B3A_lokale steun in crisis_hoofdrapport_eindrapport_BEA_pdf_9mrt21.pdf

BEA economische argumentatie

Lokale steun in crisis Vergelijking van corona-steunmaatregelen in de gemeenten Arnhem, Breda, Oss en Tilburg Hoofdrapport

Maart 2020 werd Nederland overvallen door het coronavirus. Zowel inwoners als instellingen, bedrijven en zzp’ers werden hard geraakt in hun inkomsten, met name ook door maatregelen van de overheid om het virus te stoppen. Voor de Rekenkamers van Arnhem, Breda en Tilburg en de Rekenkamercommissie Oss bracht BEA in beeld welke maatregelen deze gemeenten namen om de schade te beperken en hoe de raden daarbij betrokken waren.

Versie 9 maart 2021

Eindrapport

BEA

Lokale steun in crisis Vergelijking van corona-steunmaatregelen in de gemeenten Arnhem, Breda, Oss en Tilburg Hoofdrapport

OPGESTELD OP VERZOEK VAN:

Rekenkamer Arnhem, Rekenkamer Breda, Rekenkamer Tilburg en Rekenkamercommissie Oss DATUM

9 maart 2021 OPGESTELD DOOR:

Drs. H.M. (Herbert) ter Beek MPM i.s.m. drs. M.A. (Michiel) Langman van Affect Strategie en Economie

VOOR INFORMATIE:

Bureau voor Economische Argumentatie Adres:

Stad van Cahen Muurhuizen 104 3811 EL Amersfoort

Telefoon:

06 – 430 35 116

E-mail:

info@bea.nl

Website:

www.bea.nl

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

BEA Inhoud Voorwoord

1

Samenvatting

2

1

Aanleiding, doel en vraagstelling

7

2

Reactie gemeenten op corona: aanpak en organisatie

9

3

4

5

6

2.1

Arnhem, Breda, Oss en Tilburg direct in frontlinie van coronavirus....................................... 9

2.2

Eerste steunmaatregelen in maart: focus op liquiditeit bedrijven & instellingen ...............10

2.2

Inrichting lokale crisisorganisatie .......................................................................................... 11

Overzicht en categorisering van corona-steunmaatregelen

14

3.1

Inzet gemeenten aanvullend op corona-steunmaatregelen van het Rijk............................ 14

3.2

Maatregelen grotendeels gelijkgericht met enkele lokale accenten ...................................17

3.3

Van crisis naar ‘herpakken’ naar uitwerken van een herstelagenda ..................................18

Gemaakte afwegingen en meegewogen belangen en risico’s

20

4.1

Veel aandacht voor beheersing van financiële risico’s vanwege corona ............................20

4.2

Uitgaven gemeenten in perspectief van compensatie door het Rijk ...................................23

4.3

Wisselende aandacht voor formuleren uitgangspunten voor inzet gemeente ................... 25

Betrokkenheid van de raad

28

5.1

Raad aanvankelijk niet actief betrokken, college verantwoordt achteraf ........................... 28

5.2

Invloed van raad door middel van raadsvragen, moties en amendementen .....................31

5.3

Kaders stellen en controleren: terugkijken en vooruitzien .................................................. 32

Leereffecten

36

6.1

Door betrokkenen als positief ervaren praktijken ................................................................36

6.2

‘Halen/brengen’-matrix, wat kunnen gemeenten van elkaar leren?...................................37

Bijlage I: corona-steunmaatregelen van het Rijk

39

Overzicht corona-steunmaatregelen Rijksoverheid: noodpakket 1, 2 en 3 ...................................41 Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (Tozo) .................................................. 42 Tijdelijke noodmaatregel overbrugging voor werkbehoud (NOW) ................................................... 42 Tegemoetkoming ondernemers getroffen sectoren (TOGS)… ......................................................... 43 … en opvolger Tegemoetkoming vaste lasten MKB (TVL) ...............................................................44 Verlaging voorlopige aanslagen, uitstel van betaling en verlaging boeterente .............................. 44 Kredietverlening, borgstelling en garantieregeling ..........................................................................44

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

BEA Voorwoord In opdracht van de Rekenkamers van Arnhem, Breda en Tilburg en de Rekenkamercommissie van Oss heeft Bureau voor Economische Argumentatie (BEA) in de periode van eind oktober 2020 tot en met februari 2021 onderzoek gedaan naar door de gemeenten Arnhem, Breda, Oss en Tilburg genomen corona-steunmaatregelen en de wijze waarop de raden daarover zijn geïnformeerd en zijn betrokken bij besluitvorming over deze maatregelen. Het onderzoek heeft geresulteerd in het voorliggende hoofdrapport , met daarin antwoorden op de geformuleerde onderzoeksvragen en een inventarisatie van ‘lessons learned’. Het hoofdrapport is zelfstandig leesbaar. Voor een meer diepgaande uitwerking van de onderzoeksvragen op het niveau van de afzonderlijke gemeenten verwijst BEA naar de het betreffende deelrapport . Het onderzoek is uitgevoerd onder aansturing van een begeleidingscommissie onder leiding van Astrid van der Klift met daarin vertegenwoordigers vanuit de vier betrokken rekenkamer(commissie)s..

BEA wil Meriam de Lange en Maaike van Elteren (namens Rekenkamer Arnhem), Hans Verdellen (namens Rekenkamer Arnhem en Rekenkamer Breda), Juliët Wiggers (Rekenkamer Breda), Margriet van Tulder en Astrid van der Klift (namens Rekenkamercommissie Oss) en Deborah van Gestel en Theo van Mullekom (namens Rekenkamer Tilburg) graag hartelijk danken voor hun inhoudelijke inbreng in het onderzoek, het meedenken over de wijze waarop de resultaten het beste konden worden weergegeven en in het algemeen het bijdragen aan het ontsluiten van informatie ten behoeve van het onderzoek. Het onderzoek is uitgevoerd door ondergetekende namens BEA en Michiel Langman van Affect Strategie en Economie. De betrokkenheid van de vier rekenkamer(commissie)s laat onverlet dat het voorliggende onderzoek volledig voor rekening komt van BEA. Amersfoort, 9 maart 2021 Bureau voor Economische Argumentatie namens deze Herbert ter Beek herbert.ter.beek@bea.nl

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

1

BEA Samenvatting Het voorliggende rapport bundelt de belangrijkste inzichten van het door BEA in opdracht van de Rekenkamers van Arnhem, Breda en Tilburg en de Rekenkamercommissie Oss uitgevoerde onderzoek naar: 1. De vraag welke corona-steunmaatregelen door gemeenten zijn genomen. 2. Welke belangen en risico’s bij de besluitvorming daarover zijn betrokken en hoe. 3. Hoe de gemeenteraad bij de besluitvorming hierover is betrokken. De opbrengst van het onderzoek wordt hierna toegelicht aan de hand van de deelvragen. Onderzoeksvraag 1 : welke corona-steunmaatregelen hebben gemeenten genomen?  De gemeenten hebben steunmaatregelen genomen die aanvullend zijn op de door de Rijksoverheid voor een belangrijk deel al snel na het uitbreken van de coronacrisis genomen steunmaatregelen.  De steunmaatregelen van het Rijk betreffen deels financiële steunmaatregelen, zoals de Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (Tozo), de Tijdelijke noodmaatregel overbrugging voor werkbehoud (NOW) en de Tegemoetkoming ondernemers in getroffen sectoren (TOGS, later opgevolgd door de Tegemoetkoming vaste lasten, TVL), en voor een ander deel betrof het verruiming van al bestaande kredietfaciliteiten of borgstellingsregelingen om bedrijven in staat te stellen te lenen bij bijvoorbeeld banken om zo de negatieve gevolgen van de coronacrisis op te kunnen vangen.

