Bijlage 1 Rekenkameronderzoek naar kwaliteit raadsvoorstellen Opsterland - eindrapport
Tekst van het document
- Driekwart van de raadsvoorstellen geeft een beperkt inzicht in wat het gevraagde besluit inhoudt en wat de gevolgen zijn ervan. Toch zijn de raadsleden in de enquête redelijk positief hierover. Raadsleden geven in het raadsgesprek aan dat het belangrijk is dat ‘het wezenlijke’ waarover besloten wordt, duidelijk in het voorstel verwoord moet zijn. De bevindingen worden in de navolgende subparagrafen toegelicht. 3.4.1 Beeld uit de analyse van raadsvoorstellen De helft van de raadsvoorstellen geeft beperkt inzicht in welke afwegingen van het college hebben geleid tot het aangeboden voorkeursalternatief. Bij een derde van de onderzochte raadsvoorstellen is dit wel duidelijk. Bij twee raadsvoorstellen is er geen inzicht. Driekwart van de onderzochte raadsvoorstellen geeft een beperkte omschrijving van het besluit en de gevolgen ervan. Twee raadsvoorstellen zijn daar duidelijk in. Er is één raadsvoorstel dat het besluit en de gevolgen niet duidelijk omschrijft. Onderstaande passage uit een van de raadsvoorstellen laat goed zien wat de inhoudelijke gevolgen zijn als de gemeenteraad ‘ja’ zegt tegen het besluit. 30 Figuur 3.3: Fragment uit het raadsvoorstel ‘ Middellange termijnoplossing OBS De Oanrin te Bakkeveen ’ Onderstaande tabel geeft de normeringen weer per raadsvoorstel.
Tabel 3.5 Resultaten analyse raadsvoorstellen Opsterland, norm 7 en 8 Norm (samengevat) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 7 Geeft inzicht in de voorkeur van het college van B&W +/- - +/- - +/- +/- + + + + +/- +/- 8 Omschrijft duidelijk het besluit en de gevolgen + + +/- +/- - +/- +/- +/- +/- +/- +/- +/- Legenda: + = scoort positief op norm, +/- = scoort matig op norm, - = scoort negatief op norm, N.v.t. = Niet van toepassing. 3.4.2 Beeld uit de enquête en het raadsgesprek De enquête bevatte stellingen over de duidelijkheid van: belangenafwegingen, de consequenties voor de samenleving, de (financiële) risico’s, de politiek-bestuurlijke keuzes en de deelbesluiten. In onderstaande tabel zijn de resultaten opgenomen. Tabel 3.6 Resultaten enquête Opsterland over de voorkeur van de raadsvoorstellen (20 respondenten) Legenda: het meest genoemde antwoord is dikgedrukt 31
40% van de respondenten is neutraal over hoe raadsvoorstellen beschrijven welke belangenafwegingen er zijn gemaakt. Dit komt overeen met de analyse van de raadsvoorstellen, waaruit bleek dat de helft van de raadsvoorstellen beperkt inzicht gaf. Respondenten zijn positiever als het gaat over het beschrijven van de gevolgen van het besluit. Bijna de helft van de respondenten geeft aan dat de raadsvoorstellen duidelijk zijn over zowel de consequenties voor de samenleving als de financiële risico’s als de politiek-bestuurlijke keuzes. Dit in tegenstelling tot de analyse van de raadsvoorstellen, waaruit bleek dat driekwart van de onderzochte raadsvoorstellen slechts beperkt inzicht geeft in het gevraagde besluit en de gevolgen. In het interview met raadsleden wordt wel door een raadslid opgemerkt dat er soms besluiten in de onderliggende stukken verstopt zitten, waar dan later van wordt gezegd ‘dit heeft u eerder besloten’. In het raadsgesprek geven raadsleden daarom aan dat het belangrijk is dat het wezenlijke waarover besloten wordt, duidelijk in het voorstel verwoord moet zijn. Een raadslid geeft aan dat de raadsvoorstellen risico’s wel benoemen, maar dat deze risico’s zelden voorzien zijn van een inschatting van de kans, de impact en beheersmaatregelen. 40% van de respondenten vindt de deelbesluiten duidelijk.
3.5 Evaluatie Vanwege de controlerende taak van raadsleden is het van belang dat (nieuw) beleid periodiek geëvalueerd wordt en dat de gemeenteraad op de hoogte wordt gesteld van tussentijdse gebeurtenissen. De Rekenkamer formuleerde hiervoor de volgende norm. Norm evaluatie 9 Omschrijft het tijdstip waarop het beleid geëvalueerd zal worden en hoe het college van B&W in de tussentijd vorm zal geven aan de actieve informatieplicht richting de gemeenteraad. De belangrijkste bevindingen in deze paragraaf zijn: - Meer dan de helft van de onderzochte raadsvoorstellen geeft beperkt inzicht wanneer geëvalueerd zal worden en hoe het college van B&W in de tussentijd vorm zal geven aan de actieve informatieplicht richting de gemeenteraad. 3.5.1 Beeld uit de analyse van raadsvoorstellen Meer dan de helft van de onderzochte raadsvoorstellen geeft matig inzicht in de evaluatie en tussentijdse informatievoorziening. Bij twee van de raadsvoorstellen is dit op orde, bij één is dit onvoldoende. Bij twee raadsvoorstellen is het niet van toepassing (een betreft een zienswijze en de ander een opdracht tot het maken van een raadsvoorstel). Een voorbeeld van een raadsvoorstel dat goed beschrijft wat raadsleden mogen verwachten ten aanzien van een evaluatie (zowel tussentijds als op het eind) betreft de verordening voor de individuele inkomenstoeslag (zie onderstaande passage).
32 Figuur 3.4 Fragment uit het raadsvoorstel ‘ Verordening individuele inkomenstoeslag Opsterland 2024’ Onderstaande tabel geeft de scores per raadsvoorstel. Tabel 3.7 Resultaten analyse raadsvoorstellen Opsterland, norm 9 Norm (samengevat) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 9 Bevat tijdstip evaluatie en voortgangsinfo - +/- +/- +/- +/- +/- + + N.v.t. +/- +/- N.v.t. Deze norm is niet bij de enquête betrokken, om de vragenlijst niet te lang te maken voor de respondenten. In het raadsgesprek is door de deelnemers geen opmerking gemaakt over de beschrijving van een evaluatiemoment of voortgangsinformatie in de raadsvoorstellen. 3.6 Betrokkenheid participatie en communicatie In veel voorstellen is het voor de raad van belang te weten wie bij de totstandkoming van het beleid zijn betrokken en hoe participatie mogelijk in de toekomst zal worden vormgegeven. De Rekenkamer formuleerde daarom onderstaande normen. Normen participatie en communicatie 10 Biedt inzicht in wie betrokken zal worden (of is geweest) bij het opstellen van de alternatieven / het beleid. 11 Omschrijft de wijze waarop en wanneer er communicatie plaats zal vinden. 12 in het ambtelijk wederhoor is aangegeven dat er inmiddels een kopje ‘participatie’ is opgenomen in de raadsvoorstellen waarmee tevens invulling wordt gegeven aan de participatieverodening die op 1 januari 2026 in werking is getreden.
