Bijlage 1 Grondstoffenanalyse gemeente Oss_Metabolic 2024

Grondstoffengebruik gemeente Oss Grondstofstromenanalyse van de gemeente Oss

Consulting

1

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS Consulting

Colofon Gemeente Oss Eva Verlouw Fred Wiegel

Metabolic

Fenne Reinders Folmer Jorrit Vervoordeldonk Stijn Louca Gergana Ivanova

Graphic Design: Twin de Rooy Anna Oliveri

Consulting

2

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

Inhoudsopgave Samenvatting

4

Inleiding

5

01. GRONDSTOFSTROMENANALYSE

9

02. GEBOUWDE OMGEVING

18

03. HUISHOUDENS

24

04. GEMEENTELIJKE ORGANISATIE

28

05. INDUSTRIE

31

06. INSPIRATIE EN VOORBEELDEN

34

Bronnen

43

Bijlage

45

Consulting

3

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

Samenvatting Het huidige economische model van lineaire productie en consumptie heeft een negatieve impact op de planeet. We overschrijden steeds meer ‘planetaire grenzen’ die de aarde een gezonde en veilige leefomgeving voor mensen maken. Een circulaire economie waarin hergebruik en vermindering van de druk op natuurlijke hulpbronnen centraal staat kan de druk op deze planetaire grenzen verlagen. In het Nationaal Programma Circulaire Economie zijn concrete acties en strategieën geformuleerd voor de transitie naar een circulaire economie. De grondstoffen analyse van de gemeente Oss biedt inzicht in zowel het kwantitatieve als kwalitatieve gebruik van grondstoffen, de productie van goederen en de verwerking van afval. Met het inzicht in de belangrijkste grondstofstromen en hun hoeveelheden kan de gemeente gericht werken aan duurzamer grondstoffengebruik samen met inwoners en bedrijven. De analyse, weergegeven in een Sankey-diagram, richt zich op het directe grondstoffengebruik binnen de grenzen van de gemeente Oss. Op basis van het grondstoffen-, energie- en watergebruik in Oss zijn een viertal focusgebieden voor de circulaire economie aangewezen. De gekozen focusgebieden zijn huishoudens, de bouw, de gemeentelijke organisatie en de industriële sectoren: chemische industrie, metaal industrie, voedingsmiddelenindustrie.

Voor ieder van de focusgebieden is waar mogelijk een verdiepende analyse uitgevoerd van het grondstoffengebruik.

Consulting

Voor de gebouwde omgeving zijn de grondstofstromen uit het peiljaar 2022 in kaart gebracht. Dit zijn de grondstoffen gebruikt voor de bouw en de grondstoffen vrijgekomen bij de sloop van woning en utiliteitsgebouwen. Er werden bijna 8 keer zoveel materialen gebruikt voor (nieuw) bouw als dat er materialen vrijkomen bij de sloop. (Gewapend) beton is de grootste grondstofstroom in gewicht en in CO2-impact. De hoeveelheid huishoudelijk afval is ongeveer gelijk aan 17% van de totale afvalstoffen die wordt geproduceerd in Oss. Om te voldoen aan de doelstelling van het uitvoeringsprogramma Circulaire Economie moet de hoeveelheid restafval verminderd worden en de overige afvalstromen beter gescheiden. In Oss wordt meer afval per persoon geproduceerd dan gemiddeld in vergelijkbare gemeenten. Daarentegen is er minder restafval en zijn de gescheiden stromen van het GFT, het PMD en het papier en karton groter. Ondanks dat de VANG doelstellingen nog niet behaald zijn, is Oss dus relatief goed op weg. De gemeentelijk organisatie is verantwoordelijk voor een relatief klein deel van het totale grondstoffengebruik (4,8%) en de afvalproductie (6,5%). Wel heeft de gemeente directe invloed op het grondstoffengebruik voor de bouw van gemeentelijke gebouwen, de GWW en de openbare ruimte. De grootste afvalstroom is het groenafval uit de openbare ruimte, waarvan 97% direct wordt

4

gecomposteerd. Het beton en asfalt dat vrijkomt bij het onderhoud van de GWW wordt deels opnieuw ingezet als bouwstof. Het grondstoffengebruik in de industriële sectoren is het grootst in de chemische en farmaceutische industrie, de metaalindustrie en de voedingsmiddelenindustrie. Deze industrieën hebben ieder uitdagingen en mogelijkheden voor circulaire strategieën. In de chemische industrie is voedselveiligheid een belangrijke factor, bijvoorbeeld bij de productie van plastic voedselverpakkingen, waardoor het hergebruik van grondstoffen (nog) niet mogelijk is. In de voedingsmiddelenindustrie is naast voedselveiligheid ook het watergebruik voor de productie van dierlijke producten een belangrijke factor. Tot slot liggen er voor de metaalindustrie met name uitdagingen in het energiegebruik voor hoge temperatuur processen. Vanuit het handelingsperspectief van de gemeente worden verschillende voorbeelden genoemd voor ieder van de vier focusgebieden. Het gaat hier om juridische en beleidsinstrumenten, financiële instrumenten, communicatie- en kennisinstrumenten en arrangementen en samenwerkingsinstrumenten. Daarnaast is interne borging in de gemeentelijke organisatie een essentieel onderdeel van het beleid voor circulaire economie.

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

Inleiding De overgang naar een circulaire economie is van groot belang voor Oss. De gemeente heeft al belangrijke stappen gezet richting een duurzame leefomgeving. Een belangrijk aspect van de route naar een duurzame leefomgeving is de transitie naar een circulaire economie. De circulaire economie is een voorwaarde om te zorgen dat onze economie en samenleving binnen de planetaire grenzen blijft.

PLANETAIRE GRENZEN

Duurzame ontwikkeling gaat breder dan alleen het voorkomen van verdere klimaatverandering. Onze aarde kent negen ‘planetaire grenzen’, die we niet mogen overschrijden om de gezonde en veilige ruimte (safe operating space) voor mensen op aarde te behouden. Als gevolg van economische activiteiten overschrijden we steeds meer van die grenzen echter wel (Richardson, K. et al., 2023). Een van de meest bekende grenzen is ‘klimaatverandering’. We bevinden ons inmiddels niet meer in het stabiele Holoceen – waarin de mensheid zich de afgelopen 10.000 jaar ontwikkeld heeft – maar in het Antropoceen: het tijdperk waarin de mens de meeste invloed heeft op het leven op aarde. Naast het verlagen van onze impact op de planeet moeten we ons dus tegelijkertijd ook aanpassen aan een veranderende omgeving.

CIRCULAIRE ECONOMIE

In onze huidige economie is er sprake van aanzienlijke verspilling en waardeverlies door het lineaire proces waarin grondstoffen worden gewonnen, omgezet tot producten en uiteindelijk als afval weggegooid

Consulting

worden. Dit model van productie en consumptie is niet alleen slecht voor het milieu, maar is ook op de lange termijn onhoudbaar. Een circulaire economie bevordert het hergebruik en de recycling van materialen, waardoor de druk op natuurlijke hulpbronnen en de omgeving wordt verminderd. Tegelijkertijd zorgt de circulaire economie voor waardebehoud en kan deze kansen bieden voor het creëren van lokale werkgelegenheid en het stimuleren van innovatieve bedrijven.

BELEID VOOR CIRCULAIRE ECONOMIE IN NEDERLAND

Het Rijk heeft begin 2023 een Nationaal Programma Circulaire Economie (NPCE) (2023 - 2027) voor de circulaire economie gepresenteerd (Rijksoverheid, 2023). Dit programma bouwt voort op het Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie 2019 - 2023 en is de vertaling van de ambitie van het Grondstoffenakkoord en de vijf transitieagenda’s in concrete acties en projecten. Er zijn vier ‘knoppen’ waar met circulaire-economie beleid aan gedraaid kan worden. De maatregelen in het NPCE zijn daarop gericht.

Vermindering van grondstoffengebruik

Minder (primaire) grondstoffen gebruiken door af te zien van het produceren of kopen van producten, deze te delen of ze efficiënter te maken. In het NPCE is bijvoorbeeld de ambitie geformuleerd dat de Nederlandse overheden veel meer circulair gaan inkopen. Van bureaus en stoelen tot wegen en waterwerken.