 Gemeenten waren mede daarom terughoudend met financiële steunmaatregelen, ook omdat het budgettaire beslag daarvan snel kan oplopen. De gemeente Breda heeft met de BroodNood-regeling, extra geld voor Business Coach Breda en een voucher-regeling voor financieel advies aan het MKB op dit vlak de meeste inspanningen geleverd.  Het doorbetalen van gesubsidieerde instellingen op het terrein van onder meer Wmo, jeugdzorg (ook als zij door corona de overeengekomen prestaties niet kunnen leveren) kan worden gezien als een financiële steunmaatregel, maar leidt in principe niet tot extra budgettair beslag ten opzichte van de gemeentelijke begroting. Hetzelfde geldt voor het doorbetalen van subsidies voor culturele instellingen, sportverenigingen en dorpsen wijkcentra. In Arnhem, Breda en Tilburg heeft de gemeente wel extra subsidie verstrekt aan culturele instellingen die onderdeel vormen van de landelijke basisinfrastructuur. Het betrof een matching-maatregel waardoor subsidie van het Rijk voor deze instellingen veiliggesteld kon worden.  Als gemeenten lokale belastingen of heffingen kwijtschelden of huren van gemeentelijk vastgoed verlagen leidt dit wel tot extra budgettair beslag en dit was ook het geval toen de gemeente Oss eind maart 2020 tijdelijk gratis parkeren in het centrum invoerde.

 Veel lokale steunmaatregelen betreffen maatregelen gericht op het bevorderen van liquiditeit van bedrijven, zzp’ers en instellingen en het faciliteren van hen om zich aan te passen aan de veranderende omstandigheden. Uitstel van lokale belastingen en heffingen en te betalen gemeentelijke facturen en uitstel van huur van gemeentelijk vastgoed zijn voorbeelden van liquiditeitsbevorderende maatregelen die in alle vier de gemeenten zijn genomen.

2

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

BEA  Gemeenten hebben tot slot ook diverse faciliterende maatregelen genomen. Voorbeelden zijn het toestaan van terrasuitbreidingen, drive thru’s voor bedrijven die normaal niet aan particuliere consumenten leveren of campagnes ter bevordering van winkelen in de eigen stad. In de door de gemeenten genomen steunmaatregelen is een zekere fasering zichtbaar. Een groot deel van de steunmaatregelen is genomen in de eerste twee maanden (maart en april 2020) van de coronacrisis, en daarvan een groot deel in de eerste weken. Dit was de ‘echte’ crisisfase. Daarna volgt in mei en juni 2020 een fase van ‘herpakken’. Er is meer aandacht voor nadenken over uitgangspunten van de gemeentelijke aanpak, visievorming en integrale beleidsafwegingen. In de zomer van 2020 en daarna beginnen gemeenten na te denken over hoe ingespeeld kan worden op de nieuwe corona-samenleving, met vanaf de zomer de eerste herstelagenda’s in Arnhem en Breda. Onderzoeksvragen 2 en 3 : welke belangen en risico’s zijn betrokken bij de besluitvorming en hoe?  Omdat gemeentelijke middelen beperkt zijn en gemeenten minder ‘diepe zakken’ hebben dan het Rijk, was het nodig na te denken over de gemeentelijke rol en focus bij het formuleren van corona-steunmaatregelen.

 Het college in Oss heeft daarvoor in het voorjaar van 2020 uitgangspunten geformuleerd en deze in een ‘opinienota COVID-19’ vervat en begin juni 2020 besproken met de raad. Uitgangspunten waren onder meer dat de gemeente inkomenssteun wilde bieden aan mensen die dat nodig hebben maar geen omzetsteun aan bedrijven of sectoren, dat helpen verdienen beter is dan financieel ondersteunen en dat de gemeente een financieel gezonde organisatie is en wil blijven. Hiermee is het budgettair beslag voor de gemeente beperkt. De focus was verder gericht op investeren in samenleven, investeren in zorgcontinuïteit en het toeleiden naar werk van mensen die door corona hun baan kwijtraakten.  Ook de gemeente Arnhem heeft haar inspanningen voorzien van een focus medio mei 2020. Zij richt haar inzet op twee ‘urgente impactthema’s’, namelijk sociaalmaatschappelijk (welzijn en zorg) en sociaaleconomisch (economie, werk en inkomen). Tegelijkertijd formuleert het college uitgangspunten waarmee mogelijke maatregelen kunnen worden beoordeeld, in de vorm van een ‘afwegingskader corona 2020-2021’.  In Breda zijn ook uitgangspunten geformuleerd voor de corona-aanpak, zonder dat dit vorm krijgt in een duidelijk focus. Strategische uitgangspunten betreffen effectiviteit, doelmatigheid, rechtvaardigheid, proportionaliteit en maatwerk.

De uitgangspunten van effectiviteit en doelmatigheid zijn uitgewerkt door bijvoorbeeld te eisen dat aanvragers levensvatbaar zijn en dat regionale zorgaanbieders alleen worden ondersteund als andere gemeente meedoen, om te voorkomen dat aanvragers alsnog failliet gaan. Als steun structureler wordt, worden extra eisen gesteld aan toekenning. Een minimumeis die Breda stelt is dat aanvragers eerst een beroep doen om de Rijksmaatregelen.  De gemeente Tilburg heeft minder expliciete uitgangspunten geformuleerd.  Voor alle vier de gemeenten geldt verder dat in het onderzoek niet is getoetst of geformuleerde uitgangspunten ook daadwerkelijk gehanteerd zijn in de praktijk. Het onder-

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

3

BEA zoek heeft ook geen voorbeelden opgeleverd van gemeenteraden die het college aanspreken op de naleving van geformuleerde uitgangspunten. In alle vier de gemeenten is er veel aandacht voor de financiële gevolgen van de coronacrisis voor de gemeente en de beheersing van financiële risico’s. Dit heeft echter vrijwel niet vorm gekregen in het opstellen van financiële scenario’s. Alleen in Oss is er een scenariouitwerking geweest na de zomer op verzoek van de raad, daarbij aansluitend op voor de VNG ontwikkelde basisscenario’s waarbij één uitgaat van een tweede golf met een lockdown voor twee maanden en het tweede scenario geen tweede golf voorziet. Onderzoeksvraag 4 : hoe is de gemeenteraad bij de besluitvorming hierover betrokken?  In de eerste periode van de coronacrisis hebben colleges de raden niet actief betrokken bij besluitvorming over corona-steunmaatregelen. De raad werd achteraf geïnformeerd.  Vanaf het begin van de coronacrisis hebben colleges geïnvesteerd in een intensieve informatievoorziening voor de raden, met elkaar snel opvolgende raads(informatie)brieven, nieuwsbrieven ook voor een breder publiek en na verloop van tijd coronamonitors.  In Arnhem en Breda hebben raadsfracties vanaf het begin van de coronacrisis veel raadsvragen gesteld.

In Oss en Tilburg waren raden daarmee terughoudend, om het college niet voor de voeten te lopen en omdat geoordeeld werd dat corona geen ‘politiek issue’ was. Deze terughoudendheid weerspiegelt zich ook in het aantal moties.  Per saldo geldt voor alle vier de gemeenteraden dat raadsvragen en moties belangrijk waren om de betrokkenheid op het coronadossier te uiten en om van belang geachte invalshoeken en doelgroepen in te maken afwegingen te betrekken.  De voor het onderzoek geïnventariseerde raadsvragen, moties en amendementen laten zien dat de raden daarbij zowel economische als sociaalmaatschappelijke belangen inbrengen en dat er continu aandacht wordt gevraagd voor de gewenste beheersing van financiële risico’s voor de gemeenten.  Het moment waarop de raad weer actiever wordt betrokken varieert. In Breda wordt de reguliere vergadercyclus van de raad (met beeldvormende, beoordelende en besluitvormende raadsvergaderingen) relatief snel hervat. Het eerste pakket steunmaatregelen wordt op 9 en 23 april besproken in twee beeld- en oordeelsvormende vergaderingen en het tweede pakket doorloopt de drie reguliere raadsoverleggen resulterend in besluitvorming op 28 mei 2020. Ook in Arnhem zijn er in april 2020 alweer twee politieke avonden waarop wordt gediscussieerd over de corona-aanpak.

