Bijlage 3. Aangepast eindrapport Rekenkamercommissie Opsterland inzake Inwonersinitiatieven en Overheidsparticipatie per 12 september 2023

20

Gekanteld werken / werken in een netwerksamenleving De gemeente Opsterland probeert sinds 2014 gekanteld te werken. In de interviews met de portefeuillehouder en de ambtelijke organisatie komt duidelijk naar voren dat het voor alle gemeentelijke partijen, de raad, het college en de ambtelijke organisatie, lastig is om op hun spreekwoordelijke handen te zitten. De gemeentelijke organisatie wil juist graag aan de slag met zaken die spelen of ideeën die binnenkomen. Het blijkt lastig om niet direct in de ‘doe-stand’ te gaan, maar eerst af te wachten en de samenleving een kans te geven het op te pakken, al dan niet in samenwerking met de gemeente. 4.3 Inwonersinitiatief Koningshof Het idee voor ‘Koningshof’ (huisvesting voor ouderen in Beetsterzwaag) ontstond in 2018. Toen twee scholen in Beetsterzwaag (De Trime en De Paedwizer) samen gingen, kwamen twee mogelijke locaties voor bebouwing vrij. De initiatiefnemers van het Koningshof zagen dit als een moment om in te spelen op de vergrijzing in het dorp en de behoefte aan woningen voor 55-plussers, om zo doorstroming op de woningmarkt te bevorderen. Daarnaast sprak het coalitieakkoord voor de periode van 2018-2022 over gekanteld werken. De initiatiefnemers wilden aansluiten op de ambitie van de gemeente om inwonersinitiatieven te stimuleren.

Om het initiatief te kunnen realiseren hebben de initiatiefnemers een stichting opgezet, Stichting Koningshof. 4.3.1 Ervaringen initiatiefnemers Bij de start is door gemeente, portefeuillehouder én ambtelijke organisatie, enthousiast gereageerd op het plan voor Koningshof. Vanuit de gemeente kreeg het initiatief ook een contactpersoon toegewezen. De wil en het enthousiasme voor Koningshof waren er. Toch leidde het initiatief uiteindelijk voor de initiatiefnemers van Koningshof tot een teleurstellende ervaring. Uit interviews blijkt dat de stichting ervaren heeft dat zij te weinig constructieve medewerking kregen vanuit de gemeente. Daarnaast ervoeren zij een gebrek aan actuele juridische kennis bij de gemeentelijke organisatie. Zij hadden het gevoel veel informatie zelf uit te moeten zoeken. En door personele wisselingen bij de gemeente heeft de stichting het initiatief vaak opnieuw moeten toelichten aan andere ambtenaren. In de nieuwsbrieven die zij uitbrengen komt naar voren dat zij het contact met de gemeente tijdens het traject als moeizaam hebben ervaren. Daarnaast blijkt uit de interviews dat de stichting op meer ondersteuning van de gemeente had gehoopt. Het initiatief Koningshof is op een bepaald moment een halt toegeroepen vanwege het Didam-arrest.

Dit arrest houdt in dat gemeenten bij vastgoedprojecten niet langer grond één-op- één mogen verkopen aan een betrokken projectontwikkelaar. Zij moeten gelijke kansen bieden aan eenieder en mogen daarom niet met één partij een contract sluiten zonder andere partijen een kans geboden te hebben om hun interesse te tonen. Naast de gevolgen voor het plan door het Didam-arrest is de stichting teleurgesteld dat de gemeente niet meer heeft gedaan om hun initiatief/plan een voorwaarde te laten zijn bij de aanbesteding die verplicht werd door het Didamarrest. Momenteel is het idee dat de gemeente het plan wel als uitgangspunt neemt bij het opstellen van het bestemmingsplan, maar het wordt niet als eis in de aanbesteding opgenomen. In de elfde en tevens momenteel laatste nieuwsbrief van Stichting Koningshof stellen zij toch nog hoop te hebben dat het plan gerealiseerd kan worden. De raad zou een motie willen indienen om het college aan te zetten om dit plan tot een positief vervolg te laten leiden. Op 13 februari 2023 is door GroenLinks en D66 een motie ingediend om het plan van Stichting Koningshof een ‘second-opinion’ te bieden. Deze motie is verworpen. Stichting Koningshof grijpt gedurende het traject regelmatig terug op de uitgangspunten van het coalitieakkoord waarin wordt uitgegaan van de kracht, bevlogenheid en leiderschap van de mienskip.

Het niet realiseren van het plan van de Stichting zou niet in lijn zijn met deze uitgangspunten.

21

4.3.2 Ervaringen gemeentelijke organisatie De gemeentelijke organisatie is net als Stichting Koningshof teleurgesteld. Bij hen komt de teleurstelling vooral voort uit het verloop van het proces. De initiatiefnemers hebben de raadsfracties vanaf de start geïnformeerd. In de interviews komt naar voren dat er hierdoor snel enthousiasme en ook een impliciet akkoord op het project leek te ontstaan terwijl de contouren van het plan nog bepaald moesten worden. Dit maakte het vervolgproces lastig voor het college. Er zijn bij de initiatiefnemers verwachtingen ontstaan die door het college niet waargemaakt konden worden. Er zijn gedurende de verschillende overleggen tussen Stichting Koningshof en de gemeente geen afspraken op papier gezet. Door de komst van het Didam-arrest was het niet mogelijk om het initiatief volledig bij de initiatiefnemers te laten, maar moest de gemeente het overnemen. Vanuit de gemeente is een ambtelijk contactpersoon aangewezen voor het project Koningshof. Hiermee was er een aanspreekpunt die het proces kon faciliteren vanuit de gemeente. Door veranderingen van het personeel is deze contactpersoon tot aan de zomer van 2019 verschillende keren gewisseld. Dit heeft het traject vertraagd, blijkt uit interviews.

22

4.3.3

Tijdlijn

In bijlage 5 is een uitgebreide beschrijving van de gebeurtenissen rondom Koningshof opgenomen.

23

4.4 Inwonersinitiatief MFA De Tynje Inwoners van Tijnje hebben hun krachten gebundeld om gezamenlijk een multifunctionele accommodatie (MFA) te realiseren. De wens is om het dorpshuis, de scholen en de gymzaal te vernieuwen en combineren in een MFA. In 2009 werd dit al in de dorpsvisie als speerpunt benoemd. Uit de dorpsvisie 2018-2022 blijkt dat MFA de Tynje nog steeds een wens is. Tussen 2009 en 2014 heeft de ideeënfase plaatsgevonden, blijkt uit het interview met de initiatiefnemers. Meerdere ideeën zijn toentertijd besproken. In 2014 heeft de gemeenteraad de pilot waarbij het dorp plannen maakt voor de realisatie van de MFA goedgekeurd. De initiatiefnemers van het plan vormen de regiegroep. Zij hebben een aantal werkgroepen met elk een eigen specialisme, zoals zorg/welzijn en financiering. Hier zitten verenigingen en andere betrokken partners in, die daar kennis en ervaring over hebben. 4.4.1 Ervaringen initiatiefnemers en gemeentelijke organisatie In de interviews komt naar voren dat zowel vanuit de gemeentelijke kant als de kant van de regiegroep de onderlinge samenwerking als positief wordt ervaren. Doordat het een relatief veelomvattend project was voor inwoners om zelf tot uitvoering te brengen, was het belangrijk dat de gemeente ondersteuning bood.

De waarde hiervan zat met name in de kennis die de gemeente heeft over de procesmatige kant en hun juridische en financiële kennis, blijkt uit interviews. Vanuit de gemeente is er continu één verantwoordelijke op het project gezet die bij de bijeenkomsten met de regiegroep aanwezig was. De regiegroep heeft bij de start een projectplan opgesteld, waarin onder andere de gemeentelijke kaders zijn vastgesteld. Naast het aanwijzen van een ambtelijk contactpersoon is er ook een verantwoordelijk wethouder aangewezen voor dit traject. De regiegroep heeft extern betrokkenen en de raad op de hoogte gehouden middels nieuwsbrieven. Daarnaast heeft de regiegroep meerdere malen presentaties aan de raad gegeven over de voortgang van het project. In de nieuwsbrieven wordt de voortgang van het traject besproken, maar bijvoorbeeld ook welke hulp er nog nodig is. Deze nieuwsbrieven zijn zowel aan geïnteresseerde bewoners gestuurd als aan de ambtelijke organisatie. De communicatie richting externen is altijd door de regiegroep gedaan. Aan het begin van het traject zijn externe partners wisselend meegenomen in de plannen en de terugkoppeling hiervan. Er komt in de interviews naar voren dat de volgorde waarin verschillende partijen werden meegenomen in planvorming niet altijd logisch was. Hierdoor ontstonden strubbelingen.

