelstelling Oss.

Passende Beoordeling

De passende beoordeling, zoals bedoeld in artikel 16.53c van de Omgevingswet, aangehecht aan het MER als bijlage XVII.

Programma

Dit vrijwillig programma in de zin van artikel 3.5 van de Omgevingswet.

Provinciale Staten

De provinciale staten van de Provincie.

Provincie

De provincie Noord-Brabant, een publiekrechtelijke rechtspersoon.

Raad ‘s-Hertogenbosch

De gemeenteraad van de Gemeente ’s-Hertogenbosch.

Raad Oss

De gemeenteraad van de Gemeente Oss.

Raden

De Raad ’s-Hertogenbosch en de Raad Oss.

Regionale Energie Strategie

Het Nationaal Programma Regionale Energiestrategie waarin afspraken uit het Klimaatakkoord in de praktijk worden gebracht.

RES 1.0

De regionale energiestrategie vastgesteld door de RES Noordoost Brabant.

RES Noordoost Brabant

Het verband van overheden en partijen dat de Regionale Energie Strategie uitwerkt binnen de regio Noordoost Brabant.

Restopgave Oss

Het resterende deel van de Opwekdoelstelling Oss ter hoogte van 0,171 terawatt/uur, oftewel 0,514 petajoule.

Routekaart Groen, Blauw en Natuur

De routekaart groen, blauw en natuur, vastgesteld door de Raad Oss op 2 november 2017.

Sovon Rapport

Een analyse van Sovon Vogelonderzoek Nederland van de mogelijke verstoring van vogels door windturbines, verricht in opdracht van de Provincie en beschreven in een rapport met kenmerk 2019/89.

Visie Energielandschap

De visie energielandschap, vastgesteld door de Raad ’s-Hertogenbosch op 7 juli 2020.

Voorkeursalternatief

Het gedeelte van de Duurzame Polder waar de plaatsing van Windturbines is toegestaan, zoals omschreven in hoofdstuk 3 (Voorkeursalternatief) van dit Programma.

Weidevogelpakket

Een subsidie voor het beheer van een stuk grond ten behoeve van de Weidevogels.

Weidevogels

De in de Duurzame Polder aanwezige weide- en akkervogels die wettelijke soortenbescherming genieten.

Windturbines

De windturbines die op grond van dit Programma in de Duurzame Polder worden gerealiseerd.

11

1.5. Leeswijzer Dit Programma is als volgt opgebouwd. Hoofdstuk 2 (Visie) beschrijft de vastgestelde visies van de Gemeenten voor hun grondgebied in de Duurzame Polder. De Gemeente ’s-Hertogenbosch beschrijft ook de aanvullende visies die zij in het kader van dit programma voor haar grondgebied in de Duurzame Polder heeft ontwikkeld. Vervolgens beschrijft hoofdstuk 3 (Voorkeursalternatief) het Voorkeursalternatief en de afwegingen bij de vaststelling daarvan. In hoofdstuk 4 (Beoordelingscriteria) beschrijven de Gemeenten de criteria die zij zullen hanteren bij de beoordeling van vergunningsaanvragen voor Windturbines en – voor wat betreft de Gemeente ‘s-Hertogenbosch – voor overige projecten in het kader van een bredere ontwikkeling van het Bossche deel van de Duurzame Polder. Hoofdstuk 5 (Integraliteit Gemeente ‘s-Hertogenbosch) beschrijft de wijze waarop de Gemeente ’s-Hertogenbosch

een integrale uitwerking van projecten in het Bossche deel van de Duurzame Polder wil borgen. Hoofdstuk 6 (Integraliteit Gemeente Oss) beschrijft de uitgangspunten voor integraliteit van de Gemeente Oss en de koppelkansen die de Gemeente Oss ziet tussen de realisatie van de Windturbines en andere belangen in het Osse deel van de Duurzame Polder. Ten slotte geeft hoofdstuk 7 (Procesparticipatie) een korte beschrijving van het wettelijk vereiste participatieproces dat ten behoeve van dit Programma is doorlopen. Ten slotte beschrijft hoofdstuk 8 (Vervolgprocedure en monitoring) kort welke procedurele stappen het Programma nog doorloopt, hoe de vervolgprocedure wordt ingestoken en hoe de Gemeenten aansluiting van de Windturbines op het elektriciteitsnet zullen monitoren. Aanvullend bevat het Programma drie bijlagen.

12

2. Visie

2. Visie Dit hoofdstuk beschrijft de ruimtelijke visies van de Gemeenten voor hun respectievelijke grondgebied in de Duurzame Polder. In paragraaf 2.1 (Gemeente ’s-Hertogenbosch) gaat de Gemeente ’s-Hertogenbosch eerst in op de Visie Energielandschap en het ontwerp van de Omgevingsvisie ’s-Hertogenbosch. Vervolgens beschrijft de Gemeente ’s-Hertogenbosch de visie die voor het Bossche deel van de Duurzame Polder is ontwikkeld als uitkomst van het ontwerpend onderzoek en het participatieproces van de Duurzame Polder. De visie is uitgewerkt in Ontwikkelperspectieven (zie paragraaf 5.3). Voorafgaand aan de vaststelling van dit Programma, legt het College ’s-Hertogenbosch deze visie en de Ontwikkelperspectieven – met het Voorkeursalternatief – ter goedkeuring voor aan de Raad ‘s-Hertogenbosch. De Gemeente Oss beschrijft in paragraaf 2.2 (Gemeente Oss) de visies die in de afgelopen jaren zijn vastgesteld voor het grondgebied van de Gemeente Oss in de Duurzame Polder. Verder beschrijft de Gemeente Oss haar Ambitienota Omgevingsvisie. Omdat de Gemeente Oss reeds over uitgewerkte visies beschikt, stelt zij in het kader van dit Programma geen aanvullende visie vast. Het College Oss legt – voorafgaand aan de vaststelling van dit Programma – alleen het Voorkeursalternatief ter goedkeuring voor aan de Raad Oss.