33 De belangrijkste bevindingen in deze paragraaf zijn: - De onderzochte raadsvoorstellen geven wisselend inzicht in wie betrokken is geweest. Bij een derde is dit voldoende. - Driekwart van de raadsvoorstellen geeft een onvoldoende omschrijving van de wijze waarop en wanneer er communicatie plaats zal vinden. Een verklaring hiervoor kan zijn het ontbreken van een kopje Communicatie in het format van het raadsvoorstel. 12
3.6.1 Beeld uit de analyse van raadsvoorstellen De raadsvoorstellen tonen een gemengd beeld over hoe duidelijk ze zijn over wie betrokken is geweest of zal worden bij het opstellen van het beleid. Vijf raadsvoorstellen geven beperkt inzicht hierin, vier voldoende inzicht en drie raadsvoorstellen onvoldoende inzicht. Driekwart van de raadsvoorstellen geeft een onvoldoende omschrijving van wanneer - en de manier waarop - communicatie zal plaatsvinden. Een verklaring hiervoor kan de afwezigheid van een kopje ‘Communicatie’ in het raadsvoorstel zijn. Toch is er één raadsvoorstel dat dit voldoende beschrijft en één beperkt. Bij één is dit punt niet van toepassing (dit betreft de eerdergenoemde opdracht tot het maken van een raadsvoorstel). Onderstaande tabel licht dit toe per raadsvoorstel. Tabel 3.8 Resultaten analyse raadsvoorstellen Opsterland, norm 10 en 11 Norm (samengevat) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 10 Biedt inzicht in wie betrokken is + - + - + - +/- +/- +/- +/- + +/- 11 Omschrijft wanneer en waarop communicatie - - - - - - - - +/- - + N.v.t. Het raadsvoorstel dat inzicht biedt in wie betrokken is en eveneens de communicatie goed beschrijft is het raadsvoorstel over diftar+. Onderstaand een passage hieruit.
Figuur 3.5 Fragment uit het raadsvoorstel ‘ Invoeren diftar+ per 1 januari 2026 ’ Deze normen zijn niet bij de enquête betrokken in verband met het compact houden van de enquête. In het raadsgesprek is niet besproken hoe deze normen terugkomen in de raadsvoorstellen. 3.7 Leesbaarheid Ongeacht de politieke inhoud van een raadsvoorstel is het belangrijk dat het voorstel leesbaar is. De Rekenkamer formuleerde in dat kader de volgende normen. Normen leesbaarheid 12 Het voorstel is zelfstandig leesbaar. Details en bijzaken zijn terug te vinden in de bijlagen. 13 Indien er bijlagen zijn, zijn deze nuttig: de bijlagen betreffen uitsluitend de uitwerking van hoofdzaken die in het raadsvoorstel zijn beschreven. Een toelichting of nadere uitwerking van de financiële consequenties indien noodzakelijk. 34
14 Het voorstel is opgebouwd volgens een heldere en logische structuur. 15 Het voorstel is to-the-point geschreven en bevat geen overbodige informatie. 16 Het voorstel is geschreven in goed Nederlands. De belangrijkste bevindingen in deze paragraaf zijn: - De meeste onderzochte raadsvoorstellen zijn niet of slechts deels zelfstandig leesbaar. Om het voorstel te kunnen begrijpen moet vaak in de bijlagen worden gezocht. - De meeste raadsvoorstellen hebben een heldere en logische structuur, hoewel de invulling van de kopjes niet altijd consistent is. Iets meer dan de helft van de onderzochte raadsvoorstellen bevat geen overbodige informatie. Bij een derde van de raadsvoorstellen is er overlap in teksten. In het raadsgesprek werd eveneens opgemerkt dat raadsvoorstellen soms overbodige informatie bevatten. Dit gaat over informatie die geen duidelijk verband houdt met het gevraagde besluit. - De meeste raadsvoorstellen zijn geschreven in goed en duidelijk Nederlands. - Een meerderheid van de raadsleden die de enquête invulden in Opsterland is positief over de algemene leesbaarheid van de raadsvoorstellen en het format. Met uitzondering van de bevindingen ten aanzien van de zelfstandige leesbaarheid komt dit overeen met de bevindingen uit de analyse van de raadsvoorstellen.
3.7.1 Beeld uit de analyse van raadsvoorstellen Een derde van de onderzochte raadsvoorstellen is geheel zelfstandig leesbaar. Een kwart van de raadsvoorstellen is niet zelfstandig leesbaar. Als een raadsvoorstel bijlagen heeft, dan zijn deze nuttig. Dit hangt ook deels samen met de norm van zelfstandig leesbaarheid: als het raadsvoorstel niet de inhoudelijke informatie biedt om het voorstel goed te begrijpen dan bieden de bijlagen die informatie meestal wel. Iets meer dan de helft van de raadsvoorstellen heeft een heldere en logische structuur. Bij een aantal raadsvoorstellen is dit matig, omdat de tekst onder een kopje in het format niet (geheel) overeenkomt met de naam van het kopje. Iets meer dan de helft van de raadsvoorstellen bevat geen overbodige informatie. Bij een derde van de raadsvoorstellen zit er een mate van overlap in de teksten in het raadsvoorstel, waardoor ze een matige beoordeling krijgen. Dit is eveneens het geval bij één raadsvoorstel dat een onvoldoende beoordeling krijgt; deze bevat bovendien een aantal vrij lange zinnen. Een meerderheid van de raadsvoorstellen is geschreven in goed en duidelijk Nederlands. Vijf raadsvoorstellen bevatten een paar stijl- of spelfouten of jargon en zijn daarom als ‘matig’ beoordeeld. 35 Onderstaande tabel geeft de normering per raadsvoorstel weer.
Tabel 3.9 Resultaten analyse raadsvoorstellen Opsterland, norm 12 tot en met 16 Norm (samengevat) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 12 Voorstel is zelfstandig leesbaar +/- - +/- - - +/- + + +/- +/- + + 13 Bijlagen zijn nuttig N.v.t. + + + + + + + + + + N.v.t. 14 Voorstel heeft heldere en logische structuur +/- +/- +/- + +/- + + + +/- + + + 15 Voorstel heeft geen overbodige informatie + - +/- +/- +/- +/- + + + + + + 16 Goed en duidelijk Nederlands + +/- +/- + + + + + +/- +/- + +/- 3.7.2 Beeld uit de enquête en het raadsgesprek De enquête bevatte een stelling over de leesbaarheid in het algemeen en het format. Onderstaande tabel geeft de resultaten. Tabel 3.10 Resultaten enquête Opsterland over de leesbaarheid (20 respondenten) Legenda: het meest genoemde antwoord is dikgedrukt De meeste respondenten uit Opsterland vinden dat de raadsvoorstellen leesbaar zijn. In het raadsgesprek werd opgemerkt dat er soms overbodige informatie staat in het raadsvoorstel. Dit komt overeen met de bevindingen uit de analyse. Ruim de helft van de respondenten vindt dat de raadsvoorstellen opgesteld zijn in een duidelijk format. Samen met de antwoordcategorie “zeer mee eens” vormt dit een ruime meerderheid die het format duidelijk vindt. 3.8 Wensen De onderzoekers hebben aan betrokkenen gevraagd welke wensen zij – terugkijkend op de afgelopen raadsperiode – hebben voor de raadsvoorstellen in de toekomst.
