Bijlage 1 Rekenkameronderzoek naar kwaliteit raadsvoorstellen Opsterland - eindrapport
Tekst van het document
Kwaliteit van raadsvoorstellen Rekenkameronderzoek naar de kwaliteit van raadsvoorstellen in Opsterland augustus 2026 Inhoudsopgave | 3.2 Aanleiding, voorgeschiedenis, probleembeschrijving | 23 3.3 Politieke keuzes, belangenafweging en alternatieven | 26 Leeswijzer | 1 | 3.4 Inzicht in het voorkeursalternatief en afwegingen | 30 3.5 Evaluatie | 32 Bestuurlijke nota | 2 | 3.6 Betrokkenheid participatie en communicatie | 33 Essentie | 3 | 3.7 Leesbaarheid | 34 Conclusies | 5 | 3.8 Wensen | 36 Aanbevelingen | 7 Bestuurlijke reactie | 9 | 3.9 Vergelijking met Weststellingwerf en Ooststellingwerf | 38 Nawoord | 10 Bijlage 1 Bronnenlijst | 40 Nota van bevindingen | 11 | Bijlage 2 - Respondenten | 41 1. Inleiding | 12 | Bijlage 3 Toelichting op het normenkader | 42 1.1 Aanleiding | 12 | Bijlage 4 Overzicht analyse raadsvoorstellen | 47 1.2 Onderzoeksdoel en afbakening | 12 | Bijlage 5 Benchmark | 50 1.3 Onderzoeksvraag en deelvragen | 13 | Bijlage 6 Onderzoeksverantwoording | 63 1.4 Onderzoeksaanpak en -verantwoording | 14 1.5 Uitwerking van kwaliteit en normenkader | 14 2. Bevindingen bij organisatie van kwaliteit | 17 2.1 Inleiding | 17 2.2. Kwaliteitscriteria binnen Opsterland | 17 2.3. Omschrijving van verantwoordelijkheden | 21 2.4 Houvast bij beleidsvoorbereiding en training | 21 3.
Kwaliteit van de voorstellen | 23 3.1 Inleiding | 23 Leeswijzer Verschillende doelgroepen lezen een rekenkamerrapport ook op verschillende manieren. Voor raadsleden en bestuurders is doorgaans de Bestuurlijke Nota het belangrijkst: daarin staan de conclusies en aanbevelingen die uit het onderzoek voortvloeien en daar is de bestuurlijke reactie van het college terug te vinden. Veel raadsleden beperken zich tot dit deel van het rapport. Een enkeling wil meer weten en duikt in de details die in de Nota van Bevindingen zijn terug te vinden. Om ook snel kennis te kunnen nemen van dit deel van het rapport, hebben we de belangrijkste bevindingen steeds in een kadertje opgenomen met een gekleurde achtergrond zoals hier weergegeven. De kadertjes zijn terug te vinden vanaf hoofdstuk 2. De liefhebber leest natuurlijk het hele rapport van A tot Z! Met in hoofdstuk 1 de aanleiding, vraagstelling en aanpak van het onderzoek en in de hoofdstukken 2 en 3 de resultaten. 1 Bestuurlijke nota 2 Essentie Jaarlijks ontvangt de gemeenteraad van Opsterland ongeveer 80 raadsvoorstellen van het college. De rekenkamer heeft onderzocht of de kwaliteit van de voorstellen voldoende is om de raad te ondersteunen bij het maken van goede afwegingen en het nemen van zorgvuldige besluiten. De kwaliteit van raadsvoorstellen is een cruciale randvoorwaarde om de raad goed in positie te brengen.
Kernachtig geformuleerd zijn raadsleden over het algemeen neutraal tot positief, er zijn naar mening van de raadsleden ook verbeterpunten te onderkennen. De rekenkamer ziet dat de kwaliteit van de raadsvoorstellen ruimte biedt voor verbetering met name bij waarover en met wie. Om een antwoord te kunnen geven op deze vraag heeft de rekenkamer 12 raadsvoorstellen uit de afgelopen raadsperiode geselecteerd en beoordeeld. Bij de selectie is gezocht naar raadsvoorstellen over onderwerpen waar de gemeente ook (deels) zelf over gaat, die impact op de samenleving hebben, en waarbij de gemeente uiteenlopende belangen heeft afgewogen. De rekenkamer beredeneert dat raadsleden uit goede raadsvoorstellen moeten kunnen opmaken waarom en waarover wordt voorgesteld te besluiten en met wie . Daar komt volgens de rekenkamer nog bij dat de voorstellen goed leesbaar behoren te zijn. De vier begrippen ‘ waarom’ , ‘ waarover’ , ‘ met wie’ en ‘ leesbaar ’ heeft de rekenkamer verder geconcretiseerd in 16 normen. Uit de analyse van 12 geselecteerde voorstellen blijken de raadsvoorstellen wisselend te ‘scoren’ op de 16 kwaliteitsnormen die de rekenkamer bij dit onderzoek hanteert.
In de analyse valt verder op dat de voorstellen vooral aan kwaliteit kunnen winnen door beter duidelijk te maken ‘ wie ’ er bij het voorstel is betrokken en ‘ waarover ’ de voorstellen inhoudelijk gaan (zie figuur 1), bijvoorbeeld door beter de beleidsruimte, beleidsalternatieven en afwegingen van het college inzichtelijk te maken. Figuur 1 Algemene beoordeling van de raadsvoorstellen De leesbaarheid van de voorstellen kan bij een deel van de voorstellen verbeteren, vooral door ze zelfstandig leesbaar te maken en overbodige informatie te vermijden. Naast de kwaliteit van de raadsvoorstellen zelf heeft de rekenkamer aan de hand van vier kwaliteitsnormen gekeken naar de organisatie van kwaliteit. De verantwoordelijkheden voor (de toetsing van) de kwaliteit dienen helder omschreven en toebedeeld te zijn. Op organisatorisch niveau is er geen door het gemeentebestuur vastgesteld kwaliteitskader voor raadsvoorstellen, hoewel er wel diverse ondersteunende documenten en trainingen zijn waarin kwaliteitscriteria centraal staan. 3
Raadsleden zijn gevraagd naar hun oordeel over de kwaliteit van de raadsvoorstellen middels een enquête en een groepsinterview. Dit levert over het algemeen een neutraal tot positief beeld op. Ze zijn vooral positief over het procesdoel en de aanleiding voor het raadsvoorstel. Raadsleden zijn kritisch over de duidelijkheid van beleidsalternatieven in de raadsvoorstellen. En als deze er wel zijn, moeten deze haalbaar zijn en onderbouwd worden met voor- en nadelen. Uit de analyse blijkt dat bij enkele normen de beoordeling van de onderzoekers verschilt met de beleving van de raadsleden. Dat is te verklaren uit de gehanteerde methodiek. De onderzoekers hebben de 12 raadsvoorstellen objectief getoetst aan de hand van het normenkader . Hierbij is gekeken of essentiële bouwstenen, zoals beschrijving van het maatschappelijk vraagstuk of het in beeld brengen van de consequenties van een besluit in voldoende mate en herkenbaar in het raadsvoorstel zijn opgenomen. Als uit de objectieve toetsing aan het normenkader blijkt dat deze elementen in de raadsvoorstellen summier zijn opgenomen, valt deze toetsing aan het normenkader lager uit. Raadsleden hebben een ander perspectief: Zij vormen hun oordeel vanuit hun rol in het politieke proces en op basis van alle raadsvoorstellen die zij hebben gelezen en behandeld.
De meer positieve waardering van de raad kan ook veroorzaakt worden doordat zij de ontbrekende schriftelijke informatie mogelijk compenseren door hun eigen dossierkennis, de mondelinge toelichting in commissievergaderingen of via politiek overleg en informatie uit hun achterban. Hoewel de raad momenteel over het algemeen neutraal tot positief oordeelt over de raadsvoorstellen, schuilt in dit verschil toch een risico. Als de wezenlijke bouwstenen in een raadsvoorstel ontbreken of onderbelicht raken, schuilt daarin tenslotte een risico voor de transparantie en navolgbaarheid van de besluitvorming voor de samenleving en nieuwe raadsleden. De resultaten in totaliteit laten zien dat er ruimte is voor verbetering van de raadsvoorstellen en de borging van kwaliteit binnen de organisatie. De rekenkamer doet daarvoor 4 aanbevelingen. Lees in deze bestuurlijke nota onze conclusies en aanbevelingen en de reactie van het college daarop. 4 Conclusies In dit onderzoek staat de vraag centraal of de kwaliteit van de raadsvoorstellen in Opsterland zodanig is dat zij de gemeenteraden voldoende helpen om goede afwegingen te kunnen maken en besluiten te nemen. De rekenkamer komt op basis van de onderzoeksresultaten tot de volgende hoofdconclusie.