De tussenkomst van Synarchis - een extern bemiddelingsbureau - lijkt hierin een omslagpunt te hebben veroorzaakt. Externe partners ervaren daarna een verbetering in de communicatie en informatievoorziening. Vanuit omwonenden is er weinig weerstand tegen het project. Er is één bezwaar ingediend over de verkeerssituatie. De gemeente heeft hier vervolg aan gegeven door een groep van bewoners samen te stellen die samen met de gemeente de situatie is gaan onderzoeken. Tijdens de bijeenkomsten voor omwonenden zijn omwonenden met name geïnformeerd over de plannen. Er was veel ruimte om mee te denken, maar de besluiten werden door de regiegroep in samenwerking met de gemeente genomen. Een punt wat regelmatig aan de orde is gekomen is de locatie van de te realiseren MFA, blijkt uit interviews. De omwonenden hebben het gevoel hier geen inspraak in gehad. Van de bewonersbijeenkomsten werd altijd een terugkoppeling gegeven aan omwonenden. Het initiatief van de dorpsbewoners heeft tot een grootschalig project geleid waar veel actoren bij betrokken zijn geraakt. Het hele project is niet altijd gemakkelijk verlopen. Duidelijke afspraken en ondersteuning van de gemeentelijke organisatie zijn van groot belang om de verschillende actoren goed samen te laten werken en zicht te houden op de doelen van het project. Deze bevindingen komen ook in de interviews duidelijk naar voren.

24

Binnen de regiegroep was voldoende capaciteit en expertise voor het opzetten van dit traject, wordt in interviews aangegeven. Tegelijkertijd wordt ook uitgelegd dat de regiegroep grotendeels uit vrijwilligers bestaat die deze werkzaamheden naast hun dagelijks leven uit moeten voeren. De regiegroep mist hierdoor soms slagkracht en daarmee voortgang. Ook stellen meerdere gemeentelijke en externe betrokkenen de vraag of de gemeente bij een project van deze schaal wel van inwoners mag verwachten dat zij hier de leidende rol in hebben. Er is in alle interviews veel bewondering uitgesproken over de wijze waarop de regiegroep dit project leidt. 4.4.2

Tijdlijn

In Bijlage 6 is een uitgebreide beschrijving van de gebeurtenissen rondom MFA De Tynje opgenomen.

25

5.

Bestuurlijk samenspel

In dit hoofdstuk beschrijven we het bestuurlijk samenspel in de gemeente Opsterland. Er is aandacht voor de manier waarop de raad kaders stelt en de rol die de raad inneemt bij de uitvoering van participatietrajecten. In dit hoofdstuk worden de volgende deelvragen beantwoord: 7. Welke rol speelt de raad bij inwonersinitiatieven en hoe geeft hij deze rol vorm? 12. Hoe ervaren college en ambtelijke organisatie de inwonersinitiatieven? En wat zijn de verschillen in hun beleving met de beleving van inwoners? 13. Wat zijn wensen, verwachtingen en ambities voor de toekomst van de gemeente op het gebied van inwonersinitiatieven? De bevindingen uit dit hoofdstuk worden niet aan het normenkader getoetst, omdat dit kader enkel normen stelt over het beleid en de participatiepraktijk. 5.1 Belangrijkste bevindingen De samenwerking tussen college en ambtelijke organisatie én initiatiefnemers wordt wisselend ervaren. Korte lijnen en een open faciliterende houding van de gemeente worden als positief ervaren. De procedurele aanpak binnen de gemeentelijke organisatie zorgt voor het grootste verschil in beleving tussen initiatiefnemers en de ambtelijke organisatie. Het opzetten en uitvoeren van grote trajecten kost veel tijd, omdat er veel procedures bij komen kijken. Daarnaast voeren initiatiefnemers projecten uit naast hun normale leven, wat voor vertraging kan zorgen.

De rol van de raad bij inwonersinitiatieven is niet vastgelegd in beleid en wordt zodoende ad hoc ingevuld. De raad volgt grotere participatietrajecten via informatie uit de samenleving of het college. Hij opereert voornamelijk vanuit zijn volksvertegenwoordigende rol. 5.2 Ervaringen van de ambtelijke organisatie en het college bij inwonersinitiatieven Gemeentelijke procedures In de interviews komt meerdere malen naar voren dat er veel energie in de dorpen zit. Wel wordt er aangegeven dat er een verschil merkbaar is tussen de werkwijze en procedures binnen de gemeente en de leefwereld van inwoners. Duidelijke verwachtingen aan de voorkant scheppen over de besluitvormingsprocedures en termijnen die hiermee samenhangen kan hieraan bijdragen. Uit de interviews met ambtelijk betrokkenen blijkt dit een spanningsveld te zijn. Enerzijds willen zij inwoners de kans bieden en tijd geven om ideeën te ontwikkelen. Dit was ook één van de aanbevelingen in de evaluatie 'gekanteld werken'. Anderzijds willen ze zo snel mogelijk duidelijkheid geven over kaders, zodat inwoners niet met andere verwachtingen aan een traject beginnen. De ambtelijke organisatie vindt het lastig het juiste moment aan te wijzen waarop de gemeente regie moet nemen op inwonersinitiatieven. Dit blijkt ook uit de evaluatie van gekanteld werken.

Ambtelijke behoeften om inwonersinitiatieven te faciliteren In de interviews komt de wens vanuit de ambtelijke organisatie naar voren om één of enkele documenten te hebben die ondersteuning bieden bij het opzetten en uitvoeren van participatietrajecten. Zo wordt een voorbeeld van een checklist genoemd waar puntsgewijs zaken staan waar rekening mee gehouden moet worden wanneer een initiatief vanuit de samenleving bij de gemeente binnenkomt. Ook wordt aangegeven dat het hebben van uitgangspunten kan helpen. Tegelijkertijd wordt ook gesteld in interviews dat er geen wens is voor uitgebreid beleid, omdat de trajecten die voortkomen uit inwonersinitiatieven uniek zijn en daarmee vragen om maatwerk. College en inwonersinitiatieven Het college van Opsterland merkt dat de houding en behoefte van inwoners ten opzichte van participatie verandert. Het is een uitdaging voor de gemeente om verschillende doelgroepen te

26

bereiken. Het college vindt invloed van inwoners belangrijk: het wordt waardevol gevonden het perspectief van inwoners mee te nemen in beleid en uitvoering. Echter, dit perspectief wordt vaak door een beperkte groep inwoners geboden. In de interviews wordt gesteld dat er wel wordt geprobeerd meer verschillende doelgroepen te bereiken, juist ook groepen die niet uit zichzelf naar de gemeente toekomen. De gemeente wil gaan werken met dorpswethouders. Dit houdt in dat de wethouders bepaalde dorpen onder hun verantwoordelijkheid krijgen. Hiermee kan de connectie met de dorpen versterkt worden vanuit het dagelijks bestuur. Gedurende de onderzoeksperiode, in november 2022, is dit in werking getreden. In een bijeenkomst met de Plaatselijk Belangen heeft het college van B&W dit aangekondigd. De kracht van de mienskip Zoals benoemd is de kracht van de mienskip belangrijk in de gemeente Opsterland. Met de komst van de Omgevingswet komt dit nog meer centraal te staan. Uit het interview met ambtelijk betrokkenen blijkt dat er zorgen zijn over de grote verantwoordelijkheden die hiermee bij inwoners wordt gelegd. Gemeentelijke projecten duren vaak lang. Dit kan van inwoners die initiatieven naast hun dagelijkse leven oppakken, veel vragen.