Naast een vraag in de enquête onder raadsleden is dit nadrukkelijk aan de orde gekomen in de gesprekken die voor dit onderzoek met raadsleden, leden van het college van B&W, ambtenaren en griffie zijn gevoerd. 36
Het viel de onderzoekers op dat de meeste gesprekspartners wezen op het verband tussen de kwaliteit van het raadsvoorstel en de kwaliteit van de behandeling ervan in de raad. De gesprekspartners wezen ons erop dat een goed raadsvoorstel helpt bij het tegengaan van onnodig veel (technische) vragen en het debat te richten op de belangrijkste keuzes die op dat moment voorliggen. Uit de interviews tekenen de onderzoekers de volgende wensen op (zie onderstaand). Deze hebben niet allen (direct) betrekking op de kwaliteit van raadsvoorstellen, maar kunnen wel behulpzaam zijn bij het beter doorgronden van voorstellen door de raad. − Raadsleden goed inwijden in hoe om te gaan met raadsvoorstellen. − De agendacommissie steviger positioneren, zodat zij stukken kan terugsturen bij onvoldoende kwaliteit. − De griffier eerder betrekken in het proces waarbinnen een raadsvoorstel tot stand komt. − Met college en raad gezamenlijk kijken hoe de kwaliteit van de raadsvoorstellen verder verbeterd kan worden. − Als ambtenaar nadenken over welke informatie bijdraagt aan het besluit en welke tekst kan worden weglaten die geen informatie geeft over het besluit. − In het begin van het raadsvoorstel duidelijk maken wat de achtergrond is, waar het besluit over gaat en waar de gemeente naar toe wil.
− Goed aangeven in welke fase van de beleidscyclus het raadsvoorstel zich bevindt zodat raadsleden ook weten waarover nu besloten wordt. − In het raadsvoorstel zelf aangeven wat er inhoudelijk besloten wordt. − Duidelijker maken wat het voorstel betekent voor inwoners en wanneer resultaat zichtbaar is. − Benoemen wanneer en hoe de raad tussentijds wordt geïnformeerd over de voortgang. − Risico’s concreter maken (wat is de kans, wat is de impact en welke beheersmaatregelen zijn er?). − Standaard een onderdeel “keuze voor de raad” met alternatieven en motivering. − Een vaste paragraaf “Uitvoering” (capaciteit, planning, afhankelijkheden). − Weglaten van het kopje SDG’s. − Simpel taalgebruik, geen lange volzinnen. Met de enquête onder raadsleden vroegen de onderzoekers aan te geven welke wensen er waren over de behandeling van raadsvoorstellen. Respondenten konden meerdere antwoorden aankruisen en/of zelf een antwoord noteren bij “Anders, namelijk: “. 37 De helft van de respondenten geeft aan dat meer tijd voorafgaand aan de behandeling van het raadsvoorstel zou helpen om zich beter te oriënteren of te laten informeren 13 . Daarnaast geeft ruim een derde van de respondenten aan dat ze graag voorafgaand meer gericht informatie zou willen ontvangen.
Tabel 3.11 Mogelijke verbeteringen volgens respondenten (20 respondenten) Legenda: het meest genoemde antwoord is dikgedrukt Bij “Anders, namelijk” werden de volgende zaken genoemd: - ‘Yn it Frysk en fergaderje op moandei blinder’ - ‘Startnotitie alleen als het om echt nieuw beleid gaat. Anders bestaande notitie verder uitwerken.’ - ‘Een klankbordgroep Sociaal domein’ - ‘Probeer veel meer de 30 seconden regel toe te passen om vlug de essentie van een voorstel eigen te kunnen maken’ - ‘Transparantie afweging in voorstel zelf, met alle voor- en nadelen’ 3.9 Vergelijking met Weststellingwerf en Ooststellingwerf Dit onderzoek heeft gelijktijdig en op eenzelfde wijze plaatsgevonden in Ooststellingwerf, Weststellingwerf en Opsterland. Dit maakt het mogelijk de resultaten van de gemeenten met elkaar te vergelijken. In deze paragraaf hebben de onderzoekers een korte samenvatting opgenomen van de bevindingen van deze vergelijking. Bijlage 5 geeft de detailresultaten van de vergelijking met Weststellingwerf en Ooststellingwerf voor zowel de onderzochte raadsvoorstellen als de enquête onder raadsleden. Het format voor de raadsvoorstellen in Opsterland heeft ten opzichte van Ooststellingwerf minder onderdelen. De raadsvoorstellen in Ooststellingwerf bevatten bijvoorbeeld het kopje ‘Inwonersparticipatie’ dat niet aanwezig is in Opsterland.
Het format van Weststellingwerf heeft hetzelfde aantal onderdelen als in Opsterland (niet alle onderdelen hebben dezelfde inhoud). De kwaliteit van de onderzochte raadsvoorstellen in Opsterland is op veel punten vergelijkbaar met die in Ooststellingwerf en Weststellingwerf. Op deze punten wijkt de kwaliteit af van Ooststellingwerf en/of Weststellingwerf: 13 Sinds het aantreden van de nieuwe raad wordt gewerkt met een nieuwe vergaderstructuur waarmee er een duidelijker fasering is in (technische) informeren en (politieke) oriënteren. 38
- Het moment van evaluatie en tussentijdse informatievoorziening door het college : Opsterland wordt hier minder positief beoordeeld dan Weststellingwerf. - Omschrijving van de wijze waarop en wanneer er communicatie plaats zal vinden : Opsterland wordt op deze norm door de onderzoekers minder positief beoordeeld dan Ooststellingwerf en Weststellingwerf. Dit kan verklaard worden door het format van het raadsvoorstel van Opsterland, dat als enige geen kopje Communicatie bevat. Weststellingwerf heeft meer positieve beoordelingen dan Opsterland (en ook meer dan Ooststellingwerf). De mening van raadsleden in Opsterland over de kwaliteit van raadsvoorstellen is op alle onderdelen vergelijkbaar met de meningen in Ooststellingwerf. Ten opzichte van Weststellingwerf zijn er twee verschillen: − Een aantal respondenten in Weststellingwerf is kritischer als het gaat over hoe duidelijk de raadsvoorstellen zijn over wat ze wijzigingen aan eerder genomen raadsbesluiten. − In Weststellingwerf zijn de respondenten vrijwel uitsluitend positief over de duidelijkheid van politiek-bestuurlijke keuzes in de raadsvoorstellen, terwijl de meningen in Opsterland meer gemengd zijn. 39 Bijlage 1 Bronnenlijst Opsterland Gemeente Opsterland, Bestuurlijk - ambtelijk samenspel, z.d.. Gemeente Opsterland, Format raadsvoorstel met besluit , z.d.
Gemeente Opsterland, Handleiding adviezen en voorstellen , besluitvormingsproces Opsterland, mei 2021. Gemeente Opsterland, Agendacommissie en L. Meijer, Memo – behandeling startnotitie, 4 maart 2025. Gemeente Opsterland, Reglement van Orde voor de vergaderingen en andere werkzaamheden van de gemeenteraad van Opsterland, 2017, 9 oktober 2017. Gemeente Opsterland, Diverse instructies: Ambtelijke check en bestuurlijke check B&W adviezen, werkwijze privacy-vriendelijk voorstel inbrengen, toelichting middelen, diverse data. Andere bronnen LVE (Loo van Eck), Helder en strategisch adviseren , gemeente Opsterland en sheets, april 2025. Rekenkamer De Bilt, Biltse voordrachten, rekenkameronderzoek naar de kwaliteit van raadsvoorstellen , mei 2025. Rekenkamer IJsselstein, Aldus besloten, een onderzoek naar de kwaliteit van raadsvoorstellen , november 2020. Rekenkamer Vijfheerenlanden, In overweging, onderzoek naar de kwaliteit van raadsvoorstellen in Vijfheerenlanden , november 2024. 40 Bijlage 2 - Respondenten Voor dit onderzoek zijn interviews afgenomen en is een enquête gehouden onder raadsleden. Met de volgende functionarissen zijn (groeps-)interviews afgenomen: - Beleidsadviseurs - Concerncontroller - Directiesecretaris - Gemeentesecretaris - Griffier - Raadsleden - Burgemeester - Wethouder De enquête is uitgezet onder raadsleden.
