Bijlage: Kadernota Dorpshuizenbeleid 2021 - 2026.pdf

Kadernota dorpshuizen Opsterland Inhoudsopgave 1.

Inleiding .................................................................................................................................................................................. 3

2.

Contouren ................................................................................................................................................................................ 5

3.

Visie en perspectieven ............................................................................................................................................................. 8 Gemeente Dorpshuizen Gezamenlijke kansen & uitdagingen

4.

De Opsterlandse dorpshuizen ................................................................................................................................................ 12 Functies Locaties Eigendom, beheersconstructie, financiën

5

Kaders nieuw beleid .............................................................................................................................................................. 15

6.

Uitvoeringsagenda ................................................................................................................................................................. 20

Bijlage 1 In dialoog - doorlopen proces met onze dorpshuisbesturen mei - heden 2020 Bijlage 2 Informerende raadsbrief proces nieuw dorpshuizenbeleid d.d. 23 juni 2020 Bijlage 3 Verslag themasessie dorpshuizen d.d. 15 september 2020 Bijlage 4 Informerende raadsbrief proces nieuw dorpshuizenbeleid d.d. 29 september 2020 Bijlage 5 Informerende raadsbrief proces nieuw dorpshuizenbeleid d.d. 8 december 2020 Bijlage 6 Informerende raadsbrief proces nieuw dorpshuizenbeleid d.d. 8 juni 2021 Bijlage 7 Voorbeeld mogelijke opzet koersplan per dorpshuis Bijlage 8 Ontwikkelagenda's Opsterland juni 2019 Bijlage 9 Reactienota 2 - samen voor toekomstbestendige dorpshuizen

1.

Inleiding

Waarom deze nota? Aanleiding voor deze nieuwe kadernota is het feit dat het huidige beleid dateert uit 2005 en niet meer aansluit bij de huidige ontwikkelingen, uitdagingen en kansen. De belangrijkste thema’s in deze nota zijn: de functie van dorpshuizen1, bestuurskracht (verenigingen/stichtingen), behouden en aanstroom van vrijwilligers en jeugd, taken/rollen en verantwoordelijkheden (stichtingen/ verenigingen en gemeente), (duurzame)exploitatie en financiële draagkracht. In de gemeente Opsterland beschikt elk dorp over een ontmoetingsruimte voor sociale en culturele activiteiten. Zo’n accommodatie speelt een belangrijke rol bij de sociale condities die het dorp vitaal en leefbaar houden. De dorpshuizen in de Opsterlandse dorpen zijn een belangrijke maatschappelijke voorziening en soms nog de enige voorziening in een dorp. Deze ontmoetingsplekken zijn vaak het hart van het dorp en zorgen voor verbinding en ontmoeting. Nieuw dorpshuizenbeleid, gericht op de toekomstbestendigheid van respectievelijk ontmoetingsplek en dorp, is van belang voor zowel gemeente, dorp (inwoners) als dorpshuis (besturen en -beheerders).

Bestuurlijke besluitvorming Vanuit de vraag ‘hoe ontwikkelen wij samen met onze dorpen onze dorpshuizen naar toekomstbestendige voorzieningen?’ zijn de kaders ontstaan die zijn opgenomen in deze nota. De gemeenteraad stelt deze nota en daarmee de kaders vast voor deze ontwikkeling. Binnen deze kaders wordt er een doorvertaling gemaakt naar de koersplannen per dorpshuis, die worden vastgesteld door het College van B&W. Deze koersplannen worden in dialoog met de dorpshuizen opgesteld.

Proces In dialoog met de samenleving, dat is waar Opsterland voor staat! De dorpshuisbesturen zijn intensief betrokken geweest bij de totstandkoming van deze kadernota: Samen voor toekomstbestendige dorpshuizen in Opsterland. Hoe het proces van totstandkoming eruit heeft gezien is uitgebreider toegelicht in bijlage 1. Een compliment voor de dorpshuisbesturen is op zijn plaats. De mensen vanuit de dorpshuisbesturen hebben tijd vrijgemaakt om met ons mee te denken in de een-op-een gesprekken en tijdens de themasessie. Alle dorpshuizen hebben hun reactie gegeven op het voorliggende beleid. In de gespreksronde van mei/juni 2021 hebben de besturen hun waardering uitgesproken voor de wijze waarop helderheid is gegeven op de vragen die er leefden naar aanleiding van het eerste concept van de kadernota.

1

Daar waar in deze kadernotie wordt gesproken over dorpshuizen wordt ook bedoeld: MFA’s, MFC’s

3

Leeswijzer De eerste hoofdstukken van de nota geven aan welke input en visie ten grondslag liggen aan de kaderstelling. Vervolgens is in hoofdstuk 4 een beeld geschetst van de huidige samenstelling van dorpshuizen, de juridische eigendomssituatie en de gemeentelijke financiële bijdragen in de exploitatielasten. In hoofdstuk 5 worden de algemene kaders geschetst waarna deze worden uitgewerkt naar verschillende deelkaders voor beleid. Tot slot volgt de uitvoeringsagenda in hoofdstuk 6.

“Doordat de gemeente een tweede gespreksronde met de dorpshuisbesturen heeft ingelast, zijn veel onduidelijkheden weggenomen.” Citaat uit de tweede gespreksronde

4

2.

Contouren

De waardevolle informatie die is opgehaald uit de verschillende dialoogvormen met de dorpshuisbesturen, het coalitieakkoord, de ontwikkelagenda’s en andere beleidsdocumentatie, zijn het vertrekpunt voor het vormgeven van voorliggende kadernota. De uitkomsten van de dialoog met de dorpshuisbesturen zijn verwerkt in de verschillende hoofdstukken van deze nota. In dit hoofdstuk zoomen we verder in op de highlights uit de relevante beleidsdocumenten die raakvlakken hebben met de dorpshuizen.

Coalitieakkoord 2018-2022 - Brêge nei de takomst Het coalitieakkoord benadrukt ook in deze periode het belang van “de krêft fan de mienskip”. Mienskip heeft ook een andere betekenis; het kenmerkt de kracht van samenwerken. Opsterland wordt niet gemaakt op het gemeentehuis. Onze gemeente ontstaat in de samenleving, in onze dorpen op ons platteland. In dialoog met de samenleving staan we open voor nieuwe vormen van samenwerking met de gemeenschap. Naast de dorpsbudgetten (waar we mee doorgaan) kan een dorp de gemeente uitdagen om taken naar zicht toe te trekken daar waar zij kansen ziet (right to challenge). Dit is geenszins een bezuiniging, maar een uitdaging richting de dorpen om met slimmere oplossingen te komen en het geld wat daarmee bespaard wordt aan andere zaken te besteden die voor het dorp belangrijk zijn. Wij durven te vertrouwen op de kracht, de bevlogenheid en het leiderschap van mensen zelf om samen aan oplossingen te werken. De gemeente faciliteert die goede plannen: soms met geld, soms met kennis maar vooral met trots op een samenleving die de handen uit de mouwen wil steken om onze gemeente nog mooier en beter te maken! In het coalitieakkoord is ten aanzien van onze dorpshuizen het volgende uitgedragen: - Voorzieningen zijn voor iedereen bereikbaar; - Dorpen krijgen meer verantwoordelijkheid; - De gemeente gaat dorpen op andere manieren ondersteunen.2

2

Bron; coalitieakkoord 2018-2022 – Brêge net de takomst

5

Ontwikkelagenda’s3 In de ontwikkelagenda wordt, op basis van het beeld van 2019, aangegeven wat de gemeente de komende jaren gaat doen om de ambities uit het coalitieakkoord waar te maken, onderverdeeld in de thema’s; inclusieve samenleving, leefbaarheid en duurzaamheid. Hieronder wordt uitgelicht welke ambities uit onze ontwikkelagenda’s een relatie hebben ten aanzien van de dorpshuizen. Inclusieve samenleving Leefbaarheid Duurzaamheid Een van de Opsterlandse ambities is dat inwoners zo lang mogelijk zelfstandig kunnen functioneren en daarmee zoveel mogelijk de regie over hun eigen leven houden.

