9 Bijlage Explosievenonderzoek.PDF

s

Vooronderzoek Conventionele Explosieven Groenstraat Geffen Gemeente Oss

Datum: 20 mei 2019 Kenmerk: 19P037 definitief rapport versie 1.0

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

1

Distributielijst - Gemeente Oss - Bombs Away B.V.

Opdrachtgever: Mevr. T. Bus Gemeente Oss

Opgesteld: Dhr. J.C. Molenaar MA Bombs Away B.V.

Geaccordeerd: Dhr. B. van Wiggen MA Bombs Away B.V. Gemachtigd door directie

Kenmerk en status: 19P037 Definitief rapport versie 1.0

Handtekening:

Handtekening:

Handtekening:

Datum: 20 mei 2019

Bombs Away BV Postbus 1148 Museumlaan 2 3500 BC Utrecht 3581 HK Utrecht www.bombsaway.nl Info@bombsaway.nl KvK: 53705165 BTW: 850983666B01 IBAN: NL31ABNA0455602794

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

2

Inhoudsopgave 1

Inleiding........................................................................................................................... 5 1.1 Aanleiding .............................................................................................................5 1.2 Doel vooronderzoek .............................................................................................5 1.2.1 WSCS-OCE ............................................................................................................6 1.2.2 Werkwijze vooronderzoek ...................................................................................6 1.3 Onderzoeksgebied ...............................................................................................7 1.4 Projectteam ...........................................................................................................7 1.5 Leeswijzer .............................................................................................................8

2

Geraadpleegde bronnen ................................................................................................ 9 2.1 Verantwoording bronnenmateriaal .....................................................................9 2.2 Reeds uitgevoerde onderzoeken ........................................................................9 2.3 Literatuur .............................................................................................................10 2.4 Archiefonderzoek in Nederland ........................................................................10 2.4.1 Gemeentearchief ................................................................................................11 2.4.2 Provinciaal archief ..............................................................................................11 2.4.3 Nationaal Archief (NA) Den Haag ......................................................................11 2.4.4 Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Amsterdam ...........12 2.4.5 Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag .......................12 2.4.6 Defensie archieven .............................................................................................13 2.4.7 Websites ..............................................................................................................13 2.5 Archiefonderzoek in het buitenland

.................................................................14 2.5.1 The National Archives UK (TNA UK) Londen ...................................................14 2.5.2 National Archives and Records Administration (NARA) Washington ...........15 2.5.3 Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg ...................................................15 2.6 Luchtfoto-onderzoek ..........................................................................................15

3

Resultaten inventarisatie ............................................................................................. 17 3.1 Inleiding ...............................................................................................................17 3.2 Mobilisatieperiode ..............................................................................................18 3.3 Meidagen 1940 ....................................................................................................18 3.4 Duitse bezettingsjaren .......................................................................................19 3.5 Bevrijdingsjaar 1944-1945 .................................................................................20 3.6 Naoorlogse periode – heden .............................................................................26 3.7 Luchtfoto-analyse ...............................................................................................26 3.8 Leemten in kennis ..............................................................................................33 3.9 Inventarisatiekaart ..............................................................................................33

4

Analyse gegevens ........................................................................................................ 35 4.1 Inleiding analyse: verdacht of onverdacht gebied ..........................................35 4.2 Indicaties .............................................................................................................35

5

Conclusie en Advies .................................................................................................... 39 5.1 Conclusie ............................................................................................................39 5.2 Leemten in kennis ..............................................................................................39 5.3 Advies ..................................................................................................................39

6

Bijlagen ......................................................................................................................... 40 Bijlage 1 Overzicht beoordelen/evalueren inventarisatie (WSCS-OCE) ................40 Bijlage 2 Vaststellen verdacht gebied en afbakening in vooronderzoek ..............42 Bijlage 3 Dekking geraadpleegde luchtfoto’s ..........................................................44 Bijlage 4 A1 Inventarisatiekaart (losbladig) .............................................................47 Bijlage 5 A1 CE-Bodembelastingkaart (losbladig) ..................................................48

Afbeelding voorblad: een op het noorden georiënteerde luchtfoto van het landschap in de voormalige gemeente Geffen op 28 september 1944. De noord-zuid lopende weg is de Papendijk en de in het centrum oost-west lopende weg is de Groenstraat. Lopende noordwest-zuidoost is de Runrotstraat. Bron: NCAP sortieref. 400-1136 fotonr. 3177 d.d. 28-09-1944.

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

3

MANAGEMENT SAMENVATTING Dit rapport behandelt het Vooronderzoek Conventionele Explosieven (VO CE) van onderzoeksgebied Groenstraat Geffen, uitgevoerd door Bombs Away B.V. Bombs Away B.V. heeft dit VO CE uitgevoerd in opdracht van Gemeente Oss. Aanleiding voor het onderzoek zijn voorgenomen civieltechnische werkzaamheden. Het doel van dit VO CE is het vaststellen of er in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn waaruit blijkt dat het onderzoeksgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog (deels) betrokken is geweest bij oorlogshandelingen waardoor er mogelijk CE in de bodem zijn achtergebleven. Door alle verplichte en optionele bronnen te raadplegen volgens de WSCS-OCE zijn de gebeurtenissen zo compleet mogelijk beschreven en in kaart gebracht. Als er leemten in kennis zijn overgebleven, staan deze in het onderzoek beschreven. Indien er indicaties zijn, wordt een afbakening gemaakt van het (de) verdachte gebied(en) aan de hand van: • • •

Hoofd- en subsoort(en) en verdere gegevens van de aan te treffen CE; Horizontale afbakening van de ligging van de CE; Maximale en minimale diepteligging van de CE.

Deze punten worden in het rapport verder uitgediept en behandeld, maar een aantal wordt in deze samenvatting verkort weergegeven. In dit historisch vooronderzoek CE is naar voren gekomen dat er geen op CE verdachte gebieden binnen het uitvoeringsgebied liggen. Vervolgstappen in de CE-opsporing is daardoor niet noodzakelijk alvorens met de geplande werkzaamheden te kunnen starten. Deze conclusie wijkt af van de conclusie van de CE-bodembelastingkaart van de gemeente Oss, op welk deze rapportage als aanvulling dient. In de CE-bodembelastingkaart van de gemeente Oss is het onderzoeksgebied verdacht verklaard op artillerie- mortier- of raketbeschieting.

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

4

1 INLEIDING 1.1

Aanleiding De aanleiding van het vooronderzoek zijn de voorgenomen werkzaamheden in de bodem van een gebied aan de Groenstraat te Geffen, gemeente Oss (provincie Noord-Brabant). Gemeente Oss is voornemens hier civieltechnische werkzaamheden in de bodem uit te voeren. Het is niet bekend of er rekening gehouden dient te worden met het aantreffen van conventionele explosieven (CE) uit de Tweede Wereldoorlog in deze gebieden. Indien er CE aanwezig zijn in de bodem van de te onderzoeken gebieden, dan bestaat de mogelijkheid op een ongecontroleerde detonatie van een of meerdere CE. Op basis van de Arbowetgeving en de Openbare Orde en Veiligheid dienen alle risico’s vooraf de voorgenomen werkzaamheden in kaart te worden gebracht waarbij de risico’s zoveel mogelijk moeten worden ingeperkt. Aan de hand van dit vooronderzoek CE is bepaald of er sprake is van een risico op het aantreffen van CE alsmede waar er een risico is op het aantreffen hiervan.1 In opdracht van Gemeente Oss heeft Bombs Away B.V. te Utrecht een historisch vooronderzoek uitgevoerd in de gemeente Oss (provincie Noord-Babant) naar de aanwezigheid van CE uit de Tweede Wereldoorlog in/op de (water)bodem. Het betreft hier een aanvullend onderzoek op de gemeentelijke CE-risicokaart van de gemeente Oss, opgesteld door AVG d.d. 06-10-2016. Voor meer informatie hierover wordt verwezen naar paragraaf 2.2 in deze rapportage.