2.1. Gemeente ’s-Hertogenbosch 2.1.1. Visie Energielandschap De Visie Energielandschap is opgesteld vanuit het besef dat duurzame energieopwekking impact heeft op het landschap.

5 6

Om duurzame energieopwekking zo goed mogelijk in te passen, bepaalt de Visie Energielandschap waar en onder welke condities de Gemeente ’s-Hertogenbosch de uitwerking van initiatieven voor de realisatie van windturbines en zonnevelden mogelijk acht. De Visie Energielandschap hanteert daarbij – voor zover relevant voor de realisatie van Windturbines in de Duurzame Polder – de volgende leidende uitgangspunten5: i. de ontwikkeling van windenergie vergt een integrale benadering waarbij meerdere doelen met elkaar worden verenigd; ii. windenergie wordt ontwikkeld in grootschalige, open landschappen in een grootschalig windpark en op enkele plekken in kleine clusters gekoppeld aan bedrijventerreinen en snelwegen; iii. de ontwikkeling moet leiden tot ruimtelijke kwaliteit en maatschappelijke meerwaarde; iv. de ontwikkeling houdt zoveel mogelijk rekening met het woon- en leefklimaat en de gezondheid van omwonenden, brengt de consequenties hiervan in beeld en neemt dit integraal mee in de afwegingen; en v. de ontwikkeling houdt zoveel mogelijk rekening met natuurwaarden en beschermde soorten flora en fauna, waaronder de (beschermde) weidevogels en vleermuizen.

De ontwikkeling van de Windturbines in de Duurzame Polder is uitdrukkelijk meegenomen in de uitwerking van de Visie Energielandschap.6 De Visie Energielandschap formuleert voor het Bossche deel van de Duurzame Polder de strategie “transformeren”.

Visie Energielandschap, p. 19. Ibid, p. 21.

14

De Gemeente ’s-Hertogenbosch onderkent daarmee dat het gebied door de realisatie van de Windturbines zal veranderen. Wel vereist de Visie Energielandschap dat de realisatie van de Windturbines uitdrukkelijk samengaat met ruimtelijke kwaliteit en verduurzaming van de omgeving.7 Op deze manier heeft de realisatie van Windturbines “meerwaarde in brede zin”. Voor invulling van meerwaarde formuleert de Visie Energielandschap de volgende uitgangspunten, met de kanttekening dat elk project maatwerk vraagt8: i. het initiatief maakt een koppeling met andere thema’s en opgaven, zoals verduurzaming van de omgeving, stimuleren van recreatie, natuurontwikkeling, verduurzaming van de landbouw, waterberging, “ontstening” en dergelijke; ii. het creëren van meerwaarde wordt aangetoond conform de eisen in artikel 5.10, 5.14 en 5.51 van de Omgevings verordening; iii. het initiatief voldoet aan de provinciale voorwaarde omtrent kwaliteitsbijdrage aan het landschap; iv. er wordt gestreefd naar vijftig procent eigendom bij de lokale omgeving, waarbij de omgeving daar ook daadwerkelijk profijt van heeft. Voor ontwikkelingen op gronden van de gemeente wordt gestreefd naar honderd procent lokaal eigendom; v. vanuit het initiatief vindt een afdracht plaats aan een lokaal omgevingsfonds met een onafhankelijk bestuur.

Het bestuur ziet erop toe dat de gelden uit het fonds worden ingezet voor duurzame ruimtelijk-maatschappelijke doeleinden ten behoeve van de versterking van de omgeving. Ten slotte formuleert de Visie Energielandschap het volgende redelijkheidsbeginsel: “als in redelijkheid – gezien de omvang van een project en de specifieke locatie en situatie – niet verwacht kan worden dat een initiatiefnemer aan alle eisen en doelen voldoet, dan behouden we het recht voor om onderbouwd af te wijken.”9

2.1.2. Ontwerp Omgevingsvisie ‘s-Hertogenbosch Bij de vaststelling van dit Programma werkt de Gemeente ’s-Hertogenbosch nog aan de uitwerking van de Omgevingsvisie ‘s-Hertogenbosch. De Gemeente ’s-Hertogenbosch heeft als bouwsteen voor haar Omgevingsvisie onder meer vier gebiedsvisies opgesteld, waaronder een gebiedsvisie voor het buitengebied en de dorpen. De realisatie van de Windturbines is in deze gebiedsvisie als een gegeven meegenomen. De Duurzame Polder is volgens het ontwerp van de Omgevingsvisie ‘s-Hertogenbosch gelegen in het grootschalige kleipolderlandschap en onderdeel van het landelijk productielandschap. Het landschap kenmerkt zich als een open en weids gebied met een rationele polderverkaveling met grootschalige landbouwbedrijven en een gereguleerd waterpeil. De kleipolders blijven primair grootschalig agrarisch gebied, waarin ruimte wordt geboden voor extensivering en een innovatieve duurzame en hoogproductieve landbouw, waarin kringlopen worden gesloten die passen binnen het bodem- en watersysteem. Hightech toepassingen zorgen op termijn ook voor het revitaliseren van de bodem en het herstellen van de balans tussen productieen ecosysteem. De transformatie van de landbouw heeft de potentie om het monotoon polderlandschap om te vormen naar een gedifferentieerd landschap.