41 Bijlage 3 Toelichting op het normenkader Bij het opstellen van normen voor dit onderzoek is de rekenkamer uitgegaan van een beproefd normenkader. Kern van dat normenkader is de notie dat raadsleden uit goede raadsvoorstellen moeten kunnen opmaken waarom en waarover wordt voorgesteld te besluiten en met wie . Daar komt nog bij dat de voorstellen goed leesbaar behoren te zijn. Naast de normen die betrekking hebben op de raadsvoorstellen heeft de rekenkamer ook vier normen geformuleerd die gericht zijn op de organisatorische aspecten bij de kwaliteit van raadsvoorstellen (‘borging’). In deze bijlage geeft de rekenkamer de achtergrond van deze normen weer zoals deze ook in eerder uitgevoerde rekenkameronderzoeken zijn gebruikt. Deze toelichting kan behulpzaam zijn bij de implementatie van de aanbevelingen van de rekenkamer, bijvoorbeeld in trainingen of te ontwikkelen protocollen en procesbeschrijvingen. Normen voor de analyse van raadsvoorstellen Waarom 1 Bevat een omschrijving van het procesdoel van het voorstel. 2 Bevat een beschrijving van de aanleiding met een voorgeschiedenis van het voorstel en indien relevant de besluitgeschiedenis. 3 Bevat een probleembeschrijving / probleemstelling.
Dit betekent dat de beschrijving het probleem als volgt beschrijft (en/of): − zoals het zich in de samenleving manifesteert; − aan de hand van alle uiteenlopende belangen van groepen inwoners, ondernemers of maatschappelijke organisaties die ermee gemoeid zijn − de dilemma’s die bestaan in de uitvoering. Waarover 4 Beschrijft het juridische kader voor zover dat relevant is om de beleidsruimte van de gemeente inzichtelijk te maken. 5 Bevat een vertaling van de beleidsruimte in de politiek-bestuurlijke keuzes en belangenafweging(en) die voorliggen. 6 Voorliggende keuzes zijn evenwichtig, onderbouwd en zo concreet mogelijk vertaald in beleidsalternatieven. Dit wordt beoordeeld door na te gaan in hoeverre een voorstel de volgende elementen bevat: − Inhoudelijke beschrijving van ieder alternatief: geeft zicht in de bijdrage aan de aanpak van het probleem en de te nemen maatregelen. − Evenwichtige voorstelling van argumenten pro en contra: voor alle genoemde alternatieven. − Inschatting van de risico’s die met de alternatieven gepaard gaan. − Te verwachte positieve en negatieve consequenties voor de samenleving (inwoners, maatschappelijke organisaties, ondernemers/bedrijven).
42 Normen voor de analyse van raadsvoorstellen 7 Geeft inzicht in de voorkeur van het college van B&W voor een bepaald alternatief door te beschrijven: − Hoe het college van B&W de afweging maakt tussen de in het geding zijnde belangen en dilemma’s (onder 3 genoemd) of de afweging tussen beleidsalternatieven (onder 6 genoemd) − Welke concrete doelen met het voorkeursalternatief worden nagestreefd. − Wat de financiële consequenties zijn van het voorkeursalternatief. 8 Omschrijft duidelijk wat het besluit inhoudt (incl. mogelijkheid tot amenderen) en wat de gevolgen zijn ervan. 9 Omschrijft het tijdstip waarop het beleid geëvalueerd zal worden en hoe het college van B&W in de tussentijd vorm zal geven aan de actieve informatieplicht richting de gemeenteraad. Met wie 10 Biedt inzicht in wie betrokken zal worden (of is geweest) bij het opstellen van de alternatieven / het beleid. 11 Omschrijft de wijze waarop en wanneer er communicatie plaats zal vinden. Leesbaarheid 12 Het voorstel is zelfstandig leesbaar. Details en bijzaken zijn terug te vinden in bijlagen. 13 Er zijn nuttige bijlagen bij het raadsvoorstel opgenomen: de bijlagen betreffen uitsluitend de uitwerking van hoofdzaken die in het raadsvoorstel zijn beschreven. Een toelichting of nadere uitwerking van de financiële consequenties indien noodzakelijk.
14 Het voorstel is opgebouwd volgens een heldere en logische structuur. 15 Het voorstel is to-the-point geschreven en bevat geen overbodige informatie. 16 Het voorstel is geschreven in goed Nederlands. Normen voor de organisatorische context 17 Het gemeentebestuur heeft globaal omschreven wat zij onder kwaliteit verstaat als het gaat om voorstellen aan de raad. 18 De verantwoordelijkheden voor (toetsing van) de kwaliteit van raadsvoorstellen zijn helder omschreven en aan medewerkers toebedeeld. 19 Beleidsvoorbereiding is bij wijze van houvast in handleidingen en/of instructies uitgewerkt. 20 Beleidsvoorbereiding is onderwerp van training voor (beleids-) medewerkers. Wat is ‘kwaliteit’? Bij wijze van startpunt stelt de rekenkamer dat het nuttig is om een heldere omschrijving te maken van wat de gemeente verstaat onder de kwaliteit van raadsvoorstellen. Ook het proces binnen een gemeente om te komen tot een dergelijke omschrijving kan op zichzelf al behulpzaam zijn: door in een dialoog met betrokkenen (raadsleden, collegeleden, ambtenaren) te verduidelijken wat je onder kwaliteit verstaat, en waarom dit van belang is voor goede besluitvorming, kunnen de wederzijdse verwachtingen enigszins worden afgestemd en de uitkomst ervan houvast geven aan alle betrokkenen.
Ook kan de uitkomst van die dialoog richting geven aan de verdere inrichting van instructies, handleidingen, en trainingen die aan medewerkers worden gegeven. 43 Zijn de verantwoordelijkheden duidelijk? De rekenkamer stelt als norm dat de verantwoordelijkheden voor de kwaliteit van raadsvoorstellen duidelijk aan betrokken functionarissen zijn toebedeeld. Daarbij ligt voor de hand dat een belangrijke verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van stukken bij de directie en -vanuit het oogpunt van de gemeenteraad - het college ligt. Een andere vanzelfsprekendheid is de verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van de raadsvoorstellen die in de eerste plaats bij de opsteller van de stukken zelf ligt. Deze verzamelt, analyseert en weegt de onderliggende informatie, adviseert over de inhoudelijke- en processtappen die in het beleidsproces moeten worden genomen, stelt op basis daarvan op enig moment een voorstel aan de raad op en draagt zorg voor de kwaliteit ervan. Waar het gaat om de agenderende taak van de gemeenteraad maken gemeenten uiteenlopende keuzes. Sommige gemeenteraden vatten deze taak in de dagelijkse praktijk pro forma op: alle stukken die het college ter besluitvorming aanbiedt worden in de praktijk dan ook geagendeerd.
Er vindt daarmee geen kwaliteitstoets meer plaats tussen het moment dat het college het voorstel en onderliggende stukken heeft verzonden en het moment waarop het aan de raadsommissie wordt voorgelegd. Andere gemeenten kiezen wel voor een toets met een nadrukkelijke rol van de agendacommissie / het presidium daarin (zie kader). Voorbeelden uitwerking actieve rol presidium bij kwaliteit raadsvoorstellen In gemeente Hilvarenbeek kiest men ervoor het presidium ook de taak te geven tot ‘het bewaken van procedures voor de aanlevering van de vergaderstukken op kwaliteit, tijdigheid en volledigheid, anders dan inhoudelijk’ (Gemeente Hilvarenbeek, Reglement van Orde van het presidium 2018, art. 1, c). Gemeente Zoetermeer spreekt in de verordening voor het presidium over het beoordelen van ‘behandelrijpheid’ van een voorstel door het presidium: ‘[…] het presidium [kan] besluiten een voorstel niet te agenderen als het naar zijn oordeel niet behandelrijp is. Bijvoorbeeld omdat het besluit onhelder is of de bevoegdheidsverdeling onjuist, het stuk zich niet leent voor een bespreking in raad of commissie, opties ontbreken, etc. In die gevallen stuurt het presidium het stuk terug naar het college.’ (Gemeente Zoetermeer, Toelichting op de Verordening Presidium 2021). Weer andere gemeenten zien ook voor de griffie een rol weggelegd. Het betreft dan veelal een adviserende rol aan het presidium.