De rekenkamer is van oordeel dat de kwaliteit op onderdelen voldoende is , tegelijkertijd is er ruimte voor verbetering van de kwaliteit van de raadsvoorstellen en de borging van de kwaliteit binnen de organisatie. Zo is de informatie over het waarom voldoende, maar er is ruimte voor verbetering bij de onderdelen waarover en met wie en de leesbaarheid . De hoofdconclusie wordt in de volgende deelconclusies geconcretiseerd. 1. De criteria die de gemeente Opsterland hanteert, dragen bij aan de kwaliteit van voorstellen, maar behoeven aanvulling. Gekeken naar de in Opsterland in instructies en training gehanteerde criteria stelt de rekenkamer dat deze bijdragen aan de kwaliteit van de voorstellen, maar aanvulling behoeven. De rekenkamer ziet vier criteria niet of onvoldoende uitgewerkt: - Het raadsvoorstel bevat een probleemstelling - Het raadsvoorstel maakt de beleidsruimte van de gemeente zichtbaar - Het raadsvoorstel maakt duidelijk wie er betrokken zal worden (of is geweest) bij het opstellen van de alternatieven / het beleid. - Omschrijft de wijze waarop en wanneer er communicatie plaats zal vinden. 2. Uit de analyse blijkt dat er ruimte voor verbetering is bij de kwaliteitscriteria voor raadsvoorstellen die behoren bij waarover, met wie en de leesbaarheid . De onderzoekers hebben de raadsvoorstellen op veel punten positief kunnen waarderen.
Op een aantal criteria scoren de voorstellen in meerderheid onvoldoende. Dit betreft de onderstaande punten: waarover : ● Informatie over de voorliggende keuzes (dat wil zeggen, evenwichtig, onderbouwd en zo concreet mogelijk vertaald in beleidsalternatieven). ● Uit de voorstellen blijkt vaak onvoldoende hoe het college de afweging maakt tussen de belangen en dilemma’s die met het voorstel gepaard gaan. ● Het ontbreekt in veruit de meeste bestudeerde voorstellen aan duidelijke informatie over het tijdstip waarop het beleid geëvalueerd zal worden en hoe het college in de tussentijd vorm zal geven aan de actieve informatieplicht richting de gemeenteraad. met wie : ● Informatie over wie bij het beleid betrokken is of zal worden. ● De voorstellen bevatten te weinig over hoe en wanneer communicatie zal plaatsvinden. leesbaarheid : ● De voorstellen zijn doorgaans goed leesbaar, maar in meer dan de helft van de gevallen niet zelfstandig leesbaar. Om het 5 voorstel goed te begrijpen moet de lezer daarom bijlagen raadplegen. 3. De borging van kwaliteit in de organisatie is voldoende maar kan op enkele punten nog versterkt worden. Het format, de training die medewerkers ontvangen en de bestaande documenten geven houvast aan de stellers van raadsvoorstellen.
De kwaliteitscriteria die de gemeente Opsterland bij raadsvoorstellen hanteert zijn goed uitgewerkt in een handleiding en toelichting op het format voor de voorstellen. Coaches en ervaren medewerkers kunnen minder ervaren medewerkers de helpende hand bieden. Format en training sluiten goed op elkaar aan: er is aandacht voor de kwaliteitscriteria genoemd in het format. Er bestaat een uitgebreide handleiding waarin de gehanteerde kwaliteitscriteria zijn uitgewerkt. Minder aandacht is er voor het ontwikkelen van politiek-bestuurlijke sensitiviteit. In Opsterland wordt naast reguliere raadsvoorstellen ook met startnotities gewerkt. Voor een startnotitie wordt geen format gebruikt en zijn ook geen kwaliteitseisen geformuleerd. Het bestuurlijk proces en de daarin toegekende verantwoordelijkheden zijn beschreven, zij het verdeeld over meerdere documenten. Met name de ‘bewakende’ rol van de agendacommissie is niet uitgewerkt. De raad heeft geen checklist vastgesteld zoals bepaald in het Reglement van Orde voor de gemeenteraad. 4. De meeste raadsleden oordelen over het algemeen neutraal tot positief over de raadsvoorstellen, wel zien zij nog mogelijkheden tot verbetering. Overall ziet de rekenkamer positieve oordelen over de voorstellen, zowel in de enquête die de rekenkamer onder de raadsleden uitzette als het raadsgesprek dat de onderzoekers voerde.
Raadsleden zijn met name kritisch op de voorstellen als het gaat om de duidelijkheid die ze geven over de beleidsalternatieven die er zijn. In het raadsgesprek tekenen de onderzoekers uiteenlopende wensen op waar raadsleden mogelijkheden zien voor verbetering. Daarbij wordt ook de wens uitgesproken dat raad en college gezamenlijk gaat werken aan het verbeteren van de kwaliteit. 6 Aanbevelingen Naar aanleiding van voorgaande conclusies komt de rekenkamer tot de volgende aanbevelingen. 1. Geef het college opdracht om in samenspraak met de griffie het format voor raadsvoorstellen aan te vullen met de vier onderbelichte kwaliteitscriteria en geef opdracht een format op te stellen voor startnotities. Het bestaande format voor raadsvoorstellen dient aangevuld te worden met de onderbelichte criteria en besteed hier ook aandacht aan in training en andere instructies. Besteed daarbij vooral aandacht aan informatie over wie betrokken zal worden (of is geweest) en de wijze waarop en wanneer er communicatie zal plaatsvinden aangezien hier geen ruimte voor bestaat in het huidige format. Om voor raadsleden voldoende duidelijk te maken waarom, waarvoor en met wie wordt besloten, zal in (de toelichting op) het format daarnaast ook meer aandacht moeten worden gegeven aan het opnemen van een probleemstelling en een beschrijving van de beleidsruimte van de gemeente. 1.
Het raadsvoorstel bevat een probleemstelling 2. Het raadsvoorstel maakt de beleidsruimte van de gemeente zichtbaar 3. Het raadsvoorstel maakt duidelijk wie er betrokken zal worden (of is geweest) bij het opstellen van de alternatieven / het beleid. 4. Omschrijft de wijze waarop en wanneer er communicatie plaats zal vinden. Naast de criteria die voor reguliere voorstellen gelden adviseert de rekenkamer een apart format op te stellen voor startnotities. Met een startnotitie wordt iets wezenlijks anders beoogd dan met een regulier voorstel. Doelstelling van een startnotitie is de raad vroegtijdig bij een voorgenomen besluitvormingsproces te betrekken. In het licht daarvan doet de rekenkamer de suggestie om een format te hanteren waarin de volgende onderdelen worden betrokken: 1. Probleembeschrijving / beschrijving van het maatschappelijk vraagstuk. 2. Relevante juridische kaders en beschrijving van de beleidsruimte van de gemeente. 3. Relevante stakeholders. 4. Relevante besluiten die de gemeenteraad eerder heeft genomen. 5. Conclusies naar aanleiding van beleidsevaluatie. 6. Beschrijving van het voorgenomen besluitvormingsproces inclusief de rol van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Bij het ontwikkelen van formats kan ook deze beoordelingskaart voor raadsvoorstellen behulpzaam zijn die de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden ontwikkelde: klik hier . 2.
Geef het college opdracht om bij het opstellen van raadsvoorstellen nadrukkelijk aandacht aan de kwaliteitscriteria die niet altijd goed uit de verf komen. Maak bij voorstellen aan de raad beter inzichtelijk welke keuzeruimte er is en alternatieven er zijn, welke beleidsruimte er is, wat de gevolgen van het besluit voor de samenleving zijn, met wie wordt besloten en hoe en op welk moment er geëvalueerd wordt. 7 Een voorbeeld waarin keuzes worden voorgesteld is de startnotitie keuzes bij de transitievisie warmte van gemeente De Bilt: klik hier 3. Neem een raadsbesluit op voorstel van het Presidium over de kwaliteitscriteria waar de agendacommissie naar behoort te kijken. In het Reglement van Orde voor de gemeenteraad in Opsterland is bepaald dat de agendacommissie de kwaliteit van de voorstellen bewaakt aan de hand van een door de raad vastgestelde checklist. In de praktijk heeft de raad geen checklist vastgesteld. Met een dergelijk besluit kan de raad ook naar het college en de organisatie helderheid verschaffen over welke kwaliteitscriteria zij van belang acht. Geef daarmee het college opdracht dit raadsbesluit te verwerken in de bestaande handleiding voor voorstellen en de toelichting op het format. 4. Geef het college opdracht om periodiek een cursus/training politiek-bestuurlijke sensitiviteit voor nieuwe medewerkers te organiseren.
