CConstaterende datOpsterland
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 1 Rapport Gemeentebreed onderzoek

Raadsvergadering 10 november 2026, gemeente OpsterlandBij agendapunt: Suppletie-aanvraag gemeentebreed onderzoek ontplofbare oorlogsresten (H)23.034 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

www.anteagroup.nl projectnummer 0500046.100 definitief revisie 1A 18 november 2025 Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 definitief revisie 1A 18 november 2025 Auteur(s) W. de Vries Opdrachtgever Gemeente Opsterland Postbus 10000 9244 ZP BEETSTERZWAAG Gecontroleerd T. Koopmans T. van Wijk Distributielijst Gemeente Opsterland datum beschrijving vrijgave 18 november 2025 Definitief 1A S. Zomers Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland Inhoudsopgave 1. | Managementsamenvatting | 5 2. | Inleiding | 6 2.1 | Aanleiding | 6 2.2 | Doelstelling | 6 2.3 | Wet- en regelgeving | 6 2.4 | Deskundigheid | 6 2.5 | Niet Gesprongen Explosieven (NGE), Conventionele Explosieven (CE) en ontplofbare oorlogsresten (OO) | 7 2.6 | Begrenzing onderzoeksgebied | 9 3.

| Inventarisatie bronnenmateriaal | 11 3.1 | Inleiding | 11 3.2 | Eerder uitgevoerd onderzoek | 12 3.3 | Literatuur | 18 3.4 | Gemeentelijk en provinciaal archief | 18 3.5 | Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) | 22 3.6 | Nederlands Instituut voor oorlogsdocumentatie (NIOD) | 23 3.7 | Nationaal Archief | 23 3.8 | Archief Explosieven Opruimingsdienst Defensie – Semi-Statisch Informatiebeheer | 24 3.9 | Historisch Kaartmateriaal | 24 3.10 | Luchtfotocollecties | 24 3.11 | The National Archives (TNA), Londen | 25 3.12 | Bundesarchiv-Militärarchiv (BAMA), Freiburg | 26 3.13 | National Archives and Records Administration (NARA), Washington | 26 3.14 | Library and Archives Canada (LAC), Canada | 27 3.15 | Internet | 27 3.16 | Zoektermen | 27 4. | Analyse literatuur en archiefstukken | 28 4.1 | Inleiding | 28 4.2 | Overzicht met oorlogshandelingen | 28 4.3 | Ruimingen van ontplofbare oorlogsresten | 42 4.3.1 | Mijnenveldrapporten | 42 4.3.2 | Ruimingen/meldingen MMOD (1945-1947) | 42 4.3.3 | Explosieven Opruimingsdienst Defensie (1971-heden) | 43 4.3.4 | Conclusie | 44 5. | Analyse luchtfotomateriaal | 45 5.1 | Inleiding | 45 5.2 | Resultaat luchtfotoanalyse | 46 6.

| Beoordeling van het bronnenmateriaal | 48 6.1 | Inleiding | 48 6.2 | Indicaties en leemten in de kennis | 48 6.3 | Horizontale afbakening | 49 6.4 | Verticale afbakening | 49 6.5 | Mogelijk aan te treffen ontplofbare oorlogsresten | 49 7. | Conclusie en advies | 50 8. | Bijlagen | 51 8.1 | Bijlage 1: Gebruikte Zoektermen | 51 Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland blad 4 van 61 8.2 Bijlage 2: Begrippenlijst 53 8.3 Bijlage 3: Gebeurtenissenkaart (Losbladig) 56 8.4 Bijlage 4: Bodembelastingkaart (Losbladig) 57 8.5 Bijlage 5: Chronologische Gebeurtenissenlijst (Losbladig) 58 8.6 Bijlage 6: Protocol spontaan aantreffen ontplofbare oorlogsresten (Losbladig) 59 8.7 Bijlage 7: Certificaat CS-VROO 60 8.8 Bijlage 8: Stroomschema: OO Diensten Antea Group 61 Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland blad 5 van 61 1. Managementsamenvatting Na overleg met de gemeente Opsterland is besloten om een gemeentebreed onderzoek naar Ontplofbare Oorlogsresten uit te voeren. In het kader van toekomstige werkzaamheden biedt dit rapport de gemeente een handvat, waarbij verdachte en onverdachte gebieden op OO in één oogopslag inzichtelijk worden gemaakt.

Hierdoor kan de gemeente Opsterland snel informatie verstrekken omtrent de veiligheid bij grondroerende werkzaamheden. Daarom heeft Antea Group, in opdracht van de gemeente Opsterland, een gemeentebreed onderzoek conflictperiode OO uitgevoerd. In opdracht van de gemeente Opsterland heeft Antea Nederland B.V. (hierna: Antea Group) daarom een onderzoek conflictperiode uitgevoerd met betrekking tot het door de opdrachtgever aangeleverde onderzoeksgebied. Het onderzoek is uitgevoerd conform het certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare oorlogsresten (CS-VROO). In het voor dit onderzoek geraadpleegde bronnenmateriaal zijn geen feitelijke indicaties voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten binnen de gemeente Opsterland aangetroffen. Bij de voorgenomen werkzaamheden hoeft geen rekening te worden gehouden met het aantreffen van OO. Door leemten in historische gegevens kan de vondst van een explosief nooit volledig worden uitgesloten. Mocht echter tijdens werkzaamheden spontaan een OO aangetroffen worden, dan dient het protocol ‘Spontaan aantreffen Ontplofbare Oorlogsresten’ aangehouden te worden. Deze is als bijlage bij dit rapport gevoegd. Indien OO worden aangetroffen binnen het onderzoeksgebied, is dit nieuwe feitelijke informatie.