 Medio mei en begin juni 2020 is er in Tilburg en Oss debat in de raad over de rolverdeling tussen college en raad en in Oss staan daarbij ook de door het college geformuleerde uitgangspunten voor de corona-steunmaatregelen centraal. Deze overleggen markeren het moment waarop in beide gemeenten de raad zijn normale rol weer oppakt en actief wordt betrokken bij besluitvorming over de corona-steunmaatregelen.  In Breda neemt een fractie in de raad het initiatief voor een discussie over de rolverdeling tussen college en raad, met daarbij aandacht voor de specifieke bevoegdheden van de burgemeester in crisistijd. De discussie vindt plaats op 7 september en wordt vervolgd op 19 november 2020. Als reactie hierop komt de burgemeester medio december 2020 met een brief aan de raad waarin hij zijn visie geeft op wanneer actieve betrokkenheid van de raad gewenst is en in welke situaties het college mandaat heeft

4

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

BEA besluiten te nemen zonder de raad daar actief bij te betrekken.  Het uitwerken van financiële (en ook beleidsmatige) scenario’s is een terugkerende wens van de raden. Zoals hiervoor toegelicht heeft dit in Oss geleid tot het opstellen van twee scenario’s. In geen van de vier gemeenten zijn de raden echter zodanig bediend met behulp van scenario-uitwerkingen en alternatieve aanpakken dat zij op basis daarvan echte keuzes konden maken. Door de colleges voorgestelde maatregelen zijn telkens zonder alternatieven voorgelegd aan de raden.  In Tilburg heeft de raad op 25 mei 2020 met een unaniem aangenomen motie het college de ruimte gegeven om maatregelen te kunnen nemen maar het mandaat daarvoor tegelijkertijd duidelijk begrensd. Het college heeft mandaat om maatregelen te treffen als deze per maatregel niet gepaard gaan met meer dan € 75.000 budget en het totale budgettaire beslag beneden de € 500.000 per jaar blijft (geldend voor 2021). Onderzoeksvraag 5 : hoe kan de raad zijn respectievelijke rollen verstevigen?  Het blijkt belangrijk dat gemeenten ook, en misschien wel juist, in tijden van crisis proberen uitgangspunten te formuleren voor het gewenste handelen en dat daarbij zo mogelijk een duidelijke focus wordt gekozen.  In enkele gemeenten zijn meer of minder scherpe uitgangspunten en focus zijn geformuleerd.

De raden hebben echter weinig tot niet getoetst of het college zich hier aan hield. Het versterkt de positie van de raad als hij dit wel doet.  Het onderzoek laat zien dat de colleges niet of niet expliciet ambities en doelen hebben geformuleerd. Dit belemmert de raad bij het toetsen of de gemeente voldoende voortgang boekt met de gekozen aanpak. De controlerende rol van de raad krijgt zo het karakter van aandacht vragen voor aspecten van de corona-aanpak waarvan de raad vermoedt dat extra aandacht of inzet gewenst is. De controlerende rol van de raad komt zo in het verlengde te liggen van de kaderstellende rol, oftewel: als het college onvoldoende expliciet ambities formuleert, is het aan de raad hier alsnog in te voorzien.  Het voorbeeld van Tilburg laat zien hoe de raad tegelijk ruimte kan bieden aan het college en het mandaat tegelijkertijd begrenst.  Het agenderen door de raad in Breda van de rolverdeling tussen college en raad op het coronadossier laat zien dat dit vruchten af kan werpen. Het is uiteindelijk aan college en raad gezamenlijk om een goede balans te kiezen.  In de eerste periode van een crisis is het lastig om als raad actieve betrokkenheid bij besluitvorming te eisen zonder dat dit ten koste gaat van de slagvaardigheid in de besluitvorming.

Het lijkt echter niet nodig dat een gemeenteraad langer dan twee maanden een passieve rol accepteert, zo laten de voorbeelden van Arnhem en Breda zien.  In zowel Arnhem, Breda, Oss als Tilburg hebben raden aangedrongen op financiële scenario’s en het beleidsalternatieven. Nadat de eerste crisisfase voorbij is, in een fase van ‘herpakken’, is het aan de raad om op dit punt door te pakken en vasthoudend te zijn. Dit vergt een dualistische opstelling van de raad als geheel, waarbij oppositie en coalitiepartijen beide onderkennen dat er voor de raad ‘wat te kiezen moet zijn’. Onderzoeksvraag 6 : wat kunnen de gemeenten van elkaar leren? Het onderzoek levert geen leidraad op over hoe gemeenten in een crisis zoals de corona-

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

5

BEA crisis zouden moeten acteren. Wel kunnen de volgende leereffecten worden benoemd  Het is essentieel dat gemeenten in een vroeg stadium van de crisis uitgangspunten formuleren over de rol die de gemeente wil vervullen en welke taken zij wel en welke zij niet wil oppakken.  Het is gewenst dat gemeenten deze uitgangspunten dan ook expliciet toepassen en dat colleges in raadsbrieven bij te nemen maatregelen, of in reactie op moties met voorstellen voor maatregelen, verwijzen naar de uitgangspunten. Het is ook gewenst dat raden controleren of colleges zich aan geformuleerde uitgangspunten houden.  Het onderzoek laat zien dat het belangrijk is dat de raad het college in tijden van crisis de ruimte geeft om te doen wat gedaan moet worden, maar dat het ook gewenst is dat er duidelijkheid is over de grenzen van het mandaat van het college.  Het lijkt onvermijdelijk dat de raad in de beginperiode van een grote crisis deels achteraf wordt geïnformeerd over genomen maatregelen. Het is wel gewenst dat het college de raad actief betrekt bij de te hanteren uitgangspunten en zo de raad in positie brengt om zijn kaderstellende rol te kunnen vervullen.  Omdat het gewenst is in een vroeg stadium van de crisis na te denken over te hanteren uitgangspunten, impliceert dit dat de raad ook niet te lang langs de zijlijn mag staan.

 Als een crisis langer duurt en mogelijk structurele effecten heeft op de dienstverlening van instellingen en bedrijven, is expliciete aandacht voor een herstelagenda gewenst. Het onderzoek levert op dat alle gemeenten wat van andere gemeenten kunnen leren. In paragraaf 6.2 is een zogenoemde ‘halen/brengen’-matrix opgenomen die illustreert welke leerervaringen gemeenten inbrengen en van welke gemeenten zij zouden kunnen leren. Dilemma’s , vragen waarop geen pasklare antwoorden kunnen worden gegeven  Het onderzoek laat zien dat de raden in Oss en Tilburg aanvankelijk terughoudend zijn met indienen van raadsvragen en moties, om het college niet voor de voeten te lopen. De raden in Arnhem en Breda zijn op dit vlak vanaf de start heel actief. Voor beide opstellingen is wat te zeggen. Per saldo lijkt het onwenselijk als een terughoudende opstelling te lang duurt (twee maanden kan hierbij wellicht een maximum zijn) en voor de actieve raden lijkt dosering gewenst. Dosering kan dan met name betrekking hebben op vragen ex artikel 40 waarop het college schriftelijk en binnen een bepaalde tijd dient te reageren.  Het werken met een beperkt aantal grotere pakketten corona-steunmaatregelen, zoals in Breda, bevordert de transparantie van de besluitvorming. Het bevordert echter ook dat de raad om ruime mandaten wordt gevraagd in financiële zin.

Wellicht kan het modulair opbouwen van grotere pakketten een uitweg bieden uit dit dilemma, waarbij de raad per module akkoord kan gaan (of niet) met het voorstel van het college.  In Breda is door het college expliciet geformuleerd dat er een wens is maatwerk te kunnen toepassen voor ‘schrijnende gevallen’. Maatwerk kan echter omslaan in willekeur. Om willekeur te voorkomen zouden uitgangspunten geformuleerd moeten worden, waarbij onvermijdelijk het gewenste maatwerk weer deels teniet wordt gedaan.