Hier is ruimte is voor het toepassen van brede water- en moerasstroken om het ommeland groenblauw te dooraderen en ruimte te bieden voor de ontwikkeling van natte natuur en klimaatadaptatie. De maat en schaal van dit landschap leent zich voor grootschalige opwek van hernieuwbare energie en vraagt om een zorgvuldige landschappelijke en ruimtelijke inpassing. In de overgangszones tussen stad en ommeland – zoals bij de Rosmalense en Nulandse Polder – is ruimte om de agrarische bedrijfsvoering te verbreden. De nabijheid van de stad is een kans om nieuwe economische activiteiten op te zetten en biedt een reëel perspectief voor een toekomstbestendige bedrijfsvoering.10

Visie Energielandschap, p. 24. Ibid, p. 27. 9 Ibid, p. 28. 10 Op 22 oktober 2024 heeft de Gemeente ’s-Hertogenbosch een concept van de Omgevingsvisie ’s-Hertogenbosch gepubliceerd met de titel “Zin in ’s-Hertogenbosch”. 7

8

15

2.1.3. Visie op gebiedsontwikkeling In deze paragraaf beschrijft de Gemeente ’s-Hertogenbosch haar visie voor het Bossche deel van de Duurzame Polder. Deze visie wordt per thema toegelicht, aan de hand van de bestaande situatie, de gesignaleerde kansen en sturende uitgangspunten. Deze visie is verder uitgewerkt in paragraaf 5.3 (Ontwikkelperspectieven) en in Bijlage III. Landschap en cultuurhistorie Bestaande situatie en kansen Het polderlandschap wordt gekenmerkt door zijn openheid, grootschalige kenmerkende lange lijnen en de gridvormige verkavelingsopzet, grote agrarische huiskavels als solitaire percelen in de ruimte en het ontbreken van beplantingselementen, zoals lanen en singels. De uitgesproken leegte en vergezichten worden gewaardeerd. In het verleden maakte de polder onderdeel uit van het overstromingsgebied van de Maas (de Beerse Overlaat). Aan de randen van de polder op het grondgebied van de Gemeente ‘s-Hertogenbosch liggen verschillende oude cultuurlandschappen (zandgronden met lintbebouwing, oeverwal-landschap met dorpen), die typerend zijn voor het gebied. De Gemeente ’s-Hertogenbosch ziet kansen om de identiteit van de onderscheidende landschappen te versterken. Bijvoorbeeld door het accentueren van de hiervoor benoemde lange lijnen en de gridvormige verkavelingsopzet in het polderlandschap.

Windturbines sluiten landschappelijk aan bij de grote ruimtelijke eenheden in de polder. Ook liggen er kansen om het kleinschalige landschap verder te versterken. Ten slotte liggen er kansen om bijvoorbeeld de beleving van de historische functie als overstromingsgebied (de Beerse Overlaat) te versterken en andere cultuurhistorische elementen zichtbaar te maken. Uitgangspunten voor toekomstige ontwikkelingen Het uitgangspunt voor initiatieven voor windenergie in het gebied is om zoveel mogelijk aan te sluiten bij het grootschalig polderlandschap en waar mogelijk in het plan cultuurhistorische elementen zichtbaar te maken.

Voor de oude cultuurlandschappen is het behouden of terugbrengen van de kleinschalige verkaveling en slotenstructuur uitgangspunt. De landschappelijke kwaliteit kan verbeteren door het versterken en toevoegen van groene landschapselementen. Landbouw Bestaande situatie en kansen Door de specifieke geschiktheid van het gebied voor landbouw zijn de komgronden na het sluiten van de Beerse Overlaat sterk ontwikkeld als een op productie gericht landbouwgebied. De landbouw in de Duurzame Polder bestaat voor het grootste deel uit grote melkrundvee- en varkenshouderijen. Er liggen kansen voor het koppelen van opgaven, zoals energie-opwek, waterberging, natuurontwikkeling en -beheer en klimaatadaptatie. Voorbeelden hiervan zijn het toepassen van ruige akkerranden of schonere sloten. Dit kan onderdeel uitmaken van het versterken van de fijnmazige (groenblauwe) dooradering. Voor de randen van de polder (stadsrand ten oosten van Groote Wielen en het overgangsgebied van zand naar klei) is het gebied gevarieerder. Hier liggen kansen om het kleinschaligere landschap te versterken in combinatie met verbreding van activiteiten. Uitgangspunten voor toekomstige ontwikkelingen Gelet op transities in de landbouw is het uitgangspunt om ruimte te bieden aan innovatieve, duurzame en hoogproductieve landbouw, in combinatie met extensivering.

Van waarde is dat het agrarisch gebruik te combineren is met de plaatsing van de Windturbines. Natuur- en landschapsbeheer blijft een integraal onderdeel van de agrarische bedrijfsvoering. Voor de randen van de polder (stadsrand naast de Groote Wielen en het overgangsgebied van zand naar klei) is het uitgangspunt om de verbinding tussen stad en land verder te ontwikkelen. Er wordt daarom ruimte geboden aan vormen van collectieve landbouw, stadslandbouw of verbreding van activiteiten op de erven.

16

Natuur, bodem en water Bestaande situatie en kansen De Gemeente ’s-Hertogenbosch acht de Weidevogels waardevol in het Bossche deel van de Duurzame Polder. De Weidevogels – en ook de Ganzen en Smienten – zijn aanwezig door het (intensieve) agrarische gebruik, in combinatie met de openheid van de Duurzame Polder. Ook ziet de Gemeente ’s-Hertogenbosch in het Bossche deel van de Duurzame Polder kansen voor de ontwikkeling van een fijnmazige dooradering van groene en blauwe structuren. Aan de noordzijde van de gemeentegrens loopt de Hertogswetering, die samen met de Hoefgraaf de ecologische verbindingszones (EVZ) in de polder vormen. Deze watergangen vormen de natte assen en ruimtelijke structuurdragers door de polder. Soorten als de otter, watervogels en amfibieën maken hier gebruik van. Het verder afronden van de EVZ en het doorontwikkelen als de natte as door het gebied zijn kansrijke ontwikkelingen die de hoofdverbinding van de polder met de omliggende gebieden vormt. Vanzelfsprekend kan de Gemeente ’s-Hertogenbosch ontwikkelingen in dit gebied, nabij de gemeentegrens (Hertogswetering en de Hoefgraaf nabij de Kepkensdonk), alleen vormgeven in een goede onderlinge afstemming met de Gemeente Oss.