5.3 Rol van de raad bij inwonersinitiatieven Contact tussen inwoners, ambtelijke organisatie en gemeenteraad In Opsterland zijn er korte lijntjes, niet alleen tussen inwoners en ambtelijke organisatie maar ook tussen inwoners en de gemeenteraad. De raad van Opsterland heeft daardoor veel en gemakkelijk contact met de samenleving. Hierdoor weet de raad goed wat er speelt. Tegelijkertijd is het belangrijk te beseffen dat de inwoners die de raad actief betrekken en weten te vinden, niet de stem vertegenwoordigen van alle verschillende inwoners. In de interviews komt naar voren dat de raad inwonersinitiatieven nauwgezet volgt. De raad wordt graag betrokken en stelt dan ook regelmatig vragen over de voortgang van participatietrajecten. De raad wordt voornamelijk betrokken en geïnformeerd door het college bij trajecten met veel impact, zoals MFA De Tynje, Koningshof, Sportcentrum Kortezwaag en Multifunctioneel Centrum De Skâns in Gorredijk. Doordat de gemeente Opsterland geen vastgesteld participatiebeleid kent en ook geen richtlijnen voor eigen participatie is het werk van de gemeenteraad op het gebied van participatie vrij ad hoc. Bij langdurige trajecten of trajecten met veel impact wordt de gemeenteraad actief geïnformeerd, maar er is niet altijd helder zicht op het samenspel in participatie tussen raad, college en organisatie.

De gemeenteraad komt hierdoor vaak aan de hand van concrete situaties en voorbeelden in beeld en stuurt niet op beleidskaders. Het college legt hierop dus ook geen verantwoording op af. De gemeenteraad is zodoende vooral vanuit zijn volksvertegenwoordigende taak aan de slag en niet vanuit zijn kaderstellende en controlerende taak. De raad weet wat er speelt als het projecten betreft die veel impact hebben. Voor projecten met een budget van boven € 500.000 wordt de raad sinds eind 2022 ieder kwartaal geïnformeerd via een projectrapportage. Er is geen vast proces over de informatievoorziening van het college aan de gemeenteraad voor overige projecten. De gemeenteraad wordt dan betrokken en geïnformeerd op projectbasis, zowel door de ambtelijke organisatie als door betreffende initiatiefnemers..

27

6.

Toetsing normenkader

In dit hoofdstuk worden de bevindingen getoetst aan het normenkader, waarna de beoordeling wordt toegelicht. Deze toetsing is als volgt: voldaan deels voldaan niet voldaan niet van toepassing of niet beoordeeld

Algemeen beleid

Beleid & Kaders (mogelijkheden)

Ambities & Doelen

Koningshof

MFA

1. Er is sprake van een beleidskader / overkoepelende participatiestrategie

2. in het beleid zijn inhoudelijke (kwalitatief beter beleid) én procesmatige doelen (goed proces) van overheidsparticipatie benoemd 3. Het beleid richt zich op regisseren, stimuleren, faciliteren van inwonersinitiatieven

28

Kaders

4. Het beleidskader / strategie gaat in de volgende aspecten van het inwonersinitiatieven ● waarom (doel) ● wie (doelgroep) ● wat (fase / niveau / beïnvloedbare ruimte) ● wanneer (momenten) en ● hoe (processtappen) 5. In het beleid is sprake van een omslag van ‘nee, tenzij’ naar ‘ja, mits’ (in de geest van de Omgevingswet)

6. Het beleid redeneert van ‘buiten naar binnen’

Proces & Uitvoering

Werkwijze

7. Het project heeft impact op de leefomgeving

8. Actoren (raad, college, partijen, inwoners) worden actief betrokken 9. Er is helderheid over rollen en verantwoordelijkheden van betrokkenen 10. Er is sprake van ondersteuning met tijd, ruimte en middelen (interne organisatie) door de gemeente

29

Communicatie met initiatiefnemers

11. Er is adequate informatievoorziening vanuit de gemeente: vooraf, tijdens en achteraf (duidelijk, volledig, tijdig en compleet)

12. Er is gedurende het project sprake van regelmatig contact en interactie over de voortgang richting externe én interne stakeholders (ambtelijke organisatie, college, raad) Samenwerken

13. In de samenwerking werkt het principe ‘van buiten naar binnen’ door 14. Houding en werkwijze van college en raad zijn adequaat: open & duidelijk, respectvol, betrokken & oplossingsgericht, eerlijk & betrouwbaar 15. Er is sprake van een evenwichtige afweging van het algemeen belang en het individueel belang

Monitoring & evaluatie

16. Het college houdt zicht op de voortgang

17. De gemeente neemt een houding aan van een lerende organisatie 18. Er wordt (zo nodig tussentijds en) na afronding van het project geëvalueerd

30

Resultaat

Doeltreffendheid

19. Door de werkwijze wordt de burgerkracht vergroot

20. De inbreng van inwoners wordt meegenomen in de besluitvorming Beleving

21. Er is openheid over de beleving van intern én extern betrokkenen 22. Er is openheid over hoe inhoudelijk én procesmatige resultaten beleefd worden

Ambities & Doelen ● Ad. 1. Opsterland kent geen participatiebeleid dat is vastgelegd in een beleidsdocument. In de drie formulieren worden aparte voorwaarden en spelregels gesteld voor betreffende initiatieven. Er is geen overkoepelende strategie die hierboven hangt. ● Ad. 2. Opsterland heeft geen inhoudelijke en procesmatige doelen opgesteld voor overheidsparticipatie. Bij de drie formulieren wordt wel omschreven wat de mogelijkheden zijn, maar niet wat de gemeente hiermee beoogt. In het coalitieakkoord 2018-2022 wordt wel uitgebreid op het Right to challenge ingegaan en gesteld dat dit moet leiden tot “een samenleving die de handen uit de mouwen wil steken om onze gemeente nog mooier en beter te maken!". ● Ad. 3. Met de formulieren en de structuur van de Plaatselijk Belangen heeft de gemeente wel een duidelijke structuur voor het stimuleren en faciliteren van inwonersinitiatieven. De initiatieven die via de formulieren binnenkomen worden op basis van het onderwerp bij de betreffende ambtenaar neergelegd. Deze ambtenaar is verantwoordelijk voor het faciliteren, stimuleren en eventueel het regisseren van een initiatief. Daarnaast borgt de ambtelijke organisatie de initiatieven die op andere manieren binnenkomen door een structureel ambtelijk overleg hiervoor in te plannen. Door dit overleg kunnen vergelijkbare initiatieven aan elkaar gelinkt worden.

Er is dan wel geen expliciet overkoepelend participatiebeleid geschreven, maar met de inzet van de formulieren en het standaard ingevoerde ambtelijk overleg over binnengekomen initiatieven is er wel degelijk sprake van impliciet beleid en voldoet de gemeente aan deze norm. De gemeente heeft geen eenduidige werkwijze om kaders te geven aan inwonersinitiatieven. Voor Koningshof zijn vooraf geen kaders meegegeven of afspraken op papier gemaakt. Wel is er een ambtelijk contactpersoon aangewezen voor Koningshof, maar deze is gedurende de loop van het traject

31

verscheidene keren gewisseld tot aan de zomer van 2019. Uit het interview met de stichting en het gesprek met de portefeuillehouder en ambtelijke organisatie komt naar voren dat het uitspreken van de verwachtingen en verantwoordelijkheden voorafgaand aan het project had kunnen zorgen voor een beter verloop van het proces. Bij MFA De Tynje is een projectplan opgesteld door de regiegroep waarin onder andere de gemeentelijke kaders zijn vastgesteld. Naast het aanwijzen van een ambtelijk contactpersoon, die ook onderdeel van de regiegroep was, is er ook een wethouder aangewezen die verantwoordelijk was voor dit traject. Kaders ● Ad. 4. Zoals eerder benoemd heeft Opsterland geen overkoepelend beleidskader. In de verschillende formulieren komen deze aspecten wel naar voren. ● Ad. 5. De kaders, geformuleerd in de formulieren, kunnen het handelen in de geest van de Omgevingswet stimuleren; van ‘nee, tenzij’ naar ‘ja, mits'. Doordat er geen overkoepelende spelregels zijn wordt er op voorhand ook niets uitgesloten. Opsterland biedt per traject maatwerk. Daarnaast nodigen de afgelopen drie coalitieakkoorden de samenleving actief uit om met ideeën te komen. Met de verschillende formulieren en Plaatselijk Belangen reikt de gemeente naar inwoners, maar de gemeente vraagt dorpen ook om te kijken wat ze zelf kunnen doen.