1.2

Doel vooronderzoek Het doel van dit vooronderzoek CE is het vaststellen of er in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn waaruit blijkt dat (delen van) het onderzoeksgebied tijdens de Tweede Wereldoorlog betrokken is (zijn) geweest bij oorlogshandelingen waardoor er (mogelijk) CE op/in de bodem zijn achtergebleven. Indien er indicaties zijn dat (delen van) het onderzoeksgebied betrokken (zijn) is geweest bij oorlogshandelingen dan wordt het (de) verdachte gebied(en) horizontaal afgebakend en worden de volgende zaken vastgesteld: • • • • • • •

Hoofd- en subsoort(en) van de aan te treffen CE; Kalibers/gewichtsklasse van de aan te treffen CE; Nationaliteit van de aan te treffen CE; Hoeveelheid van de aan te treffen CE; Verschijningsvorm van de aan te treffen CE; Horizontale afbakening van de ligging van de CE; Maximale en minimale diepteligging van de CE.

In het geval dat er sprake is van een verhoogde kans op het aantreffen van afwerpmunitie, wordt ook een inspanning gedaan om het type ontstekingsinrichting vast te stellen.

1

Disclaimer: Dit rapport is een historisch vooronderzoek conventionele explosieven (VO CE) en is zorgvuldig uitgevoerd volgens de meest recente inzichten en geldende regelgeving. De ambitie van Bombs Away BV is een zo grondig mogelijk onderzoek, gebaseerd op een veelheid aan relevante bronnen en documenten. Desalniettemin is het resultaat van het onderzoek afhankelijk van een (relatief) gelimiteerd aantal beschikbare documenten; en bestaat de kans dat mogelijk belangrijke informatie niet (binnen de beschikbare tijd) wordt gevonden. Het historisch vooronderzoek en de analyse van de geraadpleegde gegevens is uitgevoerd volgens de vigerende richtlijnen van het Werkveldspecifiek Certificatiesysteem voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE). Voor de op CE verdachte gebieden geldt dat er in de voor het onderzoek geraadpleegde bronnen voldoende indicaties zijn aangetroffen dat er een verhoogde kans is op het aantreffen van CE in/op de waterbodem. Voor de onverdachte gebieden binnen het onderzoeksgebied geldt dat er in de geraadpleegd bronnen geen of onvoldoende indicaties zijn gevonden dat er een verhoogde kans is op het aantreffen van CE in/op de (water)bodem.

Door leemten in kennis en lacunes in het bronnenmateriaal, die zijn verwoord in de voorliggende rapportage, kan echter niet worden uitgesloten dat er in de onverdachte gebieden geen CE worden aangetroffen.

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

5

1.2.1 WSCS-OCE Het historisch vooronderzoek is uitgevoerd conform het Werkveldspecifiek Certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven 2 (WSCS-OCE). In deze richtlijnen voor het uitvoeren van het vooronderzoek staan de verplichte bronnen die geraadpleegd dienen te worden alsmede de aanvullende bronnen. Bron Literatuur Gemeentelijk en provinciaal archief Nederlands Instituut Militaire Historie (NIMH), collectie 575 Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) Luchtfotocollectie Wageningen Universiteit Luchtfotocollectie Kadaster Kadaster (naoorlogs kaartmateriaal) Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Nederlands Instituut Militaire Historie (NIMH), collectie 409 Bundesarchiv-Militärarchiv D Luchtfotocollectie The Aerial Reconnaissance Archives UK The National Archives UK betreffende artillerieaanvallen The National Archives and Records Administration (NARA) USA Getuigenverklaringen Nationaal Archief (NA) Semi-statische archiefdiensten Ministerie Defensie (SSA) Krantenberichten (Delpher) Diverse relevante websites

1.2.2

Raadplegen WSCS Verplicht Aanvullend ✔ ✔ ✔

Door Bombs Away B.V. geraadpleegd ✔ ✔ ✔

✔

✔

✔ ✔ ✔ ✔

✔ ✔ ✔ ✔

✔

✔

✔ ✔

✔ ✔

✔

✔

✔

✔

✔

niet beschikbaar ✔ ✔ ✔ ✔

Werkwijze vooronderzoek Het vooronderzoek is conform de huidige richtlijnen van het WSCS-OCE uitgevoerd. Een vooronderzoek CE bestaat uit een inventarisatie, de beoordeling van de relevante informatie en de evaluatie. Tijdens de inventarisatie is alle relevante informatie verzameld uit de geraadpleegde bronnen. Op basis van de verzamelde informatie is vastgesteld of er oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden waarbij (mogelijk) CE zijn achtergebleven in/op de (water)bodem van het onderzoeksgebied. Indien in de geraadpleegde bronnen indicaties zijn gevonden waaruit blijkt dat (delen van) het onderzoeksgebied getroffen is (zijn) door oorlogshandelingen waarbij mogelijk CE zijn achtergebleven in/op de (water)bodem, is een analyse uitgevoerd. De verzamelde informatie is beoordeeld en geëvalueerd en de volgende zaken zijn vastgesteld: • • • • • • • • •

2

De indicaties voor oorlogshandelingen; De (hoofd- en sub-) soort aan te treffen CE; Hoofdsoort afwerpmunitie: type ontstekingsinrichtingen en verwachte aantal; De kalibers/ gewichtsklasse van de aan te treffen CE; De nationaliteit van de aan te treffen CE De verschijningsvorm van de aan te treffen CE; De hoeveelheid aan te treffen CE; De horizontale afbakening van het verdachte gebied De verticale afbakening van het verdachte gebied.

In bijlage 1 zijn de richtlijnen van het WSCS-OCE voor de beoordeling en evaluatie weergegeven.

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

6

In het geval dat er sprake is van een verhoogde kans op het aantreffen van afwerpmunitie, wordt ook het type ontstekingsinrichting vastgesteld. De resultaten van de inventarisatie en de beoordelingen en evaluatie zijn in dit rapport opgenomen met bijbehorende CE-bodembelastingkaart. 1.3

Onderzoeksgebied Dit vooronderzoek richt zich op het onderzoeksgebied Groenstraat Geffen (hierna: onderzoeksgebied) in de gemeente Oss. 3 Het onderzoeksgebied is stuk grotendeels braakliggend terrein, grenzend aan de doorgaande wegen Groenstraat en Molengraaf, met als enige bebouwing een klein schuurtje in de noordoostelijke hoek (rechterbovenhoek). Ten zuiden (onder) het schuurtje is een stuk land in gebruik als volkstuin. In afbeelding 1 is in blauwe lijnen het onderzoeksgebied van dit historisch vooronderzoek weergegeven.

Afbeelding 1: onderzoeksgebied.

1.4

Projectteam In het kader van dit vooronderzoek heeft Bombs Away het projectteam samengesteld dat de werkzaamheden heeft uitgevoerd. Het projectteam bestond uit de volgende medewerkers: • • • •

3

Dhr. B. van Wiggen MA Dhr. M. Nouws BBE Mevr. M. Offringa MSc Dhr. J.C. Molenaar MA

Projectleider/historicus GIS-specialist/luchtfoto-analist GIS-specialist/luchtfoto-analist Historicus

Het archiefonderzoek beperkt zich tot het Nederlands grondgebied.

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

7

1.5

Leeswijzer De schriftelijke rapportage van het historisch onderzoek die ten grondslag ligt aan de CEBodembelastingkaart bestaat uit een aantal hoofdstukken: • • • • • •

In hoofdstuk 1 is de inleiding betreffende het uitgevoerde historische vooronderzoek gegeven; In hoofdstuk 2 staat een overzicht van de geraadpleegde bronnen, inclusief luchtfoto’s. Hier zijn tevens leemten in kennis genoemd; In hoofdstuk 3 is een overzicht gegeven van alle indicaties van oorlogshandelingen in het onderzoeksgebied en de nabije omgeving tijdens de Tweede Wereldoorlog; In hoofdstuk 4 is de analyse van de historische gegevens en de afbakening van de verdachte gebieden weergegeven; In hoofdstuk 5 zijn de conclusies van het historisch vooronderzoek en het daaruit voortvloeiende advies gegeven. In hoofdstuk 6 zijn de bijlagen bij het onderzoek ingevoegd, waaronder de luchtfotodekking per datum en de losbladige A1 Inventarisatiekaart en de A1 CE-Bodembelastingkaart.