***

6

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

BEA 1 Aanleiding, doel en vraagstelling De door de Rekenkamers van Arnhem, Breda en Tilburg en de Rekenkamercommissie Oss geformuleerde vraagstelling richt zich op inzicht verschaffen in welke maatregelen zijn getroffen en op de wijze waarop de besluitvorming over deze maatregelen heeft plaatsgevonden en welke belangen daarbij zijn meegenomen. Een ander belangrijk accent in het onderzoek is de rol van de raden bij de besluitvorming over corona-steunmaatregelen en ook welke rol zij hadden kunnen of zelfs hadden moeten spelen en hoe raden in voorkomende gevallen ‘goed’ of ‘beter’ in positie gebracht kunnen worden. Vraagstelling onderzoek corona-steunmaatregelen : centrale vraagstelling en deelvragen  Welke regionale/lokale corona-steunmaatregelen zijn er tot op Centrale vraagheden in de aan het onderzoek deelnemende gemeenten genostelling men?  Op basis van welke afwegingen en belangen en met onderkenning van welke risico’s?  En wat is de informatiepositie en de rol van de gemeenteraden daarbij geweest – ook in relatie tot de kaderstellende, controlerende en volksvertegenwoordigende rol in het verdere vervolg van de corona-crisis? 1.

Welke landelijke, regionale en lokale corona-steunmaatregelen Deelvragen zijn op welk moment en met welk doel genomen in de deelnemende gemeenten (ambitie is een globaal overzicht)? Welke steunmaatregelen hebben de gemeenten zelf genomen waarbij de raden actief betrokken hadden kunnen worden. 2. Op basis waarvan zijn afwegingen en beslissingen genomen inzake corona-steunmaatregelen in de deelnemende gemeenten? Zijn daarbij risico’s onderkend wat betreft de invloed op toekomstige beleidskeuzes en zijn daarvoor passende maatregelen getroffen? 3. Welke belangen zijn bij genomen of op dat moment te nemen corona-steunmaatregelen door wie afgewogen in de deelnemende gemeenten? 4. Op welke wijze kwamen de raden in de deelnemende gemeenten in positie voor de uitvoering van hun kaderstellende, controlerende en volksvertegenwoordigende taken ten aanzien van coronasteunmaatregelen? 5. Op welke wijze kunnen de raden in de deelnemende gemeenten hun kaderstellende, controlerende en volksvertegenwoordigende taken ten aanzien van verder crisisbeleid in de komende jaren verstevigen? 6. Wat kunnen de deelnemende gemeenten van elkaar leren bij het versterken van de kaderstellende, controlerende en volksvertegenwoordigende taken van de raden?

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

7

BEA Afbakening van In samenspraak met de opdrachtgevende rekenkamers en rekenkamercommissie is een corona-

pragmatische afbakening gekozen van het begrip ‘corona-steunmaatregel’. Als corona

steunmaatregel steunmaatregelen worden opgevat:  Door de gemeente, alleen of in samenwerking met derden, genomen maatregelen ter compensatie van weggevallen of afgenomen inkomsten vanwege corona of gericht op het voorkomen dan wel beperken van inkomstendaling bij  inwoners  instellingen (al dan niet gesubsidieerd)  verenigingen  bedrijven en zzp’ers  en maatregelen die gericht zijn op het bevorderen van de informatievoorziening met betrekking tot de mate waarin en de wijze waarop corona van invloed is op de inkomsten van genoemde groepen. In het onderzoek wordt meegenomen dat corona niet alleen van invloed is op inkomsten van inwoners, instellingen, verenigingen, bedrijven en zzp’ers omdat het leidt tot gezondheidsproblemen bij mensen. Belangrijk is ook dat mensen zich anders (moeten) gedragen, bijvoorbeeld vanwege het voorschrift om minimaal anderhalve meter afstand te houden, en omdat door overheden maatregelen worden genomen die met name bedrijven, zzp’ers, instellingen en verenigingen raken in hun inkomsten. Corona-steunmaatregelen kunnen de vorm aannemen van directe financiële ondersteuning, maar het kan ook in de vorm van bijvoorbeeld kredietverschaffing, uitstel van betaling van lokale lasten of het faciliteren van bedrijven of instellingen om extra inkomsten te genereren binnen de veranderende context van een ‘corona-samenleving’. Van breed

In het onderzoek is ‘breed’ gestart met een inventarisatie van de door de gemeente

naar gericht

genomen maatregelen, om vervolgens te focussen en te verdiepen op de specifiek als

verdiepen

corona-steunmaatregel op te vatten maatregelen. De scheidslijn tussen beide soortenmaatregelen is niet volledig hard te trekken.

8

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

BEA 2 Reactie gemeenten op corona: aanpak en organisatie In aanvulling op de door de B3A-rekenkamers geformuleerde onderzoeksvragen, is door BEA in kaart gebracht hoe de vier gemeenten in brede zin hebben gereageerd op de corona-uitbraak en hoe zij de crisisorganisatie hebben ingericht. Samengevat zijn de conclusies :  Arnhem, Breda, Oss en Tilburg lagen in de frontlinie van het coronavirus. De eerste corona-besmettingen vonden met name plaats in Brabant en ook Arnhem.  De veiligheidsregio is, vanwege opschaling naar GRIP-4, aanvankelijk leidend bij de beheersing van de coronacrisis, vanwege de dan noodzakelijke inzet op het terrein van bevolkingszorg en inzet van hulpverleningsdiensten.  Gemeenten richten ook hun eigen crisisorganisatie in, waarbij de ene gemeente ervoor kiest om deze ‘in de lijn te organiseren’ (met name Breda en Oss) en andere gemeenten de crisisorganisatie naast de bestaande organisatie positioneren (zoals in Tilburg).  De eerste corona-steunmaatregelen volgen snel op de door het Rijk aangekondigde maatregelen (op 18 maart 2020) en lopen daar deels op vooruit (de eerste lokale corona-steunmaatregelen worden aangekondigd in Breda op 14 maart, in Arnhem op 15 maart, in Oss op 18 maart en in Tilburg op 20 maart 2020).

2 . 1 A r n h e m, Br e d a , O ss e n T i l b u r g d i r e c t i n f r o n t l i n i e v a n c o r o n a v i r u s Eerste

De gemeenten waarop het voorliggende onderzoek zich richt kregen als eersten in

besmettingen

Nederland te maken met het coronavirus. Op 27 februari werd in het ElisabethTweeStedenZiekenhuis (ETZ) in Tilburg de eerste Nederlandse coronadiagnose gesteld. De burgemeester van Arnhem had de gemeenteraad al op 27 februari 2020 geïnformeerd over de uitbraak van het coronavirus in de Arnhemse zusterstad Wuhan. Op 5 maart wordt ook in Arnhem de eerste coronabesmetting vastgesteld. Begin maart blijkt Brabant het zwaarst getroffen, als provincie waar in eerste instantie de meeste besmettingen worden geconstateerd, met daarbinnen belangrijke haarden in de regio’s Tilburg, Breda, Uden en Veghel. Op 10 maart 2020 lichten de voorzitters van de drie Brabantse veiligheidsregio’s in een gezamenlijke persconferentie toe dat vanaf dan alle grote evenementen in de provincie verboden zijn. Het verbod richt zich onder meer op festivals en dancefeesten en ook de wedstrijden in het betaalde voetbal worden verboden. Brabant is op dat moment de enige provincie waar dergelijke beperkende maatregelen worden getroffen.

15 maart 1e

Op 15 maart 2020 kondigt het kabinet de eerste landelijke lockdown aan. Daardoor sluit

lockdown

onder andere ook de horeca. De economische gevolgen van de lockdown zijn groot en gemeenten beraden zich daarom op eventuele maatregelen om de gevolgen voor onder meer inwoners, bedrijven en zzp’ers en al dan niet gesubsidieerde instellingen te beper-

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

9

BEA ken. Op 23 maart kondigt het kabinet aanvullende maatregelen aan voor onder meer winkels, zodanig dat er niet te veel mensen in een winkel zijn en zij voldoende afstand kunnen houden.