5

Substitutie van grondstoffen

Primaire grondstoffen vervangen door secundaire grondstoffen en duurzame biogrondstoffen die zo hoogwaardig mogelijk toegepast worden, of door andere, meer algemeen beschikbare grondstoffen met een lagere milieudruk. Denk hierbij aan de verplichting tot een bepaald percentage recyclaat (hergebruikte materialen) in de bouw.

Levensduurverlenging

Producten en onderdelen langer en intensiever gebruiken door hergebruik en reparatie. Dit vertraagt de vraag naar nieuwe grondstoffen. Een maatregel die gericht is op levensduurverlenging is bijvoorbeeld een reparateursregister vanaf 2023 voor elektrische en elektronische apparaten, zodat men gemakkelijk een geschikte reparateur kan vinden.

Hoogwaardige verwerking

De kringloop sluiten door recycling van materialen en grondstoffen, zodat er minder afval wordt verbrand of gestort én er meer hoogwaardig aanbod van secundaire grondstoffen ontstaat. In 2050 moet het verbranden van recyclebaar materiaal volledig verleden tijd zijn. Dat vraagt om ingrepen aan de voorkant van de keten. Daarom gaan we onder andere gemeenten én inwoners van Nederland helpen om afval nog beter te scheiden. Het overgrote deel van het beleid is gericht op maatregelen voor prioritaire productketens: consumptiegoederen, kunststoffen, bouw, maakindustrie en biomassa voedsel.

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

Prioritering van circulaire strategieën De ‘knoppen’ van het circulaire-economie beleid zijn gebaseerd op de ‘R-strategieën’ zoals ze in het R-ladder model worden gehanteerd. Het R-ladder model wordt vaak gebruikt voor de prioritering van circulaire strategieën. Zogenaamde hoge R-strategieën (repair, reuse) behouden meer waarde van het materiaal, bijvoorbeeld door direct hergebruik in plaats van recycling tot grondstof. Dat betekent bovendien dat er minder energie nodig is om het materiaal of product weer geschikt te maken voor hergebruik.

1. Rethink en reduce

Anders denken

2. Redesign

Het raamwerk van het PBL voor de monitoring van de circulaire economie bouwt voort op de R-strategieën en is opgesteld in overeenstemming met het CBS en in lijn met Europese raamwerken. PBL gebruikt dit raamwerk zelf voor de tweejaarlijkse Integrale Circulaire Economie Rapportage (ICER). Een circulaire economie vraagt om radicaal zuiniger en efficiënter omgaan met beschikbare grondstoffen. Volgens het PBL zijn er vier manieren om dit te doen:

3. Reuse

Gebruik

4. Repair en remanufacturing 5. Recycling

1. Verklein de stroom: minder grondstoffen gebruiken en de input verkleinen door van producten af te zien (1. refuse), te delen (1. rethink) en efficienter te fabriceren (2. redesign). 2. Vertraag de keten: producten langer en intensiever gebruiken door hergebruik (3. reuse) en reparatie (4. repair).

Energie terugwinnen

Van omvang naar waarde

3. Sluit de keten: het sluiten van kringlopen door recycling van materialen (4. remanufacture, 5. recycle) zodat er minder grondstoffen verloren gaan door het storten (7. disposal) of verbranden (6. recover als energieterugwinning plaatsvindt) én er minder nieuwe grondstoffen nodig zijn.

7. Disposal

4. Vervangen grondstoffen: substitutie van eindige grondstoffen door hernieuwbare grondstoffen (biobased grondstoffen) of alternatieven met een lagere milieu-impact.

Consulting

6. Recover

Figuur

1

6

De zeven pijlers van de circulaire economie.

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

DE 7 PIJLERS VOOR EEN CIRCULAIRE ECONOMIE

EERLIJK

Een circulaire economie gaat niet alleen over het grondstoffengebruik. Om lastenverschuiving te voorkomen en op meerdere vlakken toe te werken naar een duurzamere wereld neemt Metabolic de zeven pijlers van de circulaire economie als integraal uitgangspunt in de transitie naar een circulaire economie (figuur 2) (Metabolic, 2019).

Materialen

worden continu op een hoogwaardige manier gerecycled.

Waarde

In een circulaire economie worden grondstoffen en energie op een zo hoogwaardig mogelijke manier hergebruikt, opdat ze in principe oneindig beschikbaar blijven in economische en ecologische ketens. Uiteindelijk is de doelstelling van een circulaire economie breder: ook het behouden en vergroten van biodiversiteit en menselijk welzijn staan centraal. Het sociaal en natuurlijk kapitaal waarvan alle economische activiteiten uiteindelijk afhankelijk zijn, en het creëren van vormen van waarde die verder gaan dan financieel gewin alleen, zijn essentieel in een circulaire economie.

komt uit hernieuwbare bronnen.

7 PIJLERS

Gezondheid en welzijn

van een Circulaire Economie

wordt gewonnen op een duurzame manier en bronherstel wordt gemaximaliseerd.

EN

T

van mens en natuur worden structureel ondersteund.

TI

Maatschappij en cultuur

G

van mens worden behouden.

Biodiversiteit

wordt structureel ondersteund en versterkt.

AN

CH RA

SP AR

RK

2

Water

TR

VEE

Figuur

Consulting

Energie

van menselijke activiteiten wordt breder uitgedrukt dan alleen financieel.

De zeven pijlers van de circulaire economie. Bron: Metabolic.

7

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

WAAROM EEN GRONDSTOFSTROMENANALYSE? De grondstofstromenanalyse biedt inzicht in het kwantitatieve en kwalitatieve gebruik van grondstoffen, de productie van goederen en de hoeveelheid en verwerking van afval. Met het inzicht in de grondstoffenstromen en hun massa kan de gemeente Oss de komende jaren gericht toe gaan werken naar duurzamer grondstoffengebruik. Bovendien kan er samen met de ondernemers en bewoners worden ingezet op optimale waardecreatie uit de grondstoffen die beschikbaar komen. De uitkomst van de analyse wordt weergegeven in een Sankey-diagram. We kijken hierbij naar het directe grondstoffengebruik. Dat zijn grondstoffen en (onderdelen van) producten die binnen de grenzen van Oss worden gebruikt en geproduceerd.

DIT RAPPORT DOEL VAN DIT RAPPORT

Het voornaamste doel van dit rapport is om inzicht te verschaffen in de grondstofstromen in de gemeente Oss en daarmee de transitie naar een duurzame en circulaire economie te stimuleren. We stellen vast welke sectoren het grootste grondstoffengebruik hebben en de meeste afvalstromen of secundair materiaal produceren. Hieruit leiden we af welke sectoren en bedrijven kansrijk en essentieel zijn om de focus op te leggen in het beleidsstuk Circulaire Economie in Oss. Daarnaast willen we de mogelijkheden voor circulair ondernemerschap en de rol van de gemeente in kaart brengen. We leggen de nadruk op het behoud en de toevoeging van waarde, door het sluiten van kringlopen en het optimaliseren van het gebruik van reststromen aan de hand van de grondstofstromenanalyse en inspirerende voorbeelden elders.

LEESWIJZER

We hebben dit rapport ingeleid met een introductie van de circulaire economie en de noodzaak voor de overgang naar een duurzame samenleving en de rol die de circulaire economie daarin speelt. In het eerste deel van dit rapport beschrijven we het grondstofgebruik in Oss aan de hand van verschillende analyses. Allereerst schetsen we het grondstoffengebruik binnen de gemeentelijke grenzen van bedrijven, publieke organisaties en inwoners aan de hand van de algemene grondstofstromenanalyse. Daarnaast beschrijven we aanvullende onderwerpen zoals het energieen watergebruik van deze partijen. Op basis van het grondstoffen-, energie-, en watergebruik en de invloedssfeer van de gemeente selecteren we vier focusgebieden. Voor elk van deze focusgebieden gaan we dieper in op het grondstoffengebruik aan de hand van aanvullende analyses en bespreken we hun rol in de transitie naar een circulaire economie. In het tweede deel van dit rapport beschrijven we de kansen en mogelijkheden voor circulair ondernemerschap en de rol van de gemeente om stappen te zetten richting een duurzame toekomst voor Oss. Deze kansen zijn toegespitst op de inzichten uit de voorgaande analyses en worden waar mogelijk toegelicht met voorbeelden uit binnen- en buitenland.