In het gebied op de overgang van zand naar klei ziet de Gemeente ’s-Hertogenbosch kansen om het kleinschalige landschap te verbeteren en de natuurlijke verbinding met de Hooge Heide te versterken. In de stadsrand naast de Groote Wielen liggen kansen voor het creëren van natuurwaarden en waterberging. Uitgangspunten voor toekomstige ontwikkelingen Een belangrijk uitgangspunt voor toekomstige ontwikkelingen, is het principe ‘bodem- en water sturend’. Dat wil zeggen dat het belangrijk is om in te zetten op een gezonde bodem, meer water vasthouden, niet meer bouwen op plaatsen die we nu of later nodig hebben voor het bergen, vasthouden en afvoeren van water. De Gemeente ’s-Hertogenbosch zet daarnaast in op een fijnmazige (groenblauwe) dooradering van het Bossche deel van de Duurzame Polder.

Het behouden van de huidige populatie van Weidevogels is een ander belangrijk uitgangspunt voor toekomstige ontwikkelingen (zo nodig met Compensatie). De Gemeente ’s-Hertogenbosch verwacht daarnaast dat het Ganzen- en Smientengebied, in overleg met de Provincie, de Gemeente Oss en landeigenaren, (deels) verplaatst moet worden. Voor de randen van de polder (stadsrand ten oosten van de Groote Wielen en het overgangsgebied van zand naar klei) wordt ingezet op een kleinschalige inrichting, waarbij ruimte wordt geboden voor het toevoegen van landschapselementen om de specifieke natuurwaarden te ontwikkelen. In het overgangsgebied van zand naar klei wordt gestreefd naar een verbinding met de Hooge Heide. Het realiseren van een groter, aaneengesloten gebied komt de biodiversiteit in brede zin ten goede. Wonen en recreatieve beleving Bestaande situatie en kansen Bewoners van omringende woonkernen (Groote Wielen, Rosmalen, Nuland), maar ook bewoners uit het Bossche deel van de Duurzame Polder, hebben tijdens het (participatie)proces zorgen geuit over de mogelijke hinder als gevolg van de komst van de Windturbines, waaronder geluidshinder, verlies van vrij uitzicht en gezondheidsschade. Deze zorgen neemt de Gemeente ‘s-Hertogenbosch serieus en zijn vertaald in de uitgangspunten.

In de komgronden van de Duurzame Polder, zijn er mogelijkheden om de cultuurhistorie, waaronder de Beerse Overlaat, beleefbaar te maken. Dit maakt de Duurzame Polder en de gebieden daarbuiten aantrekkelijker om te wonen en om in te recreëren. In de Gemeente ‘s-Hertogenbosch wordt een nieuwe wijk, grenzend aan de stadsrand ontwikkeld (Groote Wielen). In deze overgangszone naar het poldergebied maar ook in de randzone ten noorden van Nuland en Heeseind (Overgang Zand-klei), liggen er kansen voor versterking van recreatie.

17

Uitgangspunten voor toekomstige ontwikkelingen Initiatiefnemers dienen in hun planuitwerking zoveel mogelijk rekening te houden met het woon- en leefklimaat van bewoners, waaronder gezondheid. De Gemeente ’s-Hertogenbosch verwacht ook van de Initiatiefnemers dat zij op de komgronden de kansen voor cultuurhistorie in hun plannen benutten. De hiervoor beschreven kansen vertalen zich verder in het uitgangspunt dat ruimte wordt geboden voor uitbreiding van (on)verharde paden langs/door in de randen van het Bossche deel van de Duurzame Polder (ten oosten van de Groote Wielen en ten noorden van Kruisstraat, Heeseind en Nuland). Ook wordt in deze stadsranden ruimte geboden voor verbreding van activiteiten op de bestaande erven. Zo ontstaan kleinschalige landschappen met verschillende typen groen, waarbij natuur, landschap en recreatieve beleving samenkomen. 2.1.4. Conclusie De Visie energielandschap vormde voor de Gemeente ’s-Hertogenbosch een belangrijk startpunt voor het ontwerpend onderzoek. In dit onderzoek zijn kansen geïnventariseerd,

en ruimtelijke uitgangspunten en ontwikkelperspectieven voor het Bossche deel van de Duurzame Polder ontwikkeld. Hieruit komt in dit Programma een duidelijke lijn naar voren voor de Duurzame Polder. Deze lijn is parallel meegenomen bij de uitwerking van de Omgevingsvisie ‘s-Hertogenbosch. Het Bossche deel van de Duurzame Polder kan worden getransformeerd naar een gebied voor grootschalige windenergie, ingebed in een integrale gebiedsontwikkeling. De Duurzame Polder blijft ook in de toekomst een primair grootschalig agrarisch gebied, waarin ruimte wordt geboden voor extensivering en innovatieve duurzame en hoogproductieve landbouw, conform landelijk en provinciaal beleid. In dit open landschap is een combinatie met grootschalige opwek van windenergie goed mogelijk, maar dit vraagt wel om een zorgvuldige inpassing van de Windturbines. In de randen van de polder wordt juist ingezet op het creëren dan wel het versterken van kleinschalige landschappen, met ruimte voor recreatie, natuur, extensieve landbouw en verbreding van activiteiten op erven.