Als deze situatie zich voordoet, moet in overleg met een ter zake deskundige worden vastgesteld of sprake is van een incident of dat er aanleiding is de werkwijze aan te passen. Antea Group is CS-VROO gecertificeerd. Vanuit dit certificatieschema dient Antea Group de opdrachtgevers dringend te verzoeken om rapportages te delen met de gemeente(n) waarbinnen het onderzoeksgebied gelegen is. Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland blad 6 van 61 2. Inleiding 2.1 Aanleiding Na overleg met de gemeente Opsterland is besloten om een gemeentebreed onderzoek naar Ontplofbare Oorlogsresten uit te voeren. In het kader van toekomstige werkzaamheden biedt dit rapport de gemeente een handvat, waarbij verdachte en onverdachte gebieden op OO in één oogopslag inzichtelijk worden gemaakt. Hierdoor kan de gemeente Opsterland snel informatie verstrekken omtrent de veiligheid bij grondroerende werkzaamheden. Daarom heeft Antea Group, in opdracht van de gemeente Opsterland, een gemeentebreed onderzoek conflictperiode OO uitgevoerd. 2.2 Doelstelling Het onderzoek conflictperiode heeft tot doel om te beoordelen of er in het onderzoeksgebied indicaties zijn voor de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten.

Indien deze indicaties er zijn, dan worden deze geanalyseerd en waar nodig wordt er een verdacht gebied OO afgebakend. Het onderzoek conflictperiode OO bestaat uit zowel het inventariseren als het analyseren en beoordelen van het bronnenmateriaal. 2.3 Wet- en regelgeving In de voorbereiding van een project waarbij OO een risico kunnen vormen voor de veiligheid en gezondheid van werknemers (in de regel nagenoeg alle projecten waarbij grond-/waterbodem wordt geroerd) is de opdrachtgever verplicht een onderzoek met betrekking tot de mogelijke aanwezigheid en risico’s betreffende ontplofbare oorlogsresten uit te voeren. Het inschatten van deze risico’s wordt gedaan door het laten uitvoeren van een oriënterend-, dan wel nader onderzoek naar ontplofbare oorlogsresten, zoals is vastgelegd in het Arbobesluit (artikelen 2.26, 2.28 en 4.10 lid 1 t/m 4). Wanneer sprake is van een eventueel risico aangaande OO, worden in het advies richting de opdrachtgever (zie hoofdstuk 7) aanbevolen maatregelen aangedragen. In de periode van 2012 tot 2020 waren de eisen betreft het onderzoek en de opsporing van explosieven vastgelegd in het Werkveldspecifiek Certificatieschema voor het Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS- OCE). Per 1 januari 2021 is het WSCS-OCE vervangen door het Certificatieschema voor het Opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten (CS-OOO).

Hierin zijn geen specifieke richtlijnen opgenomen met betrekking tot het uitvoeren van vooronderzoeken naar OO, om deze reden heeft de branche het privaat Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (CS-VROO-01 en CS-VROO-02) opgesteld. Het voorliggend rapport voldoet aan de eisen van de CS-VROO-01 en CS-VROO-02. 2.4 Deskundigheid Conform het CS-VROO wordt er bij de uitvoering van een onderzoek conflictperiode gebruik gemaakt een multidisciplinair team van deskundigen. Het gaat daarbij om expertises op het gebied van historisch onderzoek, ontplofbare oorlogsresten, civiele techniek, luchtfoto interpretatie en Geografische Informatiesystemen (GIS). Hieronder wordt een overzicht gegeven van de bij het onderzoek betrokken deskundigen en de daarbij behorende expertises: Naam Historisch onderzoek Deskundigheid Ontplofbare Oorlogsresten Luchtfoto interpretatie GIS W. de Vries X X T. Koopmans X X T. van Wijk X X P. Gieben X X L. van den Burg X X R.

Rozema X Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland blad 7 van 61 2.5 Niet Gesprongen Explosieven (NGE), Conventionele Explosieven (CE) en ontplofbare oorlogsresten (OO) In de praktijk worden vaak de termen NGE (Niet Gesprongen Explosieven) of CE (conventionele explosieven) gebruikt, terwijl men eigenlijk ontplofbare oorlogsresten bedoelt. NGE is een overkoepelende term waarmee bijvoorbeeld ook explosieven voor terroristische doeleinden kunnen worden bedoeld. CE was de term waarmee binnen het WSCS-OCE het volgende wordt geduid: ‘Fabrieksmatig geproduceerde explosieven die zijn achtergebleven als gevolg van oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog’. Met de ingang van 2021 is het WSCS-OCE vervangen voor een tweetal certificatieschema’s, het CS-OOO (Certificatieschema Opsporing Ontplofbare Oorlogsresten) en het CS-VROO (Certificatieschema vooronderzoek en risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten). Het CS-VROO heeft betrekking op vooronderzoeken (onderzoek conflictperiode, na-conflictperiode en het vooronderzoek compleet) en risicoanalyses.

Onder ontplofbare oorlogsresten worden alle achtergelaten ontplofbare munitie en niet gesprongen munitie bedoeld, zoals beschreven in artikel 4.10, eerste lid, onderdeel d, van het Arbeidsomstandighedenbesluit (1997): Artikel 4.10. ontplofbare oorlogsresten 1. In dit artikel wordt verstaan onder: a. ontplofbare munitie: conventionele munitie die explosieve stoffen bevat als bedoeld in het protocol inzake ontplofbare Oorlogsresten van 28 november 2003 (Trb. 2004, 227) met inbegrip van mijnen, valstrikken en andere mechanismen; b. achtergelaten ontplofbare munitie: ontplofbare munitie die tijdens een gewapend conflict niet is gebruikt, die is achtergelaten of gedumpt door een partij bij een gewapend conflict en al dan niet voor ontsteking zijn geprepareerd, van een ontsteking zijn voorzien, op scherp zijn gezet of anderszins voor gebruik zijn voorbereid; c. niet-gesprongen munitie: in een gewapend conflict gebruikte ontplofbare munitie die ontstekingsgereed is, van een ontsteking is voorzien, op scherp is gezet of anderszins voor gebruik is voorbereid, en die niet tot ontploffing is gekomen; d. ontplofbare Oorlogsresten: achtergelaten ontplofbare munitie en niet-gesprongen munitie. 2.