Consulting

8

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

01 Grondstofstromenanalyse

Consulting

9

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

Wat is een grondstofstromenanalyse? Om de transitie naar een circulaire economie mogelijk te maken is het inzichtelijk maken van de huidige grondstofstromen van de gemeente Oss essentieel. Het in kaart brengen van grondstofstromen helpt met het identificeren van aandachtspunten, kansen en belemmeringen in de transitie naar een circulaire gemeente. Dit hoofdstuk beschrijft het grondstofgebruik in Oss aan de hand van de grondstofstromenanalyse.

INZICHTEN UIT GRONDSTOFSTROMENANALYSE

Deze grondstofstromenanalyse biedt een overzicht van de gebruikte en geproduceerde materialen, wat een cruciaal startpunt is voor de transitie naar een circulaire economie. De analyse biedt inzicht in de belangrijkste sectoren en hun grondstoffengebruik en -productie, maar is geen exacte weergave van de stromen. Dit vormt de basis voor belangrijke vervolgvragen, zoals het ontwikkelpad van deze sectoren binnen de transitie naar een circulaire economie en de rol die de gemeente hierin kan spelen. Door de samenhang tussen deze sectoren te begrijpen, kan de gemeente effectief bijdragen aan, en de overgang naar een circulaire economie ondersteunen, stimuleren en afdwingen.

Consulting

METHODE EN DATABRONNEN

Grondstoffengebruik van bedrijven en huishoudens

De ingaande en uitgaande grondstoffenstromen voor de sectoren en consumenten zijn bepaald op basis van de Materiaalmonitor van het CBS (CBS, 2023). De Materiaalmonitor bevat informatie over het directe materiaalgebruik en -productie door huishoudens en andere economische sectoren in Nederland. Deze cijfers zijn geschaald aan de hand van lokale werkgelegenheid data uit het Landelijk Informatie Systeem Arbeidsplaatsen (LISA). Zo is een schatting gemaakt van de materialen die in Oss gebruikt en geproduceerd worden door bedrijven. De grondstoffenstromen die betrekking hebben op inwoners hebben we geschaald op basis van bevolkingsstatistieken van het CBS.

Afvalstoffenproductie en verwerking

Afvaldata geeft inzicht in wat er verloren gaat in het systeem en wat er juist een tweede leven krijgt door bijvoorbeeld recycling of andere manieren van hoogwaardige verwerking. Om de afvalstromen van bedrijven te bepalen, gebruiken we primair data van het Landelijk Meldpunt Afvalstoffen (LMA). De data over de afvalstromen van huishoudens is afkomstig van het CBS.

10

Watergebruik

Het watergebruik van de verschillende sectoren en de huishoudens is gebaseerd op de waterrekeningen van het CBS. In de waterrekeningen is het gebruik van water door de Nederlandse economie opgenomen. Deze nationale data hebben we geschaald naar de lokale economie in Oss aan de hand van werkgelegenheid data uit de LISA data (voor bedrijven) en de bevolkingsstatistieken van het CBS (voor huishoudens). Op deze manier hebben we een inschatting gemaakt van het watergebruik in gemeente Oss.

Energiegebruik

Het energiegebruik binnen de gemeentelijke grenzen wordt bijgehouden in de zogenaamde Klimaatmonitor. In deze nationale monitor worden het energieverbruik en de CO2-uitstoot van de mobiliteit, de energie- en elektriciteitsproductie, de woningbouw en het bedrijfsleven weergegeven. In de Klimaatmonitor worden zowel directe emissies (scope 1) als indirecte emissies van de energieopwekking (scope 2) van het energieverbruik in de gemeente Oss meegenomen. De emissies uit scope 3 (indirecte emissies uit de waardeketen die buiten de directe invloedssfeer van de betreffende gebruiker vallen) zijn niet meegenomen in deze monitor. De Klimaatmonitor geeft dus inzicht in de emissies die binnen de invloedssfeer van de gebruiker (inwoners of bedrijven) liggen. Daarnaast heeft de gemeente Oss aanvullende inzichten over het energiegebruik in de gemeente beschikbaar gesteld.

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

BOUWMATERIALEN (713.000 ton)

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

OVERIGE MATERIALEN PRODUCTIE (600.000 ton)

INDUSTRIE (1.090.000 ton)

Chemische en farmaceutische producten (229.000) Overige delfstoffen (485.000) Maakindustrie (673.000)

Metaalproducten (190.000) Cokes en aardolieproducten (44.000) Papier, papierwaren en drukwerk (38.100)

Bouwmaterialen (228.000)

OVERIGE MATERIALEN (536.000 ton)

Machines, apparaten en vervoermiddelen (36.400) Meubelen, textiel, kleding en lederproducten (36.400) Rubber en kunststof producten (13.500) Hout en houtwaren (13.100)

Overige industrie (414.000)

Chemische en farmaceutische producten (191.000)

VOEDINGSMIDDELEN PRODUCTIE (441.000 ton)

Metaalproducten (128.000) Cokes en aardolieproducten (64.900) Papier, papierwaren en drukwerk (51.200)

Granen, groente en overige voedingsmiddelen (260.000)

BOUW (461.000 ton)

Producten van de akkerbouw, tuinbouw, bosbouw en visserij (68.100)

Hout en houtwaren (35.900) Machines, apparaten en vervoermiddelen (29.400) Meubelen, textiel, kleding en lederproducten (17.700) Rubber en kunststof producten (17.500)

VOEDINGSMIDDELEN (459.000 ton) Producten van de akkerbouw, tuinbouw, bosbouw en visserij (185.000) Granen, groente en overige voedingsmiddelen (163.000) Veeteeltproducten (60.800) Vis-, vlees- en zuivelproducten (49.800)

Vis-, vlees- en zuivelproducten (60.300) Veeteeltproducten (52.600)

AFVALBEHEER (145.000 ton)

BOUWMATERIALEN PRODUCTIE (188.000 ton) % Huishoudelijk afval % Gemeentelijke organisatie

LANDBOUW, BOSBOUW EN VISSERIJ (130.000 ton) Landbouw en bosbouw (129.000) Visserij en kweek (235)

AFVALSTROOM (285.000 ton)

HUISHOUDENS (117.000 ton)

PUBLIEKE SECTOR (87.900 ton) Publieke sector (6.180)

Minder dan 10.000 ton

Mineralen (68.800)

Microbiologisch behandelen (29.300) Chemisch / fysisch behandelen (6.680)

Dierlijk / plantaardig (57.100)

Thermisch behandelen (3.250) Inzetten als bouwstof (861)

Chemisch afval (9.890) Slib (4.650)

Kennisdiensten en overig (14.500) Glas (2.910)

HORECA (9.360 ton)

3

Grondstofstromenanalyse van de gemeente Oss in 2022.

Consulting

BEWAREN / OVERSLAG (Geen behandeling) (103.000 ton) Overslag / opbulken (94.500)

COMMERCIEEL (46.500 ton) Handel en transport (32.000)

Figuur

BEHANDELEN (Recycling mogelijk) (139.000 ton) Mechanisch / fysisch behandelen (98.400)

Metalen (14.000)

LEGENDA

Overige delfstoffen (26.000)

Gemengd (95.300)

Hout (28.200)

Gemeente (81.700)

Bouwmaterialen (162.000)

Papier / karton (2.400) Overig nietchemisch (1.490)

WINNING VAN DELFSTOFFEN (13 ton)

Kunststof / rubber (458)

Bewaren (8.860)

AFVALVERWIJDERING (42.200 ton) Thermisch behandelen (42.000) Storten (275)

DIRECT TOEPASSEN / HERGEBRUIKEN (1.170 ton) Inzetten als brandstof (588)

Textiel / leder (199)

11

Overige inzetten als grondstof (582)

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

Grondstoffengebruik en productie In figuur 3 worden de stromen van grondstoffen in Oss visueel weergegeven. Aan de linkerzijde van de grafiek worden de grondstoffen weergegeven die worden gebruikt door huishoudens, de publieke sector en verschillende bedrijfssectoren. Aan de rechterzijde zien we welke materialen, producten en afvalstoffen er geproduceerd worden. Daarnaast is te zien op welke manieren de afvalstoffen worden verwerkt. In de volgende secties gaan we dieper in op de drie aspecten van deze analyse: de input van grondstoffen, de output van nieuwe materialen en producten en het resulterende afval en verwerking daarvan.