In het coalitieakkoord 2018-2022 bespreekt de coalitie dit onder het principe “voor wat hoort wat". De ambtelijke organisatie heeft met haar houding ten opzichte van de inwonersinitiatieven uit de casussen gewerkt in de geest van de toekomstige Omgevingswet: van 'Nee, tenzij…' naar 'Ja, mits…'. De gemeente reageerde positief op initiatieven die binnenkomen. De personen bij wie de formulieren binnenkwamen zorgden dat deze opvolging kregen en dat ze doorgestuurd werden naar de juiste plek in de organisatie. Deze onderlinge afspraken zijn niet op papier vastgelegd, maar werken in de praktijk goed. Bij het initiatief MFA De Tynje is dit ook gebleken. De regie heeft continu bij de initiatiefnemers gelegen, waarbij de gemeente een faciliterende rol had. Bij het initiatief van Stichting Koningshof is ook geprobeerd van ‘buiten naar binnen’ te werken met de ‘Ja, mits’ houding die de Omgevingswet vraagt. Door de tussenkomst van het Didam-arrest kon deze aanpak niet worden voortgezet en heeft de gemeente het traject overgenomen. ● Ad. 6. De gemeente Opsterland heeft de ambitie van 'buiten naar binnen' te werken; dit houdt in dat de gemeente sterk de samenwerking opzoekt met de samenleving en hen ook ruimte biedt om ideeën te ontplooien voor de gemeente.

Uit de coalitieakkoorden, het ontwikkelingstraject ‘gekanteld werken/ werken in een netwerksamenleving’ en de interviews blijkt een grote wil om inwoners te betrekken en dit al in een vroeg stadium te doen. Proces en uitvoering ● Ad. 7. De initiatieven Koningshof en MFA de Tijnje lopen nog, daarom kennen we de uiteindelijke impact op de leefomgeving nog niet. Het initiatief van Stichting Koningshof heeft (nog) geen impact op de leefomgeving en het is nog onduidelijk of en in welke mate hun plan doorwerkt in de aanbesteding die de

32

gemeente gaat doen. Het initiatief MFA De Tynje heeft in de toekomst waarschijnlijk een grote invloed op de leefomgeving van het dorp. Als de plannen worden verwezenlijkt zullen twee scholen samenvoegen en verenigingen en andere partners een gezamenlijke locatie krijgen. ● Ad. 8. Bij zowel MFA De Tynje als Koningshof zijn de raad, het college, de ambtelijke organisatie en inwoners en andere externe betrokkenen actief betrokken door de initiatiefnemers. ● Ad. 9. De gemeentelijke organisatie heeft vanaf de start van de trajecten Koningshof en MFA de Tynje een faciliterende rol aangenomen. MFA de Tynje is positief over de rol van de ambtelijke organisatie, met name vanwege de ambtelijke betrokkenheid bij de regiegroep. Door de structuur van de regiegroep met daaronder de werkgroepen was de rolverdeling helder. Stichting Koningshof heeft het gevoel dat de gemeente meer had kunnen meebewegen, zowel in de snelheid van het proces als met de inhoudelijke plannen van de stichting. Hier zijn geen afspraken gemaakt over de onderlinge rolverdeling. ● Ad. 10. De gemeente Opsterland heeft een dorpencoördinator. Deze faciliteert contact tussen de inwoners en Plaatselijk Belangen en de gemeente.

Daarnaast is er binnen de gemeente een structureel overleg waarbij er wordt gezorgd dat inwonersinitiatieven die niet via de formulieren binnenkomen toch op de juiste plek binnen de ambtelijke organisatie terecht komen. Bij zowel het initiatief van Koningshof als MFA De Tynje is een ambtelijk contactpersoon aangewezen. Bij het initiatief Koningshof vonden er tot de zomer van 2019 veel wisselingen plaats in de ambtelijke ondersteuning. MFA de Tijnje heeft wel stabiele en duurzame ambtelijke ondersteuning gekregen. ● Ad. 11. De gemeente heeft geen rol gehad in de informatievoorziening naar inwoners, maar wel richting initiatiefnemers. De gemeente heeft invulling aan deze rol gegeven door een contactpersoon aan te wijzen bij beide projecten. Toch ervaart stichting Koningshof de informatievoorziening en de communicatie als teleurstellend. MFA de Tynje heeft op regelmatige basis overleg met de ambtelijk contactpersoon en ervaart de samenwerking en communicatie als positief. Binnen de gemeente, tussen inwoners, ambtelijke organisatie en de gemeenteraad, zijn de lijnen kort.

•

Ad. 12. Zowel bij Stichting Koningshof als bij MFA De Tynje is er gedurende het traject regelmatig contact geweest met de ambtelijke organisatie, het college en de raad. De initiatiefnemers waren hier zelf proactief in. De stichting Koningshof ervoer weinig constructieve medewerking vanuit de gemeente, mede door personele wisselingen bij de gemeente. De regiegroep van MFA De Tijnje heeft wel positieve ervaringen wat betreft het contact en de interactie. Daarnaast hebben beide groepen initiatiefnemers extern betrokkenen via nieuwsbrieven en informatieavonden op de hoogte gehouden. ● Ad. 13. De gemeente Opsterland heeft de ambitie om van 'buiten naar binnen' te werken. Zij stonden open voor de initiatieven, zowel in houding als in ondersteuning. Gemeentelijke procedures blijken echter tijdrovend. En, bij ruimtelijke opgaven moet aan veel (spel)regels worden voldaan. Dit kan ervoor zorgen dat initiatiefnemers afhaken. Doordat aan de voorkant van trajecten vaak niet duidelijk is welke stappen moeten worden doorlopen en wat daarbij komt kijken, kan dit initiatiefnemers overvallen en demotiveren om hun initiatief voort te zetten. ● Ad. 14. De ambtelijke organisatie en de raad hebben over het algemeen een open en betrokken houding. De ervaringen met betrekking tot de houding van de gemeente ten opzichte van initiatiefnemers verschillen.

Bestuursleden van Stichting Koningshof hadden meer ondersteuning en duidelijker afspraken gewild. De regiegroep MFA De Tynje is te spreken over de samenwerking ondanks dat het soms langer duurde dan zij zouden willen.

33

● Ad 15. Zowel de initiatiefnemers van Koningshof als van MFA De Tynje streven een maatschappelijk belang na. Dit betekent niet per definitie dat het in het algemeen belang is dat de gemeente deze plannen faciliteert. De raad dient af te wegen of deze trajecten in het algemeen belang zijn of kaders te bieden waarin het college en de ambtelijke organisatie deze afweging maken. Bij beide trajecten is de raad op de hoogte gehouden en heeft de raad gekozen voor de lijn van het college en de ambtelijke organisatie en niet actief bij te sturen. ● Ad. 16, 17 en 18. Het evalueren van initiatieven gebeurt niet standaard. Bij de casussen Koningshof en MFA De Tynje is ook geen tussentijdse evaluatie geweest. In de interviews kijken alle betrokkenen wel reflectief op het traject terug, maar dit wordt niet op procesmatige basis gedaan; zo worden deze lessen nergens vastgelegd of gedeeld. Omdat beide casussen nog niet zijn afgerond, is nog niet duidelijk of na afloop geëvalueerd wordt. Resultaat ● Ad. 19. Burgerkracht is het vermogen van burgers om op eigen initiatief – vaak met hulp van de overheid ls – zelf maatschappelijke problemen aan te pakken. Bij het initiatief Koningshof is dit uiteindelijk niet gebeurd, wel bij MFA De Tynje ● Ad. 20. Het initiatief Koningshof is gestopt, het is nog onduidelijk of en in welke mate hun plan doorwerkt in de aanbesteding.

De visie vanuit de regiegroep van MFA de Tynje is continu leidend geweest in het project. ● Ad. 21 en 22. De beleving van de initiatiefnemers en de ambtelijke organisatie varieert per initiatief. Doordat er niet geëvalueerd wordt, is ook niet duidelijk hoe inhoudelijke en procesmatige resultaten beleefd worden. Uit de interviews komt naar voren dat de initiatiefnemers van MFA De Tynje de tijdsinspanning en procesmatige kant van het traject hebben onderschat. Bij Koningshof was de ervaring dat het proces langzamer verliep dan gewenst.