3

We gaan meer algemene lokale en toegankelijke voorzieningen realiseren. Inwoners die ondersteund moeten worden om zelfstandig te kunnen functioneren, moeten die ondersteuning dichtbij, het liefst in het eigen dorp, kunnen krijgen. De dorpshuizen in de verschillende dorpen zijn geschikt om ondersteunende activiteiten te organiseren Wij gaan met dorpen en professionele zorgpartijen in gesprek om te kijken welke vormen van voorzieningen lokaal kunnen worden opgezet (dagbesteding) in o.a. onze dorpshuizen.

Wat verstaat Opsterland onder leefbaarheid; “leefbaarheid heeft betrekking op de mate waarin de leefomgeving aansluit bij de eisen en wensen die er door de bewoners aan worden gesteld.” Onze gemeente is primair een woongemeente. Het is dus belangrijk dat onze dorpen leefbaar blijven. Dat kan door een goed aanbod van woningen, een bloeiend verenigingsleven en voldoende bereikbare en betaalbare voorzieningen. We willen toewerken naar een nieuwe vorm van samenwerking tussen de gemeente en de dorpen. Een volgende stap na ‘de krêft van de mienskip’, waarbij we dorpen nog meer willen stimuleren om zelf met plannen te komen en projecten uit te voeren. Opsterland wil hierin verbindend & faciliterend zijn.

We willen dat minder mensen zich eenzaam voelen: In Opsterland komt eenzaamheid voor. De oorzaken van het gevoel van eenzaamheid zijn divers. Dat geldt ook voor de oplossingen. Wij willen meer inzetten op het tegengaan van eenzaamheid als gevolg van het ontbreken van enig contact met anderen. Hiervoor stimuleren we dat lokale activiteiten zoveel mogelijk in het dorpshuis worden georganiseerd.

In elke dorp is een dorpshuisfunctie aanwezig: We willen bereiken dat in elk dorp een toekomstbestendige dorpshuisfunctie (ontmoetingsruimte) aanwezig is voor het vergroten van de sociale cohesie. De verschijningsvorm van deze ontmoetingsruimten kan divers zijn. De kracht van de dorpshuisbesturen is hun grote zelf organiserend vermogen. De inwoners en hun ideeën staan centraal. Dit past bij de ontwikkelingen in de samenleving.

Gemeente als goede voorbeeld; gemeentelijke gebouwen en dorpsaccommodaties De gemeente heeft een subsidieregeling voor de nieuw- en verbouw van dorpshuizen. Deze regeling wordt vernieuwd. Naast deze subsidieregeling wordt een regeling ontwikkelt die zich richt op de duurzame exploitatie van de dorpshuizen. Belangrijk onderdeel daarvan is energiebesparing en daarmee het besparen van kosten. We willen de verduurzaming van schoolgebouwen, sportaccommodaties, dorpshuizen en MFA’s stimuleren. Ongeacht de eigendomssituatie bieden wij ook alle besturen van dorpshuizen en MFA’s de mogelijkheid aan om op onze kosten een energiescan uit te laten voeren.

Bron; ontwikkelagenda’s Opsterland juni 2019

6

We willen vrijwilligers zo goed mogelijk ondersteunen. Ingezet op de samenwerking tussen professionals en vrijwilligers. Dit doen we door in te zetten op de doorontwikkeling van dorpssteunpunten en het versterken van de positie van de dorpshuizen.

De gemeente heeft een verbindende en faciliterende rol en zorgt voor de juiste randvoorwaarden waardoor de dorpshuisbesturen in staat zijn een zelfstandige duurzame exploitatie te realiseren. We streven ernaar dat dorpshuisbesturen zelfredzaam zijn. Zij beheren, exploiteren en onderhouden de dorpshuizen in hun eigen dorp.

Het volledige document “Ontwikkelagenda’s gemeente Opsterland d.d. juni 2019” met daarin de uitgebreide toelichting op de bovengenoemde thema’s is als bijlage 8 toegevoegd.

Vastgoedbeleid De gemeente is tegelijkertijd met de ontwikkeling van deze kadernota aan de slag gegaan met het opstellen van een kadernota vastgoedbeleid. Dat het vastgoedbeleid wordt aangestipt in deze kadernota, is omdat de gemeente ten aanzien van maatschappelijk vastgoed een (wettelijke of beleidsmatige) rol en/of taak heeft, of een verantwoordelijkheid heeft daar waar de eigendomssituatie kadastraal bij de gemeente ligt. Hierdoor zijn er raakvlakken tussen beide nota’s. De lokale ontmoetingsfunctie in de dorpen is uitermate belangrijk voor de vitaliteit en leefbaarheid van de dorpen. Daarom is de beleidsvorming voor vastgoed in het algemeen en de dorpshuizen in het bijzonder gelijktijdig ingezet.

7

3.

Visie en perspectieven

Gemeente Opsterland De onderstaande thema’s laten zien waar de focus voor ons als gemeente Opsterland de komende jaren op gericht is samen met de dorpshuisbesturen. In de gemeente Opsterland beschikt elk dorp over een ontmoetingsruimte voor sociale en culturele activiteiten. Zo’n accommodatie speelt een belangrijke rol bij de sociale condities die het dorp vitaal en leefbaar houden. De dorpshuizen in de Opsterlandse dorpen zijn een belangrijke maatschappelijke voorziening en soms nog de enige voorziening in een dorp. Deze ontmoetingsplekken zijn vaak het hart van het dorp en zorgen voor verbinding en ontmoeting. De voorliggende complexe uitdagingen rondom de dorpshuizen maken dat een zorgvuldig proces en wederzijds begrip tussen gemeentelijke organisatie en dorp(huisbestuurders) voorop dienen te staan om zo met elkaar toe te werken naar toekomstbestendige dorpshuizen. Bij de uitwerking naar toekomstbestendige dorpshuizen zullen alle thema’s een plek krijgen; functie van dorpshuizen, bestuurskracht en vrijwilligers, taken/rollen en verantwoordelijkheden, (duurzame)exploitatie en financiële draagkracht. Als gemeente nemen we hier een verbindende en ondersteunende rol in. Hierin speelt ook de jeugd een belangrijke rol. De jeugd is onze toekomst en we streven ernaar hen meer aangehaakt te houden bij de dorpshuizen.

Ten aanzien van duurzaamheid moeten we slimme verbindingen organiseren en de gebouwen duurzamer maken, wat bijdraagt aan een gezondere exploitatie. Voor al deze thema’s is helderheid op eigenaarschap, rollen en verantwoordelijkheden noodzakelijk. Hiervoor moeten we met elkaar in dialoog blijven, waarbij we voor ogen moeten houden dat geen dorpshuis gelijk is. We doen dit samen met de dorpshuizen en leveren hierbij maatwerk.

8

Dorpshuizen De onderstaande thema’s geven aan wat voor de dorpshuisbesturen belangrijke punten zijn voor de toekomst. Een plaats om te ‘ontmoeten’ is ontzettend belangrijk voor de toekomst van een dorp. De dorpshuizen zijn dan ook zonder uitzondering allemaal zeer “grutsk” op hun dorpshuis. De dorpshuisbesturen vinden het belangrijk om met de gemeente in dialoog te blijven, samen te werken en kennis te delen. Niet alleen met de gemeente, maar ook met de andere dorpshuizen. Hierbij is er zeker begrip voor de veranderende rol van de gemeente (meer verbindend en ondersteunend). Tegelijkertijd vragen de dorpshuizen ook begrip voor de maatschappelijke en financiële opgaven en uitdagingen van dorpshuizen en is er de behoefte aan een structurelere samenwerking met de gemeente, zoals bijvoorbeeld één duidelijk aanspreekpunt en ondersteuning bij het aanvragen van onder andere subsidies en het actief delen van relevante en belangrijke informatie voor de dorpshuizen. De huidige situatie rondom dorpshuizen is in ieder dorp verschillend. Zo zijn er grote verschillen te zien in bijvoorbeeld: • Organisatie- en eigendomsstructuur (geheel zelfstandige dorpshuizen, dorpshuizen in eigendom van de gemeente, dorpshuizen in erfpacht, etc.) en verschillende vormen daartussen. • Losse dorpshuizen of dorpshuizen gecombineerd met andere functies (o.a. basisonderwijs, kinderopvang, sport, etc.).

• Bestuurskracht en daarmee de wijze waarop de verschillende besturen invulling geven aan hun functie. Maar in alle gevallen zet iedereen zich op zijn of haar manier vol in voor het dorpshuis en de toekomst daarvan!