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

8

2 GERAADPLEEGDE BRONNEN 2.1

Verantwoording bronnenmateriaal Om een zo goed en een zo compleet mogelijk vooronderzoek uit te voeren zijn er diverse bronnen geraadpleegd. De meeste bronnen, zoals archiefstukken, zijn ter plaatse van een archiefbewaarplaats bestudeerd en gedigitaliseerd. Er zijn ook bronnen die door het betreffende instituut gedigitaliseerd zijn en alleen raadpleegbaar zijn via het internet. Andere instellingen zoals de EODD en de luchtfotoarchieven leveren aangevraagde stukken alleen digitaal; een fysiek bezoek is niet altijd mogelijk. Verder beschikt Bombs Away B.V. over een eigen (digitale) database. Deze uitgebreide verzameling bestaat uit bronnen die gebruikt zijn voor eerder uitgevoerde onderzoeken. Deze bronnen betreffen binnen- en buitenlandse archiefstukken/documenten, WOII-luchtfoto's en -films, literatuur en kaarten. Alle verschillende bronnen zijn te herleiden naar hun oorspronkelijke archiefbewaarplaats aan de hand van de annotatie in tabellen en/of notenapparaat. Voor de bronnen geldt dat de betrouwbaarheid ervan is vastgelegd. Daartoe wordt onderscheid gemaakt tussen informatie uit een primaire bron (archiefstukken) en een secundaire bron (literatuur). Voorts wordt gekeken of de feiten uit een betrouwbare bron komen en of het overeenkomt met informatie uit andere bronnen. Indien aan de betrouwbaarheid getwijfeld wordt, is dit gemeld in het rapport.

Als in een bron een indicatie staat waaruit blijkt dat het onderzoeksgebied getroffen is door een oorlogshandeling, dan dient deze indicatie door een tweede, onafhankelijk verifieerbare bron te worden bevestigd. Is dit niet het geval dan is op basis van deze enkele bron een afweging gemaakt of deze betrouwbaar/ nauwkeurig genoeg is om mee te nemen in de inventarisatie. In dit hoofdstuk komen de geraadpleegde bronnen in het kader van het vooronderzoek aan bod. Per bron is aangegeven welke literatuur en/of archiefstukken/documenten zijn geraadpleegd, zodat voor de lezer de herleidbaarheid van indicaties en contra-indicaties van oorlogshandelingen duidelijk is.

2.2

Reeds uitgevoerde onderzoeken In het verleden zijn binnen en/of nabij het onderzoeksgebied meerdere (voor)onderzoeken CE opgesteld. De volgende instanties zijn hiervoor benaderd: • • •

Bedrijfsarchief Bombs Away B.V. Opdrachtgever Vereniging voor Explosieven Opsporing (VEO) bommenkaart

Onderstaand is een overzicht weergegeven van de geraadpleegde (voor)onderzoeken CE. Datum 06-10-2016

Rapportnaam Vooronderzoek Gemeente Oss & voormalige gemeente Maasdonk

Type VO

Bedrijf AVG

Kenmerk 1562043-VO-02

De basis voor het voorliggende vooronderzoek is de in de tabel weergegeven CEBodembelastingkaart van de gemeente Oss, opgesteld door AVG (1562043-VO-02, d.d. 6 oktober 2016). In dit onderzoek is het onderzoeksgebied verdacht verklaard op artilleriemortier- of raketbeschieting. Het uitgangspunt voor het voorliggende vooronderzoek is dat de bronnen die zijn geraadpleegd voor de CE-Bodembelastingkaart van de gemeente Oss goed zijn bestudeerd en dat er geen noodzaak is om dit opnieuw te doen. Wel is aanvullend onderzoek gedaan om meer informatie te verkrijgen over de oorlogshandelingen die in en in de directe omgeving van het onderzoeksgebied hebben plaatsgevonden. De aanvullend geraadpleegde gegevens en de verwerking hiervan zijn weergegeven in de onderstaande paragrafen.

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

9

Afbeelding 2: reeds uitgevoerde onderzoeken.

2.3

Literatuur In het kader van dit vooronderzoek is een literatuurstudie uitgevoerd. Literatuur geldt als secundaire bron. Naast de standaard boekwerken over de gevechtshandelingen in de Tweede Wereldoorlog op het land en in de lucht, zijn ook de regionale en streekgebonden publicaties bestudeerd. In onderstaande overzicht zijn de geraadpleegde publicaties weergegeven. • • •

Didden, J. en M. Swarts, Autumn Gale/Herbst Sturm. Kampfgruppe Chill, schwere Heeres Panzerjäger-Abteilung 559 and the German recovery in the autumn of 1944 (Drunen 2013); Korthals Altes, A. Luchtgevaar. Luchtaanvallen op Nederland 1940-1945 (Amsterdam, 1984); Verhagen, R., Zoiets dè vergitte nie (Geffen 2012).

Relevante informatie uit de bestudeerde literatuur is verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3). 2.4

Archiefonderzoek in Nederland Naast literatuurstudie is er archiefonderzoek in Nederland uitgevoerd. Archiefstukken vallen onder de primaire bronnen. Het provinciaal archief en het Nationaal Archief (NA) in Den Haag zijn geraadpleegd. Verder zijn ook stukken uit het archief van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) in Amsterdam en van het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in Den Haag bestudeerd. Tevens is het archief van de Explosieven Opsporingsdienst van Defensie (EODD) en het Semi-statisch Archief (SSA) van Defensie bestudeerd; beide gelegen in Rijswijk. In de volgende sub-paragrafen worden alle voor dit onderzoek geraadpleegde archieven nader beschreven. Relevante informatie uit de geraadpleegde stukken en dossiers zijn verwerkt in dit rapport (zie hoofdstuk 3).

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

10

2.4.1

Gemeentearchief Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag het onderzoeksgebied in de gemeente Geffen. Het gemeentearchief van de voormalige gemeente Geffen berust in het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) te ’s Hertogenbosch. Voor dit onderzoek zijn geen aanvullende documenten aangetroffen in het gemeentearchief van de voormalige gemeente Geffen.

2.4.2

Provinciaal archief Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog lag het onderzoeksgebied in de provincie NoordBrabant. In het Brabants Historisch Informatiecentrum (BHIC) te ‘s Hertogenbosch is het provinciaal archief geraadpleegd. Voor het onderzoek is gebruik gemaakt van aanvullende stukken uit het archief van het Militair Gezag (MG). In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven. Toeg. nr. 127

Titel Militair Gezag NoordBrabant (1944-1946)

Inv. nr. 307 459 460 461 510 511 521 522 529

532

2.4.3

Jaar 19441945 19441945 19441945 1945 19441945 19441945 19441945 19441945 19441945

19441945

Omschrijving Mijnen en andere explosieven Politionele aangelegenheden Brandweer en luchtbescherming Opruimen mijnen en opgaven neergekomen V1's en V2's Mijnopruiming, sectie brandweer en luchtbescherming Brandweer en luchtbescherming Opgave beschadigde (water)wegen Wederopbouw en vordering woonruimte Evacuatie van Beers / Berghem / Boxmeer / Cuijk / Grave / Haps / Heesch / Lith / Megen / Mill / Oeffelt / Oss / Ravenstein / Schaijk / Sint Anthonis / Vierlingsbeek / Wanroij / Zeeland Bureau militaire zaken