2 . 2 E e r st e st e u n ma a t r e g e l e n i n ma a r t : f o c u s o p l i q u i d i t e i t b e d r i j v e n & i n st e l l i n g e n In maart eerste In Arnhem, Breda, Oss en Tilburg worden in de periode van 14 maart tot eind maart 2020 corona-steun-

de eerste corona-steunmaatregelen genomen. Het accent ligt op uitstel van betaling van

maatregelen

lokale belastingen en heffingen en aan de gemeente te betalen facturen voor getroffen ondernemers, het coulant omgaan met huurders van gemeentelijk vastgoed en op een vlotte betaling door de gemeente aan leveranciers en doorbetaling van subsidie aan instellingen die de overeengekomen prestaties vanwege corona niet kunnen leveren. De gemeente Breda is de enige gemeente die in dit stadium van de coronacrisis maatregelen neemt om inkomstendaling door inwoners, bedrijven en zzp’ers te dempen. Het betreft een zogenoemd BroodNood-fonds1, een noodfonds COVID-19, extra budget voor Business Coach Breda en geld voor een voucherregeling gericht op financieel advies voor MKBbedrijven. Ook met betrekking tot de uitvoering van de Tozo-regeling besluit Breda dat zij een stapje extra wil zetten, door aan de eventuele renteloze lening minder strenge eisen te stellen dan landelijk is voorgesteld. Eerste corona-steunmaatregelen in periode van medio tot eind maart 2020 Arnhem

In de periode 18 t/m 26 maart 2020 zijn de eerste coronasteunmaatregel genomen: 

Uitstel belastingaanslagen (OZB, rioolheffing, afvalstoffenheffing).



Continuering dienstverlening aan inwoners met schuld (leefgeld).



Inrichting webpagina met informatie voor inwoners, bedrijven e.a.



Doorbetaling subsidie instellingen die prestatie niet kunnen leveren.



Mogelijkheid van voorschot op Tozo.



Coulant omgaan met huurvoorwaarden gemeentelijk vastgoed.

 Tijdelijk verruimen expeditie-tijden t.b.v. ‘ouderenuurtje’. Breda

Op 17 t/m 20 maart 2020 is eerste corona-steunmaatregel van kracht: 

Instellen van BroodNoodfonds (in eerste week 600 keer beroep op gedaan), bekrachtigd op 24 maart 2020.



Uitvoering Tozo-regeling, met mogelijkheid van rentedragende lening (minder strenge eisen dan landelijk voorgesteld)

Op 24 maart volgen de volgende corona-steunmaatregelen: 

Oprichten noodfonds COVID-19 à € 1,2 miljoen.



Uitbreiding budget ondersteuning Business Coach Breda.

1 Het BroodNood-fonds is onder meer bedoeld voor werknemers met nul-urencontracten, zzp’ers en uitzendkrachten die door corona geen inkomsten meer hebben en geen spaargeld en die ook geen partner met inkomsten hebben of beroep kunnen doen op hulp van naasten.

10

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

BEA 

Instellen vouchers voor financieel advies voor MKB.



Verlenen van uitstel betaling lokale belastingen, heffingen, precario en leges van afgelaste evenementen.



Aanpassing van betaling verleende subsidie aan instellingen in nood.

 Uitstel van betaling van facturen voor getroffen bedrijven. Oss

Op 18 maart 2020 eerste corona-steunmaatregelen: 

Uitstel gemeentelijke belastingen en heffingen.



Uitstel van betaling voor door gemeente verstuurde facturen.



Zo snel mogelijk betalen van leveranciers.



Tijdelijk gratis parkeren in deel van centrumgebied.



Tijdelijk stoppen met handhaving fietsverbod centrum.



Omzetten weekmarkten naar versmarkten.



Uitbreiding bevoorradingsuren supermarkten t.b.v. ouderen.

Op 24 t/m 31 maart volgen de volgende corona-steunmaatregelen: 

Uitstellen invorderen dwangsommen in corona-tijd.



Doorbetaling Wmo-dienstverlening (Zorg in Natura en Pgb).

 Doorbetaling voedselbank Oss. Tilburg

Op 20 maart 2020 eerste corona-steunmaatregelen: 

Uitstel van huurbetaling voor gemeentelijke huurders.



Doorbetaling uren Diamantgroep, ondanks beperking openingstijden fietsenstallingen.

Op 24 t/m 27 maart volgen de volgende corona-steunmaatregelen: 

Uitbetaling subsidies voor geannuleerde evenementen.



Uitstel betaling toeristenbelasting.



Doorbetaling zorgaanbieders Jeugdhulp en Wmo.



Gratis annuleren huurreserveringen sportaccommodaties.



Verstrekking laptops aan kinderen uit minimagezinnen.



Doorbetaling alfahulpen voor door klant afgezegde uren.



Verstrekken voorschot op Tozo-regeling.



Uitstel betaling reclamebelasting en BIZ-heffing.

 Verkorten betalingstermijnen leveranciers van gemeente.

2 . 2 I n r i c h t i n g l o k a l e c r i si so r g a n i sa t i e Opschalen naar GRIP-4

Omdat de uitbraak van het coronavirus zodanig ingrijpend is en maatregelen vereist op bovenlokaal niveau, is landelijk begin maart besloten dat de veiligheidsregio’s in de lead zijn bij het organiseren en (laten) uitvoeren van allerlei maatregelen op het terrein van bevolkingszorg. De corona-epidemie is dermate ingrijpend, dat wordt opgeschaald van GRIP3 naar GRIP-4. Het uitroepen van een GRIP-4 status betekent dat de burgemeester van de grootste gemeente in de veiligheidsregio de leiding neemt over de, vaak vooral door het Rijk c.q. het ministerie van VWS bepaalde, uit te rollen maatregelen en voorschriften op

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

11

BEA het terrein van gezondheidszorg en openbare orde. Voor Arnhem en Tilburg betekent dit dat ‘hun’ burgemeester via de Veiligheidsregio de bestuurlijke trekker is van de op het gebied van gezondheidszorg en openbare orde te nemen maatregelen. De burgemeesters van de andere gemeenten, waaronder die van Breda (waarbij aangetekend dat de burgemeesters van Tilburg en Breda per ‘toerbeurt’ voorzitter zijn van de Veiligheidsregio Midden- en West-Brabant) en Oss, participeren in het regionale beleidsteam (RBT). Alle burgemeesters zijn in hun eigen gemeente vanwege de GRIP-4 status belast met specifieke bevoegdheden op genoemde terreinen. Lead bij de lijn In alle vier de gemeenten is vastgesteld dat de coronacrisis breder impact heeft dan of bij crisis-

‘alleen’ op het terrein van gezondheidszorg en openbare orde. Allerlei economische

organisatie

sectoren werden hard geraakt door zowel de coronaepidemie zelf als door de maatregelen van overheden op allerlei niveaus om de gezondheidseffecten te beperken. De gemeenten Arnhem, Breda, Oss en Tilburg hebben bij het inrichten van de lokale crisisorganisatie en het coördineren van de corona-steunmaatregelen uiteenlopende keuzes gemaakt. In grote lijnen kan worden gesteld dat Breda en Oss de crisis op dit vlak vooral vanuit de ‘staande organisatie’ hebben gemanaged, dat Tilburg de crisisorganisatie naast de bestaande organisatie heeft gepositioneerd en dat er in Arnhem sprake was van een mengvorm van beide aanpakken. Inrichting crisisorganisatie en verhouding tot lijnorganisatie van gemeente Arnhem

Lokaal beeld:  Er is een crisisorganisatie opgezet aansluitend op de Veiligheidsregio, gericht op de uitvoering van noodverordeningen en het treffen van andere maatregelen op het terrein van veiligheid en gezondheid.  Daarnaast heeft de gemeente zich georganiseerd in relatie tot de crisis, met als doel om er zo goed mogelijk mee om te gaan en de bijkomende negatieve effecten zoveel mogelijk te beperken of te voorkomen, ook in samenwerking met maatschappelijke partners.  In Arnhem is op bestuurlijk niveau gekozen voor collegiale verantwoordelijkheid.  Op ambtelijk niveau is er een Corona Finance Team ingesteld en een ABC-team dat zich richt op beleidsinterventies, naast een lokale crisisorganisatie met focus op bevolkingszorg en openbare orde. Beide teams zijn ingesteld ter versterking van de staande organisatie.