18

2.2. Gemeente Oss Zoals aangegeven in hoofdstuk 1 (Inleiding) werkt de Gemeente Oss momenteel aan de Omgevingsvisie Oss. De koers en het ambitieniveau van de Omgevingsvisie Oss zijn vastgelegd in de Ambitienota Omgevingsvisie. Derhalve gelden voor het Osse deel van de Duurzame Polder nog de visiedocumenten die voor de inwerkingtreding van de Omgevingswet zijn vastgesteld. Deze paragraaf licht toe hoe dit Programma zich tot die visiedocumenten verhoudt. 2.2.1. Gebiedsvisie Vitaal Buitengebied De Gebiedsvisie Vitaal Buitengebied vormt één van de bouwstenen van de Omgevingsvisie Oss en geeft een integraal beeld van de ontwikkeling van het buitengebied van de Gemeente Oss. De integrale doelen voor de Gebiedsvisie Vitaal Buitengebied zijn samengevat11: i. klimaatrobuust en biodivers, met ruimte voor grootschalige energieopwekking; ii. functioneel, als productiegebied voor voedsel en energie; iii. beleefbaar, oftewel ervaren als mooi, rijk en vitaal; iv. circulair, waar economische activiteiten vanuit een kringloopgedachte georganiseerd zijn; en v. gezond, oftewel een gezonde leefomgeving met mogelijkheden voor een gezonde leefstijl (zoals wandelen en sporten). De Gebiedsvisie Vitaal Buitengebied omschrijft ook de zoektocht naar de balans in het buitengebied als leefgebied en als productiegebied.

Specifiek benoemt het de grootschalige opwekking van energie als “een stedelijke vraag die neerdaalt in het landelijk gebied.” Er wordt geprobeerd “slimme combinaties en koppelkansen mogelijk te maken” en tegelijkertijd wordt vastgesteld dat “heldere en scherpe keuzes” soms noodzakelijk zijn.12 Bij de uitwerking van de Gebiedsvisie Vitaal Buitengebied wordt onderscheid gemaakt tussen de volgende deelgebieden: het Maasoevergebied, het poldergebied en het dekzandgebied.

Aan de hand van zes thema’s is de visie nader uitgewerkt. Met name de uitwerking van de visie voor het poldergebied en voor het derde thema “Ruimte voor energie” maakt de koppeling met de plannen voor de realisatie van Windturbines in de Duurzame Polder. Concreet bevat de Gebiedsvisie Vitaal Buitengebied de volgende relevante passages voor dit Programma: i. “Met het besluit voor de invulling van de resterende opgave voor energieopwekking volgens de Regionale Energie Strategie heeft de gemeenteraad een duidelijke keuze gemaakt: • concentratie energie opwekking in het westelijk poldergebied, • niet (ook) in Stijbeemden (oostelijk poldergebied), • door middel van windenergie, • en niet (ook) met grootschalige zonnevelden, • met als uitgangspunt: streven is tenminste 2 km van de bebouwde kommen”; 13 ii. “In de Duurzame polder gaan we voor de realisatie van windturbines zoals besloten door de gemeenteraad. Het landschap in Nederland is continue aan verandering onderhevig. Zo ook het landschap in de westelijke polder. Van kleinschalig verkaveld en regelmatig onder water staand begin 20e eeuw naar het grootschalig open landbouwgebied van nu. Daar komen naar de toekomst toe nieuwe elementen bij zoals windmolens, die voor de nieuwe generaties net zo goed onderdeel zullen zijn van het landschap.

Daarmee blijft het Poldergebied een functioneel landschap, als resultante van het gebruik”; 14 iii. “De rest van de opgave, circa 0,59 PJ, zal door middel van clustering van windmolens in de Duurzame Polder (Lithse en Geffense polder) worden ingevuld. Over dat project heeft de gemeenteraad in januari 2021 een principebesluit genomen”;15

Gebiedsvisie Vitaal Buitengebied, p. 35 Ibid, p. 36. 13 Ibid, p. 107. 14 Ibid, p. 112. 15 Ibid, p. 65. 11

12

19

iv. “We realiseren onze energiedoelen en versterken tegelijkertijd onze landbouwkundige structuur door één gebied, namelijk de Duurzame Polder, aan te wijzen als gebied voor windmolens. Dit aanvullend aan de geplande windmolens bij Elzenburg de Geer. We kiezen niet voor windmolens in Stijbeemden.”16 2.2.2. Landbouwvisie Oss De Landbouwvisie Oss streeft als centrale ambitie naar “een sterke, toekomstbestendige agrarische sector in Oss. Op basis van een economisch volhoudbaar model dat ecologisch verantwoord is en voldoende politiek- maatschappelijk draagvlak heeft.”17 Bij de realisatie van deze ambitie hanteert de Landbouwvisie Oss de volgende uitgangspunten: i. de agrarische keten is een belangrijke sociaal-economische sector; ii. de agrarische sector is voor de Gemeente Oss één van de economische belangrijke sectoren (zoals life sciences, logistiek, maakindustrie en bouw), waarbij sprake is van verwevenheid met andere grote opgaven zoals klimaat, biodiversiteit en landgebruik; iii. de landbouw heeft als beheerder van een groot deel van het buitengebied belang en invloed bij de klimaat- en natuuropgaven van de Gemeente Oss; iv. kringlooplandbouw vormt het primaire perspectief voor de toekomst van een gezonde en volhoudbare landbouwsector; v. de landbouwsector is primair verantwoordelijk voor de transitie naar kringlooplandbouw, met een richtinggevende rol voor

het rijk en de Provincie; vi. de Gemeente Oss stimuleert en faciliteert innovatie en de zoektocht naar koppelkansen op het gebied van onder meer energieopwekking (energy farming), natuurontwikkeling, natuurbeheer en klimaatadaptie; vii. nationale en provinciale regelgeving zijn een gegeven en bepalen mede de rol van de Gemeente Oss; viii. gemeentelijke regelgeving wordt zoveel mogelijk geformuleerd in controleerbare