Nationaal Archief (NA) Den Haag In het Nationaal Archief (NA) zijn stukken van onder meer de Inspectie Bescherming Bevolking tegen Luchtaanvallen, het Bunkerarchief, Korps Hulpverleningsdienst en het Militair Gezag ingezien. In de onderstaande tabel staan de geraadpleegde stukken. Toeg. nr. 2.04.53.15

Titel Inspectie Bescherming Burgerbevolking Luchtaanvallen (19371946)

Inv. nr. 37

Jaar 19401941

2.04.110

Korps Hulpverleningsdienst, 1945-1974

20

19451959

21

19451959 19451947 1947

22 23 27 28 69

19651970 19471970 19671971

Omschrijving Ingekomen en minuten van uitgegane brieven van en aan diverse Overheidsinstellingen. Commissaris der Koningin in de provincie Noord-Brabant, nrs. 17.32.1 - 17.32.11 Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Registers met krantenknipsels inzake explosieven Tijdschrift voor het personeel van de Hulpverleningsdienst Register met krantenknipsels inzake ongevallen met oorlogstuig Verzameling krantenknipsels inzake de Hulpverleningsdienst Stukken betreffende de inhuur van de Hulpverleningsdienst door Rijkswaterstaat Directie Wegen voor het ruimen van explosieven

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

11

Toeg. nr. 2.13.25

Titel Militair Gezag (19431946)

Inv. nr. 1567 1568

2.13.167

2.13.210

2.4.4

Cie. Proefneming (1867-1942)

2808

19441945

2809

1945

2823

1945

2824

1945

2828

19441945

3224

1945

3746 272-284

1945 1951

285-296 23

19471962 1940

24

1940

25

1940

26

1940

28

19411942

Omschrijving Stukken betreffende de opsporing en ruiming van mijnen en andere explosieven [4.75.00] Rapporten van de Censuurdienst van de Sectie PTT inzake brieven waarin melding gemaakt wordt van bombardementen, afschriften [4.06.00] Rapporten over militaire werken, vernielingen en inundaties in het nog niet bevrijde deel van Nederland Stukken betreffende de organisatie van de mijnopruimingsdienst en het opsporen en ruimen van mijnen die de uitvoering van bepaalde openbare werken verhinderen Stukken betreffende herstel en onderhoud van wegen en het aanvragen van het hiervoor benodigde materieel Stukken betreffende herstel van spoorbruggen, spoor- en tramwegen en beschikbaarstelling van de hiervoor benodigde materialen [IId] Stukken betreffende de opgave van oorlogsschade door besturen van polders en waterschappen, het droogmalen van geïnundeerde gebieden, het herstel van dijken en bestelling van de hiervoor benodigde materialen Kaart van Nederland met een overzicht van water- en oorlogsschade Overzicht van de ontmijning van Nederland Blokkaarten van werken Overzichtskaarten Staten houdende opgaven van plaatsen waar mogelijk onontplofte projectielen zijn gevonden, die wel of niet geruimd zijn Stukken betreffende het ruimen van landmijnen en het beschikbaar stellen van personeel, ingedeeld naar gebied Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen

van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Ingekomen en minuten van uitgaande stukken inzake aanvragen tot het ruimen van onontplofte (water)mijnen en personeelsaangelegenheden Lijsten met opgave van personeel en afwikkeling van de afdeling belast met het onschadelijk maken van niet gesprongen munitie en vliegtuigbommen

Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) Amsterdam In het archief van het NIOD is het archief van verzetsgroep Groep Albrecht geraadpleegd. In de onderstaande tabel zijn de bestudeerde stukken weergegeven. Toeg. nr. 190a

2.4.5

Bunkerarchief (19461987)

Jaar 19441945 19441945

Titel Groep Albrecht

Inv. nr. 17-34

Jaar 19441945

Omschrijving Enige verslagen, alsmede medewerkers van de groep Albrecht afkomstig uit de volgende sectoren: het Noorden, Overijssel, de Achterhoek, en Twente, D. A. A. (=Deventer, Arnhem, Apeldoorn), de Veluwe en Gelderland, Alblasserwaard en de Betuwe, Utrecht, Amersfoort, Amsterdam, Woerden, Zuid-Holland, Zeeland, Zuid-Nederland

Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Den Haag Het NIMH beheert collecties over de geschiedenis en de archieven van de Nederlandse krijgsmacht. Voor het onderzoek zijn de Burgemeestersverklaringen met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog bestudeerd. Ook is gezocht in de collectie 409

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

12

‘Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940’. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde collecties weergegeven.

2.4.6

Toeg. nr. 409

Titel Gevechtsverslagen en rapporten mei 1940

Inv. nr.

Jaar

420

Burgemeestersverklaringen

31

1947

Omschrijving Geen indicaties voor grondgevechten in de Meidagen van 1940; collectie werd derhalve niet geraadpleegd. Gaasterland t/m Groningen

Defensie archieven Het Semistatisch Archief (SSA) in Rijswijk beheert het archief van Defensie. In dit archief zijn stukken geraadpleegd betreffende het ruimen van explosieven na de Tweede Wereldoorlog door de Mijn- en Munitieopruimingsdienst (MMOD) en door de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD). EODD In het SSA liggen de ruimingsdossiers van de EODD. Deze ruimrapporten, ook wel Melding Opdracht en Ruimrapport (MORA) en Uitvoeringsopdracht (UO) genaamd, zijn overzichten van geruimde munitie en zijn gerangschikt per gemeente. Sinds 1971 worden deze rapporten bijgehouden. Voor dit project waren er bij de EODD geen relevante MORA's bekend. Mijnenveldkaarten zijn ook bij de EODD ondergebracht. Tijdens WOII werden door Duitse militairen verspreid over Nederland mijnenvelden aangelegd. Alle informatie (zoals ligging, hoeveelheid en type mijnen) van die mijnenvelden werd gedocumenteerd in een zogenoemd legrapport. Deze zijn echter niet altijd beschikbaar. Tegen het einde en na WOII zijn veel velden geruimd; de ruimrapporten van die velden zijn vaak gemakkelijk te vergelijken met de legrapporten als het gaat om mogelijk achtergebleven mijnen. Desalniettemin zijn sommige mijnenvelden door elkaar gehaald of gecombineerd in het legrapport en/of in het ruimrapport, waardoor de aantallen niet altijd overeenkomen.

Voor dit project waren er bij de EODD geen relevante mijnenvelden bekend. In het archief van de MMOD zijn geen aanvullende stukken voor het onderzoeksgebied aangetroffen.

2.4.7

Websites Op internet is een aantal websites geraadpleegd waarop (mogelijk) relevante informatie beschikbaar is over het onderzoeksgebied. De gegevens op de sites zijn zoveel als mogelijk geverifieerd met informatie uit andere bronnen om de betrouwbaarheid te kunnen toetsen. Echter, websites veranderen continue door updates en nieuwe informatie. Soms verdwijnen sites ook van het web; of zijn ontoegankelijk geworden. Informatie kan zodoende verdwijnen of veranderen. In de voetnoten wordt derhalve de geraadpleegde site vermeld evenals de datum waarop deze is geraadpleegd. De volgende sites zijn gebruikt: •

• •

De site www.delpher.nl is een databank waarin miljoenen gedigitaliseerde teksten uit Nederlandse kranten, boeken, tijdschriften en radiobulletins woord voor woord doorzocht kunnen worden. De teksten komen uit de collecties van diverse wetenschappelijke instellingen, bibliotheken en erfgoedinstellingen. In het kader van dit onderzoek is gezocht naar de namen van de verschillende plaatsen in de voormalige gemeente Geffen in combinatie met de zoektermen ‘vliegtuigbom’, ‘blindganger’, ‘vliegtuig’, ‘crash’, ‘granaat’, ‘explosief’ en ‘munitie’; De site www.topotijdreis.nl is een website van het Kadaster waar oude en recente kaarten van Nederland op te vinden zijn. Deze geven een goed beeld van de geografisch situatie ten tijde van de Tweede Wereldoorlog; De site www.vergeltungswaffen.nl is een lijst van V.1 en V.2 inslagen in Nederland samengesteld op basis van de gegevens van Thierry van den Berg en Henk Koopman. De complete lijst is tussen 2010-2014 in delen gepubliceerd in het Bulletin van Studiegroep Luchtoorlog 1939-1945. De gegevens zijn vervolgens verwerkt in de overzichtslijst, die vervolgens door middel van een geografisch informatie systeem (GIS) ontsloten is. Op de site is een kaart