INPUT VAN MATERIALEN

Overige delfstoffen en bouwmaterialen (713.00 ton)

Onder ‘overige delfstoffen’ vallen onder andere grind, klei, natuursteen, zand en ertsen (ijzer en non-ferro). Deze materialen worden met name gebruikt binnen de bouwsector en de maakindustrie. In de maakindustrie vormen ze een grondstof voor producten en in de bouw zijn het bouwstoffen voor zowel de woning- en utiliteitsbouw als de grond-, weg- en waterbouw (GWW). Het gaat hierbij om het grondstoffengebruik van bouwbedrijven die in Oss zijn geregistreerd. Dit staat niet gelijk aan de materialen die nodig zijn voor de bouwopgave (zowel gebouwen als GWW) in de gemeente Oss. Zie daarvoor de verdiepende analyse in hoofdstuk 2.

Consulting

Chemische en farmaceutische producten (191.00 ton)

Na delfstoffen en bouwmaterialen worden chemische en farmaceutische grondstoffen en producten het meest gebruikt in Oss. De grootgebruikers van deze grondstoffen behoren tot de maakindustrie sector. Hier vormen de grondstoffen de basis voor bijvoorbeeld wegwerpproducten in de gezondheidsindustrie, maar ook voor schoonmaakmiddelen, farmaceutische producten en polymeren.

Voedingsmiddelen

Nummer drie en vier van de grootste grondstofstromen zijn twee soorten voedingsmiddelen: de producten van de akkerbouw, tuinbouw, bosbouw en visserij (185.000 ton) en granen, groenten en overige voedingsmiddelen (163.000 ton). De sector ‘overige industrie’ maakt het meest gebruik van deze producten en grondstoffen voor het produceren van onder andere dierlijke producten, voeding voor de veehouderij en producten voor banketbakkerijen.

OUTPUT VAN MATERIALEN

Granen, groente en overige voedingsmiddelen (260.000 ton)

De grote input voedingsmiddelen in de overige industrie sector vertaalt zich in een grote voedingsmiddelen productie. Er worden met name granen, groente en overige voedingsmiddelen geproduceerd. Het gaat daarbij om bedrijven die onder andere voeding voor de veehouderij produceren.

12

Chemische en farmaceutische producten (229.000 ton)

Bedrijven in de maakindustrie produceren hoofdzakelijk chemische en farmaceutische producten. De voornaamste producten in deze categorie zijn wegwerpproducten in de gezondheidsindustrie, schoonmaakmiddelen, farmaceutische producten en polymeren.

Metaalproducten (190.000 ton)

Naast een grote productie stroom van chemische en farmaceutische producten, produceert de maakindustrie ook relatief veel metaalproducten. Het merendeel (63%) van deze metaalproducten betreft onderdelen voor voertuigen. Daarnaast gaat het om bedrijven die drankverpakkingen (zoals metalen blikken) produceren.

Bouwmaterialen (162.000 ton)

Naast een groot gebruik van bouwmaterialen door bouwbedrijven worden er ook bouwmaterialen door de maakindustrie geproduceerd. Het gaat daarbij om verschillende soorten beton, prefab betonnen vloersystemen en bewerkte natuursteen producten. De relatief kleine productiestroom vanuit de bouw komt doordat de bouwsector de input van grondstoffen voor het grootste deel niet omzet in materialen en/of producten, maar vastlegt in een voorraad van woningen, utiliteitsgebouwen en GWW infrastructuur.

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

Afvalstoffen en afvalverwerking AFVALSTOFFEN

In het peiljaar 2022 wordt in totaal 285.000 ton afvalstoffen geproduceerd in de gemeente Oss. De grootste afvalstroom is gemengd afval (33%), gevolgd door mineraal afval (24%) en dierlijk en plantaardig afval (20%). De gemengde afvalstroom bestaat voornamelijk uit gemengd bedrijfsafval, maar bevat ook het huishoudelijk afval dat door het afvalverwerkingsbedrijf wordt opgehaald, het grof restafval en matrassen van de milieustraat. Mineraal afval is voornamelijk bouw- en sloopafval (zowel gemengd als schoon puin), bestaande uit beton, keramiek en bitumineus afval (een bestanddeel van asfalt). Het dierlijk en plantaardig afval is het GFT afval dat wordt opgehaald bij bedrijven en huishoudens. In deze categorie valt ook spijsolie en vetten en snoeiafval zoals takken en struiken.

Oorsprong afval

De gemeentelijke organisatie heeft slechts een klein aandeel in de afvalstoffen (6,5%). Het huishoudelijk afval zoals gemeld in het CBS is gelijk aan 17% van het totaal afval in de gemeente Oss.1 De sector ‘water en afvalbeheer’ produceert de grootste stroom afval. In deze categorie zitten de afvalverwerkende bedrijven. Deze bedrijven registreren het afval dat ze ophalen bij bedrijven in de LMA database, maar zijn niet zozeer de bedrijven die het afval genereren. Om deze reden is het niet goed mogelijk om de oorsprong van al het afval te achterhalen.

Afvalverwerking

De afvalverwerkingsmethoden worden in de LMA data ingedeeld in 7 types die weer zijn onderverdeeld in subtypes (LMA, z.d.). Voor de grondstofstromenanalyse groeperen we deze types in vier categorieën. Het uitgangspunt van deze categorieën is om inzicht te geven of afvalstoffen definitief worden verwijderd uit de cyclus (‘afvalverwijdering’) of dat hergebruik mogelijk blijft (‘direct toepassen/hergebruiken’ en ‘herinzet mogelijk’). De vierde categorie (‘bewaren/ overslag’) duidt op een verwerkingsstap die een tijdelijke op- of overslag van de afvalstoffen betreft. Er vindt dan geen behandeling van de afvalstoffen plaats. In de categorie ‘herinzet mogelijk’ vallen alle verschillende manieren van verwerken die het mogelijk maken om de afvalstoffen te gebruiken als grondstoffen. Niet alle verwerkingsmethoden leiden direct tot hergebruik of waardecreatie: sommige methoden zijn slechts een tussenstap. Dat betekent ook dat hergebruik niet vanzelfsprekend is bij elke verwerkingsstap, maar in ieder geval niet uitgesloten is. Zie bijlage 6 voor de indeling van verwerkingsmethoden per categorie.

0,4% 15%

49% 36%

Slechts een klein deel (0,4%) van het afval wordt direct hergebruikt als grondstof of als brandstof (zie figuur 4). Daarnaast wordt een deel (15%) van het afval gestort of verbrand (eventueel met energieterugwinning) met als doel het verwijderen van de afvalstoffen. Hierbij is hergebruik van materialen minimaal of niet mogelijk. Het merendeel (49%) van de afvalstromen ondergaat eerst een

Het huishoudelijk afval is niet precies te herleiden uit de LMA data. In plaats daarvan gebruiken we de CBS data voor het huishoudelijk afval en vergelijken we de verhoudingen met het totale afval in de gemeente Oss.

1

Consulting

bewerking, zoals opknippen in kleinere delen of het sorteren en scheiden, alvorens het verder wordt verwerkt. Daarnaast wordt een groot deel (36%) tijdelijk bewaard of verder getransporteerd voor verdere verwerking. Van de meeste afvalstromen is het op basis van deze LMA data lastig om inzicht te geven in de circulariteit van de afvalverwerking in Oss. Verder onderzoek is nodig om een uitspraak te doen over de eindverwerking van deze afvalstromen.

13

Recycling mogelijk Tijdelijke opslag (opbulken) Afval verwijdering Direct hergebruiken

Figuur

4

De afvalverwerking in Oss.

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

Water en energiegebruik In een circulaire economie is niet alleen het grondstoffengebruik bepalend voor een fundamenteel duurzame samenleving. Om lastenverschuiving te voorkomen hanteren we in ons onderzoek zeven pijlers (waaronder de pijler ‘materialen’) die ieder een aspect van de circulaire economie vertegenwoordigen (zie p.7). In de grondstofstromenanalyse staat het grondstoffengebruik in de gemeente Oss centraal. Aanvullend daarop geven we een kort inzicht in het energie- en watergebruik in de gemeente Oss.

WATER

Water is een van onze belangrijkste hulpbronnen. Een voldoende hoeveelheid en kwaliteit van water is essentieel voor onze economie en ons voortbestaan. Het RIVM (RIVM, 2023) heeft al gewaarschuwd dat er snel actie nodig is om drinkwatertekort in 2030 te voorkomen. De toegang tot schoon drinkwater is in de toekomst niet meer zo vanzelfsprekend als nu. In een circulaire economie wordt de waarde van water behouden door het continu in te zetten voor hergebruik, terwijl tegelijkertijd waardevolle bronnen gewonnen worden waar mogelijk. Watersystemen moeten het minimaliseren van het gebruik van zoetwater en het maximaliseren van de energie- en nutriëntenwinning uit afvalwater realiseren.