Een dergelijke cursus dient als aanvulling op de bestaande cursus die het schrijven van raadsvoorstellen meer technisch behandelt. De rekenkamer acht het in navolging van veel gesprekspartners in dit onderzoek zinvol om voor (nieuwe) medewerkers nadrukkelijke aandacht te geven aan de rol van raad en college, zowel formeel als informeel. De rekenkamer doet daarbij de suggestie om (enkele) raadsleden en leden van het college in de cursus de gelegenheid te geven toe te lichten wat voor hen belangrijk is bij voorstellen die gedaan worden en waarom. Besteed in de cursus ook aandacht aan de kwaliteitscriteria waar de raadsvoorstellen nu niet altijd goed uit de verf komen (genoemd bij conclusies 2, 3 en 4). Benut in de training de toelichting op de in dit onderzoek gehanteerde normen (in bijlage 3). 8 Bestuurlijke reactie 9 zaaknummer: 0086257377 | 1 / 2 Aan de Rekenkamer t.a.v. mevrouw H. Vervoort Uw Kenmerk: | Uw brief van: | Ons kenmerk: | Telefoon: | Bijlage(n): 19 mei 2026 | 0086257377 | 0 Onderwerp: | Beetsterzwaag: 16 juni 2026 Bestuurlijke reactie onderzoeksrapport kwaliteit van | Verzonden op: 18 juni 2026 raadsvoorstellen Geachte leden van de Rekenkamer, Op 19 mei 2026 hebben wij van u het concept onderzoeksrapport ‘kwaliteit van raadsvoorstellen’ ontvangen, waarvoor dank. Wij hebben met veel interesse kennisgenomen van uw conclusies en aanbevelingen.
Met deze brief maken we gebruik van de mogelijkheid om als college bestuurlijk te reageren op uw rapport. Wij begrijpen dat u een strakke planning heeft en merken daarom op dat de situatie nu is dat het college van B&W in de samenstelling waarop wij vandaag vergaderen, geen uitvoering kan geven aan uw aanbevelingen. Volgende week verwachten wij dat de wethouders voor de bestuursperiode van 2026-2030 worden benoemd. Het college zal in de nieuwe samenstelling het gesprek met de raad aangaan over uw rapport en uw aanbevelingen en uitvoering geven aan het besluit van de raad naar aanleiding van uw rapport. Essentie en conclusie We onderschrijven de essentie en conclusies van uw rapport. Raadsvoorstellen zijn een zeer belangrijk instrument in de totstandkoming van de besluiten van de raad. Het is steeds zoeken naar een balans tussen de wens en behoefte om de raad uitgebreid mee te nemen en het leesbaar en behapbaar houden van de voorstellen. Dit geldt zowel voor de lezers van de raadsvoorstellen als voor de opstellers daarvan. Dit heeft altijd onze nadrukkelijke aandacht. Aanbeveling 1 Wij begrijpen uw eerste aanbeveling om het format voor de raadsvoorstellen tegen het licht te houden. U beveelt ons ook aan om een format voor startnotities op te stellen.
Over startnotities en discussienota’s hebben wij de volgende afspraken gemaakt: | Als we nieuw beleid maken en weten welke koers de raad wil, maken we een startnotitie voor de raad. | Als we al beleid hebben en we willen een koerswijziging op én we weten wat de koers is die de raad wil, dan maken we ook een startnotitie. | Als we niet weten wat de raad wil, dan maken we een discussienota. | Als bestaand beleid wordt geüpdatet maken we geen startnotitie of discussienota. We zouden deze aanbeveling daarom graag aanvullen met het opstellen van een format voor een discussienota. Zaaknummer: 0086257377 2 / 2 Sinds dit jaar hebben we het kopje ‘Participatie’ toegevoegd aan het format voor de raadsvoorstellen. Daardoor verwachten we dat de raadsvoorstellen nu duidelijker omschrijven wie er betrokken zal worden of is geweest en de wijze waarop en wanneer er communicatie zal plaatsvinden. Tot slot willen we meegeven dat het volgens ons niet wenselijk is om het format voor het raadsvoorstel steeds verder uit te breiden. Wij zouden daarom graag bij de uitvoering van uw aanbeveling niet alleen kijken naar de gewenste aanvullingen op het raadsvoorstel, maar ook kritisch te zijn op welke onderdelen kunnen komen te vervallen. Aanbeveling 2 Uiteraard onderschrijven wij deze aanbeveling. We zien dit als een goed startmoment voor het college in de nieuwe samenstelling.
We merken bij deze aanbeveling wel op dat door de manier waarop de aanbeveling is omschreven, het niet duidelijk is voor het college wanneer aan de opdracht is voldaan. We roepen u op om heldere afspraken te maken over de doelstelling en evaluatie van deze aanbeveling. Aanbeveling 3 Deze aanbeveling richt zich tot de raad en het presidium. Het college heeft geen (actieve) rol in deze aanbeveling. Mocht het Presidium overgaan tot het uitvoeren van deze aanbeveling dan denken wij uiteraard graag mee met de checklist met kwaliteitscriteria. Wij gaan ervanuit dat deze aanbeveling zo wordt opgevolgd dat dit de ambtelijke organisatie en het college ook helpt bij het opstellen van de raadsvoorstellen. Aanbeveling 4 Uw laatste aanbeveling onderschrijven wij van harte. Onze directie heeft de ontwikkeling van de organisatie hoog in het vaandel en onze medewerkers zijn leergierig. Op dit moment stellen wij de ambtenaren die een dergelijke training willen volgen ook in de gelegenheid om dit te doen. Wat ons betreft lezen wij deze aanbeveling zo, dat niet alleen nieuwe medewerkers, maar ook de huidige medewerkers in de gelegenheid worden gesteld om een cursus in politiek-bestuurlijke sensitiviteit te volgen. Wat betreft de uitvoerbaarheid van deze aanbeveling merken wij wel op dat deze aanbeveling een significante claim legt op ons opleidingsbudget.
Tot slot Wij wensen u succes met het afronden van uw onderzoek en zien het definitieve rapport graag tegemoet. Mocht u vragen hebben over onze reactie, dan kunt u contact opnemen met onze directiesecretaris, Bijlage(n): Geen Met vriendelijke groet, burgemeester en wethouders, de gemeentesecretaris, Sandra van ’t Hooge de burgemeester, Andries Bouwman
Nawoord De Rekenkamer bedankt het college voor de bestuurlijke reactie, waarin is te lezen dat het college de aanbevelingen die de rekenkamer in het rapport doet, in het algemeen onderschrijft. De rekenkamer is verheugd dat het college daarmee onderkent dat het belang van een goede kwaliteit van raadsvoorstellen essentieel is voor het functioneren van de raad. Het college maakt enkele opmerkingen in relatie tot de aanbevelingen en daar zal de rekenkamer hieronder een toelichting op geven. Met betrekking tot de eerste aanbeveling doet het college de suggestie om deze aan te vullen met een format voor een discussienota. De rekenkamer denkt dat dit een bruikbare aanvulling is. Voorts maakt het college de opmerking dat er geen overbodige onderdelen in een format opgenomen moeten worden. De rekenkamer denkt dat wat als overbodig en noodzakelijk kan worden aangemerkt, uitkomst kan zijn van een gesprek tussen raad en college. De rekenkamer adviseert op grond van zijn onderzoek een aantal basisonderdelen op te nemen zoals in de aanbeveling is opgenomen. De rekenkamer attendeert op het bestaande instrument: de beoordelingskaart voor raadsvoorstellen die de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden ontwikkelde: klik hier . Met de tweede aanbeveling vraagt het college te verhelderen wanneer deze voldoende is geimplementeerd.