In alle gevallen waarin gevaar voor de veiligheid of gezondheid van werknemers kan bestaan door de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, wordt, alvorens werkzaamheden worden aangevangen, hiernaar een oriënterend onderzoek ingesteld. 3. Indien het oriënterend onderzoek de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten die gevaar kunnen opleveren voor de veiligheid of gezondheid van werknemers niet uitsluit wordt een nader onderzoek ingesteld. 4. Indien uit het nader onderzoek blijkt dat gevaar bestaat voor de veiligheid of gezondheid van werknemers door de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, worden die ontplofbare oorlogsresten opgespoord of andere passende maatregelen getroffen om dit gevaar te voorkomen. 5. Het opsporen van ontplofbare oorlogsresten wordt uitsluitend verricht door een bedrijf dat voor de te verrichten arbeid in het bezit is van een certificaat opsporen ontplofbare oorlogsresten dat is afgegeven door Onze Minister of een door hem aangewezen certificerende instelling. 6.

De arbeid ten behoeve van het opsporen van ontplofbare oorlogsresten wordt uitsluitend verricht door een daarvoor gekwalificeerde persoon die is geregistreerd in het Register veilig werken defensiemedewerkers of het Register veilig werken met explosieve stoffen, bedoeld in artikel 1.5j, eerste lid, onderdelen b of d, dan wel door een persoon van wie de beroepskwalificaties zijn gecontroleerd en toereikend bevonden overeenkomstig de artikelen 23, 27 en 28 van de Algemene wet erkenning EU-beroepskwalificaties en die deze arbeid verricht onder voortdurend toezicht van een daarvoor gekwalificeerde persoon die is geregistreerd in het Register veilig werken met explosieve stoffen. Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland blad 8 van 61 7. Het ruimen van ontplofbare oorlogsresten wordt uitsluitend verricht door Explosievenopruimingsdienst Defensie (EODD) van het Ministerie van Defensie. 8. Een bewijs van registratie en herregistratie in het Register veilig werken met explosieve stoffen dan wel een afschrift van een dergelijk bewijs is op de arbeidsplaats aanwezig. 9. Artikel 1.5ha is van overeenkomstige toepassing. 10. Bij ministeriële regeling kunnen nadere regels worden gesteld ter uitvoering van het tweede tot en met vijfde lid.

Er worden de volgende 16 hoofdsoorten van ontplofbare oorlogsresten onderscheiden: 1. Klein-kalibermunitie (KKM); 9. Onderwatermunitie; 2. Geschutmunitie; 10. Landmijnen; 3. Handgranaten; 11. Valstrikken; 4. Geweergranaten; 12. Explosieve stoffen; 5. Munitie voor granaatwerpers; 13. Vuurwerken; 6. Raketten; 14. Vernielingsmiddelen; 7. Afwerpmunitie; 15. Ontstekingsinrichtingen; 8. Submunitie; 16. Toebehoren van munitie. Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland blad 9 van 61 2.6 Begrenzing onderzoeksgebied Het onderzoeksgebied omvat de gehele gemeente Opsterland en is vastgesteld op basis van de door de opdrachtgever verstrekte gegevens. De begrenzing wordt getoond in het onderstaande figuur. Rondom het vastgestelde onderzoeksgebied wordt conform het CS-VROO een bufferzone aangehouden van 300 meter. Binnen deze bufferzone zijn oorlogshandelingen verzameld en geanalyseerd. Indien relevant zullen in enkele gevallen ook oorlogshandelingen van buiten deze bufferzone worden behandeld. 1 Figuur 1. De gemeente Opsterland en aangrenzende gemeentes in 1945 (Bron: Antea Group). 1 Om voor de lezer het overzicht te bewaren wordt deze bufferzone niet weergegeven op het kaartmateriaal en de afbeeldingen binnen voorliggend rapportage. Op deze manier wil men verwarring voorkomen.

Voor de opdrachtgever zijn namelijk alleen de resultaten met betrekking tot het onderzoeksgebied van belang.

Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland blad 10 van 61 Figuur 2. De gemeente Opsterland en de huidige aangrenzende gemeentes (Bron: Antea Group). Het onderzoeksgebied ligt in de volgende gemeenten: Huidige Gemeenten Gemeenten tijdens de Tweede Wereldoorlog Opsterland Opsterland

Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland 3. | Inventarisatie bronnenmateriaal 3.1 | Inleiding Voor het onderzoek conflictperiode worden relevante bronnen verzameld en geanalyseerd. Conform de eisen van het CS-VROO zijn een aantal bronnen aangemerkt als ‘verplicht’ De aanvullend aangeduide bronnen worden geraadpleegd als hiervoor aanleiding is. In de onderstaande tabel wordt conform CS-VROO vermeld op welke datum de raadpleging van een archief heeft plaatsgevonden en welke methode hiervoor gebruikt is. De meest gangbare methoden zijn een fysiek bezoek aan het archief, digitaal via derden, digitaal in eigen beheer of digitaal via het internet. Een digitale raadpleging houdt in dat foto’s of scans van de te raadplegen archiefstukken zijn gemaakt of ontvangen en daarna worden opgeslagen op een computer. Deze digitale versies kunnen daarna vaker worden geraadpleegd. Bij een fysiek bezoek gaat er een onderzoeker naar de desbetreffende archiefinstelling om de archiefstukken daar te raadplegen. Mochten er afwijkingen zijn geconstateerd, dan zullen deze in de desbetreffende paragraaf worden beschreven.

Bron | Verplicht (CS-VROO) | Aanvullend | Geraadpleegd | Datum van | Methode raadpleging Literatuur | X | X | 22-05-2025 | Fysiek, in eigen beheer Gemeentearchief en provinciaal | X | X | Gemeentear | Digitaal, in eigen beheer archief | chief 01-05- 2025 Provinciaal archief 02- 05-2025 Nederlands Instituut voor | X | X | 01-05-2025 | Digitaal, in eigen beheer Oorlogsdocumentatie (NIOD) Nationaal Archief Den Haag (NA) | X | X | 01-05-2025 | Digitaal, in eigen beheer Semi-Statisch Informatie Beheer | X | X | 08-05-2025 | Digitaal, in eigen beheer Ministerie Defensie te Rijswijk (SSA) Explosieven Opruimingsdienst | X | X | 08-05-2025 | Digitaal, via Defensie (EODD) | archiefinstelling Luchtfotocollectie Wageningen, | X | X | 04-07-2025 | Digitaal, in eigen beheer Kadaster en Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland te Edinburgh Krantenberichten | X | X | 07-05-2025 | Via Delpher.nl Nederlands Instituut voor Militaire | X | X | 08-05-2025 | Digitaal, via Historie (NIMH), collectie 409 | archiefinstelling Nederlands Instituut voor Militaire | X | X | 08-05-2025 | Digitaal, via Historie (NIMH), collectie 575 | archiefinstelling The National Archives te Londen, | X | X | 07-07-2025 | Digitaal, in eigen beheer gegevens aangaande luchtaanvallen door de Royal Air Force The National Archives te Londen, | X | X | 07-07-2025 | Digitaal, in eigen beheer gegevens