Of een directe toets door de griffie, vaak op basis van ‘harde’ duidelijk geformuleerde vormvereisten waarover de raad zich heeft uitgesproken. Voorbeelden uitwerking actieve rol griffie bij kwaliteit raadsvoorstellen Zo blijkt uit een onderzoek van de rekenkamer Maastricht dat de griffie van het presidium toestemming heeft om een raadsvoorstel op een aantal punten zelfstandig te beoordelen: 44 1. Is in het raadsvoorstel een correct geformuleerd besluit opgenomen? De raadsleden moeten voor of tegen kunnen stemmen. 2. Is het raadsvoorstel juridisch correct geformuleerd? 3. Is het raadsvoorstel volledig? Zijn alle bijlagen bijgevoegd? 4. Is het format gebruikt? De rol van de griffie is daarbij als volgt omschreven: “De griffie is geen speler op het democratisch speelveld en dus toetsen zij niet op de inhoud van de raadsvoorstellen. We toetsen ook niet op leesbaarheid. Het college heeft op basis van art. 169 Gemeentewet de plicht om inlichtingen te verstrekken. Daar hoort ook bij dat op begrijpelijke en leesbare wijze de inlichtingen worden verstrekt.” Eveneens in de gemeente Zoetermeer zien we een rol voor de griffie: ‘De griffie beoordeelt collegevoorstellen naast vormaspecten ook op behandelrijpheid en adviseert het presidium daarover.’ Beleidsvoorbereiding Raadsvoorstellen zijn het resultaat van beleidsvoorbereiding.
Dit betreft een reeks van activiteiten die worden ondernomen om tot een raadsvoorstel te komen. Die activiteiten zijn erop gericht om aan betrokkenen duidelijk te kunnen maken waarom er besloten moet worden (wat is het probleem), waarover besloten kan worden (waarover gaat het gemeentebestuur, welke mogelijkheden zijn er) en met wie het gemeentebestuur besluit (participatie). Omdat de opsteller van de stukken een belangrijke verantwoordelijkheid heeft voor de kwaliteit van deze stukken, is het van belang dat deze beschikt over kennis en vaardigheden om deze activiteiten goed uit te kunnen voeren. De rekenkamer heeft daarom twee normen geformuleerd die betrekking hebben op die beleidsvoorbereidende activiteiten. Een norm gaat over het (onderhouden van) het kennis- en vaardighedenniveau van medewerkers: ‘beleidsvoorbereiding is onderwerp van training voor (beleids)medewerkers’. Een andere norm betreft houvast die geboden wordt met instructies of handleidingen waarin de belangrijkste activiteiten globaal beschreven zijn. De rekenkamer onderscheidt bij deze twee normen vier beleidsvoorbereidende kernactiviteiten die bij handleiding/instructie en training centraal zouden moeten staan: 1. Probleemvinding en -analyse.
(Weten waarom je besluit) Voordat adequate besluitvorming plaats kan vinden moet zoveel mogelijk duidelijk zijn welke feiten onderdeel van het probleem zijn dat aanleiding geeft tot het formuleren van beleid. En welke oorzaken van het probleem bekend zijn. Deze activiteit betreft in hoge mate het verzamelen van informatie en soms ook uitvoeren van enkele onderzoeksactiviteiten. Medewerkers ontvangen training en instructie over het verzamelen van statistieken, rapporten, expertadvies en andere bronnen om een dieper begrip van het probleem te krijgen en mogelijke oorzaken te identificeren. 45 2. Ontdekken beleidsruimte, beleidsalternatieven en de besluitgeschiedenis. (Weten waarover je besluit) Voordat er besluitvorming kan plaatsvinden moet duidelijk zijn welke ruimte er voor de gemeenteraad is om zelfstandig over eventuele maatregelen te besluiten (beleidsruimte), welke realistische keuzeopties er bestaan (beleidsalternatieven) en welke besluiten het gemeentebestuur eerder heeft genomen (besluitgeschiedenis). Heel concreet moet hier gedacht worden aan het juridisch kader (binnen welke wet- en regelgeving kan de gemeente zelfstandig besluiten) en door maatregelen en instrumenten te beschrijven waarvoor gekozen kan worden.
Bij het ontwikkelen van beleidsalternatieven kan het nodig zijn een haalbaarheids- of uitvoerbaarheidstoets uit te voeren: het is immers alleen zinvol een keuze te maken uit alternatieven die ook werkelijk in uitvoering gebracht kunnen worden. 3. Vormgeven aan eventuele participatie binnen de besluitvorming. (Weten met wie je besluit) Hoe worden partijen buiten het gemeentehuis (inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties) betrokken bij de besluitvorming? Participatie kan voorafgaand aan het raadsvoorstel worden vormgegeven (en dus inhoudelijk onderdeel uitmaken van wat aan de raad wordt voorgelegd) of na het raadsvoorstel (waarmee het raadsvoorstel zelf dus een procesvoorstel is). Veel gemeenten maken hierbij gebruik van een beschrijving van de mogelijke rollen die externe partijen kunnen spelen in de beleidsvorming (vaak een ‘participatieladder’ genoemd). 4. Schrijven van het raadsvoorstel en onderliggende stukken. Het schrijven is vanzelfsprekend een belangrijke activiteit. De rekenkamer onderzocht ook op dat punt of er binnen de gemeente training, instructies / handleidingen bestaan die daarbij behulpzaam zijn. 46 Bijlage 4 Overzicht analyse raadsvoorstellen In Opsterland zijn onderstaande 12 raadsvoorstellen geselecteerd en geanalyseerd.
Tabel B4.1 Geanalyseerde raadsvoorstellen Opsterland Datum | Raadsvoorstel raads- vergadering 1 | 12-12-2022 | Middellange termijnoplossing OBS De Oanrin te Bakkeveen 2 | 13-02-2023 | Startnotitie Cultureel Erfgoed 3 | 13-02-2023 | Regiovisie Jeugdhulp 4 | 05-06-2023 | Startnotitie Integraal Veiligheidsbeleid 5 | 18-09-2023 | Woonvisie 6 | 08-07-2024 | Beleidsnotitie Gemeentelijke begraafplaatsen Opsterland 2024-2030 7 | 08-07-2024 | Verordening Individuele Inkomenstoeslag Opsterland 2024 8 | 11-11-2024 | Integraal Veiligheidsbeleid 2024-2027 9 | 11-11-2024 | Visiedocument 2024-2028 FUMO 10 | 24-03-2025 | Dorpenbeleid 11 | 22-04-2025 | Diftar+ 12 | 30-06-2025 | Oprichting Energie Collectief Opsterland In de analyse gaat het om de raadsvoorstellen zoals ze door het college aan de raad zijn aangeboden (niet een versie die is geamendeerd door de raad zelf). Onderstaande tabel beschrijft de normering per raadsvoorstel. 47 Tabel B4.2 Normering per onderzocht raadsvoorstel Opsterland Norm 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Waarom 1 Bevat een omschrijving van het procesdoel van het voorstel. + + + + + + + + + + + + 2 Bevat een beschrijving van de aanleiding met een voorgeschiedenis van het voorstel en indien relevant de besluitgeschiedenis. +/- +/- +/- + + +/- + + +/- + + +/- 3 Bevat een probleembeschrijving / probleemstelling.