Deze aanbeveling ziet erop toe dat het nieuwe en aangevulde format voor raadsvoorstellen ook daadwerkelijk in de praktijk gaat werken en dat de uitvoering geborgd wordt. Dit zal een continu proces zijn dat geïntegreerd moet worden in de werkprocessen. Naarmate dit beter ingevoerd is, als zijnde een vanzelfsprekendheid en de kwaliteit navenant is gestegen, zal hiervoor geen expliciete actie meer nodig zijn. Een expliciet tijdspad is hier dan ook niet aan te koppelen omdat het een continu proces is dat na verloop van tijd minder intensief wordt. 10 Nota van bevindingen 11 1. Inleiding 1.1 Aanleiding De rekenkamer heeft besloten onderzoek te doen naar de kwaliteit van raadsvoorstellen zoals deze de afgelopen raadsperiode aan de gemeenteraad zijn voorgelegd. In Opsterland bereiken jaarlijks circa 80 voorstellen van het college de gemeenteraad. 1 De rekenkamer heeft belangstelling voor dit onderwerp omdat raadsvoorstellen de basis vormen voor de politieke besluitvorming binnen een gemeente. Voor de gemeenteraad zijn kwalitatief goede voorstellen van belang om zorgvuldig en goed geïnformeerd besluiten te kunnen nemen. Duidelijk opgestelde raadsvoorstellen zorgen ervoor dat raadsleden sneller en beter de kern van het voorstel kunnen begrijpen.
Dit leidt tot effectievere en meer weloverwogen besluitvorming, omdat het politiek debat zich kan richten op de inhoud en de hoofdlijnen, in plaats van op het verduidelijken of begrijpen van onduidelijke of ingewikkelde teksten. En ook voor inwoners zijn heldere voorstellen van belang. Het vergroot de mogelijkheid om te begrijpen waarover de gemeenteraad beslist, waarom bepaalde keuzes worden gemaakt en welke gevolgen dat heeft. Met heldere en leesbare voorstellen kunnen meer mensen actief meedenken, inspreken of participeren, waarmee de legitimiteit en het draagvlak van besluiten wordt versterkt. In het voorgaande ziet de rekenkamer aanleiding een onderzoek te starten naar dit onderwerp. Daarvoor is door onderzoeksbureau PA&O gekeken naar de kwaliteit van de voorstellen zoals deze de afgelopen raadsperiode aan de gemeenteraad zijn voorgelegd. 2 Met deze rapportage wil de rekenkamer de gemeenteraad inzicht geven in de kwaliteit van de voorstellen en aanbevelingen formuleren waarmee de voorstellen aan kwaliteit kunnen winnen. In een vooronderzoek heeft de rekenkamer gekeken naar eerder door lokale rekenkamers uitgevoerde onderzoeken op dit onderwerp. Daarbij heeft de rekenkamer ervoor gekozen in belangrijke mate eenzelfde aanpak te volgen met dezelfde onderzoeker als de rekenkamers van de gemeenten IJsselstein (2020), Vijfheerenlanden (2024) en De Bilt (2025).
1.2 Onderzoeksdoel en afbakening De rekenkamer wil met de onderzoeksresultaten de nieuwe gemeenteraad inzicht geven in hoe de opbouw, vormgeving en inhoud van een raadsvoorstel de raadsleden ondersteunt en faciliteert in hun rol. En wat hierin de mogelijke praktische verbeteringen kunnen zijn zoals deze ook door de organisatie kunnen worden doorgevoerd. Voor de raad 2 Het onderzoek is uitgevoerd onder verantwoordelijkheid van Rob Paulussen (PA&O) in samenwerking met Patricia Feelders (De datadenker). Etienne Lemmens (Prae Advies) fungeerde als tegenlezer. 1 Afgaande op de twee volledige kalenderjaren die in dit onderzoek betrokken zijn (2023 en 2024). 12 die is aangetreden na de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2026, kunnen de inzichten een goed startpunt vormen voor zorgvuldige besluitvorming in de nieuwe raadsperiode. Het onderzoek is afgebakend tot die voorstellen die in de afgelopen raadsperiode aan de raad zijn voorgelegd. Daarbij kijken de onderzoekers naar de voorstellen zelf, de ervaringen van raadsleden daarmee en de organisatorische context waarbinnen de voorstellen tot stand komen. De rekenkamer hecht eraan te benadrukken dat binnen de onderzochte casuïstiek geen uitspraken over de kwaliteit van het uiteindelijk genomen besluit worden gedaan. Een besluit omvat deels een politieke weging van belangen en waarden die nadrukkelijk is voorbehouden aan de gemeenteraad.
Daarnaast wordt de kwaliteit van een besluit door meer bepaald dan alleen de kwaliteit van de voorstellen. Zo is ook belangrijk hoe goed raadsleden zich (kunnen) voorbereiden, hoe zorgvuldig zij de stukken (kunnen) lezen, of hun vragen voldoende worden beantwoord en wat de kwaliteit was van de beraadslagingen en het debat in de commissie en gemeenteraad. Ondanks de vele factoren die de kwaliteit van een genomen besluit beïnvloeden, blijft de kwaliteit van het raadsvoorstel een erg belangrijke randvoorwaarde. 1.3 Onderzoeksvraag en deelvragen De rekenkamer heeft het onderzoek gelijktijdig laten uitvoeren voor de drie gemeenten Ooststellingwerf, Weststellingwerf en Opsterland. De bevindingen komen voor iedere gemeente terug in een afzonderlijke Nota van Bevindingen en Bestuurlijke Nota. Voor het onderzoek naar de kwaliteit van raadsvoorstellen heeft de rekenkamer de onderstaande vraagstelling opgesteld. Centrale onderzoeksvraag: Is de kwaliteit van de raadsvoorstellen in Ooststellingwerf, Weststellingwerf en Opsterland zodanig dat zij de gemeenteraden voldoende helpen goede afwegingen te kunnen maken en besluiten te nemen? Organisatie en borging van kwaliteit (context) 1. Aan welke criteria moet een raadsvoorstel voldoen in de gemeenten? 2. Zijn deze criteria afdoende om een kwalitatief goed raadsvoorstel te schrijven? 3.
Hoe wordt de kwaliteit van raadsvoorstellen in de gemeente geborgd? De kwaliteit van voorstellen zelf 4. Voldoen de raadsvoorstellen uit Ooststellingwerf, Weststellingwerf en Opsterland aan de gestelde of aan de noodzakelijke criteria? 5. Draagt de wijze van opstellen van de raadsvoorstellen bij aan het politiek debat en een zorgvuldige besluitvorming in de gemeenteraden? 6. Hoe beoordelen raadsleden zelf de kwaliteit en de bruikbaarheid van de voorstellen? Aanbevelingen 7. Wat zijn inspirerende voorbeelden van de individuele en andere gemeenten? 13 8. Zijn er verbeteringen in de organisatie, borging van kwaliteit en de voorstellen zelf mogelijk? Welke suggesties doen de betrokken actoren en welke volgen uit de analyse? 1.4 Onderzoeksaanpak en -verantwoording De onderzoekers hebben voor dit onderzoek enkele stappen gezet die gebruikelijk zijn bij rekenkameronderzoek. Denk daarbij aan: - Het organiseren van een startbijeenkomst waarin het onderzoek is toegelicht aan direct betrokkenen. - Een (initiële) uitvraag van documenten die iets zeggen over de wijze waarop de organisatie de kwaliteit van raadsvoorstellen probeert te borgen. - Interviews met uiteenlopende functionarissen. In enkele gevallen leidde dit tot een aanvullend verzoek om documentatie. Van alle gesprekken is verslag gemaakt. De verslagen zijn aan de gesprekspartners ter aanvulling en accordering voorgelegd.
Een overzicht van respondenten is in bijlage 2 opgenomen. - Een groepsinterview met raadsleden. - Een ambtelijke feitencheck op de concept-Nota van Bevindingen die door de rekenkamer is voorgelegd. - Een bestuurlijk wederhoor om het college in de gelegenheid te stellen te reageren op de conclusies en aanbevelingen die de rekenkamer heeft geformuleerd. Naast deze gebruikelijke stappen zijn voor dit onderzoek ook enkele bijzondere activiteiten uitgevoerd. Deze zijn in bijlage 6 beschreven. 1.5 Uitwerking van kwaliteit en normenkader Bij de beoordeling van de raadsvoorstellen maken de onderzoekers gebruik van een normenkader. Dit normenkader is eerder ontwikkeld voor de rekenkamer IJsselstein en nadien getest en verfijnd voor onderzoek door de rekenkamer Vijfheerenlanden en de rekenkamer De Bilt. Kern van het gehanteerde normenkader is de notie dat raadsleden uit goede raadsvoorstellen moeten kunnen opmaken waarom en waarover wordt voorgesteld te besluiten en met wie . Daar komt nog bij dat de voorstellen goed leesbaar behoren te zijn. De vier begrippen ‘waarom’, ‘waarover’, ‘wie’ en ‘leesbaar’ zijn verder geconcretiseerd in 16 normen (zie onderstaande tabel). Normen voor de analyse van raadsvoorstellen Waarom 1 Bevat een omschrijving van het procesdoel van het voorstel.