Water in een circulaire economie

We maken onderscheid tussen direct watergebruik en indirect watergebruik. Direct watergebruik is het water uit verschillende bronnen dat in de gemeente

Consulting

voor huishoudens en industriële en commerciële processen wordt gebruikt. Het indirect watergebruik is het water dat gebruikt voor de productie van producten en diensten die binnen de gemeente worden geconsumeerd. Dit water wordt weliswaar niet binnen de gemeente gebruikt, maar draagt wel bij aan de water voetafdruk (water footprint) van de economie. Voor deze grondstofstromenanalyse kijken we naar het directe watergebruik binnen de gemeente Oss. Daarvoor gebruiken we de gegevens van het CBS over het watergebruik (ingedeeld per bron) per economische sector. Deze sectoren komen overeen met de sectoren uit de grondstofstromenanalyse. We hebben voor deze analyse de data uit het peiljaar 2022 gebruikt.

ENERGIE

Energie is een centraal thema in de economie en is nodig bij vrijwel alle (productie)processen van bedrijven, bij het verwarmen en verlichten van woningen en gebouwen en voor gemotoriseerde voertuigen. De circulaire economie streeft ernaar om de milieueffecten van energieopwekking te minimaliseren en energiesystemen te creëren die gebruikmaken van hernieuwbare en duurzame energiebronnen. Hernieuwbare energiebronnen zijn onuitputtelijk en verminderen de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen, die een aanzienlijke impact hebben op het milieu. Het is daarnaast

14

ook van groot belang om in te zetten op besparing en efficiëntie, aangezien voor het opzetten van duurzame energiebronnen, zoals zonnepanelen en windturbines, ook veel (zeldzame) grondstoffen nodig zijn. We willen onnodig verbruik en verspilling daarom minimaliseren. Daarnaast zijn onder andere zonnepanelen en windturbines nog niet goed herbruikbaar of recyclebaar in het huidige verwerkingssysteem. De materialen in deze producten gaan nu nog verloren en worden niet ingezet als nieuwe grondstof. Energie is ook nodig voor de productie van veel (nieuwe) materialen wat bijdraagt aan de ingebedde CO2-impact van deze producten. Daarnaast kan recycling een energie-intensief proces zijn. We kijken naar het energiegebruik van de economische sectoren (zoals industrie, huishoudens, commerciële bedrijven) en de mobiliteit in de gemeente Oss. Daarvoor gebruiken we de gegevens uit de klimaatmonitor en de interne analyse van het energiegebruik zoals die is uitgevoerd voor het beleidsstuk Energievisie. We hebben voor deze analyse zoveel mogelijk data gebruikt uit het peiljaar 2022, maar vanwege incomplete data hebben we waar nodig data uit 2021 gebruikt.

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

HOOFDSTUK 03

WATERGEBRUIK

Drinkwater

40

Miljoen m3

30

20

10

Huishoudens maken slechts 6,7% van het totale watergebruik uit, maar gebruiken wel het grootste deel (67%) van het drinkwater.

Grondwater

0

Grondwater wordt voornamelijk gebruikt in de water- en afvalbeheer sector ten behoeve van de productie van drinkwater.

Figuur

5

Industrie

Commercieel Water- en Huishoudens Landbouw, afvalbeheer bosbouw en visserij

Publieke sector

Winning van delfstoffen

Horeca

Bouw

Het watergebruik in de gemeente Oss per sector en bron.

Soorten watergebruik Bij leidingwater wordt onderscheid gemaakt tussen leidingwater van drinkwaterkwaliteit en industriewater. Drinkwater is water van drinkwaterkwaliteit dat ontvangen en geproduceerd is door de water(leiding)bedrijven.

Consulting

Oppervlaktewater Industriewater

Huishoudens

Het is opvallend dat het watergebruik in de landbouw, bosbouw en visserij laag is in de gemeente Oss.

HOOFDSTUK 06

Grondwater

Industrie

Landbouw, bosbouw en visserij

HOOFDSTUK 05

Watergebruik bedrijven en particuliere huishoudens

In figuur 5 hebben we het watergebruik in miljoen m3 in kaart gebracht van huishoudens, de publieke sector en verschillende bedrijfssectoren. Naast het totale watergebruik laat de grafiek ook het onderscheid in het gebruik van leidingwater, grondwater en oppervlaktewater zien (zie kader).

De industriesector is met een verbruik van ruim 35 miljoen m3 veruit de grootste watergebruiker in de gemeente Oss. Hiervan is ruim 90% afkomstig van oppervlaktewater. Naast dat de industriële sector de meeste materialen gebruikt (zie de grondstofstromen analyse op p.11), gaat dat gepaard met veel watergebruik.

HOOFDSTUK 04

15

Dit is gezuiverd grond– of oppervlaktewater dat door een waterleidingnet wordt getransporteerd. Industriewater is van mindere kwaliteit dan drinkwater, of soms juist van betere kwaliteit, zoals gedemineraliseerd water. Oppervlaktewater is water afkomstig van binnenwateren zoals rivieren, meren, kanalen, overgangswater, kustwateren en eventueel territoriale wateren (zeewater).

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

HOOFDSTUK 03

ENERGIEGEBRUIK

In figuur 6 is het energiegebruik van de gebouwde omgeving, de mobiliteit, de industrie en de landbouw in kaart gebracht. Het totale energiegebruik in Oss in het jaar 2021 was 7.576 TJ.

Gebouwde omgeving

De meeste energie (42%) wordt gebruikt voor de gebouwde omgeving. Hieronder vallen alle woningen en gebouwen voor dienstverlening, scholen, etc. Deze energie wordt voornamelijk (68%) gebruikt voor het verwarmen van ruimtes. De woningen in Oss worden nog grotendeels verwarmd met aardgas (zie figuur 6). Hier ligt een grote transitieopgave voor het energiegebruik. (Geleverd aan) de landbouw (2%)

HOOFDSTUK 04

Deze transitie gaat gepaard met veel nieuw grondstoffengebruik voor hernieuwbare energiebronnen en vormt dus een belangrijke koppelkans met de circulaire economie.

Industrie

De industrie in Oss is verantwoordelijk voor 31% van het energiegebruik (figuur 6). Uit de gegevens van de Klimaatmonitor blijkt dat dit voor ongeveer de helft wordt voorzien met aardgas en het andere deel elektriciteitsgebruik is (zie figuur 7). Voor processen waar hoge temperaturen, zoals in de metaalindustrie, voor nodig zijn ligt een grote uitdaging in de transitie naar hernieuwbare bronnen die deze temperatuur kunnen leveren. 2.000

Elektriciteit

(Geleverd aan) de industrie

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

Mobiliteit

Een kwart van de energie wordt gebruikt voor de mobiliteit (zie figuur 6). Het gaat hier onder andere om het openbaar vervoer, gemotoriseerde voertuigen en de scheepvaart. Uit de klimaatmonitor blijkt dat diesel en benzine de voornaamste energiebronnen zijn (zie figuur 7).

Kanttekening hernieuwbare bronnen In de Klimaatmonitor worden hernieuwbare bronnen voor elektriciteit, warmte en energie voor vervoer benoemd. Een deel van deze hernieuwbare bronnen in Oss is het gebruik van hout als brandstof voor het verwarmen van woningen. Het is belangrijk te benoemen dat dit niet de gewenste hernieuwbare bronnen zijn voor het verwarmen van woningen. Bij het stoken van hout komt veel fijnstof vrij wat resulteert in een slecht binnen- en buitenklimaat in de omgeving.

25%

Totaal 7.576 TJ

Gebouwde omgeving 42%

Warmte 31%

Energieverbruik (TJ)

1.500

1.000

Aardgas Elektriciteit Diesel en benzine Scheepsdiesel Warmte

500

Mobiliteit

Figuur

6

Energiegebruik van de gebouwde omgeving, mobiliteit, de landbouw en de industrie. Het energiegebruik van de gebouwde omgeving is uitgesplitst per type energie. Bron: Energievisie gemeente Oss 2024

Consulting

0

Figuur

7

Industrie

Woningen

Mobiliteit

Commercieel

Publieke sector

Landbouw, bosbouw en visserij

Horeca

Bouw

Water- en afvalbeheer

Energieverbruik per sector en energiebron in de gemeente Oss in 2022.