Breda

Lokaal beeld:  Breda koos voor een collegebrede collegiale inzet op corona, vanuit het idee dat corona alle beleidsvelden raakt. In de ambtelijke organisatie is een coronateam geformeerd uit diverse disciplines, met als coördinator de manager Economische en Culturele Zaken.  Dit team was ingebed in de ambtelijke organisatie. De lead bij het

12

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

BEA managen van de crisis lag bestuurlijk bij het college en ambtelijk bij directie en managementteam, ondersteund door het ambtelijke ‘coronateam’. Oss

Lokaal beeld:  De gemeente Oss heeft voor de aanpak van de crisis gebruik gemaakt van de staande organisatie. Het directieteam schoof wekelijks aan bij de collegevergaderingen om een goede communicatie en een snelle besluitvorming mogelijk te maken. Het directieteam liet zich ondersteunen door vier werkgroepen met elk een eigen opdracht:  de werkgroep kritische processen, gericht op processen die voor de eigen organisatie of inwoners van vitaal belang zijn.  de werkgroep P&O richtte zich op de inzet van personeel en aanpassingen van de bedrijfsvoering, zoals IT voor thuiswerken.  de werkgroep economie, ofwel het Corona Team Economie, coördineerde de communicatie met ondernemers.  de werkgroep sociaal domein richtte zich op het oplossen van problemen rond participatie en zorg..

Tilburg

Lokaal beeld:  Als onderdeel van de GRIP-structuur is de Hoofdtaakorganisatie (HTO) ingesteld met daarin de ambtelijk meest betrokkenen met als voorzitter wisselend de concerncontroller en het hoofd van het team Veiligheid en Wijken. Deze crisisstructuur is uitgebreid met de afdelingshoofden Sociaal en Economie & Arbeidsmarkt. Het team had een coördinerende rol. De staande organisatie voerde uit.  In Tilburg was de bestuurlijke aansturing van de crisis belegd bij de Stuurgroep Corona met de meest betrokken portefeuillehouders.  Rond de zomer 2020 ging Tilburg weer over naar de normale organisatie. De crisisorganisatie met de Stuurgroep Corona en de HTO is toen vervangen door een structuur met respectievelijk een bestuurlijk combi-portefeuillehoudersoverleg (PHO) op vrijdag en een ambtelijk ‘corona forum’. Het corona forum is een organisatiedoorsnijdende overlegtafel. Elke dinsdag werden daar corona-gerelateerde stukken besproken, die op de vrijdag aan de orde kwamen in het combi-PHO en de dinsdag erna tot besluitvorming konden leiden in het collegeoverleg.

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

13

BEA 3 Overzicht en categorisering van corona-steunmaatregelen De eerste deelvraag waarop het voorliggende onderzoek zich richt, betreft de vraag welke corona-steunmaatregelen door met name gemeenten zijn genomen. De onderzoeksvraag is als volgt geformuleerd: Deelvraag gericht op welke coronasteunmaatregelen zijn genomen

Welke landelijke, regionale en lokale corona-steunmaatregelen zijn op welk moment en met welk doel genomen in de deelnemende gemeenten (ambitie is een globaal overzicht)? Welke steunmaatregelen hebben de gemeenten zelf genomen waarbij de raden actief betrokken hadden kunnen worden.

Samengevat zijn de conclusies :  Het onderzoek laat zien dat de door de gemeenten Arnhem, Breda, Oss en Tilburg genomen corona-steunmaatregelen voor een belangrijk deel overeenkomen  Gemeenten hebben, ook vanwege de wens om maatregelen te nemen die aanvullend zijn op die van het Rijk, met name gekozen voor  inzet op liquiditeitsondersteuning van bedrijven en instellingen  en het faciliteren van bedrijven en instellingen om het inkomstenverlies te beperken en minder op directe financiële ondersteuning.  In de vier gemeenten is een ontwikkeling te zien in het pakket steunmaatregelen waarbij in maart en april 2020 sprake is van lenigen van de eerste nood (‘echte’ crisismaatregelen), waarna in mei en juni 2020 sprake is van stabilisatie en ‘herpakken’ door de gemeente van reguliere beleidsvorming (waarbij de raad weer intensiever wordt betrokken) en vanaf de zomer 2020 aandacht voor het opstellen van herstelagenda’s.

3 . 1 I n ze t g e me e n t e n a a n v u l l e n d o p c o r o n a - st e u n ma a t r e g e l e n v a n h e t Ri j k Focus Rijk…

Zoals in bijlage I nader is toegelicht, concentreert de ondersteuning door het Rijk zich op:  Bieden van directe financiële ondersteuning voor bedrijven en zzp’ers, bijvoorbeeld:  Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (Tozo).  Tijdelijke noodmaatregel overbrugging voor werkbehoud (NOW).  Tegemoetkoming ondernemers in getroffen sectoren (TOGS), later opgevolgd door de Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL).  Verruimen van al beschikbare kredietfaciliteiten en borgstellingsregelingen, om bedrijven in staat te stellen bij andere partijen (zoals banken) te kunnen lenen om op die manier de coronacrisis te kunnen overleven. Voorbeelden zijn:  BMKB-C tijdelijke faciliteit onder de BMKB.  GO-C verruiming regeling Garantie Ondernemingsfinanciering.  Rentekorting kleine ondernemers op microkredieten Qredits.  Tijdelijke verruiming Borgstelling MKB Landbouwkredieten.  COL Corona overbruggingslening.  KKC (Klein Krediet Corona), overheidsgarantie op bankkredieten aan het MKB.

14

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

BEA De Tozo en de NOW vormen, in combinatie met TOGS (en de TVL-regeling als opvolger van TOGS), voor een groot deel van bedrijven en instellingen de basis voor het financieel kunnen overleven van de coronacrisis. De Tozo-regeling maakt het mogelijk dat zelfstandige ondernemers met en zonder personeel bij het wegvallen van inkomsten hun inkomen aangevuld krijgen tot het sociaal minimum (met daarbij de mogelijkheid een lening af te sluiten). De bijdrage aan het inkomen is een gift, die in principe niet terugbetaald hoeft te worden. Hetzelfde geldt voor de NOW, waarbij ondernemers tot 90 procent van de loonsom gedekt kunnen krijgen, afhankelijk van de omvang van het geleden omzetverlies, en TOGS (en later TVL) waarbij bedrijven een deel van hun vaste lasten vergoed krijgen. … gemeenten

Alle vier de gemeenten waarop het voorliggende onderzoek zich richt, verwijzen in de

vullen gericht

toelichting op de lokaal genomen maatregelen naar de maatregelen zoals die door de

aan

Rijksoverheid al in een vroeg stadium van de coronacrisis genomen zijn. De wens is deze maatregelen niet te ‘dubbelen’, ook al omdat gemeenten niet beschikken over dezelfde ‘diepe zakken’ als het Rijk. De lokale maatregelen kunnen als volgt worden ingedeeld:  Financiële steun, met als onderscheidende kenmerken dat de ontvanger de bijdrage van de gemeente mag houden (bij een lening is dit niet zo) of dat de gemeente een betaling kwijtscheldt.  Liquiditeitsondersteuning, waarbij de gemeente ontvangen facturen sneller betaalt of waarbij aan de gemeente te betalen belastingen, heffingen of facturen gefaseerd betaald mogen worden (maar uiteindelijk wel betaald moeten worden).  Faciliterende maatregelen, waarbij de gemeente anderszins probeert om bedrijven, instellingen of inwoners te helpen inkomstenverlies vanwege corona te helpen beperken.