Dit betekent dat de beschrijving het probleem als volgt beschrijft (en/of): − zoals het zich in de samenleving manifesteert; − aan de hand van alle uiteenlopende belangen van groepen inwoners, ondernemers of maatschappelijke organisaties die ermee gemoeid zijn − de dilemma’s die bestaan in de uitvoering. + +/- +/- +/- +/- +/- + +/- + +/- + +/- Waarover 4 Beschrijft het juridische kader voor zover dat relevant is om de beleidsruimte van de gemeente inzichtelijk te maken. - + + + + +/- +/- + + N.v.t. + - 5 Bevat een vertaling van de beleidsruimte in de politiek-bestuurlijke keuzes en belangenafweging(en) die voorliggen. +/- - +/- + +/- +/- + + + - + +/- 6 Voorliggende keuzes zijn evenwichtig, onderbouwd en zo concreet mogelijk vertaald in beleidsalternatieven. Dit wordt beoordeeld door na te gaan in hoeverre een voorstel de volgende elementen bevat: − Inhoudelijke beschrijving van ieder alternatief: geeft zicht in de bijdrage aan de aanpak van het probleem en de te nemen maatregelen. − Evenwichtige voorstelling van argumenten pro en contra: voor alle genoemde alternatieven. − Inschatting van de risico’s die met de alternatieven gepaard gaan. − Te verwachte positieve en negatieve consequenties voor de samenleving (inwoners, maatschappelijke organisaties, ondernemers/bedrijven).
+/- - +/- - +/- +/- + +/- + +/- + +/- 48 Norm 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 7 Geeft inzicht in de voorkeur van het college van B&W voor een bepaald alternatief door te beschrijven: − Hoe het college van B&W de afweging maakt tussen de in het geding zijnde belangen en dilemma’s (onder 3 genoemd) of de afweging tussen beleidsalternatieven (onder 6 genoemd) − Welke concrete doelen met het voorkeursalternatief worden nagestreefd. − Wat de financiële consequenties zijn van het voorkeursalternatief. +/- - +/- - +/- +/- + + + + +/- +/- 8 Omschrijft duidelijk wat het besluit inhoudt (incl. mogelijkheid tot amenderen) en wat de gevolgen zijn ervan. + + +/- +/- - +/- +/- +/- +/- +/- +/- +/- 9 Omschrijft het tijdstip waarop het beleid geëvalueerd zal worden en hoe het college van B&W in de tussentijd vorm zal geven aan de actieve informatieplicht richting de gemeenteraad. - +/- +/- +/- +/- +/- + + N.v.t. +/- +/- N.v.t. Met wie 10 Biedt inzicht in wie betrokken zal worden (of is geweest) bij het opstellen van de alternatieven / het beleid. + - + - + - +/- +/- +/- +/- + +/- 11 Omschrijft de wijze waarop en wanneer er communicatie plaats zal vinden. - - - - - - - - +/- - + N.v.t. Leesbaarheid 12 Het voorstel is zelfstandig leesbaar. Details en bijzaken zijn terug te vinden in de bijlagen.
+/- - +/- - - +/- + + +/- +/- + + 13 Indien er bijlagen zijn, zijn deze nuttig: de bijlagen betreffen uitsluitend de uitwerking van hoofdzaken die in het raadsvoorstel zijn beschreven. Een toelichting of nadere uitwerking van de financiële consequenties indien noodzakelijk. N.v.t. + + + + + + + + + + N.v.t. 14 Het voorstel is opgebouwd volgens een heldere en logische structuur. +/- +/- +/- + +/- + + + +/- + + + 15 Het voorstel is to-the-point geschreven en bevat geen overbodige informatie. + - +/- +/- +/- +/- + + + + + + 16 Het voorstel is geschreven in goed Nederlands. + +/- +/- + + + + + +/- +/- + +/- 49 Bijlage 5 Benchmark De analyse van 12 raadsvoorstellen en de enquête heeft op eenzelfde wijze plaatsgevonden in Ooststellingwerf, Weststellingwerf en Opsterland. Hierdoor kunnen de resultaten onderling met elkaar worden vergeleken. B5.1 Vergelijking van de formats voor de raadsvoorstellen De formats in de drie OWO-gemeenten hebben allen een verschillende opbouw. Onderstaande tabel geeft de opbouw weer.
Tabel B5.1 Opbouw van de raadsvoorstellen (2025) Ooststellingwerf Weststellingwerf Opsterland Voorgesteld besluit Stelt de raad voor om Voorstel Openbaar Bijlagen Inleiding Inleiding Inleiding Beoogd effect en/of resultaat Argumenten Argumenten Argumenten Kanttekeningen Kanttekeningen Kanttekeningen Financiële toelichting Aanpak/uitvoering Middelen SDG’s Communicatie SDG's Inwonersparticipatie Duurzaamheid Evaluatie Publicatie voor bekendmaking Kosten, opbrengsten en dekking Bijlagen Vervolg Planning & communicatie Evaluatie Bijlagen Geheime stukken Ooststellingwerf heeft het meest uitgebreide format. Naast het voorgestelde besluit en de bijlagen zijn er vijf kopjes in de formats die hetzelfde heten of dezelfde strekking hebben in alle drie de gemeenten: inleiding, argumenten, kanttekeningen, financiën (middelen) en SDG’s (duurzaamheid). Er zijn drie inhoudelijke kopjes die in slechts een gemeente gebruikt worden: ● Ooststellingwerf hanteert Inwonersparticipatie; ● Weststellingwerf hanteert Aanpak/uitvoering (hier kan overlap zijn met het kopje Inwonersparticipatie en Vervolg uit Ooststellingwerf); ● Opsterland hanteert Beoogd effect en/of resultaat. B5.2 Resultaten van de analyse van de raadsvoorstellen Deze sectie beschrijft de analyse van de raadsvoorstellen in alle onderzochte gemeenten.
De analyse wordt beschreven op volgorde van het gehanteerde normenkader: ● Waarom: Aanleiding, voorgeschiedenis, probleembeschrijving 50 ● Waarover ruimte: Politieke keuzes, belangenafweging en beleidsalternatieven ● Waarover voorkeur: Inzicht in voorkeursalternatief en gemaakte afwegingen ● Waarover vervolg: Evaluatiemoment ● Met wie: Betrokkenheid stakeholders en communicatie ● Leesbaarheid Tot slot beschrijft deze sectie de resultaten van een gemeenschappelijk raadsvoorstel dat in alle drie de OWO-gemeenten is behandeld. Waarom: Aanleiding, voorgeschiedenis, probleembeschrijving De raadsvoorstellen van Ooststellingwerf, Weststellingwerf en Opsterland bevatten allemaal een procesdoel. In alle drie de gemeenten bevat minimaal de helft van de onderzochte raadsvoorstellen een goede aanleiding en voorgeschiedenis. In Opsterland is er geen enkel raadsvoorstel met een onvoldoende, maar de helft van de raadsvoorstellen heeft een matige score. De verschillen tussen de OWO-gemeenten zijn niet significant. In Opsterland beschrijft meer dan de helft van de raadsvoorstellen het probleem matig. Ooststellingwerf heeft twee raadsvoorstellen waarin het probleem onvoldoende werd beschreven. In Weststellingwerf bevat meer dan de helft van de raadsvoorstellen een goede probleembeschrijving.