34

Bijlage 1: overzicht gesprekspartners Functie Bestuursleden Stichting Koningshof Adviseur duurzaamheid Beheerder natuur, groen en landschap Bestuursondersteuner Bestuurs- en directieadviseur Beleidsadviseur dorpen Projectleider (alleen schriftelijke input) Regiegroep MFA De Tynje Ambtelijk betrokkene regiegroep MFA De Tynje Wethouder Accountmanager ontwikkelinitiatieven Inwoner Tijnje Huisvestingsadviseur Okander Bestuurder Comprix Voorzitter voetbalclub Tynje Directeur basisschool De Opstekker

35

Plaatselijk Belang

Functie

Bakkeveen

Bestuurslid PB

Jonkersland

Bestuurslid PB

Frieschepalen

Bestuurslid PB

Nij Beets

Bestuurslid PB

Ureterp

Bestuurslid PB

Hemrik

Bestuurslid PB

Siegerswoude

Bestuurslid PB

Tijnje

Bestuurslid PB

Wijnjewoude

Bestuurslid PB

Beetsterzwaag-Olterterp

Bestuurslid PB

36

Bijlage 2: bronnen en literatuur Aanleiding ● Fledderus, Joost. (2016). User Co-Production of Public Service Delivery: Effects on Trust. Proefschrift. Hoofdstuk 1: Kaders in beeld ● Coalitieakkoord 2022-2026 ● Coalitieakkoord 2018-2022 ● Coalitieakkoord 2014-2018 ● Gemeente Opsterland. Initiatief in de openbare ruimte. Geraadpleegd via https://www.opsterland.nl/initiatief-in-de-openbareruimte#:~:text=Voor%20een%20initiatief%20in%20de,inzaaien%20van%20'wilde%20bermen'. ● Gemeente Opsterland. Heeft u een idee? Right to challenge. Geraadpleegd via https://www.opsterland.nl/heeft-u-een-idee-right-to-challenge. ● Gemeente Opsterland. Stem van Opsterland. Geraadpleegd via https://stemvan.opsterland.nl/. ● Informatiepunt Leefomgeving. Aan de slag met participatiebeleid. Geraadpleegd via https://iplo.nl/participatieomgevingswet/participatiebeleid/. ● Gemeente Opsterland. (6 juni 2018). Raadsinformatiebrief Project Kansen voor Beetsterzwaag: proces in 2 sporen. ● Gemeente Opsterland. Procesverloop project Kansen voor Beetsterzwaag. ● Gemeente Opsterland. Raadsvoorstel Aanwijzen locatie kindcentrum Beetsterzwaag en beschikbaar stellen kredieten om volgende fase project Kansen voor Beetsterzwaag uit te werken, 1 juli 2019. ● Gemeente Opsterland. Opbrengst Evaluatie gekanteld werken. ● VNG.

Wat is het Right to Challenge en waar komt het vandaan? Geraadpleegd via https://vng.nl/artikelen/wat-is-het-right-to-challenge-en-waar-komt-het-vandaan ● Regio Deal Zuidoost Friesland. Geweldig Gorredijk. https://www.regiodealzuidoostfriesland.nl/geweldig-gorredijk/ Hoofdstuk 2: Participatie in de praktijk ● Speeltuinen Beetsterzwaag. Speeltuin It Merkelân. Geraadpleegd via http://www.speeltuinenbeetsterzwaag.nl/speeltuin-it-merkelan/ ● Gorredijk, een impuls aan het heden en verleden, p.1. ● Stichting Koningshof. Wie zijn wij. Geraadpleegd via https://stichtingkoningshof.nl/?page_id=226 Koningshof ● Website Stichting Koningshof. Geraadpleegd via. www.stichtingkoningshof.nl ● Gemeente Opsterland. Brief raad Opsterland Project Koningshof 2 juli 2022. Geraadpleegd via https://opsterland.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/8574e93a-ca2a-4d55-9509b8d39ea03133?documentId=df8f59b9-73fc-4b27-8433-9cc2114640ea&agendaItemId=fbe16470df28-4d3c-8b47-8d88413c18f9 ● Gemeente Opsterland. Brief raad Opsterland Project Koningshof 4 juli 2022. Geraadpleegd via https://opsterland.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/8574e93a-ca2a-4d55-9509-

37

● ● ● ●

● ● ● ● ●

● ● ●

b8d39ea03133?documentId=df8f59b9-73fc-4b27-8433-9cc2114640ea&agendaItemId=fbe16470df28-4d3c-8b47-8d88413c18f9 Nieuwsbrieven Stichting Koningshof. Brief van initiatiefnemers aan college van B&W, Beetsterzwaag, 9 april 2019. Gemeente Opsterland, “Verzoek gronden locatie De Trime”, 16 juli 2019. Inspreektekst stichting Koningshof, 16 november 2019, https://opsterland.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/e2c2d489-c627-4f70-9193e76dc23a5386?documentId=62ec51cf-1e1b-48c2-adb1-ff1567edd95e&agendaItemId=a2af4db39cf0-44cc-8c90-a9e353554b7d Gemeente Opsterland. Reactie op principeverzoek Koningshof, 9 juli 2021. Stichting Koningshof. Brief principeverzoek, 19 mei 2021. Concept-verslag video overleg Koningshof met de gemeente, 8 december 2021. Gemeente Opsterland. (14 maart 2022). Schriftelijke reactie n.a.v. overleg van 17 februari 2022. Gemeente Opsterland. Memo Koningshof aan de gemeenteraad, 5 oktober 2022. Geraadpleegd via https://opsterland.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/8574e93a-ca2a-4d55-9509b8d39ea03133?documentId=af1bb9c6-aedf-4c56-804c-eb81a7f32779&agendaItemId=fbe16470df28-4d3c-8b47-8d88413c18f9 Brief. Aan de commissie bezwaarschriften Opsterland, 23 augustus 2022. Hulsing, J. Plannenmakers vrezen einde seniorenhofje, 2 november 2022. Leeuwarder Courant. Gemeente Opsterland. Mw Franssen inspraak notitie, 31 oktober 2022.

Geraadpleegd via https://opsterland.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Document/8574e93a-ca2a-4d55-9509b8d39ea03133?documentId=25c7b311-1ce0-4d41-99a099cca9408936&agendaItemId=fbe16470-df28-4d3c-8b47-8d88413c18f9

MFA De Tynje ● Website MFA De Tynje. Geraadpleegd via http://pbt.tynje.nl/mfa/ ● Dorpsvisie De Tynje 2018-2028. ● Gemeente Opsterland. Projectplan MFA De Tynje, 3 juni 2014. ● Gemeente Opsterland. SO Fasedocument MFA De Tynje, 2020. ● Multifunctionele Accommodatie Tijnje. Toelichting. Geraadpleegd via http://ruimtelijkeplannen.opsterland.org/9AE1FD73-B318-4D22-8FAB252A21E99EEE/t_NL.IMRO.0086.15BPMFA-0201.html ● Facebookpagina MFA De Tynje. Geraadpleegd via https://www.facebook.com/MFADeTynje/ ● Powerpoint. Informatieavond MultiFunctionele Accommodatie De Tynje, 31 augustus 2022. ● Powerpoint. Informatieavond MultiFunctionele Accommodatie De Tynje, 23 september 2013. ● Powerpoint. MultiFunctionele Accommodatie De Tynje, 19 februari 2018. ● Powerpoint. Informatieavond MultiFunctionele Accommodatie De Tynje, 21 september 2020. ● Gemeente Opsterland. Raadsinformatiebrief Voortgang project MFA De Tynje, 8 december 2020. ● Gemeente Opsterland. Vaststelling bestemmingsplan Multifunctionele Accommodatie Tijnje, 5 oktober 2020. ● Gemeente Opsterland. Informeren raad over voortgang MFA De Tynje, 10 december 2021. ● Gemeente Opsterland. Kredietaanvraag MFA De Tynje, 16 januari 2023. Bijlage 2 Overige initiatieven ● Code Hans. Geraadpleegd via https://codehans.nl/codehans

38

● ●

● ●

● ● ● ●

●

WEN. Geraadpleegd via https://www.wen.frl/over-ons/ Gemeente Opsterland. Wijnjewoude geselecteerd als 'proeftuin' voor aardgasvrij wonen!', 9 december 2020. Geraadpleegd via https://www.opsterland.nl/wijnjewoude-geselecteerd-alsproeftuin-voor-aardgasvrij-wonen Gemeente Opsterland. Wethouder Anko Postma. Geraadpleegd via https://www.opsterland.nl/wethouder-anko-postma Bakkeveen.nl Geraadpleegd via https://www.bakkeveen.nl/bakkeveen/cooperatie-duurzaambakkeveen/ Stichting Moai Wenplak Terwispel. Oprichting Stichtin Moai Wenplak Terwispel, 31 mei 2021. Geraadpleegd via https://www.terwispel.info/wp-content/uploads/2021/10/Statuten-stichting-MoaiWenplak-Terwispel.pdf Tijdlijn project MFA Gorredijk. (2017). Mienskip Gorredijk. Geraadpleegd via https://www.mienskip-gorredijk.com Waldnet. Raad vindt risico's Mienskipsplan Kortezwaag te groot, 15 februari 2022. Geraadpleegd via https://www.waldnet.nl/wn/nieuws/70142/Raad_vindt_risicos_Mienskipsplan_Kortezwaag_te_groo t.html Statuten-stichting-Moai-Wenplak-Terwispel.pdf