2 Bevat een beschrijving van de aanleiding met een voorgeschiedenis van het voorstel en indien relevant de besluitgeschiedenis. 14 Normen voor de analyse van raadsvoorstellen 3 Bevat een probleembeschrijving / probleemstelling. Dit betekent dat de beschrijving het probleem als volgt beschrijft (en/of): − zoals het zich in de samenleving manifesteert; − aan de hand van alle uiteenlopende belangen van groepen inwoners, ondernemers of maatschappelijke organisaties die ermee gemoeid zijn − de dilemma’s die bestaan in de uitvoering. Waarover 4 Beschrijft het juridische kader voor zover dat relevant is om de beleidsruimte van de gemeente inzichtelijk te maken. 5 Bevat een vertaling van de beleidsruimte in de politiek-bestuurlijke keuzes en belangenafweging(en) die voorliggen. 6 Voorliggende keuzes zijn evenwichtig, onderbouwd en zo concreet mogelijk vertaald in beleidsalternatieven. Dit wordt beoordeeld door na te gaan in hoeverre een voorstel de volgende elementen bevat: − Inhoudelijke beschrijving van ieder alternatief: geeft zicht in de bijdrage aan de aanpak van het probleem en de te nemen maatregelen. − Evenwichtige voorstelling van argumenten pro en contra: voor alle genoemde alternatieven. − Inschatting van de risico’s die met de alternatieven gepaard gaan.
− Te verwachte positieve en negatieve consequenties voor de samenleving (inwoners, maatschappelijke organisaties, ondernemers/bedrijven). 7 Geeft inzicht in de voorkeur van het college van B&W voor een bepaald alternatief door te beschrijven: − Hoe het college van B&W de afweging maakt tussen de in het geding zijnde belangen en dilemma’s (onder 3 genoemd) of de afweging tussen beleidsalternatieven (onder 6 genoemd) − Welke concrete doelen met het voorkeursalternatief worden nagestreefd. − Wat de financiële consequenties zijn van het voorkeursalternatief. 8 Omschrijft duidelijk wat het besluit inhoudt (incl. mogelijkheid tot amenderen) en wat de gevolgen zijn ervan. 9 Omschrijft het tijdstip waarop het beleid geëvalueerd zal worden en hoe het college van B&W in de tussentijd vorm zal geven aan de actieve informatieplicht richting de gemeenteraad. Met wie 10 Biedt inzicht in wie betrokken zal worden (of is geweest) bij het opstellen van de alternatieven / het beleid. 11 Omschrijft de wijze waarop en wanneer er communicatie plaats zal vinden. Leesbaarheid 12 Het voorstel is zelfstandig leesbaar. Details en bijzaken zijn terug te vinden in bijlagen. 13 Er zijn nuttige bijlagen bij het raadsvoorstel opgenomen: de bijlagen betreffen uitsluitend de uitwerking van hoofdzaken die in het raadsvoorstel zijn beschreven.
Een toelichting of nadere uitwerking van de financiële consequenties indien noodzakelijk. 14 Het voorstel is opgebouwd volgens een heldere en logische structuur. 15 Het voorstel is to-the-point geschreven en bevat geen overbodige informatie. 15 Normen voor de analyse van raadsvoorstellen 16 Het voorstel is geschreven in goed Nederlands. Normen voor de organisatorische context 17 Het gemeentebestuur heeft globaal omschreven wat zij onder kwaliteit verstaat als het gaat om voorstellen aan de raad. 18 De verantwoordelijkheden voor (toetsing van) de kwaliteit van raadsvoorstellen zijn helder omschreven en aan medewerkers toebedeeld. 19 Beleidsvoorbereiding is bij wijze van houvast in handleidingen en/of instructies uitgewerkt. 20 Beleidsvoorbereiding is onderwerp van training voor (beleids-) medewerkers. In bijlage 3 is een uitgebreide toelichting op de normen opgenomen. 16 2. Bevindingen bij organisatie van kwaliteit 2.1 Inleiding In dit hoofdstuk gaan we in op de context waarbinnen voorstellen aan de raad worden ontwikkeld. Dit hoofdstuk gaat daarmee in op de eerste drie deelvragen uit het onderzoek voor Opsterland: 1. Aan welke criteria moet een raadsvoorstel voldoen in de gemeente? 2. Zijn deze criteria afdoende om een kwalitatief goed raadsvoorstel te schrijven? 3.
Hoe wordt de kwaliteit van raadsvoorstellen in de gemeente geborgd? Raadsvoorstellen komen niet tot stand in een vacuüm. Gemeenten spannen zich op uiteenlopende manieren in om de stellers van stukken te ondersteunen bij het ontwikkelen en opstellen van de voorstellen. Cursussen, protocollen, formats, schrijfcoaches en handreikingen kunnen medewerkers het noodzakelijke houvast geven. Gemeenten hanteren in het bestuurlijke proces doorgaans ook vormen van toezicht of controle om de kwaliteit van de voorstellen te toetsen en te bewaken. In dit hoofdstuk beschrijven en beoordelen we de organisatorische context, of anders gezegd, de ‘borging’ van kwaliteit in Opsterland. Ten behoeve van deze beschrijving en waardering heeft de rekenkamer een viertal normen gehanteerd (zie onderstaand). Normen organisatorische context 17 Het gemeentebestuur heeft globaal omschreven wat zij onder kwaliteit verstaat als het gaat om voorstellen aan de raad. 18 De verantwoordelijkheden voor (toetsing van) de kwaliteit van raadsvoorstellen zijn helder omschreven en aan medewerkers toebedeeld. 19 Beleidsvoorbereiding is bij wijze van houvast in handleidingen en/of instructies uitgewerkt. 20 Beleidsvoorbereiding is onderwerp van training voor (beleids-) medewerkers. Een uitwerking van deze normen is opgenomen in bijlage 3.
Daarin zijn ook enkele voorbeelden uitgewerkt van hoe deze normen in andere gemeenten zijn vormgegeven. In de paragrafen 2.2 tot en met 2.4 is beschreven hoe deze normen in Opsterland tot uitdrukking komen. 2.2. Kwaliteitscriteria binnen Opsterland De belangrijkste bevindingen in deze paragraaf zijn: - De gemeenteraad van Opsterland heeft geen nadrukkelijk besluit genomen over een checklist voor het bewaken van de kwaliteit van raadsvoorstellen zoals dat in het Reglement van Orde voor de gemeenteraad is opgenomen. - Er bestaat in Opsterland ook geen centraal document, bekend bij alle betrokkenen, waarin expliciet de kwaliteitscriteria of -eisen die aan een raadsvoorstel worden gesteld zijn uitgewerkt. - De organisatie hanteert wel uiteenlopende documenten waarin – bij wijze van houvast voor de stellers van stukken – kwaliteitscriteria zijn uitgewerkt. 17 - Er bestaat ook een format voor het opstellen van raadsvoorstellen en invulinstructies. - De kwaliteitscriteria worden met de invulinstructies in een of enkele zinnen toegelicht en staan ook centraal in een cursus voor de opstellers van voorstellen. - In Opsterland wordt naast reguliere voorstellen ook met startnotities gewerkt. Hiervoor bestaat geen format en er zijn voor deze startnotities ook geen kwaliteitseisen geformuleerd.