9

Knelpunten waar veel dorpshuizen tegenaan lopen zijn o.a.: • Haalbaar krijgen en houden van de exploitatie, met name het groot onderhoud. • Het vinden en behouden van voldoende vrijwilligers en bestuursleden, mede in relatie tot toenemende verantwoordelijkheden. Veel vrijwilligers en bestuursleden willen wel ad hoc iets betekenen, maar niet structureel een functie vervullen. • De jeugd betrekken bij activiteiten in het dorpshuis is steeds lastiger. Deze doelgroep wordt moeilijk bereikt, terwijl hier wel de toekomst ligt. Veel besturen geven aan de exploitatie voor het dorpshuis maar net rond te kunnen krijgen. Dagelijks onderhoud kan veelal nog wel bekostigd worden, maar wanneer het gaat om groot onderhoud of verbouwingen dan is dat binnen de huidige exploitatie niet haalbaar. Dit in combinatie met het vraagstuk rondom privatisering geeft veel zorgen bij de dorpshuisbesturen. Veel dorpshuizen zetten al in op verduurzaming, maar hier is nog veel winst te behalen. Samenwerking met de gemeente en samenwerking met andere instanties, voor bijvoorbeeld landelijke en lokale subsidies, worden hierbij als succesfactoren gezien.

“De in de nota genoemde knelpunten worden duidelijk herkend. Met name continuïteit van bestuurskracht en het behouden/vinden van vrijwilligers zijn continue aandachtspunten.” Citaat uit de tweede gespreksronde

10

Gezamenlijke uitdagingen & kansen Om gezamenlijk tot toekomstbestendige dorpshuizen te kunnen komen is wederzijds begrip en het in gesprek blijven met elkaar essentieel.

Op basis van de visies en perspectieven liggen er kansen en uitdagingen om mee aan de slag te gaan. Er kan geconcludeerd worden dat er veel overeenkomsten zijn (inzetten op samenwerking, gezonde exploitatie/verduurzaming, ontmoeten, verbinding in de dorpen en tussen gemeente en dorpshuisbesturen wat bijdraagt aan toekomstbestendige dorpshuizen in al haar facetten), maar ook dat er nog uitdagingen liggen waarvan de invulling samen verder uitgewerkt dient te worden. De uitdagingen liggen vooral in: • Met elkaar zorgdragen voor een toekomstbestendige ontmoetingsplek in het dorp • Blijven zorgdragen voor een gezonde exploitatie van de gebouwen en activiteiten • Aantrekken en behouden van vrijwilligers en het nadrukkelijk betrekken van de jeugd bij de ontwikkeling in en van het dorpshuis • Behouden/versterken van de bestuurskracht van de dorpshuisbesturen • Het onderzoeken van mogelijke verzelfstandiging mits dorpshuis en gemeente dit kansrijk achten. In hoofdstuk 5 wordt dit concreet in de nieuwe beleidskaders.

11

4.

De Opsterlandse dorpshuizen

Op dit moment is binnen de gemeente Opsterland in nagenoeg elk dorp, uitgezonderd Olterterp, een ontmoetingsplek waar onze inwoners samen kunnen komen voor activiteiten en het onderhouden van contacten. Onze dorpshuizen hebben op dit moment onderstaande functies in hun dorp.

Ontmoeting

Zorg/ ondersteuning

Ontmoeten/ expressie

Bewegen

Samen groeien, leven, delen!

Leren

12

Locaties Er zijn 15 dorpshuizen in de gemeente Opsterland. Alle dorpen, met uitzondering van Olterterp, hebben een dorpshuis. Er is een grote verscheidenheid in het type dorpshuis. Er zijn dorpshuizen waarbij ook onderwijs, sport of theatervoorzieningen onderdeel uitmaken van het gebouw. Maar er zijn ook situaties waar het gebouw alleen ruimte biedt aan een dorpshuis.

13

Eigendom, beheerconstructie en financiën Er zijn veel verschillende eigendom- en beheerconstructies bij de dorpshuizen. Onderstaand is een beeld geschetst van de huidige samenstelling van dorpshuizen, de juridische eigendom situatie en de gemeentelijke financiële bijdragen in de exploitatielasten.

Overzicht locaties Dúndelle De Buorskip De Dobber De Skâns MFC De Bining De Lytse Jonker ’t Paradys MFA It Kobunderhûs’t Trefpunt ’t Trefpunt De Uthôf Us Doarpshûs De Trekkerstinte MFC De Wier De Swingel -

Eigendom Bakkeveen Beetsterzwaag Frieschepalen Gorredijk Hemrik Jonkerslân Langezwaag Lippenhuizen Luxwoude Nij Beets Siegerswoude Terwispel Tijnje Ureterp Wijnjewoude

Beheer & Onderhoud

Dagelijks onderhoud: financieren de dorpshuizen zelf Dagelijks onderhoud: financieren de dorpshuizen zelf Groot/planmatig onderhoud 4 dorpshuizen financieren het zelf Groot/planmatig onderhoud: dorpshuizenfinancieren worden door gemeente -- 411dorpshuizen hetde zelf gefinancierd. 11 dorpshuizen financiering door de gemeente

In eigendom van gemeente: In eigendom van gemeente :

9

In eigendom van stichting of dorpshuis: In eigendom van stichting of dorpshuis:

6

9 6

Financiën

De gemeente Opsterland draagt jaarlijks circa € 500.000,- bij aan instandhouding van dorpshuizen. Hierop zijn de huuropbrengsten van de gemeente al in mindering gebracht. Deze kosten zijn onder te verdelen in: Groot onderhoud (55%) Subsidies (huur en exploitatie) (37%) Kapitaallasten (5%) Verzekeringen (1%) Publieke heffingen (2%)

14

5

Kaders nieuw beleid

De doelstellingen zoals geformuleerd in het coalitieakkoord, de ontwikkelagenda’s (zie hoofdstuk 2) en de informatie opgehaald tijdens de verschillende dialoogvormen met de dorpshuisbesturen, zijn vertaald in kaders voor het dorpshuizenbeleid van de gemeente Opsterland. De gemeenteraad stelt deze nota en daarmee de kaders vast voor het dorpshuizenbeleid. Binnen deze kaders wordt een doorvertaling gemaakt naar de koersplannen per dorpshuis, die worden vastgesteld door het College van B&W. Allereerst wordt een algemeen kader geformuleerd dat vervolgens is uitgediept naar vijf deelkaders. Per deelkader is aangegeven wat de verbinding is met het (de) thema (‘s) in de ontwikkelagenda’s (zie hoofdstuk 2) achter dit symbool ALGEMEEN KADER: TOEKOMSTBESTENDIGE DORPSHUIZEN In elk dorp is een toekomstbestendig dorpshuis aanwezig voor het vergroten van de sociale cohesie en dat hiermee bijdraagt aan de leefbaarheid in de dorpen. We willen bereiken dat in elk dorp een toekomstbestendige dorpshuisfunctie (ontmoetingsruimte) aanwezig is en ook blijft. Daarbij vertrouwen wij op de kracht, de bevlogenheid en het leiderschap van de dorpen om samen met de gemeente aan oplossingen te kunnen werken die bijdragen aan toekomstbestendige dorpshuizen.

De gemeente heeft hierin een verbindende en ondersteunende rol en zorgt voor de juiste randvoorwaarden, waardoor de dorpshuisbesturen in staat zijn een zelfstandige duurzame exploitatie te realiseren. Dit past bij de ontwikkeling in de samenleving. We streven ernaar dat dorpshuisbesturen zelfredzaam zijn. Hierin onderkennen we de huidige uitdagingen en complexiteit die de dorpshuisbesturen ervaren in een proces naar zelfredzaamheid (in organisatie, beheer en exploitatie). Binnen de planperiode van 2021-2026 gaan we in overleg met de besturen om te komen tot koersplannen per dorpshuis (zie deelkader 2). Dat is maatwerk. De koersplannen geven invulling aan het uitwerken van haalbare plannen die leiden naar een optimale verdeling van rollen/verantwoordelijkheden tussen dorpshuizen en gemeente, zonder daarbij de kernfunctie van een ontmoetingsplek in het dorp uit het oog te verliezen. De gestelde planperiode sluit aan bij een reëel tijdspad om gezamenlijk stappen te kunnen zetten. Daarna zullen we in 2026 deze kadernota herijken daar waar nodig is. Samen doorgroeien en ontwikkelen naar toekomstbestendige dorpshuizen heeft de focus met aandacht voor alle facetten (inzetten op samenwerking, gezonde exploitatie/verduurzaming, ontmoeten, verbinding in de dorpen en tussen gemeente en dorpshuisbesturen wat bijdraagt aan toekomstbestendige voorzieningen).