Right to challenge ● Movisie, Vilans, LSA. In opdracht van het ministerie van VWS. Kompas Right to Challenge in Wmo, p.2. ● Van der Houwen, Andrea. ” Dierenweide Leeuwenkuil maakt doorstart dankzij twee ondernemers”. Hart van Lansingerland, 23 november 2017. Geraadpleegd via https://www.hartvanlansingerland.nl/nieuws/algemeen/135121/dierenweide-leeuwenkuilmaakt-doorstart-dankzij-twee-ondernemers ● Stichting Duurzaam Ommerkanaal neemt bermbeheer over: ‘Mooie vorm van participatie’. VechtdalCentraal, 1 februari 2020. Geraadpleegd via https://www.vechtdalcentraal.nl/2020/02/stichting-duurzaam-ommerkanaal-neemtbermbeheer-over-mooie-vorm-van-participatie/ ● Simons, Merten. Bewoners nieuwbouwwijk in Zutphen beheren zelf de gloednieuwe jachthaven in hun wijk, 21 Maart 2021. De Stentor. Geraadpleegd via https://www.destentor.nl/zutphen/bewoners-nieuwbouwwijk-in-zutphen-beheren-zelf-degloednieuwe-jachthaven-in-hunwijk~a9b94dcc/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F&cb=33273a739e4b1c622d 480c4a7f02b25a&auth_rd=1 ● Gemeente Rotterdam. Right to challenge. Geraadpleegd via https://www.rotterdam.nl/wonenleven/right-to-challenge/

39

Bijlage 3: Overzicht geïnventariseerde inwonersinitiatieven In deze bijlage wordt een aantal inwonersinitiatieven beschreven die zijn opgehaald via het invulformulier dat is uitgezet bij de ambtelijke organisatie en de gemeenteraad en online onderzoek naar inwonersinitiatieven in Opsterland. De initiatieven bieden een beeld bij welke (soort) initiatieven er in Opsterland spelen. Er is geen nadere documentanalyse uitgevoerd en er zijn geen interviews gehouden. 1. De Roekenbosk In de Roekebosk (Beetsterzwaag) werd een werkgroep opgericht door drie inwoners om de openbare ruimte op te fleuren. Zij hadden het doel het groen in de doodlopende straat ligt op te knappen. De drie buurtbewoners hebben gezamenlijk een plan uitgewerkt en de buurt hierbij nauw betrokken. Hierbij hebben ze hulp gekregen van verschillende partijen, waaronder de gemeente Opsterland. Het hoofd van de groenafdeling van de gemeente heeft de bewoners ondersteund. De financiering van het initiatief wordt door Plaatselijk Belang Beetsterzwaag en de Stichting Van Teyens Fundatie geboden. 2. Boomgaard Beetsterzwaag In Beetsterzwaag is ook door inwoners op eigen initiatief een boomgaard aangelegd. Buurtbewoners hebben deze boomgaard achter hun huizen gecreëerd. Dit initiatief werd door de gemeente welwillend ontvangen. Wel droegen bewoners financieel zelf een deel bij. 3.

Plaatselijk Belang Ureterp Plaatselijk Belang van Ureterp heeft in samenwerking met de gemeente bloeiende kruiden gepland. De gemeente heeft een aantal gazonpercelen de zode voorzichtig afgeschraapt. Het Plaatselijk Belang heeft deze grasvelden met jaarrond bloeiende inheemse kruiden ingezaaid. 4. Initiatief van de jeugd van Gorredijk voor het maken van een fijne hangplek bij de waterplas aan Wetterwille Twee groepen jongeren in Gorredijk zijn met het initiatief gekomen om recreatievoorzieningen te realiseren aan het open water de Wetterwille, beter bekend als 'it gat' in de omgeving. In samenwerking met Code Hans, een creatieve welzijnsorganisatie die de behoeften en initiatieven van inwoners centraal zet, zijn ze aan de slag gegaan om een projectplan inclusief begroting te ontwikkelen. Echter het voornemen, uitgesproken in november 2021, om de buurt bij de plannen te betrekken is niet waargemaakt. De gemeente is zelf aan de slag gegaan met de basis van het plan door enkele recreatievoorzieningen bij de plas te realiseren. 5. Verduurzaming Dorpshuis en Sportaccommodatie in 't Paradyske in Langezwaag Omnisportverening Langezwaag heeft de gemeente benaderd voor budget om sportaccommodatie 't Paradyske, tevens het dorpshuis van Langezwaag, te verduurzamen. De verenging ontving van de gemeente een bijdrage van 50.000 euro. 6.

Dorpsenergiecoöperatie WEN initieert het energieneutraal maken van het dorp en buitengebied van Wijnjewoude In 2015 is WEN, dorpsenergiecoöperatie Wijnjewoude Energie Neutraal, door een groep actieve bewoners opgericht om hun droom, het energieneutraal maken van het dorp en buitengebied van Wijnjewoude, na te jagen.

40

In april 2021 is de proeftuin officieel geopend. Hierbij ontving ieder Wijnjewoudster adres een waardebon van 2000 euro om aan zelf te kiezen energiebesparende maatregelen te besteden. In mei 2021 riep de gemeente via dewebsite inwoners van Wijnjewoude op deel te nemen aan de werkgroep Leefbaarheid 2.0 om mee te denken over de route naar groen gas. 7. Stichting Moai Wenplak in Terwispel Op 31 mei 2021 is de Stichting Moai Wenplak Terwispel opgericht. Deze stichting heeft als doel woongelegenheid te bevorderen voor personen uit elke leeftijdsgroep door middel van het realiseren van voldoende bestemmingsplannen, bouwkavels en zo nodig (tijdelijke) woningbouw en woningbezit in Terwispel, zodat ontwikkeling van betaalbare woningen in zowel huur- als koopsector gestimuleerd en gerealiseerd wordt, waarmee de leefbaarheid van het dorp blijft behouden en bevordert. De voorzieningen -zowel koop- als huurwoningen- zijn bedoeld voor inwoners uit Terwispel en niet inwoners met een maatschappelijke binding tot Terwispel Het plan gaat over 26 nieuwbouwwoningen waarvan zes huurappartementen in de sociale sector en waarvan vier ‘echte’ starterswoningen. 8. Plan voor de Skâns/ multifunctioneel centrum (MFC) in Gorredijk De Skâns in Gorredijk is een centrum waar theater, sport en andere bijeenkomsten plaatsvinden. De gemeente en inwoners zijn het eens dat de Skâns toe is aan vernieuwing.

Op 16 november 2015 besloot de raad verder te werken aan een plan voor een MFC in Gorredijk, gesitueerd bij de Burgemeester Harmsma School. Later blijkt dat dit plan vanwege een financiële tegenvaller is opgezegd door het College. Echter, de gemeenteraad is daar niet tijdig over geïnformeerd. In juni 2019 besluit de gemeenteraad dat de toekomst van De Skâns in handen wordt gelegd van Mienskip Gorredijk. De initiatiefgroep Mienskip Gorredijk zet zich vanaf dit moment in voor een fusie van twee basisscholen in Gorredijk en de combinatie hiervan met het culturele centrum De Skâns en sportcentrum Kortezwaag. In september 2022 besluit de gemeenteraad om de regie naar zich toe te trekken, dit leidt tot een raadsconferentie op 7 december waarna een werkgroep wordt gevormd die een quickscan locatieonderzoek laat uitvoeren naar de toekomst van de Skâns. De uitkomsten van het locatieonderzoek zijn op 20 februari besproken in een oriënterende raadsbijeenkomst waarbij het voorstel is om door te gaan met de opties; nieuwbouw op de huidige locatie of verhuizen nabij de BHS Gorredijk. 9. Mienskip Gorredijk over de toekomst van Sportcentrum Kortezwaag In 2008 waren er de eerste gesprekken over de toekomst van Sportcentrum Kortezwaag. Veel onderzoeken en plannen volgden maar tot op heden is er nog geen enkel plan uitgevoerd. Ondertussen staat het groot onderhoud al zo’n 15 jaar stil.