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

13

•

• •

2.5

beschikbaar waarop de inslagen zijn ingetekend en waarop per inslag meer informatie te vinden is over het type Vergeltungswaffe (V.1 of V.2), de datum van inslag, de locatie van inslag en eventuele bijzonderheden over de inslag; Behalve het provinciaal archief beheert het BHIC een website waarop, onder meer, informatie te vinden is met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog. De volgende web-artikelen zijn geraadpleegd voor het onderzoeksgebied: o Wols, R., ‘Neergestorte vliegtuigen in Geffen 1940-1945’ (versie 20 april 2012), via https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/neergestorte-vliegtuigen-ingeffen-1940-1945; o Venrooij, M. van, ‘Neergestorte vliegtuigen in Nuland 1940-1945’ (versie 17 september 2013), via https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/neergestorte-vliegtuigen-innuland-1940-1945; o Buijks, H., ‘Geffen onder vuur’ (versie 18 november 2016), via https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/geffen-onder-vuur. Verder is de website www.beeldbankwo2.nl geraadpleegd. Deze website is een vrij toegankelijke databank voor beeldmateriaal uit de Tweede Wereldoorlog; Ten slotte is de website www.oorlogsbronnen.nl gebruikt. Dit is een platform waarop veel collecties, zowel primair als secundair, met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog worden geïntegreerd en digitaal toegankelijk zijn gemaakt.

Archiefonderzoek in het buitenland In een aantal buitenlandse archieven is informatie aanwezig die relevant kan zijn voor dit vooronderzoek. Bombs Away beschikt over een uitgebreide database met gegevens die in het verleden zijn gekopieerd/gefotografeerd in The National Archives United Kingdom (TNA UK) te Londen, Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg en The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington. In de volgende sub-paragrafen zal nader worden ingegaan op deze archieven. 2.5.1

The National Archives UK (TNA UK) Londen In TNA UK zijn onder ander interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten gearchiveerd. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. De War Diaries aangaande de geallieerde artilleriebeschietingen in de periode vanaf september 1944 vormen een aanvulling en worden alleen geraadpleegd indien ze van belang zijn voor het onderzoek. Toeg. nr. WO171

Omschrijving Allied Expeditionary Forces

Inv. nr. 311 314 554 560 655 689 694 906 1309 1385 1390

Jaar October-December 1944 SeptemberDecember 1944 September-October 1944 September-October 1944 September-October 1944 SeptemberDecember 1944 October-November 1944 SeptemberDecember 1944 SeptemberDecember 1944 SeptemberDecember 1944 SeptemberDecember 1944

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

Omschrijving War Diary XII Corps GS War Diary XII Corps RA War Diary 53rd Welsh Division GS War Diary 53rd Welsh Division RA War Diary 71st Infantry Brigade War Diary 158th Infantry Brigade War Diary 160th Infantry Brigade War Diary 3rd AGRA War Diary 1st Battalion Highland Infantry War Diary 4th Battalion Welch Regiment War Diary 6th Battalion Royal Welch Fusiliers

14

2.5.2

National Archives and Records Administration (NARA) Washington In NARA te Washington zijn onder meer interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van Amerikaanse strijdkrachten gearchiveerd. Er zijn in de geraadpleegde gegevens geen indicaties aangetroffen dat er Amerikaanse bombardementen hebben plaatsgevonden of dat er Amerikaanse grondtroepen hebben gevochten in/bij het onderzoeksgebied.

2.5.3

Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) Freiburg In het BaMa zijn o.a. archiefstukken van de Führungsstab van de Luftwaffe opgeslagen. In deze archiefstukken zijn alle melding van neergekomen vliegtuigbommen en toestellen in het bezette Europa beschreven van mei 1940 tot en met medio 1941. In de onderstaande tabel zijn de geraadpleegde stukken weergegeven. Toeg. nr. RL 2

2.6

Inv. nr. II-205-II-269

Jaar 1940-1941

Omschrijving Luftlageberichten Luftwaffenführungsstab

Luchtfoto-onderzoek Een essentieel onderdeel van het vooronderzoek is de analyse van luchtfoto’s. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn, met name door geallieerde luchtstrijdkrachten, veel luchtfoto’s genomen van onder andere bezet Nederland. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog stond de (geallieerde) luchtfotografie nog in de kinderschoenen, maar tegen het einde was het uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van de oorlogsvoering. Luchtfoto’s werden niet alleen gebruikt om schade van een bombardement (damage assessment) vast te stellen, maar ook hele militaire campagnes werden op basis van luchtfoto’s gepland. Na de Tweede Wereldoorlog is een flink aantal (geallieerde) luchtfoto’s vernietigd, maar het merendeel werd overgedragen aan archieven en andere publieke instellingen. In Nederland zijn er twee organisaties die beschikken over een collectie geallieerde luchtfoto’s, namelijk Wageningen Universiteit en het Kadaster te Zwolle. In het buitenland beheren National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh en The National Archives and Records Administration (NARA) te Washington de belangrijkste luchtfotocollecties van de Tweede Wereldoorlog. Keuze van de luchtfoto's De luchtfoto’s zijn besteld op basis van de data van relevante oorlogshandelingen die zijn aangetroffen in de geraadpleegde literatuur en archieven.

Hierbij was het uitgangspunt om een luchtfoto te bestellen die zo kort als mogelijk was genomen nadat de oorlogshandeling had plaatsgevonden, tot maximaal een half jaar nadien. Verstoringen in het landschap die zijn veroorzaakt door CE zijn in veel gevallen na een half jaar niet meer zichtbaar. Dit geldt voornamelijk voor gebieden die intensief gebruikt worden, zoals stedelijk gebied, wegen en spoorlijnen, en landbouwgronden. Met name in de eerste jaren van de oorlog, echter, is er sprake van een leemte in de beschikbare informatie: van delen van het onderzoeksgebied is onvoldoende dekking of de kwaliteit4 van de luchtfoto’s is matig tot slecht, waardoor indicaties van oorlogshandelingen niet (meer) zichtbaar zijn. Deze leemte is van invloed op de uiteindelijke afbakening van de verdachte gebieden in het onderzoeksgebied. Voor dit onderzoek zijn luchtfoto’s uit de collecties Kadaster (KAD) te Zwolle en National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh geraadpleegd en zijn vijf relevante luchtfoto’s (op basis van kwaliteit, schaal en beschikbaarheid van datum) besteld. Deze vijf luchtfoto’s zijn niet gebruikt voor de CE-risicokaart van de gemeente Oss. Om de vooroorlogse situatie, de zogeheten nul-situatie, van het onderzoeksgebied vast te kunnen stellen, is een luchtfoto uit 1938/1939 geraadpleegd.