In bijlage 7 is een eerste mogelijke opzet voor de koersplannen opgenomen, vooral met het oog op de basisinformatie die vertrekpunt is voor de te ontwikkelen koers. In de plannen wordt uitwerking gegeven aan de concrete acties die per dorpshuis nodig zijn, de wijze waarop de samenwerking tussen dorpshuis en gemeente inhoud wordt gegeven e.d.

15

Deelkaders:

DEELKADER 1: SAMENWERKING & VERBINDING We intensiveren de samenwerking, delen kennis en inspireren elkaar, door actief in te zetten op vernieuwende werk- en samenwerkingsvormen die bijdragen aan de doorontwikkeling van toekomstbestendige dorpshuizen. Vanuit haar verbindende rol zal de gemeente vernieuwende samenwerkings- en werkvormen in gang zetten. Hierbij kan o.a. gedacht worden aan een online platform dat in het najaar van 2021 in gebruik is genomen, dat bijdraagt aan de samenwerking, het onderling uitwisselen, inspireren en organiseren van ontmoeting tussen de dorpshuisbesturen. Er is behoefte om naast fysieke themabijeenkomsten ook online op het gezamenlijk platform gevraagd en ongevraagd tips, suggesties en documenten te kunnen delen die bijdragen aan een verdere ontwikkeling van de dorpsvoorzieningen op alle niveaus. Ook de dorpencoördinator heeft een belangrijke functie in de afstemming tussen dorpshuizen en gemeente. Thema ontwikkelagenda “leefbaarheid”

DEELKADER 2: KOERSPLAN PER DORPSVOORZIENING We organiseren en geven met de dorpshuisbesturen vorm aan koersplannen per dorpshuis. De gemeente faciliteert hierin de omgeving, structuur en aanwezige gegevens en met input van de dorpshuizen worden deze compleet gemaakt tot een koersplan (voorbeeld zie bijlage 7) per dorpsvoorziening. Koersplannen dragen bij aan het uitwerken van een visie en lange termijn beeld voor onze dorpshuizen waarin o.a. de volgende vragen worden beantwoord: Wat is nodig om onze dorpshuizen toekomstbestendig te maken? Wanneer is een ontmoetingsplek/dorpshuis toekomstbestendig vanuit o.a. sociaal perspectief, bestuurskracht, exploitatie, activiteiten, organisatie en samenwerking? Wat is daarvoor nodig? En in welke verschijningsvormen kan dit tot uiting komen? Daarin zal ook het uitvoeringsplan energietransitie (zie deelkader 3) worden meegenomen.

Daarnaast is er ook aandacht voor de gezamenlijke uitdagingen zoals die beschreven staan in hoofdstuk 3: • Met elkaar zorgdragen voor een toekomstbestendige ontmoetingsplek in het dorp • Behoud van een gezonde exploitatie van de gebouwen en activiteiten • Aantrekken en behouden van bestuursleden en vrijwilligers en het nadrukkelijk betrekken van de jeugd bij de ontwikkeling in en van het dorpshuis • Onderzoeken van mogelijke verzelfstandiging mits dorpshuis en gemeente dit kansrijk achten • Faciliteren van behoud en versterking van de bestuurskracht van de dorpshuisbesturen. Dit deelkader gaat verder op de volgende pagina. 16

VERVOLG DEELKADER 2 Op o.a. deze onderwerpen zijn tijdens de themabijeenkomst van september 2020 onderling tussen de besturen al vele aanbevelingen gedeeld die hier een positieve impuls aan kunnen geven, zoals: inzetten op talent, kortere doorlooptijd functies, kleiner maken van functies, maar ook focus op duurzaamheid, inkoop, activiteiten die leiden tot meer omzet, goede voorbeelden delen. Dit willen we vooral gezamenlijk voortzetten, mede door middel van het online platform (zie deelkader 1). Of verzelfstandiging een optie is, is een van de onderzoekelementen bij koersplannen. Door per dorpshuis uitgebreid stil te staan bij de sociale- maar ook de huisvestingsvraagstukken willen we onderzoeken wat de haalbaarheid is op dit onderwerp, zowel in tijd als op inhoud. Het is dus één van de onderzoekaspecten, maar geen doel op zich. Thema ontwikkelagenda “inclusieve samenleving/ leefbaarheid en duurzaamheid”

DEELKADER 3: UITVOERINGSPLAN TOEKOMSTBESTENDIGE VERDUURZAMING DORPSHUIZEN OPSTERLAND We komen tot een gezamenlijk “uitvoeringsplan verduurzaming dorpshuizen Opsterland” waarin de onderwerpen vervangende nieuwbouw, renovatie en verduurzaming van het vastgoed samenkomen. Verduurzamingsvraagstukken vragen om een integrale benadering, zeker wanneer deze gekoppeld zijn aan afwegingen die betrekking hebben op vervangende nieuwbouw, aanpassingen of renovatie. Afwegingen voor deze (lange termijn) investeringen die bijdragen aan de toekomstbestendigheid van maatschappelijke voorzieningen en ambities in het klimaatakkoord maken dat samenwerking en expertise hierin noodzaak is. Hiervoor stellen we een uitvoeringsplan op dat aansluit bij deze ontwikkelingen en gekoppeld wordt aan de koersplannen per dorp, zie ook deelkader 2. Het toekomstbestendig maken van de dorpsvoorzieningen kent vele aspecten, waarbij ook gedacht kan worden aan energieneutraal maken van de gebouwen wat bij kan dragen aan positieve exploitatie. Dit brengt ook nieuwe perspectieven voor de toekomst. Thema ontwikkelagenda “duurzaamheid”

17

DEELKADER 4: SUBSIDIEREGELING DORPSHUIZEN OPSTERLAND We komen in 2022 tot een vernieuwde “Subsidieregeling dorpshuizen Opsterland”, waarin de input uit de koersplannen het vertrekpunt zal zijn. Met de uit te werken koersplannen per dorpshuis en de actuele verduurzamingsvraagstukken is het ook noodzakelijk om de subsidieregels voor de dorpshuizen te vernieuwen. Hoe de invulling zal zijn is voor een groot deel afhankelijk van de koersplannen per dorpshuis. Daarnaast zal op het gezamenlijk online platform ook een plek komen waar de aanvullende landelijke en lokale financieringsbronnen komen te staan die actueel zijn en wat de gemeente vanuit haar verbindende en faciliterende rol hierin kan betekenen. Thema ontwikkelagenda “inclusieve samenleving/ leefbaarheid en duurzaamheid”

DEELKADER 5: SOCIALE COHESIE: We stimuleren dat lokale activiteiten, die bijdragen aan jeugdwerk, sociaal cultureel werk en eenzaamheidsbestrijding, zoveel mogelijk in het dorpshuis worden georganiseerd. Een dorpshuis kan een belangrijke rol spelen bij de sociale condities die het dorp vitaal en leefbaar houden. Daarin speelt de krêft van de mienskip een belangrijke rol. De dorpshuizen in de verschillende dorpen zijn geschikt om ondersteunende activiteiten te organiseren die er onder andere voor zorgen dat inwoners zo lang mogelijk zelfstandig zijn. Dit is per lokale situatie verschillend en medebepalend vanuit de vraag vanuit de verschillende dorpen. We streven ernaar dat lokale activiteiten zoveel mogelijk in het dorpshuis worden georganiseerd. De gelegenheid dat mensen elkaar daar ontmoeten wordt daarmee vergroot en kan bijvoorbeeld eenzaamheid onder ouderen doorbreken. Diverse preventieprogramma’s kunnen vanuit het dorpshuis worden georganiseerd. Het jongerenwerk speelt daarin een belangrijke rol maar ook de vrijwilligersinitiatieven. Op deze wijze kan er worden gewerkt aan een omslag van zorgen voor naar zorgen dat … Dit deelkader gaat verder op de volgende pagina.