Desondanks zijn de verschillen niet groot genoeg tussen de OWO-gemeenten om significant te verschillen van elkaar. 51
Waarover ruimte: Politieke keuzes, belangenafweging en beleidsalternatieven In de gevallen waar een juridisch kader nodig werd geacht, werd dit in alle drie de gemeenten in minimaal de helft van de raadsvoorstellen duidelijk beschreven. De verschillen tussen de OWO-gemeenten zijn dan ook niet significant verschillend van elkaar. De onderzochte raadsvoorstellen tonen in alle drie de gemeenten vergelijkbare, gemengde resultaten als het gaat over hoe zij de beleidsruimte beschrijven. In alle drie de gemeenten bevatten weinig van de onderzochte raadsvoorstellen duidelijke beleidsalternatieven. De gemeenten verschillen hierin niet significant van elkaar. 52
Waarover voorkeur: Inzicht in voorkeursalternatief en gemaakte afwegingen In zowel Ooststellingwerf, Weststellingwerf als Opsterland geeft ongeveer de helft van de raadsvoorstellen matig inzicht in hoe het voorkeursalternatief is geselecteerd. De resultaten tussen de gemeenten zijn dan ook niet significant verschillend van elkaar. Net als in Opsterland is bij de helft of meer van de raadsvoorstellen in Weststellingwerf en Opsterland het te nemen besluit en de gevolgen daarvan matig omschreven. Waarover vervolg: evaluatie Alle drie de gemeenten tonen gemengde resultaten over het beschrijven van het moment van evaluatie en tussentijdse informatievoorziening door het college. Opsterland heeft significant meer matige scores dan Weststellingwerf. 53
Met wie: betrokkenheid stakeholders en communicatie In alle drie de gemeenten worden de raadsvoorstellen gemengd beoordeeld op het punt wie er betrokken is geweest of zal worden bij het opstellen van het beleid. De gemeenten verschillen hierin niet significant van elkaar. In Ooststellingwerf scoort een kwart van de raadsvoorstellen onvoldoende op dit punt, terwijl Ooststellingwerf als enige OWO-gemeente het kopje Inwonersparticipatie in het format heeft. Dit kopje is er echter pas sinds eind 2024. De beoordeling van de beschrijving van de communicatie laat grote verschillen zien tussen de OWO-gemeenten. Weststellingwerf heeft meer goede beoordelingen dan Opsterland (en ook Ooststellingwerf). Opsterland heeft meer onvoldoendes dan Ooststellingwerf en Weststellingwerf. Dit kan verklaard worden door het format van het raadsvoorstel van Opsterland, dat als enige geen kopje Communicatie bevat. Leesbaarheid Bij alle drie de gemeenten zijn de meeste onderzochte raadsvoorstellen matig of onvoldoende zelfstandig leesbaar. De verschillen tussen de gemeenten zijn niet significant. 54
Bijlagen bij een raadsvoorstel bevatten meestal de beleidsnota’s waar het raadsvoorstel betrekking op heeft. Deze worden in alle drie de gemeenten over het algemeen nuttig gevonden, omdat ze raadsleden meer gedetailleerde informatie verschaffen dan wat het raadsvoorstel samengevat weergeeft. De resultaten tussen de gemeenten zijn dan ook niet significant verschillend van elkaar. De raadsvoorstellen in de OWO-gemeenten zijn zeer vergelijkbaar als het gaat om de beoordeling van de structuur: deze wordt in de meeste gevallen als goed beoordeeld. Net als in Opsterland bevatten de meeste raadsvoorstellen in de benchmarkgemeenten geen overbodige informatie. Er zijn geen significante verschillen tussen de gemeenten. 55
Opsterland is vergelijkbaar met Ooststellingwerf en Weststellingwerf ten aanzien van het taalgebruik in de raadsvoorstellen. In elke onderzochte gemeente is minimaal de helft van de raadsvoorstellen geschreven in goed Nederlands (geen stijl- of spelfouten), zonder technisch jargon. Geen enkel raadsvoorstel krijgt een onvoldoende op dit punt. Samenvattend: de kwaliteit van de raadsvoorstellen in Opsterland is op de meeste punten vergelijkbaar met die in Ooststellingwerf en Weststellingwerf. De enige twee uitzonderingen: - Het moment van evaluatie en tussentijdse informatievoorziening door het college: Opsterland heeft significant meer matige scores dan Weststellingwerf. - Communicatie: Opsterland heeft meer onvoldoendes dan Ooststellingwerf en Weststellingwerf. Dit kan verklaard worden door het format van het raadsvoorstel van Opsterland, dat als enige geen kopje Communicatie bevat. Weststellingwerf heeft meer goede beoordelingen dan Opsterland (en ook meer dan Ooststellingwerf). Gemeenschappelijk raadsvoorstel Een van de 12 onderzochte raadsvoorstellen in de OWO-gemeenten betrof een raadsvoorstel dat aan alle drie de gemeenteraden is aangeboden. Het onderwerp was de zienswijze tegen het Visiedocument FUMO 2024-2028 (in Opsterland raadsvoorstel nummer 9 uit de analyse).
Het raadsvoorstel van Ooststellingwerf en Weststellingwerf is ondanks het verschil in format eensluidend aangeboden in beide gemeenten. In Opsterland is de tekst ook vrijwel hetzelfde, maar een aantal titels van de argumenten en kanttekeningen is aangepast en er zijn op een aantal plaatsen wat zinnen toegevoegd. Er is een extra argument toegevoegd, omdat de behandeling door de gemeenteraad van Opsterland plaats zou vinden nadat de termijn voor het indienen van de zienswijze zou zijn verstreken. In het raadsvoorstel van Ooststellingwerf en Weststellingwerf worden financiële aspecten (met name FTE’s) benoemd in respectievelijk de kopjes Financiële Toelichting en Kosten, Opbrengsten & Dekking. In het raadsvoorstel van Opsterland staat bij Middelen “De zienswijze leidt niet tot financiële consequenties.” Deze verschillen hebben niet geleid tot een afwijkende normering in Opsterland. 56
B5.3 Resultaten van de enquête Waarom: Aanleiding, voorgeschiedenis, probleembeschrijving In alle drie de gemeenten vindt meer dan de helft van de respondenten dat de raadsvoorstellen duidelijk zijn over het proces waarbinnen het voorstel wordt gedaan. Er zijn dan ook geen significante verschillen. Een ruime meerderheid van de respondenten uit de drie gemeenten vindt dat de raadsvoorstellen duidelijk zijn over de reden om het aan de raad voor te leggen. De meningen zijn dan ook niet significant verschillend van elkaar. De helft van de respondenten uit alle drie de gemeenten vindt dat de raadsvoorstellen duidelijk zijn over wat eerder door de raad is besloten. De verschillen zijn niet significant. 57
Ruim de helft van de respondenten uit de OWO-gemeenten vindt dat de raadsvoorstellen duidelijk zijn over wat ze wijzigingen aan eerder genomen raadsbesluiten. Opsterland verschilt niet significant van Ooststellingwerf. Weststellingwerf is wel (net) significant verschillend met Opsterland als het gaat om het aantal respondenten dat het oneens is. In alle drie de gemeenten vindt meer dan de helft van de respondenten dat de raadsvoorstellen duidelijk zijn over het maatschappelijk vraagstuk dat centraal staat. De meningen zijn dan ook niet significant verschillend van elkaar. 58