Vervolgens is een luchtfoto van 19 september 1944 gebruikt, vlak voor de eerste gevechtsacties in de omgeving van het onderzoeksgebied. Vanaf 29 september 1944 kwam de frontlinie dichtbij Geffen te liggen en om de situatie van het onderzoeksgebied van direct voor de bevrijding te kunnen analyseren is een luchtfoto van 28 september 1944 besteld. Vervolgens is een luchtfoto van 6 oktober 1944 besteld omdat deze genomen is enige tijd voor de definitieve inname van de gemeente Geffen door Britse troepen,

4

Verschillende definities van de luchtfotokwaliteit: A (goed), B (matig), C (slecht)

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

15

die in de loop van 22 oktober 1944 en 23 oktober 1944 plaatshad. Laatstelijk is nog een luchtfoto van 25 november 1944 gebruikt om de situatie van het onderzoeksgebied van na de bevrijding van de gemeente te kunnen beoordelen. Voor wat betreft de periode na 25 november 1944 zijn er in de geraadpleegde gegevens geen concrete indicaties van oorlogshandelingen in of in de omgeving van het onderzoeksgebied gevonden. Om deze reden is geen luchtfoto van na deze periode geraadpleegd. Er dient ten slotte te worden opgemerkt dat de luchtfoto’s van 19 september 1944 en 25 november 1944 zijn aangemerkt als van A/B-kwaliteit. Hierdoor was een geheel optimale luchtfotoanalyse niet mogelijk. In onderstaande tabel zijn de geraadpleegde luchtfoto’s weergegeven. Collectie KAD

Datum 1938-1939

Foto nrs. 221

Kwaliteit A

Schaal Onbekend

19-09-1944 28-09-1944

Sortie Ref. 1938-193945Bzuid 106G-3001 400-1136

KAD NCAP

3213 3177

A/B A

10.000 8.330

NCAP

06-10-1944

4-0993

4153

A

16.800

KAD

25-11-1944

106G-3633

4082

A/B

9.000

Bijzonderheden Vooroorlogse luchtfoto Geen Front ligt nabij Geffen vanaf 2909-1944 Vlak voor bevrijding Geen

In bijlage 3 is de luchtfoto-dekking per datum weergegeven.

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

16

3 RESULTATEN INVENTARISATIE 3.1

Inleiding Dit hoofdstuk bevat de resultaten van de inventarisatie en raadpleging van de bronnen zoals die in het vorige hoofdstuk zijn beschreven. Op basis van de verzamelde gegevens is een chronologisch overzicht opgesteld van het verloop van de Tweede Wereldoorlog in en nabij het onderzoeksgebied. Bronverwijzingen en eventuele bijzonderheden zijn toegelicht in de voetnoten. Voor de vertaling naar een locatie in de huidige topografie zijn locatieverwijzingen uit bronnen ongewijzigd overgenomen in de gebeurtenissenlijst. GIS maakt de eventuele vertaling naar de huidige benaming en tekent de betreffende verwijzing in de kaart. Onduidelijke of onbetrouwbare locatieverwijzingen zijn gemeld in de gebeurtenissenlijst, maar niet in de kaart ingetekend. Oorlogshandelingen waarvan geen precieze locaties bekend zijn (bijvoorbeeld wel een straatnaam, maar geen huisnummer), zijn ingetekend als lijn of als vlak, afhankelijk van wat er van deze handeling bekend is. Indicaties met uniek nummer en weergegeven op kaart Elke relevante gebeurtenis heeft een uniek nummer dat als volgt is opgebouwd: • • •

Een getal met zes cijfers: datum van de gebeurtenis (jj/mm/dd); Een letter: volgletter om verschillende gebeurtenissen op dezelfde datum te scheiden; Een getal: subnummer om de eventuele verschillende bronnen van elkaar te scheiden.

Dit ‘uniek-nummer’ heeft als doel om de in de literatuur en archieven gevonden indicaties te kunnen herleiden naar de kaarten en andersom. Het uniek-nummer uit de chronologische lijst is om die reden ook weergegeven in het (digitale) kaartmateriaal. Voorbeeld van een bombardement op 10 mei 1940 gevonden in twee verschillende bronnen: [400510A01] en [400510A02]. En vervolgens een beschieting op diezelfde dag wordt: [400510B01] Coördinaten van het Modified British System Bij het intekenen van de indicaties van oorlogshandelingen aan de hand van informatie afkomstig uit The National Archives (TNA UK) in de inventarisatiekaart, is gebruik gemaakt van de coördinaten zoals deze werden vermeld in de geraadpleegde interpretation reports en de daily logs (dagboeken) van verschillende eenheden van de Britse strijdkrachten. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd gebruikt gemaakt van het ‘Modified British System’ (MBS) voor het nauwkeurig lokaliseren van doelen in Europa, door zowel Britse als Amerikaanse troepen. West-Europa werd verdeeld ineen aantal vlakken, waarbij Nederland werd ingedeeld in het gebied genaamd de ‘Nord de Guerre zone’. Binnen deze zone zijn de gebieden verdeeld aan de hand van vlakken van 500 vierkante kilometer, welke de benaming krijgen van een letter.

Deze vlakken zijn vervolgens opnieuw onderverdeeld in vlakken van 100 vierkante kilometer en worden tevens benoemd aan de hand van een letter. Binnen deze vakken zijn er afsluitend een x-as (west-oost) en y-as (noord-zuid) welke benoemd worden aan de hand van getallen.5 De coördinaten van een positie ziet er dan als volgt uit: [qZ.9636]. De eerste (kleine) letter slaat op het vlak van 500 vierkante kilometer, de twee (grote) letter slaat op het vlak van 100 vierkante kilometer en de vier cijfers zijn af te lezen aan de x-as en y-as. Dit punt ligt vervolgens in de onderste linkerhoek van een vlak van 1 vierkante kilometer. Dit vlak kan gezien worden als het doel van een operatie. In het geval dat een coördinaat zes cijfers heeft, is er binnen het vak van 1 vierkante kilometer een vak van 100 bij 100 meter aangeduid.

5

https://www.echodelta.net/mbs geeft tekst en uitleg en beschikt over een coördinaten vertaler.

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

17

Indicaties zonder uniek nummer en niet weergegeven op kaart Indien een in de geraadpleegde bronnen aangetroffen indicatie van een oorlogshandeling niet kon worden ingetekend, is dit eveneens in de tekst aangegeven. In het onderstaande overzicht staan de redenen weergegeven voor het niet intekenen van indicaties van oorlogshandelingen: • • • • 3.2

[Locatie onbekend]. Op basis van de geraadpleegde bronnen kon de locatie van de oorlogshandeling niet worden vastgesteld; [Buiten onderzoeksgebied]. Op basis van de geraadpleegde bronnen is vastgesteld dat de oorlogshandeling buiten het onderzoeksgebied heeft plaatsgevonden; [Historische context]. De indicatie betreft een uitleg van de historische context, zoals troepenverplaatsingen of de bezettings- en bevrijdingsdatum van een gemeente. [niet CE gerelateerd]. Oorlogshandeling waarbij geen CE zijn ingezet.

Mobilisatieperiode In de periode september 1939 – april 1940 werden de Nederlandse strijdkrachten gemobiliseerd. Aanleiding was de Duitse inval in Polen in september 1939 en de daaropvolgende oorlogsverklaring van Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk aan de Duitse regering. In deze periode werden de verschillende onderdelen van de Nederlandse strijdkrachten onder de wapenen geroepen en werd er een begin gemaakt met het aanleggen van verdedigingslinies, voorbereidingswerkzaamheden ten behoeve van inundaties, mijnenvelden en versperringen. 9 april 1940 In Geffen werden Nederlandse militairen gelegerd.6 [Historische context]

3.3

Meidagen 1940 In de vroege ochtend van 10 mei 1940 vielen Duitse grondeenheden vanuit het grensgebied Nederland binnen, terwijl Duitse parachutisteneenheden in West-Nederland landden. Bij Kornwerderzand en bij de Grebbelinie werden de Duitse grondstrijdkrachten staande gehouden en in het westen van Nederland vochten Nederlandse eenheden tegen de Duitse parachutisten. Na het bombardement op Rotterdam door Duitse luchtmachteenheden besloot het Nederlandse opperbevel te capituleren. Alleen in Zeeland werd nog doorgevochten door Nederlandse en Franse eenheden. Meidagen 1940 In Nuland werd een boerderij door een vliegtuigbom getroffen juist op het moment dat een groep vluchtelingen uit Grave passeerden. [Buiten onderzoeksgebied] In Geffen zou zich niets bijzonders hebben voorgedaan op gebied van oorlogshandelingen.7 [Historische context] 10 mei 1940 Nederlandse militairen lieten langs de Rijksweg in Geffen bomen springen bij ‘De Barrière’. [Buiten onderzoeksgebied] Luchtafweergeschut dat bij Empel stond opgesteld vuurde onderwijl op Duitse vliegtuigen. Meerdere Duitse Junkers (vliegtuigen) vlogen laag over Geffen heen. Nederlandse troepen, afkomstig uit de Peellinie, trokken terug via Geffen richting Tiel.