aangaande artilleriebeschietingen / grondgevechten Bundesarchiv-Militärarchiv te Freiburg | X | X | 22-5-2025 | Digitaal, in eigen beheer National Archives and Records | X | N.v.t | N.v.t. Administration II (NARA) College Park, VS Getuigenverklaringen | X | N.v.t | N.v.t. Kadaster (naoorlogs kaartmateriaal) | X | X | 01-05-2025 | Digitaal, in eigen beheer Héritage Canadiana, gegevens | X | X | 22-5-2025 | Digitaal, in eigen beheer aangaande artilleriebe- schietingen / grondgevechten In het voorliggend hoofdstuk worden de voor het onderzoeksgebied geraadpleegde inventarissen en archieven weergegeven. blad 11 van 61 Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland blad 12 van 61 3.2 Eerder uitgevoerd onderzoek Ten behoeve van dit onderzoek is nagegaan of er in het verleden binnen- of in de directe omgeving van het onderzoeksgebied reeds onderzoeken zijn uitgevoerd. Conform het CS-VROO zijn hiervoor diverse bronnen en instanties geraadpleegd die in onderstaande tabel zijn opgenomen. Als een bron niet is geraadpleegd dan wordt onderbouwt waarom dit niet is gedaan.

Bron Geraadpleegd Ja/Nee Onderbouwing VEO Bommenkaart/EVN Database2 Ja Onderzoeken beschikbaar gesteld Gemeente Opsterland Ja Na mail- en telefonisch contact bleken er geen onderzoeken aanwezig te zijn ProRail Nee Geen infrastructuur binnen onderzoeksgebied Rijkswaterstaat Ja Geen onderzoeken beschikbaar gesteld Wetterskip Fryslân Ja Geen onderzoeken beschikbaar gesteld Provinsje Fryslân Ja Geen onderzoeken beschikbaar gesteld Uit deze inventarisatie zijn de onderstaande onderzoeken beschikbaar gesteld: T&A Survey, Onderzoek Conflictperiode (CSVROO) Groot Onderhoud Noord-Nederland (Kenmerk: GPR11861, d.d. 20 juni 2025) Op 20 juni jl. heeft T&A een vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten uitgevoerd ter plaatse van de A6 en de A7. Al met al concluderen zij dat er geen verdachte gebieden binnen de gemeente Opsterland zijn (zie Figuur 3). Figuur 3. Onderzoeksgebied van T&A Survey ten opzichte van de gemeente Opsterland (Bron: T&A Survey). 2 Vereniging voor Explosieven Opsporing, alleen deelnemers van deze brancheorganisatie delen hun informatie op de VEO bommenkaart. De opgaven verschillen per onderzoeksbureau en zijn soms incompleet. De weergave in figuur 4 is verrijkt met data van o.a. onderzoeken opgesteld door leden van Explosieven Vrij Nederland en gegevens uit het historisch archief en GIS database van Antea Group.

Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland blad 13 van 61 Antea Group, Onderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode (CSVROO) Kolderveen, Terwispel (Kenmerk: 0491053.102, d.d. 28 maart 2025) Op 28 maart jl. heeft Antea Group een vooronderzoek te Kolderveen, Terwispel uitgevoerd (zie Figuur 4). Toentertijd zijn er geen verdachtmakingen in relatie tot ontplofbare oorlogsresten geconstateerd. Figuur 4. Onderzoeksgebied te Kolderveen, Terwispel (Bron: Antea Group).

Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland blad 14 van 61 Antea Group, Onderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode (CSVROO) OWO-OPS-Cvb Merkelân Oost en West (Kenmerk: 0489541.101, d.d. 20 december 2024) Antea Group heeft een vooronderzoek nabij Beetsterzwaag binnen de gemeente Opsterland uitgevoerd op 20 december 2024 (zie Figuur 5). Hierbij was de conclusie dat het gebied onverdacht was op de aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten. Figuur 5. Onderzoeksgebied te Beetsterzwaag (Bron: Antea Group). Antea Group/AVG, Onderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode (CSVROO) Beetsterzwaag Poasen (Kenmerk: 143000291, d.d. 20 september 2023) In 2023 heeft AVG een tweetal locaties binnen de gemeente Opsterland onderzocht (zie Figuur 6). Hierbij was de conclusie dat beide locaties onverdacht op ontplofbare oorlogsresten waren. Figuur 6. Onderzoeksgebied van AVG, waarbij beide onderzoeksgebieden onverdacht bleken (Bron: AVG).

Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland blad 15 van 61 AVG, Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode (CSVROO) Afsluiterschema S-4615 Kortehemmen (Kenmerk: 0463096.100, d.d. 26 april 2021) In april 2021 heeft AVG een vooronderzoek uitgevoerd wat deels overlapt met het onderzoeksgebied van voorliggend rapport (zie Figuur 7). Alles overziend was de conclusie van AVG dat hun onderzoekslocatie onverdacht was. Figuur 7. Onderzoeksgebied van AVG, waarbij het onderzoeksgebied onverdacht was (Bron: AVG). T&A Survey, Quickscan Explosieven (WSCS-OCE) Drachten en omgeving, gemeenten Smallingerland en Opsterland (Kenmerk: GPR8962, d.d. 25 januari 2021) T&A Survey heeft een Quickscan Explosieven uitgevoerd binnen de gemeentes Smallingerland en Opsterland op 25 januari 2021 (zie Figuur 8 en Figuur 9). Zij concludeerden dat er geen feiten gevonden zijn die wijzen op de aanwezigheid van explosieven.

Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland blad 16 van 61 Figuur 8. Onderzoeksgebied van T&A Survey nabij Ald Beets (Bron: T&A Survey). Figuur 9. Onderzoeksgebied van T&A Survey nabij Ureterp (Bron: T&A Survey).

Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland blad 17 van 61 ECG, Vooronderzoek naar het risico op het aantreffen van conventionele explosieven in het onderzoeksgebied ‘Rolbrêge – Koningsdiep te Tijnje’ (WSCS-OCE) Rolbrêge – Koningsdiep te Tijnje (Kenmerk: 153-016-VO-01, d.d. 7 april 2016) Op basis van hun onderzoek heeft ECG het onderzoeksgebied, dat zich nabij Tijnje en dus binnen het onderzoeksgebied van voorliggend rapport bevindt, als onverdacht gemarkeerd (zie Figuur 10). Figuur 10. Onderzoeksgebied van ECG, waarbij het onderzoeksgebied als onverdacht is bestempeld (Bron: ECG). T&A Survey, Historisch vooronderzoek naar de aanwezigheid van conventionele explosieven (WSCS-OCE) van Deeltracé 2 waahogedrukuwe hoge druk gasleiding wordt gerealiseerd lopende van Donkerbroek naar Ureterp (Kenmerk: 0712GPR2855.2, d.d. 7 april 2016) Nabij Ureterp is geen feitenmateriaal aangetroffen dat wijst op de mogelijke aanwezigheid van explosieven binnen het onderzoeksgebied (zie Figuur 11). Ergo, het onderzoeksgebied is onverdacht op ontplofbare oorlogsresten. Figuur 11. Onderzoeksgebied van T&A Survey nabij Ureterp (Bron: T&A Survey).

Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland 3.3 | Literatuur Conform het CS-VROO zijn diverse boekwerken geraadpleegd. Het gaat hierbij om een aantal verplichte standaardwerken en literatuur op macro- en microniveau. In onderstaande tabellen is de geraadpleegde literatuur weergegeven. In de tabel is tevens een afkorting toegevoegd. Wanneer naar een boekwerk wordt verwezen in het voorliggende rapport, is gebruik gemaakt van deze afkorting. Verplichte standaardwerken: Titel | Afkorting Amersfoort, H. en P. Kamphuis, Mei 1940. De Strijd op Nederlands grondgebied (Den Haag, 2012) | AME Foreman, J., The Fighter Command War Diaries: July 1944 to May 1945 (2004) | FOR Klep, C. en B. Schoenmaker, De Bevrijding van Nederland 1944-1945. Oorlog op de flank (Den Haag 1985) | KLE Middelbrook, M., en C. Everitt, Bomber Command War Diaries: An Operational Reference Book 1939-1945 (2014) | MID Molenaar, F., J., De luchtverdediging in de Meidagen 1940 (Den Haag, 1970) | MOL Nierstrasz, V.E., De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II (Den Haag, 1952-1963) | NIE Zwanenburg, G.J., En nooit was het Stil. Kroniek van een Luchtoorlog (Den Haag, 1990-1992) | ZWA1 en ZWA2 Regionale en locatiespecifieke literatuur: Titel | Afkorting Bollen, Hen, en Paul Vroemen.

Canadezen in Actie. Zutphen: Terra. | BOL Frieswijk, J. Geschiedenis van Friesland 1750-1995. Amsterdam: Boom, 1998. | FRI Huizinga, J. J., Friesland En de Tweede Wereldoorlog. Ljouwert: Friese Pers Boekerij, 1999. | HUI Jansen, A. Gevleugeld Verleden. Baarn: Forum Boekerij, 1983. | JAN Kampen van, L. Friesland 1940-1945. Leeuwarden: Friese Pers Boekerij, 1989. | KAM Meinsma, Edwin. Canadezen in Friesland. Gorredijk, Uitgeverij Noordboek, 2025 | MEI Vries de, W.H. De Regio tijdens de Tweede Wereldoorlog, Oosterwolde: Drukkerij v.d. Meer, 2003. | VRI 3.4 | Gemeentelijk en provinciaal archief Bij het gemeentelijk en provinciaal archief zijn diverse archiefstukken met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog geïnventariseerd en geanalyseerd. Conform het CS-VROO gaat het tenminste om stukken met betrekking tot de luchtbeschermingsdienst, aangetroffen/geruimde ontplofbare oorlogsresten en oorlogsschade. Verder kunnen er nog aanvullende locatie specifieke inventarisnummers zijn geraadpleegd. Hieronder is een overzicht opgenomen met alle in het gemeentelijk en provinciaal archief geraadpleegde stukken. Er is verder aangegeven of het archiefstuk na inzage daadwerkelijk relevant is voor het huidige onderzoeksgebied.

Gemeentearchief Opsterland Archief gemeente Opsterland 1920-1985 Toegang 1.712 Inventarisnummer | Omschrijving | Relevant Inventaris 912 | Herstel oorlogsschade 1940/1951 | Ja Toegang 1.753 Inventarisnummer | Omschrijving | Relevant Inventaris 5540 | Bijzondere machtigingen + aanschaf munitie | Nee, geen betrekking op OO 1933/1946 Toegang 1.759.6 Inventarisnummer | Omschrijving | Relevant Inventaris 833 | Toezicht op vernieling en beschadiging, vergoeding | Nee, geen betrekking op OO schade aangebracht door geallieerde troepen 1921/1963 blad 18 van 61 Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland Toegang 1.776.1 Inventarisnummer | Omschrijving | Relevant Inventaris 1028 | Gegevens begraven en graven gesneuvelde militairen | Ja 1941/1952 Toegang 1.78 Inventarisnummer | Omschrijving | Relevant Inventaris 5043 | Openbare veiligheid – Verwijdering explosieven Nij Beets | Ja en Langezwaag Toegang 1.811.111 Aanleg wegen Inventarisnummer | Omschrijving | Relevant Inventaris 548 | Herstel oorlogsschade drie bruggen in Gorredijk | Ja, maar geen indicatie op achterblijven OO 1946/1949 Inventaris 1513 | Oude Heerenweg en Himrikerpaed Lippenhuizen en | Nee, geen betrekking op OO Beakendyk Bakkeveen i.v.m.