18

VERVOLG DEELKADER 5 Door jongeren meer te betrekken bij wat er in de dorpshuizen gebeurt en ze wellicht een actieve rol te geven, kan betrokkenheid van de jongeren vergroot worden. Mogelijk dat dit leidt tot een rol in het bestuurswerk in de toekomst. In aanvulling op de ontwikkelagenda leefbaarheid waarin op de ondersteuning van vrijwilligers wordt ingegaan, wordt ook ingezet op de samenwerking tussen professionals en vrijwilligers. Dit doen we door in te zetten op de doorontwikkeling van dorpssteunpunten die ook vanuit de dorpshuizen kunnen werken. Dit alles onder het motto: Leefbaarheid en vitaliteit van het dorp wordt in grote mate bepaald door de inzet van het dorp en haar inwoners zelf. Thema ontwikkelagenda “inclusieve samenleving”

“Wij gaan graag het proces aan om te komen tot koersplannen waarin per dorpshuis maatwerk kan worden geleverd.” Citaat uit de tweede gespreksronde

19

6.

Uitvoeringsagenda

Na vaststelling van deze nota door de raad gaat de gemeente haar faciliterende en adviserende rol voor de dorpshuizen invullen conform de beschreven kaders. Dit resulteert in een aantal concrete acties en het verder uitwerken van de kaders met input van de dorpshuizen. De opgaven genoemd in de deelkaders zijn in onderstaande uitvoeringsagenda samengevat: Deelkader

Opgaven

Planning en/of frequentie

1

Online platform met werktitel “TOEKOMSTBESTENDIGE DORPSHUIZEN OPSTERLAND” (half)jaarlijkse bijeenkomsten

Reeds opgestart, afronden 2021

2

Koersplan per dorpshuis

2022, vervolgens 1 x per 4 jaar.

3

Uitvoeringsplan verduurzaming

4

“Subsidieregeling dorpshuizen Opsterland”, voortvloeiend uit de koersplannen per dorpshuis.

2022

5

Sociale cohesie vergroten; onderzoek naar mogelijkheden integratie steunpunten en/of dorpskamers in dorpshuizen. Meenemen in koersplannen per dorpshuis (zie deelkader 2)

2022 en jaarlijks herijken op behoeften dorpen (aanhaken bij dorpsvisies)

20

Bijlage 1

Bijlage 1 - In dialoog: doorlopen proces met onze dorpshuisbesturen mei 2020 – heden In dialoog met de samenleving, dat is waar Opsterland voor staat! De dorpshuisbesturen zijn intensief betrokken geweest bij de totstandkoming van deze kadernota. De dorpshuizen in de Opsterlandse dorpen zijn een belangrijke maatschappelijke - en soms nog de enige- voorziening in een dorp. Deze ontmoetingsplekken zijn vaak het hart van het dorp en zorgen voor verbinding en ontmoeting. Vanuit deze visie en samen met de opgehaalde input vanuit de dialoog met de besturen is in september een volgende stap gezet naar concretisering / uitwerking van nieuw dorpshuizenbeleid. Zo werken we gezamenlijk toe naar een nieuwe kaderstellende notitie dorpshuizenbeleid. Vervolgens hebben de dorpshuisbesturen in twee rondes kunnen reageren op een conceptnotitie.

Start van het proces Het proces om te komen tot deze nota is gestart met een online enquête. Daaropvolgend heeft met alle dorpshuisbesturen in de maanden juni, juli en augustus jl. een een-op-een gesprek plaatsgevonden. In de gesprekken is vooral uitgebreid gesproken over het toekomstbeeld van de dorpshuizen zelf. Echter de vooraf opgehaalde informatie uit de online-enquêtes maakte het mogelijk om in de een-op-een gesprekken dieper in te gaan op een aantal onderwerpen. Dit zijn de onderwerpen die aan orde kwamen: • korte terugblik beleid 2018; • kansen voor de toekomst; • samenwerking met gemeente; • duurzaamheid; • wanneer is nieuw beleid geslaagd? Deze open gesprekken hebben waardevolle informatie opgeleverd. De besturen gaven aan het fijn te vinden om als gesprekspartner mee te worden genomen in het traject om te komen tot nieuw beleid.

Enkele highlights die uit de gesprekken naar voren komen zijn: • het dorpshuis wil graag verduurzamen maar heeft geen financiële middelen; • het dorpshuisbestuur heeft behoefte aan een Meerjaren Onderhoudsplanning (MJOP) voor reservering onderhoud; • kun je vrijwilligers verantwoordelijk laten zijn voor een bestuursfunctie als het dorpshuis geprivatiseerd is? • de gemeente dient garant te staan voor mogelijke leningen voor groot onderhoud; • mogelijke subsidies dienen gebaseerd te zijn op een Meerjaren Onderhoudsplanning zodat kosten wel dekkend zijn; • wanneer dorpshuizen privatiseren is er geen waarborging voor de toekomst, dit moet er wel zijn;

• • • • •

verhuurprijzen staan onder druk; er moet veel omzet in het dorpshuis worden gedraaid om groot onderhoud te kunnen financieren; grootste inkomsten komen uit horeca; transparantie op het gebied van financieel beleid; kansen voor de toekomst worden gezien in o.a. kennisdeling en samenwerking met andere dorpshuizen, structurelere samenwerking met gemeente, zoals bijvoorbeeld één duidelijk aanspreekpunt, ondersteuning vanuit de gemeente bij het aanvragen van onder andere subsidies en het delen van relevante en belangrijke informatie voor de dorpshuizen.

Themasessie – 15 september 2020 In de gesprekken gaf een deel van de besturen aan behoefte te hebben aan kennisuitwisseling en gezamenlijke verdieping van hetgeen is besproken in de verschillende gesprekken. In september heeft een themabijeenkomst plaatsgevonden met vertegenwoordigers van bijna alle dorpshuisbesturen en de gemeente. Er is kennis met elkaar uitgewisseld en met begrip voor elkaars positie is verder gekeken naar de toekomst. Hiermee is belangrijke input verkregen voor het nieuwe beleid. Ook was deze avond bedoeld om de dorpshuisbesturen nader kennis met elkaar te laten maken. Een eerste, breed ondersteunde afspraak is een uitwisselingsplatform te maken. Samen met drie dorpshuisbestuurders gaan we hieraan gevolg geven. We kunnen spreken van een geslaagde avond.

Informele raadsbijeenkomst – 10 november 2020 Tijdens deze bijeenkomst zijn de aanwezige raadsleden bijgepraat over het doorlopen proces tot dan toe. Ook was tijdens die bijeenkomst een aantal vertegenwoordigers van de dorpshuisbesturen aanwezig. Het was een goede gelegenheid om over en weer informatie uit te wisselen en vragen te kunnen beantwoorden.

Eerste concept kadernota -> veel reacties van de dorpshuizen -> samengevat in reactienota De dorpshuisbesturen hebben veel aandacht besteed aan het eerste concept van de kadernota. Alle besturen hebben een reactie gegeven. De reacties zijn samengevat in een reactienota. De rode draad in de reacties kan als volgt worden verwoord: 1. Hoe ziet de (faciliterende) rol van de gemeente eruit? 2. De kadernota kent een hoog abstractieniveau; pas in de koersnota’s wordt het concreet en zien wij wat het voor ons betekent. 3. De koersplannen worden voor u het belangrijkste instrument voor de uitvoering. 4. Maximale toegankelijkheid bij één aanspreekpunt van de gemeente. 5. Wat gaat het vastgoedbeleid inhouden zodat ingeschat kan worden welk effect dat heeft op het dorpshuizenbeleid. 6. Aandacht voor de voorgestelde verzelfstandiging in relatie tot de exploitatie maar ook draagkracht van de bestuursleden.

Tweede gespreksronde - mei/juni 2021 Uit de reacties op het eerste concept van de kadernota bleek dat sommige onderdelen vragen opriepen of verduidelijking behoefden. Dat was aanleiding om in het kader van optimale zorgvuldigheid een nieuwe gespreksronde met de dorpshuisbesturen in te lassen om nader op die punten te kunnen ingaan. Deze tweede ronde is door de besturen als positief ervaren. De input uit de reactienota en de gevoerde gesprekken hebben geleid tot de aanpassingen in het tweede concept. Dit tweede concept is op 25 juni 2021 opnieuw aan de besturen voorgelegd om daarop een reactie te kunnen geven.