16

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

Focusgebieden voor de gemeente Oss in de transitie naar een circulaire gemeente. Dit zijn de stakeholders of sectoren die de grootste impact hebben op het gebied van grondstoffengebruik, waterconsumptie en energiegebruik.

In de voorgaande analyses hebben we het grondstoffen-, water- en energiegebruik in de gemeente Oss in 2022 geschetst. In deze analyses hebben we de aandachtspunten, kansen en belemmeringen voor een circulaire economie in kaart gebracht. Dit vatten we samen in een viertal focusgebieden

Gebouwde omgeving

Huishoudens

De bouwsector gebruikt relatief veel grondstoffen. Daarnaast is in het energiegebruik te zien dat een groot deel van het aardgasverbruik in woningen plaatsvindt, voornamelijk voor ruimteverwarming. Daarmee is de manier waarop we woningen bouwen bepalend voor het grondstoffengebruik en energiegebruik.

Ook bestaande woningen zijn een belangrijke factor in het energiegebruik van huishoudens. Daarom is het betrekken van inwoners van Oss belangrijk voor het verminderen van dit energiegebruik. Daarnaast is de afvalstroom van inwoners een significant deel van de totale afvalstroom in Oss en heeft de gemeente hier met het afvalbeheer direct invloed op de verwerking.

• Materiaalgebruik • Energieverbruik woningen

• Energieverbruik woningen • Afvalstroom

Gemeentelijke organisatie

Industrie (chemisch, metaal, voedingsmiddelen)

De gemeente is verantwoordelijk voor het afvalbeheer van de inwoners als wel van het afval dat door de organisatie zelf wordt geproduceerd. Daarnaast is het verantwoordelijk voor een deel van het grond-, weg- en waterwerken onderhoud en bouw, waar veel grondstoffen voor nodig zijn en bij vrij komen.

De bedrijvigheid in Oss kenmerkt zich door de grote chemische, metaal en voedingsmiddelen industrie. De industriële sector in zijn geheel is verantwoordelijk voor het meeste grondstoffen-, water-, en energiegebruik in de gemeente. Toekomstige veranderingen in samenstelling van het type bedrijven, zoals verhuizingen, zullen de uitkomsten van deze grondstofstromen kunnen beïnvloeden.

• Onderhoud GWW • Afvalbeheer

Consulting

• Materiaal

17

• Water

• Energie

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

02 Gebouwde omgeving

Consulting

18

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

Grondstoffen analyse voor de bouw De bouwsector is een sector met veel impact: ze is verantwoordelijk voor zo’n 50% van het nationale grondstoffenverbruik en 11% van de nationale CO2uitstoot (Copper8, 2023). In deze sector zijn de spanningen tussen grote maatschappelijke opgaven voelbaar. Enerzijds heeft Nederland een doelstelling voor de bouw van 100.000 woningen per jaar tot 2030. Anderzijds liggen er voor 2030 ambitieuze doelstellingen voor het klimaat (55-60% CO2reductie), circulaire economie (50% minder primair abiotisch grondstoffengebruik) en stikstof (50% minder stikstofuitstoot). De grondstofstromenanalyse op pagina 11 geeft het grondstoffengebruik weer van de bedrijven werkzaam in de bouwsector in Oss. Om de gemeente Oss inzicht te bieden in de grondstoffenvraag van de lokale bouwopgave hebben we daarvoor een aparte analyse opgesteld. Deze analyse geeft het grondstoffengebruik voor de bouw en de grondstoffen die vrijkomen bij de sloop weer. Deze analyse voeren we uit voor het peiljaar 2022 en voor de bouwopgave tot 2040.

METHODE

Voor deze analyse modelleren we het grondstoffengebruik van verschillende gebouwtypologieën, zoals appartementen, en bouwjaren. We hebben de bouw- en sloopmaterialen voor Oss berekend door de referentiegebouwen uit onze database te schalen met bruto vloeroppervlakten uit de BAG. Deze analyse biedt een inschatting van de aanwezige materialen in gesloopte gebouwen alswel een inschatting van het grondstoffengebruik van nieuwbouw op basis van ‘Business as Usual (BAU) uitvoering. Dat betekent dat het grondstoffengebruik voor gebouwen op basis van de huidige (gemiddelde) standaard is berekend. Eventuele betere lokale prestaties op het gebied van circulair grondstoffengebruik komen hier niet in terug. In de analyse van de CO2-impact van materialen kijken we naar de ingebedde CO2-impact. Ingebedde emissies (ook wel bekend als upstream emissies). Het gaat hierbij om emissies die ontstaan tijdens de productie van de grondstoffen of producten.

SCOPE

In de BAG data is geregistreerd dat in Oss in 2022 in totaal 669 gebouwen in aanbouw zijn gegaan en 264 gebouwen zijn gesloopt. In de dataset ontbreken van enkele gebouwen gegevens zoals het adres en de gebouwtypologie. Waar mogelijk hebben we de gebouwtypologie aangevuld op basis van foto’s. Van een aantal gebouwen was zowel de gebouwtypologie als het adres niet bekend. Deze panden hebben we niet kunnen meenemen in de analyse. Van 512 panden in aanbouw en 53 gesloopte panden hebben we het grondstoffengebruik kunnen modelleren. Enkele gebouwen bestaan uit verschillende utiliteit- of wooneenheden. In totaal zijn er 471 woningen gebouwd en 42 woningen gesloopt. Er zijn daarnaast 43 utiliteitsgebouwen gebouwd en 15 utiliteitsgebouwen gesloopt.

BOUWOPGAVE TOT 2040 Type woning

Concrete plannen

Overig

Appartement

3.254

2.224

Rijtjeswoning

1.133

799

Twee-onder-een kap

338

238

Vrijstaande woning

338

238

4.963

3.500

Totaal

Consulting

19

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

Grondstofgebruik woning- en utiliteitsbouw RESULTATEN

Het totale grondstoffengebruik voor de woningbouw in 2022 in Oss is 187.000 ton (zie figuur 8). Er werden bijna 8 keer zoveel grondstoffen gebruikt in de bouw als dat er materialen vrijkwamen bij de sloop. Slechts 10% van de gebouwen is utiliteitsbouw,

maar utiliteitsgebouwen zijn goed voor 43% van het grondstofgebruik. (Gewapend) beton is met 78% van het totale grondstoffengebruik de grootste grondstoffenstroom in gewicht. Daarnaast heeft beton een hoge ingebedde energie en CO2impact en is het daarom ook een belangrijke grondstoffenstroom om te verminderen of te

BENODIGDE MATERIALEN (187.000 ton)

vervangen door alternatieven. Figuur 8 laat ook zien dat vrijkomende (gewapend) beton uit lokale sloop goed is voor 10% van het benodigde beton van nieuwbouw. Daarnaast zou 32% van het benodigde bouwkeramiek en steen voorzien kunnen worden voorzien door materialen uit de sloop.

GEBOUW TYPE (187.000 ton)

Woningen (106.000 ton)

(Gewapend) beton (145.000)

Aantal bouw: 471 Aantal sloop: 42

VRIJKOMENDE MATERIALEN (22.300 ton)

(Gewapend) beton (14.700) Bouwkeramiek en Steen (2.940) Zand en grind (1.070) Overig (961) Hout (849) Kalkzandsteen (759) Metalen (469) Gips (203) Isolatie (157) Installaties (75)

Bouwkeramiek en Steen (11.600)

Glas (70)

Utiliteitsgebouwen (80.900)

Zand en grind (7.350) Overig (6.810)

Aantal bouw: 43 Aantal sloop: 15

Metalen (5.370) Gips (4.750) Isolatie (1.620) Hout (1.490) Kalkzandsteen (958) PV installaties (633) Installaties (575) Glas (366) Bitumen (18)

Consulting

Bitumen (24) PV installaties (2)

LEGENDA Minder dan 300 ton

Figuur

8

De grondstofstromenanalyse van de bouw en sloop in het peiljaar 2022.