De eerste Duitse troepen komen aan in Geffen, die daarna doortrekken richting Den Bosch.8 [Historische context] 11 mei 1940 Een Duitse bommenwerper zou een harde noodlanding hebben gemaakt langs de Rijksweg bij Nuland.9 [Buiten onderzoeksgebied]

6

Verhagen, R., Zoiets dè vergitte nie (Geffen 2012) 13. Nieuwe Tilburgsche Courant van 18 mei 1940. 8 Verhagen, R., Zoiets dè vergitte nie (Geffen 2012) 14-15. 9 Venrooij, M. van, ‘Neergestorte vliegtuigen in Nuland 1940-1945’ (versie 17 september 2013), via https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/neergestorte-vliegtuigen-in-nuland-1940-1945. 7

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

18

Afbeelding 3: neergestorte Heinkel He 111 bommenwerper het opschrift bij de foto “bij Nuland”.10

Op de Rijksweg werden nog vluchtende Nederlandse militairen gesignaleerd, terwijl later op de dag tanks van het Duitse leger van de weg gebruik maken.11 [Historische context] 13 mei 1940 Vanaf deze dag bezetten Duitse troepen het dorp Geffen.12 [Historische context] 3.4

Duitse bezettingsjaren Direct na de Duitse inval werd Nederland met enige regelmaat getroffen door (kleinschalige) geallieerde bombardementen. Deze bombardementen waren met name gericht op havens, infrastructuur, industriegebieden en vliegvelden. Vanaf 1943 werden de geallieerde bombardementen zwaarder door de toenemende aantallen bommenwerpers en afgeworpen bommen. Voorts werd in 1942 door Duitse troepen begonnen met de bouw van de Atlantikwall. 21 mei 1940 In Nuland werden twee Duitse bommen van elk tien kilogram geruimd.13 [Locatie onbekend] 24 juli 1942 Om 03:25 uur stortte tussen de woningen van de families Van den Hanenberg, Huismans en Van de Veerdonk aan de Rijksweg/Koksteeg en de Geffense Weerscheut in Geffen (globaal kruispunt Rijksweg-Weerscheut) een Britse Short Stirling I bommenwerper van Squadron 149 neer. Het toestel kwam achter Café Hanenberg neer.14 [RAP_420724A] 15 maart 1944 In Nuland stortte een Duitse Messerschmitt Bf 109 jachtvliegtuig neer. Het toestel kwam op de Schotsheuvel terecht.15 [RAP_440315A]

10

www.beeldbankwo2.nl beeldnummer 143225. Verhagen, R., Zoiets dè vergitte nie (Geffen 2012) 15. 12 Verhagen, R., Zoiets dè vergitte nie (Geffen 2012) 15. 13 NA, toeg. nr. 2.13.210, inv. nr. 23. 14 Wols, R., ‘Neergestorte vliegtuigen in Geffen 1940-1945’ (versie 20 april 2012), via https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/neergestorte-vliegtuigen-in-geffen-1940-1945; Verhagen, R., Zoiets dè vergitte nie (Geffen 2012) 20, 54. 15 Venrooij, M. van, ‘Neergestorte vliegtuigen in Nuland 1940-1945’ (versie 17 september 2013), via https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/neergestorte-vliegtuigen-in-nuland-1940-1945; Verhagen, R., Zoiets dè vergitte nie (Geffen 2012) 23. 11

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

19

Tussen 15 maart 1944 en 31 december 1944 Een Britse Lancaster bommenwerper zou in de polder van Nuland neergekomen zijn.16 [Locatie onbekend] 28 augustus 1944 Britse jagers beschoten rond 19:30 uur een trein ter hoogte van de Broekstraat (nu Kouwe Noord). De locomotief raakte beschadigd.17 [Buiten onderzoeksgebied] 3.5

Bevrijdingsjaar 1944-1945 Het bevrijdingsjaar voor Nederland startte vanaf september 1944. Geallieerde grondtroepen staken vanuit België de Nederlands grens over in Zeeland, Noord-Brabant en Limburg. Halverwege september 1944 vond Operation Market Garden plaats. Dit ambitieuze plan van de geallieerde bevelhebber Montgomery moest ervoor zorgen dat de bruggen tussen Eindhoven en Arnhem door luchtlandingstroepen bezet zouden worden om vervolgens door geallieerde grondtroepen te worden bevrijd. Het oorspronkelijke plan van Operation Market Garden mislukte waardoor Noord-Brabant, Zeeland, Limburg en Gelderland frontgebied werden. Maanden van zware (grond)gevechten volgden in combinatie met artilleriebeschietingen en bombardementen. 18 september 1944 Een Britse Horsa Glider zweefvliegtuig stort neer in de polder bij de Beemd/Brandstraat in Geffen. Het zweefvliegtuig vervoerde een jeep, twee trailers en drie militairen. 18 [Buiten onderzoeksgebied] Eind september 1944 tot 23 oktober 1944 (globaal overzicht) Eind september 1944 namen geallieerde strijdkrachten het gebied van Oss en Heesch in. Geffen, Nuland en Vinkel liggen de eerste drie weken van oktober 1944 in niemandsland, tussen geallieerde strijdkrachten in het oosten en Duitse strijdkrachten in het westen.

Overdag beheersen de geallieerde troepen het gebied maar ’s Nachts voeren Duitse troepen vaak beschietingen en aanvallen uit. In de nacht van 12 op 13 oktober brand een boerderij aan de Kloosterlaan in Geffen af bij een aanval door Duitse troepen. Zeker drie burgers uit Geffen werden gedood door granaatscherven. In de nacht van 21 op 22 oktober 1944 gaan geallieerde troepen in de aanval vanuit Geffen en op 23 oktober 1944 is het dorp stevig in geallieerde handen.19 [Historische context] 22 september 1944 Het voor Geffen naburige Oss werd door Britse troepen ingenomen.20 [Historische context] 23 september 1944 Wederom komt bij Geffen een Brits zweefvliegtuig neer. Het toestel viel aan de Nulandse zijde bij de Buurtschap Elst. Een Nulander nam een Britse granaat mee uit het toestel, welke later thuis per ongeluk tot ontploffing kwam.21 [Buiten onderzoeksgebied] 25 september 1944 Vijf Britse tanks reden rond 13:00 uur door Geffen heen. Vanuit Nuland kwamen Duitse SSmilitairen richting Heesch om het gevecht op te zoeken, waarbij zij “[…] schieten op alles wat zij zien bewegen.” Een Britse tank bij het kruispunt aan de Papendijk vuurde éénmaal in de richting van Nuland. Door de luchtdruk die van de granaatexplosie afkwam, raakte het huis van Marinuske van Schijndel beschadigd. De tank en ook de andere Britse tanks trokken zich hierna terug.

De Duitse militairen rukten verder op richting Heesch maar konden het dorp niet passeren. Daarop trokken zij terug en rond 15:00 uur kwamen zij weer in Geffen aan en liepen over de

16

Venrooij, M. van, ‘Neergestorte vliegtuigen in Nuland 1940-1945’ (versie 17 september 2013), via https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/neergestorte-vliegtuigen-in-nuland-1940-1945. 17 Verhagen, R., Zoiets dè vergitte nie (Geffen 2012) 24. 18 www.beeldbankwo2.nl beeldnummers 173192 t/m 173196; Verhagen, R., Zoiets dè vergitte nie (Geffen 2012) 25. 19 Buijks, H., ‘Geffen onder vuur’ (versie 18 november 2016), via https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/geffen-onder-vuur. 20 Verhagen, R., Zoiets dè vergitte nie (Geffen 2012) 26. 21 Verhagen, R., Zoiets dè vergitte nie (Geffen 2012) 26.