Het streven is om uiterlijk eind 2022 te starten met een aanbesteding, zodat de bouw/renovatie van de sporthal kan starten in het eerste kwartaal van 2023. In februari 2022 sneuvelt het Mienskipplan Kortezwaag. Een meerderheid van de gemeenteraad vindt de risico’s te groot. 10. Plaatselijk Belangen Voorbeelden van inwonersinitiatieven die via de Plaatselijk Belangen zijn binnengekomen: de buitenfitness in Hemrik, het aanleggen van een eigen glasvezelnetwerk in Jonkersland, het verlichten van een pad in Nij Beets, het realiseren van een weggeefkast in Tijnje, het gezamenlijk onderhouden van groen in Ureterp, het aanleggen van een jeu de boules baan in Bakkeveen en het maken van vuilnisbackstickers met de maximaal toegestane snelheid op de weg.

41

Bijlage 5: Casusbeschrijving De Koningshof 1. Initiatief Koningshof Het idee voor Koningshof ontstond in 2018. Toen twee scholen in Beetsterzwaag (De Trime en De Paedwizer) samen gingen, kwamen twee mogelijke locaties voor bebouwing vrij. De initiatiefnemers van het Koningshof zagen dit als een moment om in te spelen op de vergrijzing in het dorp en de behoefte aan woningen voor 55-plussers, om zo de doorstroom op de woningmarkt te bevorderen. 2. Tijdlijn In juni 2018 hadden de initiatiefnemers een gesprek met de wethouder over hun idee voor levensloopbestendige woningen in Beetsterzwaag. In dit gesprek zijn geen toezeggingen gedaan. Daarnaast hebben de initiatiefnemers de verschillende fracties van de gemeenteraad op de hoogte gebracht van hun plannen. Vervolgens hebben de initiatiefnemers samen met ambtenaren van de gemeente deze plannen verder doorgesproken. De ambtenaren met wie de plannen zijn besproken leverden ook een bijdrage aan de informatieavond die de initiatiefnemers op 12 maart 2019 organiseerden. Deze avond werd door ongeveer 200 inwoners bezocht. Na afloop van deze bijeenkomst hielden de initiatiefnemers in maart 2019 een enquête onder inwoners, om te inventariseren hoeveel inwoners werkelijk belangstelling zouden hebben. En, om de woonwensen van inwoners in kaart te brengen.

Hieruit bleek dat er redelijk veel belangstelling was voor het initiatief vanuit bewoners. In de tweede nieuwsbrief (november 2019) kondigen de initiatiefnemers aan dat zij een stichting hebben opgericht om het project voort te zetten, genaamd Stichting Koningshof. Deze keuze is gemaakt om in de toekomst rechtshandelingen te kunnen verrichten en om een serieuze gesprekspartner te zijn voor de gemeente. In deze nieuwsbrief delen zij ook mee een klankbordgroep op te richten om tot een gedragen plan te komen. Deze groep betreft een tiental mensen die zich spontaan bij de informatieavond in maart hebben opgegeven. De initiatiefnemers stuurden op 9 april 2019 een brief naar het college van burgemeester en wethouders. Ze noemen de uitkomsten van de bovengenoemde enquête en de belangstelling op de informatieavond als bewijs dat de behoefte voor een alternatieve woonvorm groot is en vragen het college, middels een principeverzoek, om met de Stichting in gesprek te gaan over de invulling van deze woonvorm op locatie "De Trime". Daarnaast verzoeken zij dat deze locatie beschikbaar gehouden wordt voor het initiatief van de stichting. De gemeente stuurde op 17 juli een reactie dat deze toezegging niet zonder meer gedaan kon worden. Tijdens een oriënterende raadsbijeenkomst op 16 november 2019 sprak de stichting in. Hierin geeft zij aan dat er nog geen duidelijkheid is over de locatie.

In een gesprek dat Stichting Koningshof op 18 november 2019 met wethouders Postma en Jonkman hadden, werd alsnog toegezegd de locatie van “De Trime” voor een jaar beschikbaar te houden voor de stichting, tot 1 januari 2021. Dit werd later verlengd tot 1 april 2021, in verband met de coronacrisis. Op 29 oktober 2020 zijn de eerste plannen voor bouw met de gemeente besproken. Deze plannen betroffen een hofje met een binnentuin, waarin woningen gebouwd konden van 90 m² tot 120 m². Om kosten te besparen, geeft de stichting aan eraan te denken meer woningen te bouwen dan eerder bedacht. In een nieuwsbrief geeft de stichting aan dat het contact met gemeente moeizaam verloopt, voornamelijk vanwege de reactietijd van de gemeente. Als voorbeeld noemt de stichting dat het twee maanden duurde om antwoord te krijgen op haar vraag over de prijs van de grond. In dezelfde nieuwsbrief laat de stichting weten dat Stichting KUUB (een professionele organisatie om CPOprojecten te ondersteunen) is gevraagd om het bestuur van Stichting Koningshof professioneel te

42

ondersteunen. Daarnaast hebben er gesprekken plaatsgevonden met de Bouwgroep DijkstraDraisma. Over het eerste plan voor het stedenbouwkundige ontwerp was de gemeente niet positief, voornamelijk vanwege het aantal te bouwen woningen. Om het project inclusief te maken voor verschillende inkomens, was het nodig meer typen woningen te laten bouwen. Op 15 april 2021 werd een vernieuwd plan gepresenteerd aan wethouder Postma, wethouder Jonkman en hun ambtelijke adviseurs. 9 juli 2021 gaf de gemeente in reactie op het principeverzoek dat Stichting Koningshof op 25 juni 2021 indiende in principe goedkeuring voor de bouw van 26 woningen onder bepaalde voorwaarden. Hierbij hielden ze nog wel een slag om de arm omdat het bestemmingsplan het realiseren van woningen op de gewenste plek niet toeliet. Om toch woningbouw mogelijk te maken, zou de gemeenteraad worden verzocht voor deze locatie een nieuw bestemmingsplan vast te stellen. In november van dat jaar werd gezamenlijk door de betrokken partijen (Stichting Koningshof, Stichting KUUB, Bouwgroep Dijkstra Draisma en architectenbureau KAW) een presentatie gehouden voor belangstellenden over de plannen voor het woonproject. In verband met corona waren dit twee sessies, waarbij bij beide sessies ongeveer 50 belangstellenden aanwezig waren. Tijdens de presentatie werden de stedenbouwkundige schets en de diverse woontypes getoond.

Daarnaast werd de planning voor het project besproken. De gemeente had binnen deze bijeenkomst geen rol. Ondanks de grote inzet van de stichting is het inwonersinitiatief een halt toegeroepen. Zoals de stichting in hun tiende nieuwsbrief schrijft: "De huidige stand van zaken is: Einde verhaal". Dit is een indirect gevolg van de uitspraak van de Hoge Raad (het Didam-arrest). Gemeenten mogen bij vastgoedprojecten niet langer grond één-op- één verkopen aan een betrokken projectontwikkelaar. Zij dienen gelijke kansen te bieden en mogen daarom niet met één partij een contract sluiten zonder andere partijen een kans te bieden om hun interesse te tonen. Na het vastlopen van de bestemmingsplanprocedure begin 2022 door het 'Didam-arrest' van de Hoge Raad kwam de gemeente met het idee om het plan over te nemen, omdat het Didam-arrest dan niet zou gelden. Echter, de initiatiefnemers van Stichting Koningshof zagen dit niet zitten omdat het overnemen van het plan door de gemeente naast de grote teleurstelling andere nadelen met zich mee bracht, zoals dat de gewenste voorrang voor de eigen (oudere) inwoners van Beetsterzwaag niet door de gemeente kon worden toegezegd. Daarnaast wilde Stichting Koningshof graag de vinger aan de pols kunnen houden.