20

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

Impact grondstoffengebruik CO2-IMPACT VAN BOUWMATERIALEN

MASSA

CO2-IMPACT

Bitumen

4.750 7.350

2.330

Kalkzandsteen

6.810 5.370

Glas

11.600

(ton)

In figuur 9 zijn de verhoudingen tussen de massa (in ton) en de CO2-uitstoot (in ton CO2-equivalent) van de materialen weergegeven. Deze figuur laat zien welke producten en materialen in dit scenario (het peiljaar van 2022) relatief de grootste CO2-impact hebben. Hierin is duidelijk zichtbaar dat (gewapend) beton zowel de grootste grondstofstroom in massa is, als dat het verantwoordelijk is voor de grootste CO2-impact. Het is daarnaast goed zichtbaar dat PV installaties, isolatiemateriaal en metalen een beperkt aandeel hebben in massa, maar een relatief grote CO2-impact hebben. Een belangrijke kanttekening hierbij is dat PV installaties en goede isolatie in de gebruiksfase CO2-uitstoot uit fossiel energiegebruik besparen.

Hout

(ton CO2-eq)

3.700

7.010 2.580

Installaties 8.900

Isolatie Gips

4.690

Zand en grind

De totale CO2-uitstoot van het grondstoffengebruik in de bouw is ongeveer 57.600 ton CO2. Dat is gelijk aan de totale jaarlijkse CO2- voetafdruk van 6.400 personen in Nederland (Milieucentraal, 2023).

145.500

PV installaties Overig 25.500 Metalen Bouwkeramiek en Steen (Gewapend) beton 187.300 Figuur

9

Consulting

57.600

De CO2-impact van de bouw en sloop in het peiljaar 2022 in vergelijking met de omvang (in massa) van de grondstofstromen.

21

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

Grondstoffen voor bouwopgave tot 2040 GRONDSTOFGEBRUIK BOUWOPGAVE

BENODIGDE MATERIALEN (1.080.000 ton)

De woningbouwopgave tot 2040 in Oss is vastgesteld op 8.500 woningen. Voor 5.000 woningen is de typologie bepaald en voor 3.500 woningen zijn de plannen nog niet zo concreet. In overleg met de gemeente Oss is voor deze grondstofstromenanalyse de aanname gedaan dat de overige 3.500 woningen dezelfde verhouding typologieën heeft als de andere 5.000 woningen. Het is onbekend hoeveel gebouwen er gesloopt zullen worden, dus de vrijkomende grondstoffen zijn niet gemodelleerd. Daarnaast is er geen bouwopgave van utiliteitsgebouwen en zijn deze daarom niet meegenomen in de analyse. Deze analyse laat zien wat het grondstoffengebruik is voor de woningbouw- opgave als de woningen volgens de huidige ‘Business as usual’ (BAU) standaard worden gebouwd. Het totale grondstoffengebruik voor de woningbouwopgave tot 2040 in Oss is 1.080.000 ton (zie figuur 10). (Gewapend) beton is met 75,3% de grootste grondstoffenstroom in gewicht. Ook wat betreft CO2-impact (zie figuur 11) is deze grondstoffenstroom de belangrijkste. Daarnaast dragen installaties, isolatie en metalen aanzienlijk bij aan de CO2-impact, ook al zijn deze grondstofstromen in gewicht minder significant. In het onderzoek ‘bouwen binnen planetaire grenzen’ is onderzocht dat als we op deze manier blijven bouwen, we in 2027 het CO2-budget voor de bouw overschrijden.

Dit budget is de maximale CO2-uitstoot van de bouw om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 °C.

Consulting

WONINGEN (1.080.000 ton)

APPARTEMENTEN (550.000 ton) Aantal woningen: 5.378

(Gewapend) beton (813.000)

RIJTJESWONING (279.000 ton)

Bouwkeramiek en Steen (80.000)

Aantal woningen: 1.932

Gips (59.200) Overig (58.000) Zand en grind (42.500) Hout (8.140) VRIJSTAAND (142.000 ton)

Kalkzandsteen (7.360) Isolatie (3.360)

Aantal woningen: 576

Glas (2.340) Metalen (2.220) Installaties (1.590) PV installaties (123)

TWEE-ONDER-EEN-KAP (107.000 ton)

LEGENDA

Aantal woningen: 576

Minder dan 300 ton

Figuur

10

De grondstofstromenanalyse van de bouwopgave tot 2040 in Oss.

22

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

Impact bouwopgave tot 2040 CO2-IMPACT VAN BOUWMATERIALEN

Voor de woningen in de bouwopgave hebben de productgroepen ‘bouwkeramiek en steen’ en de producten in de categorie ‘overig’ een relatief grote CO2-impact. In de categorie ‘overig’ zitten onder andere leidingen, gipskartonplaten, systeemwanden, muurverf. Daarnaast blijft (gewapend) beton de grondstof met de grootste absolute impact, met name omdat het goed is voor 75% van de grondstofstromen van de bouwopgave.

Consulting

CO2-IMPACT

42.500

7.700 9.700 10.600 5.990 10.100

(ton)

PV installaties

59.200

Glas

58.000

Kalkzandsteen

80.000

(ton CO2-eq)

22.500

Isolatie

In figuur 11 zijn de massa en de CO2-impact van grondstoffen op een 100% schaal weergegeven: je ziet de massa en CO2-impact per grondstofstroom relatief de totale massa of de totale CO2-impact. Daarmee kunnen we een uitspraak doen over de impact van dit ‘BAU’ scenario, maar we kunnen het niet vergelijken met de impact uit het peiljaar (het gaat daar immers om andere aantallen en typen gebouwen). PV-installaties maken bij dit type woningen een minder groot deel uit van de grondstoffen dan bij utiliteitsbouw (zie figuur 8). Daardoor hebben ze ook een relatief kleine CO2-impact in de bouwopgave. De impact van ‘bouwkeramiek en steen’ en ‘overig’ lijken relatief groter in figuur 11, maar de impact per ton product is hetzelfde als in figuur 9. Van de totale som grondstoffen en producten zijn ze wel het meest impactvol.

MASSA

32.800

Metalen Installaties Hout

813.000

Zand en grind Gips

138.500

Overig Bouwkeramiek en Steen (Gewapend) beton

1.077.900 Figuur

11

246.600

De CO2-impact van de bouwopgave tot 2040 in Oss in vergelijking met de omvang (in massa) van de grondstofstromen.

23

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

03 Huishoudens

Consulting

24

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

Reststromen van huishoudens De hoeveelheid huishoudelijk afval in de gemeente Oss is ongeveer 17% van de totale hoeveelheid afvalstoffen die in Oss wordt geproduceerd (zie figuur 3). Op de verwerking van het huishoudelijk afval van inwoners heeft de gemeente een indirecte invloed: de inzameling van het afval is georganiseerd door de gemeente en er zijn verschillende (beleids)instrumenten om door middel van de inzameling hoogwaardiger hergebruik te stimuleren. Daarnaast kan de gemeente door middel van communicatie- strategieën en beleidsinstrumenten inwoners stimuleren om minder afval te produceren.

VANG doelstellingen Het programma VANG-HHA (Van Afval Naar Grondstof - Huishoudelijk Afval) is onderdeel van het Rijksbrede uitvoeringsprogramma Circulaire Economie. Dit programma heeft als doel het bevorderen van kwalitatief goede afvalscheiding bij huishoudens om hoogwaardig hergebruik en recycling te vergroten. Het verminderen van het huishoudelijk restafval (zowel fijn als grof) is een middel om de doelstelling te bereiken. Bij de doelstelling wordt rekening gehouden met het percentage grondstoffen dat door middel van nascheiding nog uit het restafval wordt gefilterd.

METHODE

We gebruiken de VANG benchmark van 2022 om het volume huishoudelijk afval van de gemeente Oss te vergelijken met vergelijkbare gemeenten. Zo geven we inzicht in de status van afvalverwerking in de gemeente Oss ten opzichte van andere gemeenten en is dit een aanknopingspunt om te leren van koplopers hoe zij hun afvalverwerking hebben ingericht. De gegevens van het huishoudelijk afval in Oss zijn afkomstig van het CBS en de gegevens van de VANG Benchmark zijn te vinden in het rapport van de VANG Benchmark 2022 (NVRD Benchmark Huishoudelijk Afval, 2022).

De oorspronkelijke doelstelling (voor de periode van 2015 tot 2021) was een scheidingspercentage van 75% en 100 kg restafval (pppj) in 2020 (VANG Huishoudelijk Afval, 2020). Voor de periode 2021 - 2025 is het programma bijgesteld: goede afvalscheiding blijft het middel om hoogwaardige recycling te bewerkstelligen, maar de nadruk ligt op de kwaliteit van de afvalstromen (in plaats van de kwantiteit). Dit betekent het voorkomen van vervuiling en stoorstoffen in de gescheiden materiaalstromen.