oorlogsschade 1945/1946 Toegang 1.83 Inventarisnummer | Omschrijving | Relevant Inventaris 1701 | Indienstneming gedemobiliseerde. Arbeidsgeschil H. | Nee, geen betrekking op OO Welling/S.Lageveen, Hemrik. Arbeiders verdedigingswerken 1940/1944 Toegang 1.842.93 Inventarisnummer | Omschrijving | Relevant Inventaris 2588 | Vergoeding oorlogsschade 1942/1956 | Nee, geen betrekking op OO Inventaris 2589 | Reservering gebouwen in oorlogstijd 1957/1964 | Nee, geen betrekking op OO Toegang 1.851.2 06 Inventarisnummer | Omschrijving | Relevant Inventaris 1948 | Oorlogsschade, verbouw en verbetering | Ja gymnastieklokalen 1945/1956 Toegang 1.86 Landsverdediging Inventarisnummer | Omschrijving | Relevant Inventaris 610 | Gegevens krijgsgeschiedenis, verzetsbeweging Friesland, | Ja, maar geen indicatie op achterblijven OO oorlogsbuit, inlevering archief dienstplicht, uitzichttoren.

1941/1947 Inventaris 611 | Neerstorten vliegtuigen, vorderingen, bijzondere | Ja rechtspleging, opsporen misdrijven, boetes 1940/1948 Inventaris 1384 | Luchtbeschermingsmaatregelen, dekkingsgaten tegen | Ja, maar geen indicatie op achterblijven OO aanvallen, verbod klokluiden 1940/1944 Inventaris 1385 | Verduisteringsvoorschriften en verlichting | Nee, geen betrekking op OO luchtbescherming 1940/1943 Inventaris 2184 | Oorlogsbuit 1945/1946 | Nee, geen betrekking op OO Inventaris 2185 | Adviescommissie militaire districtscommissaris | Nee, geen betrekking op OO Opsterland 1945 Toegang 2.07.155.2 Inventarisnummer | Omschrijving | Relevant Inventaris 2218 | Staat van beleg en militair gezag 1940/1945 | Nee, geen betrekking op OO Toegang 2.07.351.5 Inventarisnummer | Omschrijving | Relevant Inventaris 2271 | Aangiften oorlogsschade | Ja 1941/1959 Toegang 4.07.55 Inventarisnummer | Omschrijving | Relevant Inventaris 2382 | Rijksdiensten.

Marechausse en rijkspolitie 1917/1947 | Nee, geen betrekking op OO blad 19 van 61 Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland blad 20 van 61 Provinciaal Archief Fryslân 9 – Provinciale Waterstaat Inventarisnummer Omschrijving Relevant 1766 Rapport inzake de ligging van bommen uit de Tweede Wereldoorlog nabij de sluis te Terhorne en nabij de Duistereweg aan het van Harinxmakanaal onder Deinum, opgemaakt door technisch – hoofdambtenaar W.C. van Veen, met tekeningen, zonder jaar (ca. 1961). Niet relevant voor onderzoeksgebied 1931 Brief, ingekomen van de provinciale opzichter in het zevende distrikt over vier neergekomen bommen ten oosten van sluis II, met tekening, 1944 Niet relevant voor onderzoeksgebied 2431 Rapporten inzake herstel van oorlogsschade aan bruggen, 1945, april 26-augustus Niet relevant, geen indicatie op achterblijven OO 12-01 – Provinciale en Gedeputeerde Staten van Friesland 1919-1961 Inventarisnummer Omschrijving Relevant 862 Stukken betreffende het aanspoelen van mijnen alsmede het vinden van vliegtuigbommen en andere militaire voorwerpen Niet relevant voor onderzoeksgebied 1198 Stukken betreffende de aangiften van voornamelijk oorlogsschade aan instrumenten en eigendommen van het Provinciaal Electriciteitsbedrijf, 1949, 1950 Nee, geen indicatie op

achterblijven OO 2005 Stukken betreffende het opruimen van versperringen in vaarten en duikers, tankversperringen en afgeworpen maar niet-ontplofte vliegtuigbommen, 1940, 1941 Nee, geen betrekking op OO 2006 Tankversperringen en afgeworpen vliegtuigbommen 1940-1941. Stukken betreffende de opruiming van landmijnen in Bolsward Franeker en Heerenveen 1945-1949 Nee, geen betrekking op OO 2868 Stukken betreffende het verlenen van machtigingen aan enkele gemeenten tot het doen van uitgaven ten behoeve van herstel en vervanging van bruggen die als gevolg van oorlogshandelingen beschadigd of vernield zijn, 1945-1948 Nee, geen indicatie op achterblijven OO 3443-3444 Stukken betreffende het verlenen van hulp aan personen en instanties die als gevolg van oorlogs- en bezettingshandelingen schade hebben geleden, 1940- 1953 Nee, geen indicatie op achterblijven OO 15-24 - Archief comm. der Koningin 1923-1961 Inventarisnummer Omschrijving Relevant Inventaris 862 Stukken betreffende het aanspoelen van mijnen alsmede het vinden van vliegtuigbommen en andere militaire voorwerpen.