doelvoorschriften in plaats van middelvoorschriften; ix. stoppende agrariërs worden begeleid met ruimtelijke en sociale instrumenten; en x. de transitie van de agrarische sector is onderdeel van de gemeentelijke visie op een toekomstbestendig, vitaal buitenebied met functioneel onderscheiden deelgebieden. Dit Programma past goed bij de ambitie en de uitgangspunten van de Landbouwvisie Oss. De exploitatie van de Windturbines kan het economische model van de agrarische sector ondersteunen. Daarmee vormt het een goed voorbeeld van de koppelkansen tussen agrarische belangen en het belang van duurzame energieopwekking (zie het zesde uitgangspunt hiervoor). Dit Programma gaat bovendien concreet in op de koppelkansen tussen de opwekking van duurzame energie en natuurontwikkeling, natuurbeheer en klimaatadaptatie. 2.2.3. Koersnota klimaatadaptatie De Koersnota Klimaatadaptatie zet – op basis van landelijk en provinciaal beleid – uiteen hoe de gemeente Oss in 2050 klimaatrobuust kan zijn. De belangrijkste risico’s van klimaatverandering zijn wateroverlast en overstroming, droogte, hitte en aantasting van natuur en biodiversiteit. De effecten van klimaatverandering leiden tot directe en indirecte economische schade. Door middel van stresstesten zijn de specifieke risico’s voor Oss duidelijk geworden.

Op basis daarvan zijn doelen gesteld voor 2050 en tussendoelen voor 2030.18 Voor de ontwikkeling van de Duurzame Polder zijn met name de aspecten ten aanzien van wateroverlast, natuur en biodiversiteit relevant. In de Duurzame Polder bevinden zich reserveringsgebieden voor waterberging en gebieden voor grondwaterbescherming en drinkwaterwinning. Als gevolg van de lage ligging en de invloed van het stroomgebied van de Maas is de maximale waterdiepte bij overstroming zeer groot (tot wel 5 meter). Daarnaast is een klimaatrobuuste inrichting van de polder van belang voor

Gebiedsvisie Vitaal Buitengebied, p. 65. Landbouwvisie Oss, p. 12. 18 Koersnota Klimaatadaptatie, p. 14. 16 17

20

zowel de agrarische productie als voor de behoud en ontwikkeling van natuur en biodiversiteit. 2.2.4. Nota landschapsbeleid De Nota Landschapsbeleid geeft een leidraad voor ruimtelijke ontwikkelingen en landschapsplannen van het buitengebied in de Gemeente Oss. Het buitengebied kent vijf verschillende landschapstypen: de uiterwaard, de oeverwal, het komgebied, de dekzandrand en de dekzandrug. Uitgangspunt van de Nota Landschapsbeleid is dat de identiteit van elk landschapstype en het contrast tussen de verschillende landschapstypen wordt versterkt. Per landschapstype is een visie op de gewenste ontwikkeling van de landschappelijke kwaliteiten verwoord. Voor de Duurzame Polder is met name het komgebied relevant (zoals ook beschreven in de Gebiedsvisie Vitaal Buitengebied). Ten aanzien van windenergie staat in de Nota Landschapsbeleid het volgende: “Windturbines dragen bij aan een schoner milieu en hebben een moderne, hightech uitstraling. Windturbines hebben invloed op hun omgeving. Door hun hoogte en omvang beïnvloeden ze het landschap. Met de locatiekeuze en de plaatsing moet dan ook zeer zorgvuldig worden omgegaan. Na plaatsing vormen windmolens immers zelf een landschappelijk element. Ze creëren zelf een nieuw landschap en voegen zich nauwelijks meer naar de omgeving. Bij onzorgvuldige locatiekeuze kan een storend beeld ontstaan.

Daar staat tegenover dat een goed doordachte opstelling de herkenbaarheid en ruimtelijke structuur van het landschap kan versterken en herkenningspunten kan toevoegen.”19 2.2.5. Routekaart Groen, Blauw en Natuur De Routekaart Groen, Blauw en Natuur formuleert ambities ter verbetering van de ecologische verbindingen in de Gemeente Oss, als ondersteuning van het Natuur Netwerk Brabant. Ook wordt ingezet op een betere natuurbeleving. Meer concreet presenteert de Routekaart Groen, Blauw en Natuur een plan voor zogenaamde “GBN-projecten”,

verdeeld over vijf gebieden: het Maasgebied, de polder, het dekzandgebied, de stad en dorpen en de gehele gemeente. 20 De Routekaart Groen, Blauw en Natuur benadrukt de noodzaak van een netwerk met goed werkende ecosystemen en voldoende biodiversiteit om een gezonde, duurzame, klimaatbestendige en aantrekkelijke leefomgeving te creëren. 21 De Duurzame Polder wordt in de Routekaart Groen, Blauw en Natuur beschreven als onderdeel van het deelgebied polder. De Duurzame Polder is een gebied met een grote potentie voor duurzame ontwikkeling. De aanwezige weidevogels vormen een belangrijke natuurwaarde en de ondersteuning van biodiversiteit vraagt om speciale aandacht. De Gemeente Oss ziet hier mogelijkheden voor het combineren van energiewinning (de Windturbines), landbouw en natuur. Concreet denkbare natuurprojecten zijn versterking van de ecologische verbindingsfunctie van de Hertogswetering, het realiseren van ecologische bermen en creatie van een bijenlandschap. Dit vraagt een integrale aanpak, een goede samenwerking tussen stakeholders en aanzienlijke investeringen. 22 2.2.6. Kadernota Energietransitie De Kadernota Energietransitie beschrijft de opgave van de Gemeente Oss richting 2050 voor duurzame energieopwekking, energiebesparing en het energieneutraal en aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving.

Realisatie van de Windturbines in de Duurzame Polder vormt een belangrijk aandeel in de realisatie van deze opgave. Op basis van de Kadernota Energietransitie zullen meer concrete plannen worden geformuleerd. Het is wenselijk dat die concrete plannen – waar mogelijk - een koppeling maken met de realisatie van de Windturbines in de Duurzame Polder. 2.2.7. Ambitienota Omgevingsvisie De Ambitienota Omgevingsvisie bepaalt de koers en het ambitieniveau van de omgevingsvisie die momenteel door het College Oss wordt uitgewerkt.