Voor vermindering van het totale huishoudelijk afval zijn doelstellingen gesteld in het VANG programma (zie kader). Voor de VANG benchmark worden gemeenten ingedeeld op basis van het percentage aanwezige hoogbouw. Oss heeft 22% hoogbouw en is ingedeeld in klasse C (20 tot 29% hoogbouw) (NVRD Benchmark Huishoudelijk afval, z.d.). Het percentage hoogbouw wordt aangehouden als de meest representatieve invloed op de afvalinzameling. Bij hoogbouwwoningen is de ruimte zowel binnen- als buitenshuis beperkter voor het scheiden en gescheiden inzamelen van afval (VANG Huishoudelijk Afval, 2012). We vergelijken de gegevens van Oss zowel met het gemiddelde van alle deelnemende steden van de benchmark, als met het gemiddelde van de hoogbouw categorie C.

Consulting

Deze afvalvermindering doelstellingen zijn nauw verbonden aan andere programma’s zoals het Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie. Immers, de eerste stap in het verminderen van afval is het voorkomen van (de aanschaf van) producten die in korte tijd weer worden weggegooid. De ambitie en de inrichting van het afvalsysteem wordt bepaald door de gemeente en preventieve maatregelen vallen onder andere programma’s.

25

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

Reststromen van huishoudens Voor Oss bekijken we het fijne huishoudelijke afval en het grof huishoudelijk afval dat op de milieustraat wordt ingezameld. Het totale volume afval is een indicator voor het verminderen van het grondstoffengebruik (verklein de stroom) en het langer in gebruik houden van producten en materialen (vertraag de keten). Daarnaast faciliteert het gescheiden inzamelen van grondstofstromen de mogelijkheid voor recycling en hergebruik van materialen (sluit de keten). VANG benchmark 2022

Klasse C 2022

Totaal

+12%

+9,4%

Fijn restafval

-2,1%

-2,1%

Type afval

GFT

+13,6%

+7,4%

PMD

+7,2%

+3,7%

Papier en karton

+17,4%

+14,9%

Voor het totaal huishoudelijk afval en het fijn en grof restafval geldt daarom: hoe kleiner de stroom, hoe beter. Voor de gescheiden fracties geldt over het algemeen hoe hoger het volume hoe beter er gescheiden wordt. Belangrijk is om daarbij te vermelden dat deze twee aspecten hand in hand gaan: betere scheiding is belangrijk, maar moet voorafgegaan worden door een vermindering van het totale huishoudelijk afval. Tot slot: de GFT/GFE fractie wordt gedeeltelijk bepaald door de aanwezigheid van buitenruimte bij woningen. Gemeenten met veel hoogbouw zullen minder tuinafval produceren dan gemeenten met veel tuinen. Een hoge GFT/GFE fractie is goed omdat het betekent dat de organische fractie goed gescheiden wordt, met de kanttekening dat dit hoger zal zijn in steden met tuinen. 0,3%

8,9% 35,1%

Figuur

12

Fijn huishoudelijk afval in Oss in vergelijking met het gemiddelde van de VANG benchmark en het gemiddelde in hoogbouwklasse C.

Consulting

Huishoudelijk restafval GFT-afval Oud papier en karton Verpakkingsglas

Fijn huishoudelijk afval

PMD-fractie Klein chemisch Afval (KCA) Frituurvet en -olie

32.545 ton

Verwerking huishoudelijk afval 17,6% van het GFT afval wordt gecomposteerd.

33,9%

Figuur

13

Verklein de stroom

De inwoners van Oss genereren relatief veel afval ten opzichte van vergelijkbare steden in hoogbouwklasse C. Er is dus ruimte voor vermindering van de afvalproductie. Mogelijke opties om minder afval te produceren is het stimuleren van minder gebruik van verpakkingen, het verminderen van voedselverspilling en hergebruik of levensduurverlenging van producten. Door de gemeente Oss wordt er aandacht besteed aan voedselverspilling tijdens de Week van de Verspilling. Daarnaast ondersteunt de gemeente Repair Café’s zodat er meer reparatiemogelijkheden zijn voor kapotte spullen (Gemeente Oss, werksessie, 28 mei 2024).

Sluit de keten

0,1%

6,3%

15,5%

FIJN HUISHOUDELIJK AFVAL

Het fijn huishoudelijk afval in 2022.

26

De afvalstromen worden wel relatief goed gescheiden ingezameld. Dit geeft aan dat het afvalbeheer in de gemeente Oss al goed op weg is naar de VANG doelstellingen. Steden die in de VANG benchmark in 2022 beter presteren dan de gemeente Oss kunnen als voorbeeld genomen worden voor verbetermogelijkheden. Een deel van het GFT wordt gecomposteerd, dit past binnen het doel ‘sluiten van de keten’. Compost wordt interessant wanneer dit ook de vraag naar kunstmest vervangt: wordt deze compost binnen in de gemeente gebruikt? Hoe wordt het andere deel van het GFT afval verwerkt?

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

GROF HUISHOUDELIJK AFVAL OP HET DUURZAAMHEIDSPLEIN

Sluit de keten: goed gescheiden stromen zijn de start van een hoogwaardige verwerking

Gemeenten zijn verplicht om 18 fracties gescheiden in te zamelen op de milieustraat (in geval van Oss heet dit het Duurzaamheidsplein). In Oss worden niet 18, maar ruim 30 fracties gescheiden ingezameld (informatie uit de werksessie). Dat is ruim meer dan verplicht en is een belangrijke eerste stap in het hoogwaardig verwerken van reststromen.

HOOFDSTUK 03

1,4% 1,5% 1,7% 2,3% 2,8% 2,9%

Consulting

HOOFDSTUK 06

Schoon puin Houtafval (A- en B-hout) Schone grond Textiel Afgedankte elektr(on)ische apparaten

10,4%

Metalen

Grof afval milieustraat

Er wordt relatief veel bruikbare huisraad ingezameld ten opzichte van de VANG benchmark (18% meer dan het gemiddelde). De data voor het grof huishoudelijk afval in 2022 ontbreekt in de CBS gegevens.

HOOFDSTUK 05

Grof tuinafval

31,2%

Vertraag de keten: reparatie en hergebruik aanbieden via het duurzaamheidsplein.

Op verschillende plekken in Nederland worden Circulaire Ambachtscentra (CAC of CA) ontwikkeld. Ook het ministerie van I&W en Rijkswaterstaat onderzoeken en begeleiden deze ontwikkeling. Het Duurzaamheidsplein in Oss implementeert al een deel van de aspecten van een CA. Zo heeft het Duurzaamheidsplein een intensieve samenwerking met het kringloopbedrijf in Oss om herbruikbare spullen opnieuw te verkopen. Daarnaast is er een demontagehal waar producten uit elkaar gehaald worden en in monostromen worden afgevoerd.

HOOFDSTUK 04

15.153 ton 20,9%

Gips Houtafval (C-hout) Bitumenhoudende dakbedekking Harde plastics Vlakglas Asbesthoudend afval

21,6%

Matrassen Autobanden Piepschuim

Figuur

14

De afvalstromen op het Duurzaamheidsplein in Oss in 2022.

27

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

04 Gemeentelijke organisatie

Consulting

28

GRONDSTOFFEN GEBRUIK OSS

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

Afval gemeentelijke organisatie De gemeente als organisatie is verantwoordelijk voor een klein deel van het grondstoffengebruik (4,8%). Daarnaast ontdoet de gemeentelijke organisatie zich van 6,5% van de afvalstromen in de gemeente Oss (zie de grondstofstromenanalyse op p. 11). Wel heeft de gemeente direct invloed op het eigen grondstoffengebruik. Door aanpassing van activiteiten en de keuzes voor materialen en het hergebruik daarvan kan de impact van het grondstoffengebruik verkleind worden. We maken onderscheid tussen de afvalstoffen als gevolg van de bedrijfsvoering van de gemeentelijke panden (papier en karton, GFT, restafval) en de afvalstoffen als gevolg van de activiteiten van de gemeente (het onderhouden van GWW en het groenbeheer van de openbare ruimte). In de data kunnen we alleen de laatste categorie aflezen. Over het bedrijfsafval van de gemeentelijke panden is dus met deze bronnen geen uitspraak te doen.