Waarover ruimte: Politieke keuzes, belangenafweging en beleidsalternatieven De meningen in Opsterland zijn op dit punt niet significant anders dan die in Ooststellingwerf en Weststellingwerf. Tussen Ooststellingwerf en Weststellingwerf is er wel een significant verschil: In Weststellingwerf zijn meer respondenten neutraal over de beschrijving van de beleidsruimte dan in Ooststellingwerf. De reacties op de vraag of de raadsvoorstellen duidelijk zijn over beleidsalternatieven zijn in alle drie de gemeenten gemengd. Deze meningen zijn niet significant verschillend van elkaar. Respondenten uit de drie gemeenten zijn niet uitgesproken positief of negatief over hoe hun raadsvoorstellen voor- en nadelen van beleidsalternatieven presenteren. Er zijn dan ook geen significante verschillen 59
In Ooststellingwerf en Weststellingwerf vindt iets meer dan de helft van de respondenten dat de raadsvoorstellen het debat in de raad stimuleren. In Opsterland zijn de meningen wat gemengder. Deze meningen zijn echter niet significant anders dan die in Ooststellingwerf en Weststellingwerf. Waarover voorkeur: Inzicht in voorkeursalternatief en gemaakte afwegingen Iets meer dan de helft van de respondenten in Ooststellingwerf en Weststellingwerf vindt dat de raadsvoorstellen duidelijk zijn over de gemaakte belangenafwegingen. In Opsterland is men vrij neutraal hierover. Desondanks zijn de meningen niet significant verschillend tussen de drie gemeenten. Respondenten uit alle drie de gemeenten zijn niet uitgesproken positief of negatief als het gaat om hoe raadsvoorstellen de gevolgen voor de samenleving beschrijven. De verschillen tussen de gemeenten zijn niet significant. 60
In alle drie de gemeenten vindt ruim de helft van de respondenten dat de raadsvoorstellen goed de (financiële) risico’s beschrijven. Er zijn geen significante verschillen tussen Opsterland en Ooststellingwerf en Weststellingwerf. Er is wel een verschil tussen Ooststellingwerf en Weststellingwerf: Weststellingwerf heeft meer respondenten die dit als matig beoordelen dan Ooststellingwerf (daar is 1 persoon het er zeer mee oneens en geen enkele respondenten het er mee oneens). In Weststellingwerf zijn respondenten het er bijna allemaal (zeer) mee eens dat de raadsvoorstellen de politiek-bestuurlijke keuzes duidelijk weergeven. Opsterland heeft significant minder respondenten dan Weststellingwerf die het daar mee eens zijn (ditzelfde geldt overigens ook voor Ooststellingwerf). Daarnaast is er nog een verschil tussen Ooststellingwerf en Weststellingwerf: Significant meer mensen in Ooststellingwerf zijn neutraal dan in Weststellingwerf. De mening in Opsterland over de duidelijkheid van de deelbesluiten is niet anders dan die in Ooststellingwerf en Weststellingwerf. Tussen Ooststellingwerf en Weststellingwerf is er wel een verschil: Het aantal respondenten dat het er zeer mee is, is significant hoger in Weststellingwerf. 61
Leesbaarheid In Opsterland en Weststellingwerf vinden de meeste respondenten de raadsvoorstellen leesbaar. In Ooststellingwerf is dit bijna de helft. Deze meningen zijn niet significant verschillend van elkaar. Het aantal respondenten in Ooststellingwerf dat het er mee oneens is dat de raadsvoorstellen leesbaar zijn is wel significant hoger dan in Weststellingwerf. In alle drie de gemeenten vinden de meeste respondenten dat de raadsvoorstellen opgesteld zijn in een duidelijk format. Samenvattend: De mening van raadsleden in Opsterland over de kwaliteit van raadsvoorstellen is op alle onderdelen vergelijkbaar met de meningen in Ooststellingwerf. Ten opzichte van Weststellingwerf zijn er twee verschillen: − Een aantal respondenten in Weststellingwerf is kritischer (het er mee oneens) als het gaat over hoe duidelijk de raadsvoorstellen zijn over wat ze wijzigingen aan eerder genomen raadsbesluiten. − In Weststellingwerf zijn de respondenten vrijwel uitsluitend positief over de duidelijkheid van politiek-bestuurlijke keuzes in de raadsvoorstellen, terwijl de meningen in Opsterland meer gemengd zijn. 62
Bijlage 6 Onderzoeksverantwoording Naast de gebruikelijke stappen zijn voor dit onderzoek ook enkele bijzondere activiteiten uitgevoerd. Onderstaand lichten we deze toe. Selectie van de 12 raadsvoorstellen Uitgaande van alle voorstellen in de huidige collegeperiode, dus vanaf maart 2022, hebben de onderzoekers in de gemeente 12 voorstellen geselecteerd. De onderzoekers hebben daarvoor alle raadsvoorstellen in de raadsperiode verzameld. Dit leverde voor Opsterland een overzicht op van 257 voorstellen. 14 Al deze voorstellen zijn vervolgens door de onderzoekers gescoord aan de hand van de onderstaande criteria: - de onderwerpen hebben impact op de samenleving in de gemeenten (het voorstel heeft gevolgen voor burgers, maatschappelijke organisaties en/of bedrijven) - het voorstel is voldoende 'politiek' en leent zich daarmee bij uitstek voor aandacht in de gemeenteraad: er was sprake van belangentegenstellingen en de noodzaak hierin een knoop door te hakken om aan uitvoering toe te kunnen komen. - het voorstel omvat ook een substantiële beleidsruimte van de gemeente: oftewel de gemeente gaat erover. Hieruit volgde een voorlopige selectie waarna de onderzoekers in overleg met de rekenkamer een verdere selectie hebben gemaakt tot de 12 voorstellen. Hierbij is met name gekeken of de voorstellen ook een evenwichtige verdeling over de beleidsterreinen van de gemeente representeert.
Verder is besloten ook een tweetal startnotities in de selectie op te nemen. Daarmee kijkt de rekenkamer in het onderzoek ook naar de wijze waarop het college de raad in een vroegtijdig stadium van het besluitvormingsproces probeert te betrekken. Analyse van de voorstellen Na de selectie hebben de onderzoekers de analyse van de voorstellen uitgevoerd. Hierbij is geen gebruik gemaakt van kunstmatige intelligentie. Om de betrouwbaarheid en validiteit van de analyse te verhogen zijn enkele voorstellen door de onderzoekers samen beoordeeld. Een derde onderzoeker - verder niet intensief bij het onderzoek betrokken – heeft deze oordelen kritisch doorgenomen. In een daaropvolgende bijeenkomst (kalibratiesessie) zijn alle normen besproken en zijn enkele aanvullende technische afspraken gemaakt die gehanteerd zijn bij het scoren van de voorstellen op de normen. De analyse resulteert in een overzicht van ‘scores’ van de raadsvoorstellen op alle normen en een overzicht van relevante citaten uit de voorstellen die dienen als voorbeelden in dit onderzoeksrapport. Enquête De enquête om de ervaringen en wensen met raadsvoorstellen van raadsleden in kaart te brengen is op papier aangeboden ten tijde van een bijeenkomst van de raad.
Dit omdat de verwachting was dat dit zal bijdragen aan hogere respons dan in het geval de enquête 14 In de periode 2022-2025 respectievelijk 51 (2022), 84 (2023), 77 (2024) en 45 (2025) voorstellen. 63 uitsluitend digitaal zou zijn aangeboden. Na binnenkomst van de papieren vragenlijsten zijn individuele raadsleden die de enquête nog niet hadden ingevuld ook individueel benaderd met de mogelijkheid om deze alsnog via een link digitaal in te vullen. Deze werkwijze heeft in Opsterland geleid tot 19 respondenten op een totaal van 21 raadsleden, een respons van 90%. Afgaande op vergelijkbare onderzoeken een goede respons. Benchmark De resultaten van de analyse zijn verwerkt in een benchmark voor de in dit onderzoek betrokken gemeenten Ooststellingwerf, Weststellingwerf en Opsterland. 64