Aanvullende informatie De informerende raadsbrieven, het verslag van de themasessie op 15 september 2020 treft u aan in bijlage 2, 3, 4, 5 en 6.

Bijlage 2

Bijlage 3

Bijlage 3 – verslag themasessie dorpshuizen

Bijlage 4

Bijlage 5

Bijlage 6

Bijlage 7

VOORBLAD DORPSHUIS X Dorpshuis

Visie

Naam >toekomst visie dorpshuisbestuur op ontmoetingsplek in het dorp<

Adres

Postcode en dorp

Email

FOTO

Functies en activiteiten

Telefoon Voorzitter en bestuursleden 2021

Plattegrond

Toelichting

Gebouw, eigendom en beheer BAG CODE Bouwjaar Bruto vloeroppervlak Gebruiksoppervlak (VVO) Bestemming Momententale status / beschermd dorpsgezicht

Financien

Meerjarenonderhoudsplan

Opbrengsten

Eigendom

Investeringen

Zakelijke rechten

Jaarlijkse uitgaven

Beheerconstructie

Subsidies

Verantwoordelijkheid groot / dagelijks onderhoud Verduurzaming Huurders Medegebruikers

versie: datum:

1 xx

Bijlage 8

Ontwikkelagenda’s Gemeente Opsterland juli 2019

23 juni 2014

Inhoud Inleiding ...................................................................................................................................................2 Relevante Ontwikkelingen .......................................................................................................................2 Organisatieontwikkeling...........................................................................................................................4 Veranderopdracht Sociaal Domein..........................................................................................................5 Ontwikkelagenda Inclusieve Samenleving .........................................................................................8 Ambitie 1. Inwoners zijn zo veel en zo lang mogelijk zelfstandig ............................................................9 Ambitie 2. Iedereen doet mee ...............................................................................................................13 Ambitie 3. Elk kind kan zich optimaal ontwikkelen ................................................................................19 Ambitie 4.

Opsterland is een gezonde leefomgeving ............................................................................25 Ontwikkelagenda Leefbaarheid..........................................................................................................29 Ambitie 5. Krêft van de mienskip wordt maximaal ingezet ....................................................................32 Ambitie 6. Opsterland biedt een veilige leefomgeving voor inwoners, ondernemers en bezoekers .....37 Ambitie 7. Opsterland biedt bereikbare basisvoorzieningen .................................................................41 Ambitie 8. Opsterland biedt een toekomstgericht woonbeleid...............................................................46 Ambitie 9. Opsterland biedt een aantrekkelijke leefomgeving...............................................................48 Ontwikkelagenda Duurzaamheid .......................................................................................................53 Ambitie 10. Opsterland energieneutraal in 2035 ...................................................................................54

1

Inleiding Opsterland is een zelfstandige gemeente met 16 dorpen, waar het goed wonen is in een prachtig en afwisselend landschap. De verwachting is dat in de toekomst het aantal inwoners stabiel blijft, maar we te maken krijgen met ontgroening (minder jongeren) en vergrijzing (meer ouderen). Door meer ruimte te bieden voor nieuwe woningen, te investeren in aantrekkelijke dorpen met een sterke sociale samenhang willen we de krimp tegengaan en zo mogelijk doorgroeien naar een 30.000 plus gemeente1. De gemeente wil deze uitdaging samen met de inwoners van Opsterland oppakken. Omdat we niet alles tegelijk kunnen, zetten we in op het realiseren van drie grote opgaven. duurzaamheid, leefbaarheid en Inclusieve samenleving. Deze zijn uitgewerkt in deze ontwikkelagenda. Op basis van deze thema’s hebben we 10 ambities geformuleerd. Hier gaan we de komende 4 jaren aan werken. Hier staan we als gemeente voor. De 10 ambities zijn: Ontwikkelagenda Inclusieve Samenleving Ambitie 1. Inwoners zijn zo veel en zo lang mogelijk zelfstandig Ambitie 2. Iedereen doet mee Ambitie 3. Elk kind kan zich optimaal ontwikkelen Ambitie 4. Opsterland is een gezonde leefomgeving Ontwikkelagenda Leefbaarheid Ambitie 5. Krêft van de mienskip wordt maximaal ingezet Ambitie 6. Opsterland biedt een veilige leefomgeving voor inwoners, ondernemers en bezoekers Ambitie 7.

Opsterland biedt bereikbare basisvoorzieningen Ambitie 8. Opsterland biedt een toekomstgericht woonbeleid Ambitie 9. Opsterland biedt een aantrekkelijke leefomgeving Ontwikkelagenda Duurzaamheid Ambitie 10. Opsterland energieneutraal in 2035 De agenda is tot stand gekomen met behulp van gesprekken met inwoners: een inwonersavond met ruim 60 inwoners en een koffietour door de gemeente. Ook is en wordt, samen met inwoners, nagedacht over het oprichten van een Denktank Opsterland die de samenwerking tussen inwoners, organisaties en gemeente in Opsterland verder wil versterken. In de ontwikkelagenda wordt, op basis van het beeld van 2019, aangegeven wat we de komende jaren gaan doen om de ambities uit het coalitieakkoord waar te maken. Op onderdelen is verder onderzoek nodig. Dit staat aangegeven in de ontwikkelagenda. In het kader van de jaarrekening en begroting wordt jaarlijks verslag gedaan van de voortgang (jaarverslag) en concretere voorstellen gedaan in de Perspectiefbrief en begroting. De voorliggende ontwikkelagenda’s zijn dus slechts een start van het proces.

1 Uit coalitieakkoord Brêge nei de takomst

2

Leeswijzer Alvorens we ingaan op de daadwerkelijke ontwikkelagenda’s wordt in hoofdstuk 1 eerst ingegaan op relevante ontwikkelingen voor de toekomst waar we op in moeten spelen. In hoofdstuk 2 wordt stil gestaan de organisatieontwikkeling. Omdat er grote financiële uitdagingen zijn in het sociaal domein wordt specifiek ingegaan op de veranderopdracht in het sociaal domein.

Relevante Ontwikkelingen Demografische ontwikkelingen Er wonen 29.759 mensen in 16 dorpen op circa 23.000 hectare. In de omgevingsvisie 2015-2030 is aangegeven dat we er vooralsnog vanuit gaan dat de bevolkingsomvang van Opsterland tot 2030 ongeveer stabiel blijft: ergens tussen de 29.500 en de 30.500 inwoners (lichte krimp of lichte groei). Door de gezinsverdunning blijft het aantal huishoudens groeien, tot 2030 met 200 tot 700 huishoudens. Wat wel zeker is, is dat de bevolking van Opsterland gaat vergrijzen en ontgroenen: meer ouderen en minder jongeren. Tot 2030 zal het aantal 65-plussers in de regio met bijna 50% toenemen. De komende vijftien jaar hebben we te maken met een piek in het aantal actieve ouderen van 65 tot 75 jaar. Dat heeft de nodige effecten:  verstopping woningmarkt, ouderen kiezen voor zelfstandig wonen in de eigen woning en  woonomgeving;  toename vraag naar (thuis)zorg en verpleeghuiszorg;  grote vraag naar voorzieningen in de vrijetijdssector;  groot reservoir aan vrijwilligers, nieuwe vormen van zelforganisatie, zorgcoöperaties, et cetera;  rolstoel- en rollatorvriendelijke inrichting openbare ruimte en toegankelijkheid gebouwen. Voor Opsterland ligt hier een grote uitdaging met financiële consequenties. Toegenomen mobiliteit en individualisering De mensen in de dorpen zijn steeds minder lokaal gebonden.