Nota Landschapsbeleid, p. 49. Routekaart Groen, Blauw en Natuur, p. 12. 21 Ibid, p. 5. 22 Ibid, p. 34-35. 19

20

21

De Ambitienota Omgevingsvisie hanteert het jaar 2040 als horizon voor de omgevingsvisie en formuleert de volgende vier hoofdambities:23 i. toekomstbestendige verstedelijking en vitale kernen; ii. een gezonde, veilige en groene leefomgeving; iii. de Gemeente Oss is energieneutraal, circulair en klimaatbestendig in 2050; en iv. de gemeente Oss is ondernemend en uitnodigend. De opgave voor de Duurzame Polder komt met name terug in de derde hoofdambitie. Deze derde hoofdambitie is nader uitgewerkt in het zevende doel van de Ambitienota Omgevingsvisie: “in 2050 zijn wij een klimaat neutrale gemeente door een reductie in ons energieverbruik samen met een uitbreiding van de opwek van duurzame energie.” Realisatie van de Windturbines in de Duurzame Polder is belangrijk voor het behalen van deze doelstelling, aangezien daarmee ongeveer de helft van de opgave voor duurzame energieopwekking richting 2030 wordt ingevuld. Een belangrijk onderdeel van de voor de Gemeente Oss op te stellen omgevingsvisie is het formuleren van ideeën voor realisatie van de opwek- en reductiedoelstellingen in de periode van 2030 tot 2040, ten behoeve van de hiervoor weergegeven derde hoofdambitie voor 2050. 2.2.8. Conclusie In de hierboven samengevatte visiedocumenten komt een duidelijke lijn naar voren voor de uitwerking van de plannen voor de Duurzame Polder in dit Programma.

De Gemeente Oss kiest voor invulling van de gehele Restopgave Oss met realisatie van de Windturbines in de Duurzame Polder en streeft daarbij naar een afstand van ten minste twee kilometer tot de bebouwde kommen (cf. Gebiedsvisie Vitaal Buitengebied). De Duurzame Polder is reeds een functioneel landschap, ingericht voor voedselproductie. Een deel van de agrarische bedrijven combineert de bedrijfsvoering met agrarisch natuurbeheer. Deze functionaliteit laat zich goed uitbreiden met de grootschalige

23

opwek van windenergie. Daarbij dient wel een koppeling te worden gemaakt met de bredere opgaven van klimaatadaptatie, natuurontwikkeling en natuurbeheer (cf. Landbouwvisie Oss en Routekaart Groen, Blauw en Natuur). Een klimaatrobuuste inrichting van de Duurzame Polder vraagt aandacht voor thema’s als waterberging, drinkwaterwinning en biodiversiteit (cf. Koersnota Klimaatadaptatie en Routekaart Groen, Blauw en Natuur). De agrarische sector is – als beheerder van een groot deel van het buitengebied – primair verantwoordelijk voor de transitie naar toekomstbestendige kringlooplandbouw. De Gemeente Oss vervult daarbij een stimulerende en faciliterende rol door middel van controleerbare doelvoorschriften (cf. Landbouwvisie Oss). Een keuze voor realisatie van de Windturbines in één gebied versterkt de landbouwkundige structuur in de Duurzame Polder (cf. Gebiedsvisie Vitaal Buitengebied). Tegelijkertijd hebben de Windturbines daarbij door hun hoogte en omvang invloed op het gebied en creëren de Windturbines een nieuw landschap in de Duurzame Polder. Dit vraagt een goed doordachte opstelling van de Windturbines (cf. Nota Landschapsbeleid). Bij inrichting van de Duurzame Polder dient ten slotte aandacht te zijn voor de thema’s van leefbaarheid en gezondheid (cf. Gebiedsvisie Vitaal Buitengebied).

Met de ontwikkeling van de plannen voor de Duurzame Polder realiseert de Gemeente Oss haar Restopgave die voortvloeit uit de RES 1.0. Zodoende richt dit Programma zich op de uitwerking van de Opwekdoelstelling Oss richting het jaar 2030. De doelstellingen voor de periode na 2030 zijn op dit moment nog niet concreet uitgewerkt. Een doorkijk naar de periode na 2030 wordt gegeven in de uitwerking van de omgevingsvisie op basis van de Ambitienota Omgevingsvisie en bij de ontwikkeling van concrete plannen op basis van de Kadernota Energietransitie.

Ambitienota Omgevingsvisie, p. 9

22

3. Voorkeursalternatief

3. Voorkeursalternatief Dit hoofdstuk omschrijft allereerst de bestuurlijke uitgangspunten die door de Gemeenten en de Provincie zijn vastgesteld voorafgaand aan de uitwerking van dit Programma. Vervolgens beschrijft dit hoofdstuk de conclusies uit het MER, de Passende Beoordeling en de overige onderzoeksrapporten die relevant zijn voor de afweging bij de vaststelling van het Voorkeursalternatief. De laatste paragraaf van dit hoofdstuk beschrijft de door de Gemeenten gemaakte afweging en geeft het Voorkeursalternatief weer in een afbeelding.