Op 14 maart 2022 geeft de gemeente twee mogelijkheden aan Stichting Koningshof: ● Het door u opgestelde stedenbouwkundig plan wordt gerealiseerd door de projectontwikkelaar die naar aanleiding van een nog op te starten aanbestedingsachtige procedure het project gegund krijgt; of ● Er wordt een aanbestedingsachtige procedure georganiseerd voor het ontwikkelen van een project van 24 seniorenwoningen op deze locatie. Geïnteresseerde projectontwikkelaars worden uitgenodigd zelf een stedenbouwkundig plan voor het project te ontwerpen. U bent dan in de gelegenheid in te schrijven met uw stedenbouwkundige plan. Dit betekent dan wel dat dit plan voor uw rekening en risico wordt uitgevoerd. Stichting Koningshof heeft hierop gereageerd met een brief. Hierin beschrijven zij dat hun project past binnen de uitgangspunten van het coalitieakkoord. Daar wordt uitgegaan van de kracht, bevlogenheid en leiderschap van de mienskip. Na het Didam-arrest bleek dat er aan de voorkant criteria opgesteld

43

dienden te worden voor de verkoop van de grond. Stichting Koningshof schrijft dat er ambtelijk geen voorstellen zijn gedaan om te komen tot criteria. Stichting Koningshof is teleurgesteld in de gemeente dat zij afzien van de uitvoering van het project door de stichting en vinden de onderbouwing van de gemeente hiervoor onvoldoende. Met de geboden optie 2 wordt te veel gevraagd van de mienskip, volgens de stichting. Dit omdat het opnemen van de rol van projectontwikkelaar door de stichting, zoals optie twee voorstelt, zowel qua kosten als qua inzet een grote investering is. Hierbij eindigen ze de brief met het volgende: "Hoewel het bestuur het gehele traject tot nu toe in relatie tot de gemeente gedurende 4 jaar als zeer teleurstellend heeft ervaren, heeft het zich steeds ingezet voor het doel om vanuit de gemeenschap te komen tot het realiseren van woningen voor 55-plussers, in eerste instantie voor de inwoners vanuit Beetsterzwaag, die kleiner willen gaan wonen waardoor de doorstroming bevorderd wordt en jonge gezinnen een plekje kunnen vinden in Beetsterzwaag.

Het bestuur hoopt dan ook dat het college en de raad het burgerinitiatief niet alleen omarmen maar er ook gezamenlijk handen en voeten aan weten te geven." Na het Didam-arrest heeft de gemeente Opsterland van een aantal projecten een kennisgeving gepubliceerd op advies van de huisadvocaat, om zo af te tasten of een aanbesteding bij deze projecten nodig was naar aanleiding van het arrest. Het plan van Stichting Koningshof werd niet gepubliceerd, omdat "De Trime" werd gezien als locatie waarbij gelijk moest worden gekozen voor aanbesteding. De gemeente vond het risico te groot dat andere geïnteresseerden zich zouden melden en heeft daarom voorgesteld het initiatief over te nemen, blijkt uit een memo van 5 oktober 2022. De stichting geeft echter in hun nieuwsbrief van november 2022 aan dat zij zelf en ook de gemeente baat zou hebben bij duidelijkheid over eventuele geïnteresseerden. Stichting Koningshof heeft nadrukkelijk verzocht het plan wel te publiceren om de belangstelling in kaart te brengen, en dit is uiteindelijk ook gebeurd in de SA!. Naar aanleiding van het publiceren van de kennisgeving op 6 april 2022 meldden zich twee partijen, waardoor er een aanbestedingsprocedure moest plaatsvinden. Stichting Koningshof heeft geen rol meer bij de aanbesteding.

Opsterland neemt het plan van de Stichting wel als uitgangspunt bij het opstellen van het bestemmingsplan, maar het is geen eis in de aanbesteding. Op 23 augustus 2022 heeft Stichting Koningshof een bezwaarschrift bij de gemeente ingediend tegen het besluit van het college om een aanbestedingsprocedure in te richten. Stichting Koningshof verwijt de gemeente dat ze niet alle mogelijkheden en argumenten hebben onderzocht die de Stichting aan hen heeft voorgelegd. De Stichting stelt hierbij dat het besluit van het college in strijd is met de algemene beginselen van behoorlijk bestuur. De gemeente wil Stichting Koningshof na de aanbesteding een klankbordrol geven. Tijdens het aanbestedingsproces ziet de gemeente geen inhoudelijke rol voor de stichting, om de mogelijkheid tot partijdigheid te voorkomen. De stichting vindt dit niet voldoende. Zij willen dat hun toekomstige rol als voorwaarde in de aanbesteding wordt opgenomen. Uit de tiende nieuwsbrief van stichting Koningshof blijkt dat zowel bij de gemeente als de stichting teleurstelling heerst dat het inwonersinitiatief, ondanks dat het plan als uitgangspunt dient voor de aanbesteding, niet tot een succesvol vervolg heeft geleid voor de stichting. De stichting schrijft in hun laatste (tiende) nieuwsbrief het volgende: "Het vertrouwen in de gemeente is gezakt tot het nulpunt. En daar houdt het voor ons op!".

In totaal heeft Stichting Koningshof via elf nieuwsbrieven belangstellenden geïnformeerd. Hier komt ook uitgebreid het contact met de gemeente aan bod. Stichting Koningshof is gefrustreerd en teleurgesteld betreffende dit contact. De stichting geeft in de nieuwsbrieven voorbeelden van momenten waarop de gemeente langzaam reageert. Verder laat de stichting in een nieuwsbrief uit november 2022 weten dat gebrek aan antwoord van de gemeente op brieven van de stichting ervoor zorgden dat het vertrouwen in het college gedaald is. Wel was er in die periode wekelijks telefonisch

44

contact tussen de gemeente en de stichting Koningshof, aldus de gemeente. Betrokkenen geven daarnaast aan dat er vaak wisselingen in personeel plaatsvonden gedurende het traject, waardoor het initiatief steeds moest worden toegelicht aan een andere ambtenaar. Dit belemmerde het proces en zorgde voor frustratie. Stichting Koningshof houdt de gemeente deels verantwoordelijk voor de vertraging gedurende het traject. 3. Kaders stellen en verwachtingen managen Uit interviews komt naar ook voren dat duidelijke afspraken aan de voorkant over de verwachtingen en rollen van initiatiefnemers en de gemeente kunnen zorgen voor een beter werkbaar proces. De stichting had graag meer ondersteuning gekregen van de gemeente, bijvoorbeeld in de vorm van een overeenkomst met de gemeente, om meer financiële zekerheid te hebben. Dit in verband met de hoge investeringen die een project als Koningshof met zich meebrengt. Zo heeft de stichting gevraagd om financiering voor een flora en fauna onderzoek, waarop zij geen schriftelijk antwoord heeft ontvangen. In een van de nieuwsbrieven verwijst de stichting naar een deel van het coalitieakkoord waarin het college aangeeft goede plannen te gaan faciliteren met geld en kennis. Het Didam-arrest vermoeilijkte het contact tussen de gemeente en de stichting.

Zo waren de gemeente en de stichting het niet eens over het al dan niet publiceren van het initiatief op locatie De Trime. Daarnaast is de stichting van mening dat er eerder objectieve, toetsbare criteria hadden moeten worden opgesteld, waaraan plannen van andere geïnteresseerden in de grond "De Trime" konden worden getoetst. In een van de nieuwsbrieven geeft de stichting aan dat zij criteria heeft aangereikt, maar hier vanuit de gemeente geen reactie op heeft gekregen. 4. Politiek-bestuurlijk samenspel Stichting Koningshof heeft op hun site de communicatie met zowel college als raad gebundeld. De stichting heeft tot twee keer toe een brief aan de raad gestuurd, in september 2019 en juli 2022. In beide brieven wordt er een beroep gedaan op de politiek om inwoners serieus te nemen en te reageren op hun verzoeken. Daarnaast zijn er vier brieven naar het college gestuurd en heeft het college ook vier brieven terug gestuurd. Gezien de naderende Omgevingswet heeft het college haast met het ontwikkelen van de locatie 'De Trime', waar de stichting haar plan heeft gesitueerd. Op 31 oktober 2022 heeft mevrouw Franssen-Eikema, voorzitter van Stichting Koningshof, ingesproken tijdens een raadsbijeenkomst. Hierin beschrijft zij het verloop van het traject en benoemd zij de wensen van de stichting voor de toekomst.

In haar inspraak notitie staat dit als volgt beschreven: "U als raad kunt het vertrouwen in de gemeente teruggeven door het college opdracht te geven alsnog uitvoering te geven aan het project met inachtneming van het vastgestelde stedenbouwkundig ontwerp en de vastgestelde uitgangspunten; door het college opdracht te geven de andere belangstellenden mede te delen dat hun plannen niet voldoen aan de vastgestelde uitgangspunten; de stichting tegemoet te komen door de opgelopen vertragingsschade (zoals de verwachte prijsstijgingen) voor haar rekening te nemen; de betreffende schade te laten vast te stellen door een onafhankelijke deskundige." Deze raadsbijeenkomst werd afgesloten met het voorstel om een motie waarin de raad samen met het college en eventueel Stichting Koningshof criteria op gaat stellen voor het vervolg van de aanbestedingsprocedure.