Geholpen door de toegenomen mobiliteit en gedwongen door de schaalvergroting van voorzieningen leggen ze steeds grotere afstanden af om winkels, opleidingen, werk en vertier te bereiken. Dit gaat samen met de algemene individualiseringstrend en de ontwikkelingen van internet en social media die men ook in onze dorpen terug vindt. Men hecht steeds meer waarde aan zaken als autonomie, zelfontplooiing en privacy. Dit alles heeft gevolgen voor de sociale netwerken waarin mensen participeren en voor de voorzieningen en accommodaties die men gebruikt. Een van de ontwikkelingen die daarmee samenhangt is dat vrijwilligers zich minder aan een vaste functie in een vereniging of organisatie willen binden, terwijl voor (korte) klussen en projecten vaak voldoende vrijwilligers te vinden zijn. Niet alle verenigingen en vrijwilligersorganisaties in de dorpen spelen adequaat op deze ontwikkeling in. Technologische ontwikkelingen De afgelopen decennia zijn er grote technologische ontwikkelingen geweest die de autonomie en zelfredzaamheid vergroten. Ze zorgen er ook voor dat mensen minder afhankelijk zijn van voorzieningen en sociale contacten in de buurt. Vrijwel iedereen beschikt tegenwoordig over een computer met internet. Al ontbreekt het in een aantal dorpen aan snel internet/ glasvezel. Onderwijs, zorg, winkels, werk, informatie, vertier etc.

zijn toegankelijker en beter bereikbaar geworden. Het ontmoeten krijgt een andere invulling (fora, social media). Deze technologieën zijn een belangrijk onderdeel van ons dagelijks leven geworden. Zo wordt de kwaliteit van de internetverbinding door bijvoorbeeld ondernemers meegewogen in het besluit om zich ergens al dan niet te (blijven) vestigen.

3

Inwoners willen meer invloed op hun eigen leven en leefomgeving. Inwoners willen meer zeggenschap en invloed op hun eigen leven en leefomgeving. Zij hebben genoeg van bureaucratie en betuttelende regelgeving. Als overheid moeten wij hierop inspelen en samen met inwoners zaken oppakken. Financiële ontwikkelingen Vanaf 2015 zijn onder de noemer ‘de drie decentralisaties’ gemeenten vanaf 2015 bestuurlijk en financieel verantwoordelijk voor werk en inkomen, jeugdzorg en Wmo. Een omvangrijke klus, omdat nieuwe taken ingeregeld moesten worden terwijl de kwaliteit van hulp, zorg en dienstverlening moest verbeteren. De overdracht ging gepaard met een beperking van de budgetten. Net als de meeste andere gemeenten heeft Opsterland te maken met forse tekorten in het sociaal domein. De grootste tekorten zien we bij de Jeugdwet. Via de P10 en de VNG dringen wij bij het Rijk aan op meer budget. We onderbouwen dat door mee te doen aan benchmarks. Tegelijkertijd zetten we in op het verder doorvoeren van de transformatie in het sociaal domein. Om de zorg ook in de toekomst betaalbaar te houden wordt in de ontwikkelagenda inclusieve samenleving zoveel mogelijk ingegaan op die transformatie. Maar de transformatie is, zoals elk ingrijpend veranderingsproces, een zaak van lange adem. We zullen alert moeten blijven om de uitgaven te verlagen en de inkomsten te verhogen.

Daarom zetten we een proces in gang om hier blijvend op in te spelen. Dit doen we in samenspel met de uitvoeringsorganisaties en de adviesraad sociaal domein. Ook betrekken we de klankbordgroep sociaal domein. En als het gaat om politieke afwegingen leggen we dat natuurlijk voor aan de gemeenteraadraad (zie ook hoofdstuk 3: Veranderopdracht sociaal domein). De vergrijzing heeft eveneens financiële consequenties. Alhoewel deze consequenties veelal betrekking hebben op de periode na deze collegeperiode moeten we hier nu al wel op anticiperen. Ook binnen leefbaarheid en duurzaamheid zijn scherpe keuzes noodzakelijk. Duidelijk is dat we alle initiatieven en inzet van inwoners belangrijk zijn om Opsterland sociaal, duurzaam en leefbaar te houden.

Organisatieontwikkeling Samenwerken aan een leefbaar, inclusief en duurzaam Opsterland Opsterland gaat uit van de Krêft van de mienskip: samen met inwoners, ondernemers, verenigingen en maatschappelijke organisaties verder bouwen aan Opsterland. Dat gaan we doen door initiatieven te ondersteunen, mensen en organisaties met elkaar in contact te brengen en ook zelf actief de samenwerking te zoeken. We delen dilemma’s met burgers en ook binnen de gemeenteraad en het college van B&W. De gemeente faciliteert goede plannen van initiatiefnemers: soms met geld, soms met kennis maar vooral met trots op een samenleving die de handen uit de mouwen wil steken om onze gemeente mooier en beter te maken. In deze aanpak past ook het principe ‘voor wat hoort wat’. Als een dorp iets van de gemeente vraagt, zoeken we naar mogelijkheden, maar we vragen ook wat het dorp zelf kan doen. De gemeentelijke organisatie moet zich aan passen aan de veranderende samenleving en de nieuwe wijze van besturen. Als kernwaarden voor de ontwikkelingsrichting zijn benoemd:  Mensengericht Het gaat erom om ons te richten op inwoners, dorpen en hun initiatieven.  Aansluiten bij de beweging Er gebeurt al van alles in de dorpen. De gemeentelijke organisatie moet daar beter bij aansluiten en de verbinding zoeken. 4

 Verschil mag Er is geen inwoner of dorp gelijk. Deze verschillen leiden tot verschillen in aanpak van beleid en uitvoering. In het handelen richting de inwoners gaan wij zoveel mogelijk uit van een aantal leidende principes: a. We gaan uit van wat de inwoner nodig heeft. We bedenken geen oplossingen, maar definiëren de vraag, oplossingen ontstaan in de gemeenschap. b. Het kan wél. We zoeken condities hoe iets wél kan. We zoeken daarbij de grenzen van de wet- en regelgeving. c. Verschil mag Er is geen inwoner of dorp gelijk. Deze verschillen leiden tot verschillen in aanpak van beleid en uitvoering. d. We zijn toegankelijk. Inwoners kunnen ons vinden en wij kennen onze dorpen. Wij helpen inwoners de juiste medewerkers dan wel andere overheid of instelling te vinden. e. Monitoring geeft grip. Signalering door te meten dat iets werkt, dat doelen worden bereikt, geeft vertrouwen. Onder het motto ‘intern beginnen om extern te winnen’ moeten we (steeds weer) ervoor zorgen dat de organisatie klaar is voor de toekomst. Sturen op resultaat in plaats van inspanning is daar een onderdeel van en is tevens van belang voor het opdrachtgeverschap. We gaan de komende jaren door ontwikkelen naar een moderne, transparante en resultaat gerichte organisatie die met en voor de dorpen werkt aan een duurzaam, leefbaar en sociaal Opsterland.

Daar waar zinvol en mogelijk werken we zo veel en goed mogelijk met andere overheden en organisaties. Monitoring Het is belangrijk om de effecten van onze keuzes en maatregelen te monitoren. Onze ambities zijn op de langere termijn vooral gericht op het bereiken van maatschappelijk effect (outcome). Door te monitoren moeten wij inzicht krijgen in de ervaring van de inwoners, het gebruik van (zorg)voorzieningen, ontwikkelingen hierin en inzicht in de kosten en maatschappelijke effecten. Onze ambities zijn daarom zoveel mogelijk met meetbare indicatoren opgesteld. Hulpmiddelen die wij hierbij gebruiken zijn onder andere de dorpsspiegels, cliëntervaringsonderzoeken, gegevensanalyses uit onze databases, benchmarks in vergelijking met andere gemeenten, en aansluiting zoeken bij onze programmasturing.

Veranderopdracht Sociaal Domein In het sociaal domein is er sprake van een extra opdracht: zorgen dat we de zorg ook in de toekomst kunnen blijven betalen. De afgelopen jaren zijn in Opsterland al de nodige stappen gezet en zijn er gebiedsteams gevormd op het gebied van WMO en jeugd. In de komende jaren moeten we de transformatie verder doorvoeren. Bij de transformatie van het Sociaal Domein ligt het accent op preventie, het voorkomen en verminderen van zwaardere zorg, het versterken van zelfredzaamheid en eigen kracht van de inwoners en ruimte voor eigen initiatieven van inwoners. De vrij toegankelijke voorzieningen en activiteiten in de dorpen en buurten, het voorliggend veld, gaan daarmee een steeds grotere rol spelen en kunnen worden gezien als belangrijke instrumenten voor preventie waarmee grotere en duurdere zorgconsumptie mogelijk kan worden voorkomen.