3.1. Bestuurlijke uitgangspunten 3.1.1. Gemeente ’s-Hertogenbosch Op 7 juli 2020 heeft de Raad ’s-Hertogenbosch ingestemd met de Visie energielandschap. In deze visie is de beleidsmatige keuze gemaakt om de Rosmalense en Nulandse polder aan te wijzen voor grootschalige opwek van windenergie. Daarbij is tevens een aantal moties aangenomen, waaronder de motie “Wind te Gast”. Hierbij is gevraagd om bij de ontwikkeling van een grootschalig energiepark een minimale afstand van 1 km te hanteren voor het plaatsen van windturbine tot aan woonkernen en ook om zichtlijnen op het energiepark vanuit woonkernen te verminderen met de aanleg van een park met hoge bomen. Op 6 oktober 2020 heeft de Raad ’s-Hertogenbosch de Duurzame Polder aangewezen als geschikte locatie voor het grootschalig opwekken van duurzame energie. De Raad ’s-Hertogenbosch heeft daarbij, in lijn met de motie “Wind te Gast”, besloten dat het zoekgebied voor de Windturbines is gelegen op een afstand van ten minste één kilometer van de bebouwde kom van omliggende kernen. Deze minimale afstand is door de Raad ’s-Hertogenbosch onder meer wenselijk geacht omwille van de leefbaarheid

in de omliggende kernen. Ook heeft de Raad ’s-Hertogenbosch gevraagd bij de uitwerking van de plannen voor de Duurzame Polder de samenhang met andere waarden en belangen (zoals landbouw, natuur en wonen) in ogenschouw te nemen ten behoeve van een integrale gebiedsontwikkeling. Ten slotte is voor de uitwerking van het Programma relevant dat eind mei 2022 in het Bestuursakkoord ’s Hertogenbosch is besloten om een versnelling te realiseren ten opzichte van de RES 1.0 en zestien windturbines in het Bossche deel van de Duurzame Polder mogelijk te maken (en geen zonne-energie). 3.1.2. Gemeente Oss Op 28 januari 2021 heeft de Raad Oss de Duurzame Polder geschikt geacht en aangewezen voor het grootschalig opwekken van duurzame energie. Daarbij is aangegeven dat het Osse deel alleen is bedoeld voor windenergie en niet voor zonnevelden. De Raad Oss gaat ervan uit dat in de ruimtelijke besluitvormingsprocedures een maximale inspanning wordt gedaan om de afstand van de Windturbines tot de bebouwde kom van omliggende kernen zo groot mogelijk te laten zijn. Als uitgangspunt geldt hierbij een norm van minimaal twee kilometer. Deze norm wordt gehanteerd om de overlast voor inwoners van de kernen tot een minimum te beperken.

Daarbij is erop gewezen dat er zorgen zijn over de gezondheid van de inwoners in relatie tot de Windturbines, er door wetenschappelijke instellingen en wetenschappers verschillende afstanden tot de woonkernen worden gehanteerd en er in de Duurzame Polder voldoende ruimte is voor het hanteren van grotere afstanden tot de

24

woonkernen dan wettelijk wordt vereist (cf. het amendement “Verkleinen zoekgebied Duurzame polder”, aangenomen door de Raad Oss). 3.1.3. Provincie De Provincie onderschrijft het belang van de Duurzame Polder voor de realisering van de provinciale ambities voor de energietransitie, zoals vastgelegd in de Energieagenda 20192030. In de Statenmededeling van 25 mei 2021 heeft Gedeputeerde Staten aangegeven de regie van de planvorming en besluitvorming bij de Gemeenten te leggen. Overdracht van de bevoegdheden voor besluitvorming over windprojecten tussen de vijf en honderd megawatt vindt in overleg met en op verzoek van de Gemeenten plaats. Gewezen is op het provinciaal belang van bescherming en behoud van de weide- en akkervogelpopulaties in Noord-Brabant. 24 De huidige gebieden voor de Weidevogels in de Duurzame Polder bestaan bij de gratie van vrijwillige beheersovereenkomsten (i.e. de Weidevogelpakketten), die voor een bepaalde periode met agrariërs zijn overeengekomen. Heroverweging van de locatie van de weidevogelgebieden in de Duurzame Polder biedt de mogelijkheid om, ín samenhang met opgaven als klimaat, waterhuishouding en landbouw, een meer structurele oplossing te vinden. Dit kan alleen als een nieuw weidevogelgebied buiten het Voorkeursalternatief gevonden kan worden. 3.2.

Milieueffectrapport Dit Programma is kaderstellend voor de besluitvorming over de realisering van de Windturbines. Daarom is voor het Programma het MER opgesteld. Het MER beschrijft de te verwachten milieueffecten van (varianten voor) de realisering van de Windturbines. Ook beschrijft het maatregelen om mogelijk aanzienlijke milieueffecten te voorkomen, te beperken of te compenseren (i.e. mogelijkheden voor de Mitigatie en de Compensatie). Ten slotte beschrijft het de mogelijke effecten van eventuele andere

24

ontwikkelingen en initiatieven die op basis van dit Programma in de Duurzame Polder gerealiseerd kunnen worden. Hiermee helpt dit rapport de Gemeenten om tot een zorgvuldige en transparante afweging te komen. Het MER beschrijft de effecten op landschappelijke, cultuurhistorische en archeologische waarden, op grondwaterbescherming- en waterbergingsgebied, op natuurgebieden (de Natura 2000-gebieden, het Natuur Netwerk Brabant en het Ganzen- en Smientengebied) en beschermde planten- en diersoorten, op externe veiligheidsrisico’s, laagvliegverkeer van Defensie en veiligheid van waterkeringen en op de gezonde leefomgeving (geluidbelasting en slagschaduw). Deze paragraaf 3.2 (Milieueffectrapport) beschrijft enkele belangrijke aandachtspunten per thema. In het MER zelf zijn alle aspecten toegelicht. De uitkomsten van het MER zijn door de Gemeenten – samen met de andere in dit hoofdstuk 3 (Voorkeursalternatief) beschreven onderwerpen en rapporten – betrokken in de afweging die ten grondslag ligt aan de uiteindelijke keuze voor het Voorkeursalternatief (zoals beschreven in paragraaf 3.7 (Afweging)). 3.2.1. Landschap, cultuurhistorie en archeologie De Duurzame Polder kenmerkt zich als een open en weids gebied met een rationele polderverkaveling en grootschalige landbouwbedrijven. De Windturbines passen goed bij een grootschalig landschap, maar hebben effecten op de openheid.