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

20

Dorpsstraat. Daarbij vuurden zij met mitrailleurs en pistolen op alle huizen die zij tegenkwamen waardoor veel dakpannen en ruiten sneuvelden. Een Britse tegenaanval vanuit Oss werd afgeweerd door de Duitse militairen. Tot ongeveer 17:00 uur duurden de gevechten. Vanuit Geffen was te zien dat een aantal huizen in Oss, met name langs de Hescheweg, is brand stonden.22 [RAP_440925A] 26 september 1944 ’s Ochtends vestigden Duitse militairen zich aan de Rijksweg, Weerscheut, Weverstraat en Papendijk. Onder anderen beschikten zij over mitrailleurs en geschut. De Duitse troepen groeven veel schuttersputten en verdedigingsgreppels. Heel Nuland zat tevens vol Duitse troepen. In Heesch vonden hevige gevechten plaats tussen Duitse en Britse troepen, waardoor aldaar vele boerderijen in brand raakten. [Historische context] Rond 14:45 uur wierpen Britse Typhoon jachtbommenwerpers bommen af op Nuland met als gevolg veel vernielingen.23 [Buiten onderzoeksgebied] 27 september 1944 Het front schoof op in de richting van Geffen op de lijn De Beemd, Broekhoek en Groes (gemeente Heesch). Bijna heel Broekhoek brandde af door de gevechten. Vanuit Heesch beschoten Britse troepen Geffen. Ruim tweeduizend granaten vuurden zij hierbij af. De boerderij van Driek Langens brandde als gevolg af. Duitse troepen trokken terug op het beter te verdedigen Nuland.

De achtervolging werd ingezet door Britse troepen die via ‘de hei’ Geffen bereikten. Hierbij komt één Duitse militair om het leven in het veld.24 [RAP_440927A] 28 september 1944 De laatste Duitse militairen trokken weg uit Heesch en arriveerden rond 04:00 uur in Geffen. De molen aan de Molenstraat in Geffen werd doelwit van een granaatbeschieting. De granaten vielen onder anderen op huizen in de omgeving en op het PNEM(elektriciteit)-huisje. [Buiten onderzoeksgebied] Op het kruispunt Papendijk-Rijksweg stond sinds 11:00 uur luchtdoelgeschut opgesteld bij Café Hanenburg.25 [Historische context] 29 september 1944 In Vinkel en op de Rijksweg werden Britse tanks gezien. [Historische context] Van 03:05 uur tot 03:20 uur lag Geffen onder vuur, waardoor drie huizen in brand vlogen. Ook Duitse militairen openden vanuit hun posities het vuur op Britse posities. [Locatie onbekend] Rond 14:00 uur naderde een Britse gepantserde patrouille van de 1st Bataillon Motorised Grenadier Guards de Papendijk vanuit het zuiden. [Historische context] Rond 17:00 uur waagden Duitse militairen zich wederom in Geffen, wat Brits granaatvuur uitlokte. Een Duitse militair werd aan de Veldstraat begraven.26 [RAP_440929A] 30 september 1944 Het Britse 1st Bataillon Coldstream Guards rapporteerden dat rond 10:00 uur een Duitse militaire patrouille in Geffen door Britse tanks werd beschoten.

Als gevolg hiervan verloren twaalf Duitse militairen en een burger het leven. Door felle schotenwisselingen in de buurt van de Papendijk vlogen enkele boerderijen in brand, onder meer aan de Koksteeg in de buurtschap Vinkel.27 [RAP_440930A] 1 oktober 1944 Vanaf de Papendijk schoten Britse tanks op Nuland. De C-Squadron van de 11th Hussars (cavalerieregiment met tanks) bereikte Geffen. Het Squadron splitste in drie groepen met waarvan elk een verkenningsopdracht kreeg, namelijk

22

Verhagen, R., Zoiets dè vergitte nie (Geffen 2012) 27. Verhagen, R., Zoiets dè vergitte nie (Geffen 2012) 28. 24 Verhagen, R., Zoiets dè vergitte nie (Geffen 2012) 28. 25 Verhagen, R., Zoiets dè vergitte nie (Geffen 2012) 29. 26 Verhagen, R., Zoiets dè vergitte nie (Geffen 2012) 30. 27 Verhagen, R., Zoiets dè vergitte nie (Geffen 2012) 30-31. 23

19P037 definitief rapport VO CE Groenstraat Geffen d.d. 20 mei 2019

21

rechts Geffen, centrum Schotsheuvel en links de Duitse wegblokkade. Na deze actie trekt het Britse Squadron terug op Oss.28 [Historische context] 5 oktober 1944 Acht Britse tanks rukten op tot Nuland, waar ze werden aangevallen door Duitse militairen. De tanks trokken hierop terug. [Buiten onderzoeksgebied] Duitse troepen in Nuland bezaten geen tanks en slechts weinig artillerie. 29 [Historische context] 8 oktober 1944 Om 21:30 uur vielen Duitse troepen Geffen aan. Na hevige gevechten, die tot 01:30 uur duren, werd de aanval door Britse militairen afgeslagen. Het dorp kreeg veel ‘voltreffers’ te verduren. [Locatie onbekend] Om 02:30 uur viel een sterke Duitse patrouille Geffen opnieuw aan. De 1st Battalion van de Motorised Rifle Brigade sloeg de aanval af. Eén Duitse soldaat werd hierna bij de spoordijk ter hoogte van de Molenstraat 29 (toenmalige nummering) begraven. [Buiten onderzoeksgebied] Rond 15:00 uur viel de Britse C-Company van de Rifle Brigade samen met het 1st Royal Tank Regiment een Duitse patrouille, die beschikking hadden over “bazooka’s”, aan ten westen van Geffen. Eén Duitse soldaat sneuvelde bij deze actie ten westen van de buurtschap Elst. 30 [Buiten onderzoeksgebied] 9 oktober 1944 Na zonsondergang werden door Britse troepen valstrikken geplaatst op paden die regelmatig door Duitse troepen werden gebruikt. Verder legden zij ook mijnen met struikeldraden.

Onder meer zou de Papendijk zijn ondermijnd. Elke mijn was ongeveer 25 centimeter lang, 8 centimeter breed en minder dan 5 centimeter dik. De mijnen waren onderling verbonden met een kabel ten behoeve van het verkrijgen van een kettingreactie.31 [RAP_441009A] 10/11 oktober 1944 Brits geschut schoot vanuit Geffen op Duitse posities. Op verschillende toegangswegen naar Nuland waren in totaal vijf tot zes mijnenvelden aangelegd. Rond 17:30 uur werd Geffen korte tijd getroffen door zwaar Duits geschutvuur. Vier uur later lag het gebied Geffen-Heesch-Oss een uur lang onder Duits geschutvuur waardoor enkele huizen afbrandden. Vervolgens rukten vanuit Nuland ongeveer vierhonderd Duitse militairen ondersteund door twee of drie “zelfrijdende kanonnen” op in de omgeving van de spoorlijn. Onder meer trokken zij door de Runrotstraat, Dorpstraat, Molenstraat en langs de spoordijk. Britse militairen verweerden zich met mitrailleurs. Vanaf Café Van Tilburg (nu Café Boetje) vuurden Britse militairen richting Duitse troepen in de Runrotstraat. Het zwaartepunt van het gevecht was in het gebied bij Café Renders. Na tweeënhalf uur vechten trokken de Duitse militairen zich terug. Aan Duitse kant vielen twaalf doden en aan Britse kant één dode en één gewonde. In een boerderijtje bij het voetbalveld was een granaat ingeslagen.

Bij de Papendijk was verder een burger gewond geraakt door een granaatsplinter.32 [RAP_441011A]