5

Landelijk gezien heeft tussen de 60% en 70% van de inwoners die zich meldt bij wijk- of gebiedsteams financiële problemen. Werk kan helpen om dit inkomen te verhogen maar ook om meer structuur te ervaren en kan bijdragen aan verbetering van de gezondheid. Casussen waarin sprake is van stapeling van vragen zijn meestal ook de casussen waarbij de opgetelde kosten voor de gemeente het hoogst zijn. De tevredenheid bij inwoners is hoog. Om de transformatie echter verder vorm te geven is de vraag welke vervolgstappen gezet moeten worden om de integrale dienstverlening aan inwoners op het gebied van werk, inkomen, (jeugd)zorg en ondersteuning verder te verbeteren, zodat de inwoners (nog) beter worden ondersteund. Deze ontwikkeling is in 2018 in gang gezet met het opstarten van Sociaal Domein 3.0, waarin we kijken welke benodigde aanpassingen in werkwijze en organisatie nodig zijn om de integrale dienstverlening verder te verbeteren en de doelstellingen beter te bereiken. De veranderopdracht voor het Sociaal Domein is als volgt:       

De gemeente wil investeren in preventie en vroegsignalering. De gemeente stimuleert en faciliteert zelfredzaamheid en samenredzaamheid. Dat betekent investeren in de wisselwerking tussen formele en informele zorg. Indien er ondersteuning en hulp nodig is, wordt dat als volgt ingezet: licht en algemeen waar mogelijk, complex en gespecialiseerd waar nodig. Ondersteuning zo veel mogelijk dichtbij, op maat en passend bij de behoefte van de burger. Vraag- en resultaatgericht werken, niet claim- en aanbodgericht. Uitgaan van mogelijkheden van de inwoner, niet van de onmogelijkheden. Kostenbewust ondersteuning bieden, zorgvuldige kosten en baten afwegingen maken.

Rol gemeente De gemeente moet het transformatieproces initiëren en transformeert daarom zelf ook mee. Dit willen wij doen door zoveel mogelijk integraal beleid te voeren, andere vormen van financiering te onderzoeken, meer ruimte voor initiatieven van onderop te bieden en samenwerkingen met andere organisaties aan te gaan. Samenwerken en werkwijze Langs de volgende pijlers willen wij de komende jaren verder invulling geven aan een integrale dienstverlening:  Verandering organiseren (integrale toegang en werkprocessen)  Sturen en opdrachtgeven (op resultaat)  Randvoorwaarden realiseren (bijvoorbeeld op gebied privacy)  Samen werken, leren en uitwisselen (bijvoorbeeld kennisdeling) Daarbij is het belangrijk om als gebiedsteam nog meer in de dorpen te werken en zichtbaar te zijn. We beogen daarmee, dat wij meer aan de voorkant samen met de inwoners van de dorpen kunnen inzetten op preventieve maatregelen. De komende periode gaan wij verkennen welke methodieken ons kunnen ondersteunen. Hierbij geven wij invulling aan:  Oplossingsgericht werken: een methodiek voor mensen van wie het eigen oplossend vermogen nu nog tekort schiet, maar hen wel in staat stelt op een eigen manier en met mensen uit hun omgeving het probleem waarvoor zijn hulp vragen aan te pakken.

 Mobility Mentoring: een aanpak die mensen met financiële belemmeringen ondersteunt met als doel economische zelfredzaam te zijn.

6



Omgekeerde Toets: een domein overstijgende aanpak die integraal werken in de gemeente mogelijk maakt, en professionals in staat stelt binnen het sociaal domein maatwerk te leveren zonder willekeur.

Preventie In onze transformatie is preventie een belangrijke pijler. Onder preventie verstaan we het voorkomen dat er problemen ontstaan door van tevoren in te grijpen. Preventie is het geheel van doelbewuste initiatieven die anticiperen op risicofactoren en ageren wanneer eerste signalen zich ontwikkelen en de problematiek aan het ontstaan is. Preventie heeft verschillende niveaus. Preventie is bijvoorbeeld het geven van voorlichtingsactiviteiten om te voorkomen dat een probleem überhaupt ontstaat. Maar preventie is ook zorgen dat iets onaangenaams niet wordt verergerd, bijvoorbeeld door een werkzoekende naar werk te begeleiden, of door het voeren van VVE-beleid. Daarnaast is preventie er op gericht op bepaalde problematiek in het vervolg te voorkomen, bijvoorbeeld door het bieden van schuldhulpverlening. Vanuit de ontwikkelagenda willen wij met preventie meer toewerken naar activiteiten waarvan aannemelijk is dat zij een positieve bijdrage leveren aan de zelfredzaamheid van inwoners. Daarbij willen wij ook nadrukkelijk aandacht hebben voor de groep die wij nu moeilijk kunnen bereiken. Om deze groep te bereiken gaan wij experimenteren met een andere benaderingswijze, omdat de ‘traditionele’ manier voor deze groep niet werkt. We willen op een andere manier met hen communiceren. Bijvoorbeeld door op zoek te gaan naar ambassadeurs of het inzetten van ervaringsdeskundigen.

Recentelijk is gestart met een algemene voorziening voor dagbesteding. Daarnaast zijn welzijnsactiviteiten een preventief instrument met de taak om verbinding tussen inwoners tot stand te brengen, een sociale basis te creëren en te versterken in de samenleving. Dit betekent ondersteunen van mensen bij zelfredzaamheid, maatschappelijke participatie en opvoeden, vanuit eigen kracht en met inzet van de omgeving; stimuleren van actief burgerschap en verbindingen leggen tussen vrijwilligers en burgers, tussen informele en formele netwerken en tussen professionals. In 2018 is de gemeente Opsterland gestart met de herijking van de welzijnstaken die door stichting Timpaan Welzijn worden uitgevoerd. Uitgangspunten voor de herijking van de welzijnstaken zijn om de welzijnstaken zo optimaal mogelijk te laten aansluiten bij het gemeentelijke beleid, bij de activiteiten van het gebiedsteam en wat lokaal nodig is. Een integrale werkwijze, innovatie en verbinding met de ontwikkelingen in de dorpen en lokale partners zijn daarbij leidend. Daarbij is in de nabije toekomst een visie nodig op het welzijnswerk: wat zijn belangrijke welzijnstaken in de toekomst, wat is nodig en wat willen we daarmee bereiken? In de uitwerking van de ontwikkelagenda focussen we ons als het gaat om preventie vooral op:  Meer inzetten op het netwerk, zodat minder professionele hulp nodig is.

 Informatievoorziening, hoe bereiken we met de juiste informatie de juiste doelgroep?  In hoeverre bereiken we met preventieactiviteiten de meest kwetsbare inwoners?  Sociale infrastructuur, wat is nodig inwoners hierin een plek te laten vinden?

7

Ontwikkelagenda Inclusieve Samenleving

23 juni 2014

8

Ambitie 1. Inwoners zijn zo veel en zo lang mogelijk zelfstandig Een van de Opsterlandse ambities voor de komende jaren is dat inwoners zo lang mogelijk zelfstandig functioneren en zoveel mogelijk de regie over hun eigen leven houden. In een periode waarin mensen ouder worden en het ouder worden gepaard gaat met beperkingen is dat niet zo vanzelfsprekend. Die zelfstandigheid is ook niet vanzelfsprekend voor inwoners, die daar vanwege een beperking moeite mee hebben. Zelfstandig functioneren betekent:  dat je zelf in staat bent om een huishouding te voeren;  dat je in staat bent om daarbij zelf de regie hebben;  dat je contact hebt en kunt leggen met anderen;  dat je maatschappelijk actief kunt zijn;  dat je een waardevol en zinvol leven ervaart. Het antwoord op de vraag wat een waardevol en zinvol leven is en wat maatschappelijk actief precies betekent, verschilt per persoon: niemand is gelijk. Dit vraagt ook om diversiteit in de mogelijkheden om mensen te ondersteunen bij hun zelfstandigheid.

Waar staan we? In Opsterland maken circa 1400 inwoners gebruik van het gemeentelijke vangnet via de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Via deze wet worden onder andere huishoudelijke hulp, dagbesteding en vervoersvoorzieningen ingezet om de zelfstandigheid te handhaven of te verbeteren. Uit het tevredenheidsonderzoek over 2017 geeft 86% van de mensen die via de Wmo worden ondersteund aan, dat de voorzieningen bijdragen aan hun zelfstandigheid.