1939, 1940, 1943 Nee, geen indicatie op achterblijven OO Inventaris 863 Stukken betreffende een ongeluk tengevolge van het demonteren van een op het strand van Schiermonnikoog gevonden vliegtuigbom Niet relevant voor onderzoeksgebied Inventaris 864 Stukken betreffende het verstrekken van informatie aan de minister van BZ over de aanwezigheid van munitieopslagplaatsen in de verschillende gemeenten. 1945 Niet relevant voor onderzoeksgebied Inventaris 915 Stukken betreffende het verbod tot het bevaren van de vaarwegen wegens ijsgang, het verzoek aan de Koninklijke Marine tot het verlenen van medewerking bij een onderzoek naar de aanwezigheid van vliegtuigbommen in het Prinses Margrietkanaal en overige stukken betreffende vaarwegen Niet relevant voor onderzoeksgebied Inventaris 1110 Stukken betreffende de luchtverdediging in Friesland Niet relevant voor onderzoeksgebied 1207 Stukken betreffende de vliegbasis Leeuwarden Niet relevant voor onderzoeksgebied Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland blad 21 van 61 39: Militair Gezag in Friesland Inventarisnummer Omschrijving Relevant 109 Ongeregelde stukken van de afdeling Politie: o.a. lijsten van personen aangesteld bij de "Hulp Politie"; rapport over gevecht Canadezen en B.S.

contra Duitsers Nee, geen indicatie op achterblijven OO 118 Brandmeldingen Niet relevant voor onderzoeksgebied 119 Correspondentie i.z. luchtbescherming Niet relevant voor onderzoeksgebied 120 Opruimen van mijnen, benevens een proces-verbaal van een dodelijk ongeval overkomen aan J. Boorsma, bij het opruimen van projectielen Niet relevant voor onderzoeksgebied 121 Aangiften van mijnenvelden met bijbehorende corr. Niet relevant voor onderzoeksgebied 181 Correspondentie inzake Vliegveld Leeuwarden; weekrapporten en kaarten Niet relevant voor onderzoeksgebied 287 Proclamaties en bekendmakingen: P.M.C. Friesland n. Aangifte van mijnen, enz. o. Instelling van districten. p. Inlevering van wapens, enz. q. 6 km grens Nee, geen betrekking op OO 385 Correspondentie betr. opruimen van mijnen en ander oorlogstuig Niet relevant voor onderzoeksgebied 426 Onkosten van vervoer van oorlogsbuit; registratiekaarten van de munitie ploeg (personeel) Niet relevant voor onderzoeksgebied 427 Correspondentie betreffende afgifte oorlogsbuit (geweren en munitie) Niet relevant voor onderzoeksgebied 471 Politionele rapporten gemeente Sneek Niet relevant voor onderzoeksgebied 474 Correspondentie en circulaties i.z. aangifte van mijnenvelden, enz.

Niet relevant voor onderzoeksgebied 615 Opgaven van landmijnen Niet relevant voor onderzoeksgebied 49-01 – Rijkswaterstaat 1952-1977 Inventarisnummer Omschrijving Relevant 218 Stukken betreffende het opruimen van voormalige Duitse verdedigingswerken, 1957, 1964 Nee, geen betrekking op OO 552 Stukken betreffende verslagen van besprekingen met vertegenwoordigers van de Rijksdienst voor de IJsselmeerpolders en Defensie over de indeling van de militaire terreinen, 1968-1969 Niet relevant, geen indicatie op achterblijven OO 554 Verslag van de bespreking tussen vertegenwoordigers van de Rijksdienst voor de IJsselmeerpolders, Directie der Domeinen en Defensie over de uit te voeren werkzaamheden en financiering van de inrichting van militaire terreinen, met geleidebrief, 1968 Niet relevant, geen indicatie op achterblijven OO 582 Stukken betreffende inrichting van het Lauwerszeegebied voor militaire-, recreatieve- en agrarische bestemmingen, 1966-1969 Niet relevant voor onderzoeksgebied 583 Stukken betreffende inrichting van het Lauwerszeegebied voor militaire-, recreatieve- en agrarische bestemmingen, 1970-1976 Niet relevant voor onderzoeksgebied 628 Stukken betreffende voorbereiding van plannen van het Ministerie van Oorlog voor aanleg en uitbreiding van oefenterreinen op Vlieland en Terschelling, 1955-1956 Niet relevant voor onderzoeksgebied Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare

oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland blad 22 van 61 49-02 – Rijkswaterstaat 1952-1977 Inventarisnummer Omschrijving Relevant 874 Stukken betreffende overeenkomst voor het opruimen van voormalige militaire verdedigingswerken te Vlieland en Terschelling Niet relevant voor onderzoeksgebied 936 Stukken betreffende beantwoording van vragen van de Contact-Commissie voor Natuur- en Landschapsbescherming gesteld aan de Minister van Verkeer en Waterstaat over het houden van militaire oefeningen Niet relevant voor onderzoeksgebied 938 Stukken betreffende verslagen en advies van de Studiecommissie gebruik schietterrein de Vliehors alsmede rapporten met betrekking tot de gevolgen van het houden van schietoefeningen Niet relevant voor onderzoeksgebied 961 Stukken betreffende opruiming van mijnen langs de kust te Vlieland, Terschelling en Ameland door de Mijnopruimingsdienst van de Koninklijke Nederlandse Marine ten behoeve van Rijkswaterstaatswerken Niet relevant voor onderzoeksgebied 350 – Vereniging Friesland 1940-1945 (Documentatiecommissie) Inventarisnummer Omschrijving Relevant Inventaris 1639 Lijst, opgemaakt door N.N. van door de geallieerden in 1940, 1942 en 1944 uitgevoerde bombardementen op Friesland, [1945/1952].

Niet relevant voor onderzoeksgebied Inventaris 1648 Krantenknipsel betreffende het geallieerde bombardement op het vliegveld bij Leeuwarden op 24 februari 1944, [na 1953]. Niet relevant voor onderzoeksgebied 3.5 Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) Conform het CS-VROO zijn in het NIMH diverse collecties geraadpleegd. Er wordt voor elk onderzoek conflictperiode, onderzoek gedaan in de collectie 575 ‘Duitse verdedigingswerken’. Verder is nagegaan of er tijdens de Duitse invasie in 1940 mogelijk grondgevechten of artilleriebeschietingen hebben plaatsgevonden. Als blijkt dat er daadwerkelijk oorlogshandelingen hebben plaatsgevonden tijdens de meidagen dan is ook de collectie 409 ‘Gevechtsverslagen en -rapporten mei 1940’ geraadpleegd. In zowel de collectie 575, 492 als 409 zijn geen relevante inventarisnummers aangetroffen. Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland blad 23 van 61 3.6 Nederlands Instituut voor oorlogsdocumentatie (NIOD) Het NIOD beschikt over twee collecties die conform het CS-VROO zijn geraadpleegd. Het gaat hierbij om de collectie 216k welke door de Duitse autoriteiten opgestelde processen-verbaal met betrekking tot luchtaanvallen in Nederlandse gemeenten bevatten.