De gemeente is gevraagd documenten aan te leveren waarin is opgenomen wat het gemeentebestuur heeft afgesproken over wat kan worden verstaan onder kwaliteit van raadsvoorstellen of kwaliteit van informatievoorziening. Er bestaat in Opsterland geen centraal document waarin het gemeentebestuur deze kwaliteit heeft beschreven. Wel treffen de onderzoekers een reeks van documenten aan waarin kwaliteitsaspecten zijn uitgewerkt. In het Reglement voor de gemeenteraad in Opsterland is bepaald dat de agendacommissie de volgende taak heeft: ‘bewaken van de kwaliteit van raadsvoorstellen aan de hand van een door de raad vastgestelde checklist’. 3 De onderzoekers hebben echter geen raadsbesluit over een dergelijke checklist kunnen vinden, en een door de raad vastgestelde lijst met criteria is ook niet bekend bij griffie en organisatie. In het Reglement is verder bepaald dat de gemeenteraad van Opsterland een agendapunt (en dus het raadsvoorstel) kan terugverwijzen naar de agendacommissie indien de raad ‘ een onderwerp voor de openbare beraadslaging onvoldoende voorbereid acht […] ’. 4 Binnen de organisatie wordt wel een checklist gebruikt die onderdeel uitmaakt van een handleiding voor college- en raadsvoorstellen.
Naast een aantal administratief-technische instructies worden daarin de kopjes uit het format voor raadsvoorstellen toegelicht 5 en is er een bijlage toegevoegd met daarin een ‘checklist voor B&W-adviezen en raadsvoorstellen’. Naast de handleiding bestaat er een document over ‘privacyvriendelijk voorstellen schrijven’ en zijn er ook een reeks van geactualiseerde technisch-administratief uitgewerkte instructies voor B&W adviezen gedetailleerd uitgewerkt in filmpjes. Inhoudelijk kan de rekenkamer de volgende kwaliteitscriteria (in de vorm van instructies) uit de handleiding als volgt samenvatten: - Voorkom lege besluiten (zoals ‘instemmen met’ of ‘kennisnemen van’) - Breng een onderscheid aan tussen inhoudelijke, financiële en procedurele beslispunten. 5 Gemeente Opsterland, Handleiding adviezen en voorstellen, pp. 16-20, mei 2021. 4 Reglement van orde voor de gemeenteraad, artikel 10, lid 3. 3 Reglement van Orde voor de gemeenteraad, commissievergaderingen en andere werkzaamheden van de raad van de gemeente Opsterland 2025, artikel 5, lid 5d. Zie: https://cuatro.sim-cdn.nl/opsterland/uploads/reglement-voor-de-gemeenteraad-van-opsterland-2017-20608.
pdf?cb=fK3LOzf4 18 - Beschrijf de aanleiding van het voorstel, waarom nu op tafel en wanneer is het onderwerp eerder aan de orde geweest (inclusief data) - Schets de context, beleidskader, wet of eerder genomen besluit - Waarom is de raad bevoegd - Beknopt schrijven - Benoem termijnen (wettelijke of andere procedurele voorschriften) - Aangeven welk (maatschappelijk) doel met het voorstel wordt nagestreefd (zo concreet mogelijk, SMART) - Neem de argumenten op die pleiten voor het voorstel en geef een korte onderbouwing daarvan (inclusief een uitwerking hoe dat moet en wat argumenten zijn). Daarbij valt op dat hierbij de volgende instructie wordt gegeven: ‘ ten minste één argument laat zien dat het besluitpunt de beste manier is om het beoogde effect te bereiken ’ - Neem de relevante kanttekeningen op (inclusief uitwerking). Daarbij valt op dat ‘kanttekeningen’ gelijkgesteld worden aan ‘risico’s’, en dat de volgende instructieve vraag wordt gesteld: ‘ Worden de kanttekeningen acceptabel gemaakt? ’ (zie figuur 2.1.). Uitwerking kwaliteitscriteria onder ‘argumenten’ 6 Figuur 2.1. uitwerking kwaliteitscriteria onder ‘argumenten’ in: Handleiding adviezen en voorstellen . - Beschrijf de middelen die met het voorstel gepaard gaan (inclusief een uitwerking wat daaronder verstaan wordt) 7 - Beschrijf welke bijdrage het besluit levert aan Sustainable Development Goals (SDG’s).
(Waarvoor een aparte handreiking bestaat). - Hoe en wanneer het college de beoogde effecten /beoogd resultaat gaat meten en wanneer het college dat aan de raad terugkoppelt. (Daarbij opgemerkt dat het succes 7 Later op verzoek van raad en college nog verder uitgewerkt in een apart aanvullend document (niet gedateerd). 6 Overgenomen uit Gemeente Opsterland, Handleiding adviezen en voorstellen , (2021), p. 28. 19
van evalueren afhankelijk is van nulmetingen en SMART geformuleerde beoogde effecten.) Vanuit de organisatie wordt aangegeven dat deze handleiding wordt vernieuwd. De wens is om alle informatie en instructies over de totstandkoming van voorstellen via intranet aan de medewerkers aan te bieden 8 . Voor medewerkers is er een cursus ‘Helder en strategisch adviseren’ waarin een deel van de hiervoor beschreven kwaliteitseisen aan de orde komen (zie verder par 2.4). 8 in het ambtelijk wederhoor is aangegeven dat dit voor wat betreft de voorstellen intussen gereed is. 20 2.3. Omschrijving van verantwoordelijkheden De belangrijkste bevindingen in deze paragraaf zijn: De verantwoordelijkheden in het bestuurlijk proces (van initiatief tot besluit door de raad) zijn in een handleiding en het reglement van orde uitgebreid beschreven. De rol van de agendacommissie is daarin niet opgenomen. Met de Handleiding adviezen en voorstellen beschikt Opsterland over een expliciete beschrijving van de verantwoordelijkheden in het bestuurlijk proces voor (het toezien op) de kwaliteit van (raads)voorstellen. Het betreft een uitgebreide beschrijving gericht op de totstandkoming van B&W adviezen en besluiten en deels ook op de totstandkoming van raadsvoorstellen (tot het versturen van het voorstel aan de griffie).
Naast de technische-administratieve processen komen hierbij ook verantwoordelijkheden aan de orde. Daarnaast is de bestuurlijke route bij de gemeenteraad beschreven in het Reglement van Orde. 9 2.4 Houvast bij beleidsvoorbereiding en training De belangrijkste bevindingen in deze paragraaf zijn: - Gemeente Opsterland heeft aandacht voor de stellers van voorstellen: er zijn coaches, ondersteunende stukken en ervaren medewerkers (strategen) die de helpende hand kunnen bieden. - Er bestaat een cursus die wordt aangeboden en ingaat op het schrijven van voorstellen. Deze cursus sluit aan op de meeste onderdelen die ook in het format voor raadsvoorstellen worden genoemd. - In de uitvoering van de cursus spelen de organisatie, de griffie, raadsleden en bestuurders geen rol. De cursus richt zich minder nadrukkelijk op voorstellen aan de raad en de politiek-bestuurlijke invalshoek van besluitvorming. Zoals eerder beschreven biedt de organisatie aan de stellers van stukken in Opsterland een cursus ‘Helder en strategisch adviseren’ aan. Deze cursus is onder meer gericht op ‘voorstellen’ en gaat niet nadrukkelijk in op de eisen en invalshoek die bij een raadsvoorstel aan de orde zijn. De cursus wordt uitgevoerd door een extern trainingsbureau na input vanuit de organisatie. 10 De griffie is niet bij de (voorbereiding op) de cursus betrokken. De laatste cursus dateert van april 2025.
Bij de uitvoering van de cursus spelen organisatie, griffie, raadsleden of bestuurders geen rol. Daarmee faciliteert de cursus niet een gesprek over de wijze waarop raadsleden en bestuurders in Opsterland aankijken tegen voorstellen en adviezen (politiek-bestuurlijke invalshoek van besluitvorming). De cursus is een schrijfcursus en niet gericht op het ontwikkelen van politiek-bestuurlijke sensitiviteit. Andere houvast wordt aan medewerkers geboden door 10 Het trainingsbureau ontvangt bijvoorbeeld stukken over de voorstellen zoals deze in Opsterland zijn opgesteld en in deze paragraaf beschreven. 9 In januari 2026 heeft de raad de notitie vergaderstructuur vastgesteld waarin ook de bestuurlijke route is opgenomen. 21 coaches die de stellers van stukken kunnen helpen bij het schrijven van leesbare teksten (op B1 niveau) en teksten in het Fries. Meer inhoudelijk is er de mogelijkheid om aan te kloppen bij de ‘strategen’, medewerkers die vaak een coördinerende rol binnen de beleidsteams hebben en regelmatig aanwezig zijn in raadsvergaderingen. Medewerkers ontlenen ook houvast aan de wetenschap dat de voorstellen door control nog gecontroleerd worden op rechtmatigheid en door de directiesecretaris op het zelfstandig leesbaar zijn van de voorstellen en eventuele politieke gevoeligheden.