Terughoudend

Gemeenten zijn, mede gelet op de hiervoor weergegeven regelingen van de Rijksoverheid,

met financiële

terughoudend met het verlenen van financiële steun. Financiële steun is vooral gericht op

steun

instellingen die geheel of voor een belangrijk deel afhankelijk zijn van gemeentelijke subsidies. De financiële steun krijgt dan vorm in besluiten om de subsidie voor deze instellingen door te betalen ook als de instellingen de prestaties die zij worden geacht te leveren niet kunnen leveren vanwege corona. Omdat het doorbetalen van onder meer instellingen op het gebied van Wmo en jeugdzorg niet resulteert in extra uitgaven ten opzichte van de begroting, worden deze besluiten in de regel niet voor goedkeuring voorgelegd aan de raad. Andere vormen van financiële steun betreffen:  Kwijtschelden van gemeentelijke belastingen of heffingen (vaak nadat eerst uitstel is verleend) voor een bepaalde periode.  Kwijtschelden van huur van gemeentelijk vastgoed voor een bepaalde periode.  Matching van door het Rijk voor culturele instellingen (met name de zogenoemde ‘culturele basisinfrastructuur’) extra ter beschikking gestelde subsidies. De gemeente Breda heeft aanvullend enkele financiële steunmaatregelen genomen. Dit betreft met name uitbreiding van het budget voor ondersteuning van bedrijven door Business Coach Breda, het instellen van vouchers voor financieel advies aan MKB-bedrijven en

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

15

BEA het instellen van een BroodNood-fonds voor inwoners waarvoor geldt dat het inkomen sterk is gedaald vanwege corona tot onder het sociaal minimum terwijl er geen opvang is in de vorm van een partner met inkomen of een uitkering. Daarnaast geeft het Bredase college op 24 maart 2020 in een raadsbrief aan maatwerk te willen leveren voor “schrijnende gevallen”. Hieronder wordt verstaan bedrijven die “buiten de boot vallen” wat betreft Rijksregelingen of reguliere financiering, die als gevolg van de coronacrisis in de problemen komen maar die in de basis rendabel c.q. perspectiefvol zijn. De gemeente Breda heeft voor financiële maatwerkondersteuning uitgangspunten geformuleerd: bedrijven of verenigingen dienen “in de basis rendabel c.q. perspectiefvol te zijn” en de omvang van de steun wordt afgestemd op de specifieke financiële positie van de aanvrager. Eén van de uitgangspunten is dat de ondersteuning de vorm krijgt van een achtergestelde renteloze lening. De uitgangspunten en de gekozen vorm onderstrepen de terughoudendheid van de gemeente op dit vlak. Inzet op

Deze vorm van ondersteuning sluit aan bij het karakter van veel door Arnhem, Breda, Oss

liquiditeit

en Tilburg genomen corona-steunmaatregelen, waarbij wordt ingezet op liquiditeitsverbetering van bedrijven en instellingen. Maatregelen met deze focus betreffen onder meer:  Uitstel van betaling van lokale belastingen, heffingen, precario en leges.  Uitstel van betaling van door de gemeente te versturen facturen voor dienstverlening.  Uitstel van huurbetalingen voor huurders van gemeentelijk vastgoed.  Versneld betalen van door de gemeente te betalen facturen van leveranciers.  In enkele gevallen ondersteunen van bedrijven of instellingen met een lening. Het budgettaire beslag voor de gemeente is in principe kleiner dan bij financiële steun, als verleende leningen of gegeven uitstel van betaling uiteindelijk resulteert in (terug-)betaling. De vraag is of, zeker met het langer duren van de coronacrisis, bedrijven en instellingen aan deze verplichting uiteindelijk wel kunnen voldoen. Een andere vorm van ondersteuning door gemeenten, waarvoor in alle vier gemeenten is gekozen, betreft het (geheel of deels) continueren van subsidies aan instellingen ondanks dat deze vanwege corona(maatregelen) de met de gemeente overeengekomen prestaties niet kunnen leveren.

Maatregelen richten zich onder meer op (alle of een deel van de) gesubsidieerde instellingen in de volgende sectoren: jeugdhulp, Wmo, doelgroepenvervoer, sociale werkvoorziening, culturele instellingen, sportverenigingen en dorps- en wijkcentra. Het continueren van subsidie resulteert niet in extra budgettair beslag.

Faciliteren

Een derde vorm van corona-steunmaatregelen waarop alle gemeenten, zij het op

ondernemers

uiteenlopende manieren, inzetten, betreft het faciliteren van met name bedrijven om het

in nieuwe

opgelopen omzetverlies te beperken door aan deze bedrijven op bepaalde aspecten meer

situatie

‘ruimte’ te bieden om hun bedrijfsvoering af te stemmen op de nieuwer werkelijkheid van een coronasamenleving.

16

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

BEA Voorbeelden zijn:  Tijdelijk invoeren van gratis parkeren voor een deel van het centrumgebied.  Toestaan van terrasuitbreidingen of overkappingen voor een bepaalde periode.  Toestaan van ‘drive thru’s’ voor bedrijven in detailhandel en dienstverlening.  Verruiming venstertijden supermarkten ten behoeve van ouderenuurtje ‘s ochtends.  Bijdrage voor ‘City Hosts’ om bezoekers coronaproof door de binnenstad te leiden.  Bijdrage aan campagnes om kopen bij lokale ondernemers te stimuleren.  Omzetten van weekmarkten naar versmarkten, zodat de markt deels door kan gaan.  Verruiming van gebruiksperiode van verleende vergunningen voor kermisstandplaatsen.

3 . 2 M a a t r e g e l e n g r o t e n d e e l s g e l i j k g e r i c h t me t e n k e l e l o k a l e a c c e n t e n Grote overeen- De hiervoor toegelichte inzet van gemeenten op het terrein van corona-steunmaatregelen komsten…

is voor een belangrijk deel gelijkgericht. Het lokale maatregelenpakket is voornamelijk gericht op het volgende soort ondersteuningsmaatregelen:  Liquiditeitsondersteuning van bedrijven en instellingen, zoals hiervoor beschreven door uitstel van betaling van lokale belastingen, heffingen, precario en leges, uitstel van betaling van huur of van facturen en het zelf als gemeente snel betalen van facturen.  Faciliteren van het aanpassen door met name bedrijven van hun bedrijfsvoering op de nieuwe omstandigheden in een ‘corona-samenleving’, bijvoorbeeld door het toestaan van terrasuitbreiding.  Doorbetaling van subsidies aan gesubsidieerde instellingen zonder dat deze, vanwege corona, de overeengekomen prestaties kunnen leveren.  Inzet op informatievoorziening aan bedrijven, zzp’ers en instellingen over ondersteuning (door Rijk, provincie en gemeente), ook ten behoeve van de gemeenteraad.

… enkele lokale De specifieke lokale accenten maken maar een beperkt deel uit van de door gemeenten accenten

getroffen maatregelen. Uitgesplitst naar de gemeenten Arnhem, Breda, Oss en Tilburg betreffen onder meer de volgende maatregelen: Specifieke lokale accenten in door gemeenten gekozen corona-steunmaatregelen Arnhem

Lokale accenten:  Bijdrage aan Noodfonds van Stichting Ondernemersfonds Arnhem.  Inzetten van ‘City Hosts’ voor gastvrij en coronaproof ontvangen van bezoekers aan de binnenstad.  Samen met Stadsmarketing Arnhem gebruiken van ‘Dit is Pas Arnhem’-pas en bijbehorende ‘pluim’ t.b.v. lokale ondernemers.  Pilot ‘Geldzaken & Ondernemen’ gericht op ondernemers die (mede) vanwege corona in de schulden zijn geraakt.

Breda

Lokale accenten:  Instelling van een BroodNood-fonds.  Oprichting van een noodfonds COVID-19 t.b.v. liquiditeit van bedrijven.

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

17

BEA  Uitbreiding budget voor ondersteuning Business Coach Breda.  Instellen vouchers voor financieel advies voor MKB.  Met subsidieontvangers die meer dan € 1 miljoen ontvangen individuele gesprekken voeren om eventueel maatwerk te kunnen bieden.  Aanpassing/verlaging van tarieven in contracten voor afvalinzameling als aanbieders vanwege corona veel minder afval aanbieden.  Aanpassing van subsidiabel percentage van begroting op terrein van sport en evenementen.  Campagne #Bredakooplokaal.  Uitbreiding ondersteuningsmiddelen voor starters, scale-ups en ‘schrijnende gevallen’. Oss

Lokale accenten:  Tijdelijk invoeren van gratis parkeren in deel van centrumgebied.  Tijdelijk stoppen met fiscale handhaving fietsverbod centrumgebied.  Toestaan van enkele ‘drive thru’s’ in de gemeente.  Geldlening aan Stichting Cultureel Centrum De Hoeve in Lith om acute liquiditeitsproblemen door omzetdaling te kunnen overleven.

Tilburg

Lokale accenten:  Toestaan van diverse ‘drive thru’s.  Convenant ‘ketensolidariteit horeca Tilburg’.  Doorvoeren van maatregel ‘verantwoord verplaatsen’ van verkeer in een 1,5 meter-samenleving (waarbij er in de raad discussie was of dit primair een corona-steunmaatregel was).  Ondersteuning Tilburgse markten met advies en vergoeding voor inkomstenderving.  Starterslift Overbruggingsleningen (SOL) voor ondernemers.  Verstrekking laptops aan schoolkinderen uit minimahuishoudens.