In politiek-bestuurlijk complexe dossiers wordt de directiesecretaris op verzoek vaak eerder bij het ontwikkelen van voorstellen betrokken. 22 3. Kwaliteit van de voorstellen 3.1 Inleiding Dit hoofdstuk gaat in op de kwaliteit van de raadsvoorstellen in Opsterland, zoals beoordeeld door de onderzoekers en hoe raadsleden de kwaliteit ervaren. Zoals in het inleidende hoofdstuk is beschreven, gebruikten de onderzoekers een uitgewerkt normenkader om de kwaliteit van voorstellen uit de praktijk van de gemeenteraad van Opsterland te waarderen. Daarnaast zijn de onderzoekers met behulp van een enquête en een gesprek met raadsleden (een “raadsgesprek”) nagegaan hoe deze de kwaliteit ervaren. 11 De resultaten uit deze onderzoeksmethoden dienen in dit hoofdstuk om in de bestuurlijke nota de volgende deelvragen te beantwoorden: 4. Voldoen de raadsvoorstellen uit Ooststellingwerf, Weststellingwerf en Opsterland aan de gestelde of aan de noodzakelijke criteria? 5. Draagt de wijze van opstellen van de raadsvoorstellen bij aan het politiek debat en een zorgvuldige besluitvorming in de gemeenteraden? 6.
Hoe beoordelen raadsleden zelf de kwaliteit en de bruikbaarheid van de voorstellen? Het hoofdstuk volgt de indeling van het normenkader: − Aanleiding, voorgeschiedenis, probleembeschrijving (paragraaf 3.2) − Politieke keuzes, belangenafweging en beleidsalternatieven (paragraaf 3.3) − Inzicht in voorkeursalternatief en gemaakte afwegingen (paragraaf 3.4) − Evaluatie (paragraaf 3.5) − Betrokkenheid stakeholders en communicatie (paragraaf 3.6) − Leesbaarheid (paragraaf 3.7) In de paragrafen worden allereerst de gebruikte normen weergegeven, waarna de belangrijkste bevindingen in een kader vetgedrukt zijn weergegeven. Dit wordt gevolgd door een toelichting hierop met behulp van de belangrijkste resultaten van het onderzoek (analyse voorstellen en beoordeling vanuit de enquête en het raadsgesprek). Een volledig overzicht van de resultaten van de analyse is terug te vinden in bijlage 4. Dit hoofdstuk beschrijft vervolgens de wensen die geïnterviewden hebben genoemd in de enquête en de gesprekken. Het hoofdstuk sluit af met een vergelijking van de resultaten in Opsterland met de gevonden resultaten in Weststellingwerf en Ooststellingwerf.
3.2 Aanleiding, voorgeschiedenis, probleembeschrijving Om goed te kunnen begrijpen waarom een raadsvoorstel aan de gemeenteraad wordt voorgelegd, is het belangrijk dat er een duidelijk doel, een aanleiding met 11 Een raadslid dat niet aanwezig kon zijn bij het raadsgesprek heeft opmerkingen per mail doorgegeven. Deze zijn in dit hoofdstuk meegenomen als bevindingen uit het raadsgesprek. 23 voorgeschiedenis en een probleembeschrijving in het raadsvoorstel zijn opgenomen. De Rekenkamer formuleerde hiervoor de volgende normen: Normen aanleiding, voorgeschiedenis en probleembeschrijving 1 Bevat een omschrijving van het procesdoel van het voorstel. 2 Bevat een beschrijving van de aanleiding met een voorgeschiedenis van het voorstel en indien relevant de besluitgeschiedenis. 3 Bevat een probleembeschrijving / probleemstelling. Dit betekent dat de beschrijving het probleem als volgt beschrijft (en/of): - zoals het zich in de samenleving manifesteert; - aan de hand van alle uiteenlopende belangen van groepen inwoners; ondernemers of maatschappelijke organisaties die ermee gemoeid zijn - de dilemma’s die bestaan in de uitvoering. De belangrijkste bevindingen in deze paragraaf zijn: - De 12 onderzochte raadsvoorstellen in Opsterland bevatten allemaal een procesdoel. - De helft van de onderzochte raadsvoorstellen geeft een goede omschrijving van de aanleiding en voorgeschiedenis.
- Twee derde van de raadsvoorstellen bevat een matige beschrijving van het probleem zoals het zich in de samenleving manifesteert. Een derde voldoet wel volledig aan deze norm. - Raadsleden oordelen in de enquête vergelijkbaar met de onderzoekers: ze zijn over het algemeen tevreden over de beschrijving van het procesdoel, de aanleiding en voorgeschiedenis van het voorstel. Wel valt op dat meer dan de helft van de raadsleden in de enquête positief oordeelt over de beschrijving van het maatschappelijk vraagstuk, terwijl dit punt voornamelijk als “matig” naar voren kwam uit de analyse van onderzochte raadsvoorstellen. Een toelichting volgt in de subparagrafen die hieronder volgen. 3.2.1 Beeld uit de analyse van raadsvoorstellen De 12 onderzochte raadsvoorstellen bevatten allen een duidelijk procesdoel. De helft van de onderzochte raadsvoorstellen geeft een duidelijke omschrijving van de aanleiding en voorgeschiedenis. Bij de overige is dit matig. Een voorbeeld van een raadsvoorstel waarbij de aanleiding en de voorgeschiedenis duidelijk zijn, is onderstaand weergegeven. 24 Figuur 3.1: Fragment uit het raadsvoorstel ‘ Startnotitie integraal veiligheidsbeleid 2024-2026 ’ Twee derde van de raadsvoorstellen bevat een matige beschrijving van het probleem zoals het zich in de samenleving manifesteert. Bij de overige raadsvoorstellen is dit goed beschreven.
Zie onderstaande tabel voor de normering per raadsvoorstel. Tabel 3.1 Resultaten analyse raadsvoorstellen Opsterland, norm 1 tot en met 3 Norm (samengevat) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 1 Bevat een procesdoel + + + + + + + + + + + + 2 Bevat een aanleiding en voorgeschiedenis +/- +/- +/- + + +/- + + +/- + + +/- 3 Bevat een probleembeschrijving + +/- +/- +/- +/- +/- + +/- + +/- + +/- Legenda: + = scoort positief op norm, +/- = scoort matig op norm, - = scoort negatief op norm, N.v.t. = Niet van toepassing. 3.2.2 Beeld uit de enquête en het raadsgesprek Met de enquête vroegen de onderzoekers de raadsleden in de gemeenteraad te beoordelen hoe duidelijk zij raadsvoorstellen doorgaans vinden over de reden waarom het voorstel aan de raad wordt voorgelegd. Onderstaande tabel geeft de resultaten. Onder de tabel worden de resultaten toegelicht. 25
Tabel 3.2 Resultaten enquête Opsterland over het waarom van de raadsvoorstellen (20 respondenten) Legenda: het meest genoemde antwoord is dikgedrukt Bijna de helft van de respondenten is het er mee eens dat het procesdoel van de voorstellen duidelijk is. In het groepsinterview met raadsleden wordt benadrukt dat het procesdoel erg belangrijk is: wat wordt nu van de raad gevraagd? Verwezen wordt naar een recente discussie over de vraag wat het procesdoel van een startnotitie en van een discussienota is. Van deze discussie blijkt het college kennis te hebben genomen, wat intern tot een verduidelijking per mail heeft geleid. 80% van de respondenten is het er (zeer) mee eens dat raadsvoorstellen duidelijk zijn over de reden om het aan de raad voor te leggen. De respondenten zijn iets gematigder in hun positieve oordeel als het aankomt op hoe duidelijk de raadsvoorstellen zijn over wat eerder door de raad besloten is. Het meest gekozen antwoord is “mee eens” (40%). Het meest gekozen antwoord daarna (35%) is “neutraal”. Een raadslid merkt op dat het regelmatig puzzelen is hoe een voorstel zich verhoudt tot eerdere kaders en besluiten. 40% van de respondenten is het er mee eens dat de raadsvoorstellen duidelijk zijn over wat het wijzigt aan wat eerder door de raad is besloten.
Meer dan de helft van de respondenten vindt dat de raadsvoorstellen duidelijk zijn over het maatschappelijk vraagstuk dat centraal staat. 3.3 Politieke keuzes, belangenafweging en alternatieven Om aan de gemeenteraad duidelijk te maken welke ruimte er is om besluiten te nemen, is het relevant dat het raadsvoorstel het juridisch kader beschrijft (de wet- en regelgeving waaraan het besluit moet voldoen), de beleidsruimte (de mate van zelfstandigheid die de gemeente heeft om over eventuele maatregelen te besluiten) en welke realistische keuzeopties er bestaan (beleidsalternatieven). De Rekenkamer formuleerde hiervoor onderstaande normen. 26
Normen politieke keuzes, belangenafweging en alternatieven 4 Beschrijft het juridische kader voor zover dat relevant is om de beleidsruimte van de gemeente inzichtelijk te maken. 5 Bevat een vertaling van de beleidsruimte in de politiek-bestuurlijke keuzes en belangenafweging(en) die voorliggen. 6 Voorliggende keuzes zijn evenwichtig, onderbouwd en zo concreet mogelijk vertaald in beleidsalternatieven. Dit wordt beoordeeld door na te gaan in hoeverre een voorstel de volgende elementen bevat: - Inhoudelijke beschrijving van ieder alternatief: geeft zicht in de bijdrage aan de aanpak van het probleem en de te nemen maatregelen. - Evenwichtige voorstelling van argumenten pro en contra: voor alle genoemde alternatieven. - Inschatting van de risico’s die met de alternatieven gepaard gaan. - Te verwachte positieve en negatieve consequenties voor de samenleving (inwoners, maatschappelijke organisaties, ondernemers/bedrijven). De belangrijkste bevindingen in deze paragraaf zijn: - Meer dan de helft van de onderzochte raadsvoorstellen bevat een afdoende juridisch kader. - Ongeveer 40% van de raadsvoorstellen omschrijft duidelijk de beleidsruimte. Bij eveneens 40% is dit matig. - Ruim de helft van de raadsvoorstellen geeft een beperkte beschrijving van beleidsalternatieven. - Ook de raadsleden zijn vrij kritisch over de duidelijkheid van beleidsalternatieven in de raadsvoorstellen.
Raadsleden geven in het raadsgesprek aan dat alternatieven in sommige gevallen belangrijk is. - Ze geven ook aan dat het belangrijk is dat de gepresenteerde alternatieven haalbaar zijn, en dat het raadsvoorstel van elk alternatief de voor- en nadelen goed beschrijft. De beoordeling van de raadsleden in de enquête over de beschrijving van de voor- en nadelen van de alternatieven is relatief positief. 3.3.1 Beeld uit de analyse van raadsvoorstellen Meer dan de helft van de 12 onderzochte raadsvoorstellen bevat een afdoende juridisch kader. Bij 2 raadsvoorstellen was dit beperkt aanwezig en bij 2 onvoldoende. Bij een raadsvoorstel was het niet nodig om te laten zien binnen welke wet- en regelgeving het besluit moest worden genomen. Een voorbeeld van een raadsvoorstel met een duidelijk juridisch kader is onderstaand weergegeven. 27 Figuur 3.2: Fragment uit het raadsvoorstel ‘ Startnotitie Cultureel erfgoed ’ Bij 5 van de 12 onderzochte raadsvoorstellen wordt de beleidsruimte goed in kaart gebracht. Bij 5 raadsvoorstellen is dit beperkt en bij 2 raadsvoorstellen wordt de beleidsruimte onvoldoende beschreven. Het merendeel van de raadsvoorstellen bevat een beperkte beschrijving van mogelijke beleidsalternatieven. Bij 3 raadsvoorstellen worden de alternatieven duidelijk tegen elkaar afgewogen. Twee raadsvoorstellen bevatten geen alternatieven.
Onderstaande tabel geeft deze normeringen weer per raadsvoorstel. Tabel 3.3 Resultaten analyse raadsvoorstellen Opsterland, norm 4 tot en met 6 Norm (samengevat) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 4 Beschrijft het juridische kader - + + + + +/- +/- + + N.v.t. + - 5 Beschrijft de beleidsruimte +/- - +/- + +/- +/- + + + - + +/- 6 Bevat beleidsalternatieven +/- - +/- - +/- +/- + +/- + +/- + +/- Legenda: + = scoort positief op norm, +/- = scoort matig op norm, - = scoort negatief op norm, N.v.t. = Niet van toepassing. 3.3.2 Beeld uit de enquête en het raadsgesprek In de enquête is gevraagd of raadsvoorstellen duidelijk zijn over de beleidsruimte, de beleidsalternatieven en de voor- en nadelen van de alternatieven. Het inzichtelijk maken van de beleidsruimte en de beleidsalternatieven kan bijdragen aan het voeren van een debat in de raad. Daarom is in de enquête ook gevraagd of de raadsvoorstellen het debat in de raad stimuleren. Onderstaand de resultaten. 28
Tabel 3.4 Resultaten enquête Opsterland over de ruimte van de raadsvoorstellen (20 respondenten) Legenda: het meest genoemde antwoord is dikgedrukt Ongeveer de helft van de respondenten vindt dat raadsvoorstellen duidelijk zijn over de beleidsruimte die de gemeente heeft. Respondenten zijn kritischer als het gaat om de presentatie van beleidsalternatieven in de raadsvoorstellen: de helft van de respondenten is het er (zeer) mee oneens dat de raadsvoorstellen hier duidelijk over zijn. In het interview met raadsleden wordt aangegeven dat beleidsalternatieven in bepaalde gevallen, afhankelijk van het onderwerp en de politiek-bestuurlijk relevante aspecten die daar binnen spelen, belangrijk zijn. Dit moeten dan wel haalbare alternatieven zijn (uitvoerbaar ten aanzien van capaciteit, planning en afhankelijkheden). Over de beschreven voor- en nadelen van beleidsalternatieven in de raadsvoorstellen is men wel positiever: 45% vindt dat deze wel duidelijk aanwezig zijn. In het raadsgesprek gaven de raadsleden aan dat als er alternatieven worden gepresenteerd het van belang is te weten wat de voor- en nadelen van elk alternatief zijn. Respondenten zijn vrij neutraal in hun mening over dat de raadsvoorstellen het debat in de raad stimuleren.
Hiermee wordt bedoeld dat deze voorstellen niet alleen bedoeld zijn om formeel goed- of afgekeurd te worden, maar juist om inhoudelijke discussie in de gemeenteraad op gang te brengen. Dit gebeurt doordat raadsvoorstellen vaak meerdere beleidsalternatieven schetsen of verschillende handelingsopties presenteren. Hierdoor krijgen raadsleden de ruimte om: ● verschillende belangen en waarden tegen elkaar af te wegen; ● alternatieven met elkaar te vergelijken; ● expliciete politieke keuzes te maken over de richting van het beleid. Met andere woorden: doordat er niet één vastomlijnde oplossing wordt opgelegd, maar meerdere mogelijkheden worden aangeboden, worden raadsleden uitgedaagd om hun standpunten te onderbouwen en het debat aan te gaan. Raadsvoorstellen hebben daarmee een belangrijke rol in het democratische besluitvormingsproces. 29
3.4 Inzicht in het voorkeursalternatief en afwegingen In een raadsvoorstel legt het college een keuze voor een bepaald alternatief voor. Om voor raadsleden navolgbaar te maken waarom het college voor dit alternatief kiest, is het behulpzaam als het raadsvoorstel laat zien welke afwegingen het college heeft gemaakt. Daarnaast is het van belang dat het besluit zelf duidelijk is, en wat de gevolgen zijn als de gemeenteraad hier ‘ja’ tegen zegt. Dit is als volgt verwoord in het normenkader. Normen voorkeursalternatief en afwegingen 7 Geeft inzicht in de voorkeur van het college van B&W voor een bepaald alternatief door te beschrijven: - Hoe het college van B&W de afweging maakt tussen de in het geding zijnde belangen en dilemma’s (onder 3 genoemd) of de afweging tussen beleidsalternatieven (onder 6 genoemd) - Welke concrete doelen met het voorkeursalternatief worden nagestreefd. - Wat de financiële consequenties zijn van het voorkeursalternatief. 8 Omschrijft duidelijk wat het besluit inhoudt (incl. mogelijkheid tot amenderen) en wat de gevolgen zijn ervan. De belangrijkste bevindingen in deze paragraaf zijn: - De helft van de raadsvoorstellen geeft beperkt inzicht in welke afwegingen van het college hebben geleid tot het aangeboden voorkeursalternatief.