3 . 3 V a n c r i si s n a a r ‘ h e r pa k k e n ’ n a a r u i t we r k e n v a n e e n h e r st e l a g e n d a In de door gemeenten genomen corona-steunmaatregelen is een globale ontwikkeling zichtbaar, die als volgt kan worden samengevat:  In de periode van maart en april 2020 is sprake van lenigen van de eerste nood (‘echte’ crisismaatregelen).  In mei en juni 2020 is sprake van stabilisatie en ‘herpakken’ door de gemeente van reguliere beleidsvorming (waarbij ook de gemeenteraad intensiever wordt betrokken).  Vanaf de zomer 2020 is er aandacht voor het opstellen van herstelagenda’s. De meeste hiervoor toegelichte corona-steunmaatregelen zijn genomen in de eerste weken en maanden van de coronacrisis. Het accent ligt op het lenigen van de eerste nood die er is bij bedrijven, ondernemers en instellingen vanwege het wegvallen van inkomsten. Tegen de zomer 2020 is de eerste golf van de corona-pandemie voorbij. Het onderwijs en

18

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

BEA de economie kunnen in aangepaste vorm doorstarten. Ook het karakter van de steunmaatregelen verandert. In de tweede fase is er meer aandacht voor het creëren van ruimte om te ondernemen en het versterken van het aanpassingsvermogen van inwoners en bedrijven. De volgende aanzetten voor een herstelagenda zijn gevonden:  Het college van de gemeente Arnhem presenteert op 7 juli 2020 een voorstel aan de raad voor een Arnhemse Herstelagenda Coronacrisis. Belangrijke ‘insteek’ is de constatering dat vanwege corona er een toegenomen kans is op blijvende werkloosheid van inwoners vooral uit specifieke kwetsbare groepen. Deze herstelagenda doet voorstellen voor investeringen op de volgende punten:  Ondersteuning van mensen die nieuw instromen in de bijstand met scholing, begeleiding en coaching;  Extra investeringen in mensen die al langer aan de kant staan;  Extra inzet op de grootste risicogroepen: zzp’ers, jongeren en statushouders;  Extra inzet op kwetsbare Arnhemmers die structurele ondersteuning nodig hebben  De tweede monitor ‘Tilburg onder Corona’ van september 2020 heeft als ondertitel ‘Van crisismaatregelen naar herstel en inspelen op de toekomst’.

De monitor bevat naast een overzicht van tot dan door Rijk, provincie en de gemeente Tilburg genomen maatregelen ook voorlopige inzichten over hoe de gemeente ondernemers kan stimuleren als de samenleving normaliseert en gewend raakt aan de 1,5 meter-samenleving. In oktober 2020 publiceert de gemeente het koersdocument ‘Tilburg Circulair 20212025’ waarin de inzet op een lokale, meer duurzame economie wordt gekoppeld aan het streven om als gemeente versterkt uit de coronacrisis te komen.  In het tweede maatregelenpakket van de gemeente Breda, zoals op 7 mei aan de raad wordt gepresenteerd, is aandacht voor een herstelagenda. Bij de raadsbrief is een nota ‘Middellange termijn aanpak effecten coronavirus: uitgangspunten, maatregelen en doelgroepen’ d.d. 6 mei 2020 opgenomen. De nota bevat twee soorten maatregelen:  Overkoepelende, generieke maatregelen.  Sectorspecifieke maatregelen. Bij de sectorspecifieke maatregelen wordt onder meer ingezet op:  Zogenoemde ‘Unlock Challengers’, gericht op het uitzetten van concrete vragen van ondernemers (indien mogelijk via Plan Breda) om bedrijven uit te dagen met creatieve ideeën te komen voor de 1,5 meter economie en voor herstel en transitie.  Campagne #Bredakooplokaal.  Integraal herstelplan toeristische en vrijetijdssector.

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

19

BEA 4 Gemaakte afwegingen en meegewogen belangen en risico’s De tweede en derde deelvraag waarop het voorliggende onderzoek zich richt, betreft de vraag op basis van welke afwegingen corona-steunmaatregelen genomen zijn en met name welke belangen en risico’s in deze afweging zijn betrokken. Relevante deelvragen

Op basis waarvan zijn afwegingen en beslissingen genomen inzake corona-steunmaatregelen in de deelnemende gemeenten? Zijn daarbij risico’s onderkend wat betreft de invloed op toekomstige beleidskeuzes en zijn daarvoor passende maatregelen getroffen? Welke belangen zijn bij genomen of op dat moment te nemen corona-steunmaatregelen door wie afgewogen in de deelnemende gemeenten?

Samengevat zijn de conclusies :  In zowel Arnhem, Breda, Oss als Tilburg heeft het beheersen van de financiële risico’s voor de gemeente veel aandacht gekregen, onder meer in discussies in de gemeenteraad en in de door het college naar de raad verzonden documenten.  De raad vroeg in Arnhem, Breda en Oss expliciet om uitwerking van (financiële en/of beleidsmatige) scenario’s, om beter om te kunnen gaan met de grote onzekerheden.  Daarnaast hebben gemeenten in bredere zin uitgangspunten geformuleerd waarin onderkende risico’s, belangen en te maken afwegingen doorklinken:  De gemeente Oss heeft in het voorjaar generieke uitgangspunten geformuleerd voor de rol die de gemeente wil innemen wat betreft corona-steunmaatregelen. Deze zijn vastgelegd in een opinienota COVID-19 en in juni 2020 met de raad besproken.  De gemeente Breda heeft bij de eerste twee pakketten corona-steunmaatregelen op het niveau van soorten maatregelen uitgangspunten geformuleerd voor de inzet van de gemeente en hoe middelen effectief en doelmatig ingezet kunnen worden.  Het college van Arnhem heeft medio mei 2020 aan de raad toegelicht te focussen op twee ‘urgente impactthema’s: sociaalmaatschappelijk (i.c. ‘welzijn’ breed opgevat) en sociaaleconomisch (gericht op economie, werk en inkomensondersteuning). In oktober 2020 is het ‘Arnhems afwegingskader corona 2020-2021’ vastgesteld.

 In de gemeente Tilburg lijken uitgangspunten voor de invulling van coronasteunmaatregelen minder expliciet uitgewerkt en vastgelegd.

4 . 1 V e e l a a n d a c h t v o o r b e h e e r si n g v a n f i n a n c i ë l e r i si c o ’ s v a n we g e c o r o n a Onzekerheid & De onzekerheid waar gemeenten mee te maken hebben bij het bepalen van hun rol en scenario’s

inzet wat betreft corona-steunmaatregelen, is op 29 april 2020 kernachtig verwoord door de wethouder Financiën van de gemeente Arnhem:  “… Ik leef in volstrekte onzekerheid. Dit is een crisis die ik nog nooit heb meegemaakt. De impact is zo onzeker.” De raad in Arnhem, Breda en Oss heeft door raadsvragen en moties het college verzocht

20

Corona-steunmaatregelen – genomen maatregelen en rol van de raad

BEA scenario’s uit te werken om meer inzicht in en grip te krijgen op de gevolgen van corona: Scenario-uitwerking van financiële en/of beleidsmatige impact van corona Arnhem

 De raad verzocht het college op 29 april 2020 via een motie snel met scenario’s te komen vanwege in beeld gebrachte risico’s en deze bij voorkeur tijdens het proces van de Perspectiefnota aan te bieden.  Op 19 mei 2020 stuurt het college de raadsbrief ‘Aanpak en scenario’s coronacrisis’ naar de raad. Daarin geeft het college aan te werken met “adaptieve scenario’s waarbij het handelingsperspectief steeds wordt aangepast aan de mate van impact die de crisis op verschillende beleidsvelden van de samenleving heeft.” De motie heeft nog niet geresulteerd in het voorleggen aan de raad van meerdere (financiële of beleidsmatige) scenario’s waaruit de raad kan kiezen.