Tevens is er onderzoek gedaan in de collectie 077 die eveneens een door de Duitse autoriteiten samengesteld overzicht bevat van luchtaanvallen in de periode september 1940 – april 1941. Verder beschikt het NIOD over een omvangrijk archief met betrekking tot de periode 1940-1945. Eventueel daaruit afkomstig relevant aanvullend materiaal is toegevoegd aan de inventarislijst. Collectie Departement van Justitie, toeg. nr. 216k Inventarisnummer Omschrijving Relevant 178 Dagboek van de Inspectie Luchtbescherming, 10 augustus 1942 – 12 april 1945 Ja 180 Rapporten van de plaatselijke luchtbeschermingsdiensten, politiekorpsen en de Marechaussee inzake het geven van het sein luchtalarm, het neerstorten van vliegtuigen en vliegtuigonderdelen en de vondst van niet-ontplofte explosieven, 23 juni 1943 - 28 april 1944 Nee, geen indicaties voor het achterblijven van OO binnen het onderzoeksgebied 186 Meldingen van verschillende gemeenten betreffende ongevallen, beschietingen, bombardementen en het afwerpen van (lege) benzinetanks door vliegtuigen Nee, geen indicaties voor het achterblijven van OO binnen het onderzoeksgebied Collectie Generalkommissariat für das Sicherheitswesen-Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West, toeg. nr.

077 Inventarisnummer Omschrijving Relevant 1328 Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen, 1940- 1941 Ja 1332 Stukken betreffende vijandelijke luchtaanvallen, landingen van vijandelijke vliegeniers, het vinden van versperringsballons, het werpen van springstoffen en het gebruik van sabotagematerialen, 1940-1943 Nee, geen indicaties voor het achterblijven van OO binnen het onderzoeksgebied 3.7 Nationaal Archief Het Nationaal Archief beschikt over twee toegangsnummers die conform het CS-VROO zijn geraadpleegd. Ten eerste gaat het om de collectie ‘Binnenlandse Zaken’. Deze collectie bevat berichten van gemeenten aan de Rijksinspectie Luchtbeschermingsdienst te Den Haag. Collectie Binnenlandse Zaken, toeg. nr. 2.04.53.15 Inventarisnummer Omschrijving Relevant 43 Processen-verbaal luchtaanvallen Friesland Nee, de locaties liggen buiten het onderzoeksgebied 70 Processen-verbaal luchtaanvallen Friesland Nee, de locaties liggen buiten het onderzoeksgebied Ten tweede gaat het over het ‘Bunkerarchief’. Middels overzichtskaarten uit dit archief onderzocht of er sprake was van militaire infrastructuur binnen het onderzoeksgebied. Al met al is er geen relevante militaire infrastructuur binnen de gemeente aanwezig. Tevens zijn er geen verdedigingswerken ingetekend binnen de gemeente Opsterland.

Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland blad 24 van 61 3.8 Archief Explosieven Opruimingsdienst Defensie – Semi-Statisch Informatiebeheer In het archief van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie zijn drie verplichte collecties met betrekking tot het ruimen van ontplofbare oorlogsresten geraadpleegd:  Mijnenveldrapporten, het Semi-Statisch Informatiebeheer beschikt over diverse leg- en ruimrapporten van mijnenvelden die tijdens de Tweede Wereldoorlog in geheel Nederland zijn gelegd;  Het archief van de Mijn- en munitieopruimingsdienst (MMOD). In het archief van de MMOD zijn munitieruimingen in de periode 1945-1947 opgenomen;  Het archief van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD), dit archief bevat meldingen van aangetroffen explosieven in Nederland vanaf 1971 tot heden. 3.9 Historisch Kaartmateriaal Bij diverse instanties zijn historische kaarten beschikbaar die voor dit onderzoek zijn geraadpleegd.

Onderstaand is geïnventariseerd of er een kaart beschikbaar is en of deze relevant is voor dit onderzoek Kaart Beschikbaar Relevant Bron Stafkaart X Ja Antea Group historisch archief OOO / LAC Defence Overprint X Ja Antea Group historisch archief OOO / LAC Historische topografische kaart X Ja Topotijdreis.nl Conform het CS-VROO zijn de te positioneren kaarten middels GIS-software (door Antea Group wordt gebruik gemaakt van ArcGIS en/of QGIS) gegeorefeerd op huidig kaartmateriaal door gebruik te maken van minimaal vier referentiepunten. 3.10 Luchtfotocollecties In het voorliggend onderzoek zijn diverse collecties van luchtfotomateriaal geraadpleegd. Op basis van de kwaliteit, dekking, hoogte en datum zijn vervolgens luchtfoto’s geselecteerd. Het luchtfotomateriaal is geanalyseerd op verstoringen in de vorm van verdedigingswerken, inslagen van afwerpmunitie (of geschutmunitie) en oorlogsschade. Conform het CS-VROO zijn tenminste de collecties van de volgende instanties geraadpleegd:  Kadaster te Zwolle;  Laurier Military History Archive (LMH) te Waterloo, Canada;  National Archives and Record Administration (NARA), Washington, Verenigde Staten;  The National Collection of Aerial Photography (NCAP) te Edinburgh, Schotland;  Wageningen UR te Wageningen. Voor een compleet overzicht zie bijlage 8.1 met geraadpleegd luchtfotomateriaal.

In hoofdstuk 5 worden relevante verstoringen besproken. Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland 3.11 | The National Archives (TNA), Londen In het Nationaal Archief van het Verenigd Koninkrijk zijn diverse archiefstukken met betrekking tot de geallieerde strijdkrachten geraadpleegd. Ten eerste gaat het hierbij om de stukken van de luchtmacht, oftewel Royal Air Force (RAF). De stukken van de RAF bevatten relevante informatie met betrekking tot bombardementsgegevens in de vorm van ingezette kalibers, ontstekers en inslaglocaties.

Conform het CS-VROO zijn de volgende toegangsnummers geraadpleegd: AIR 14 – Bomber Command Day- and night bomb raid sheets (1940-1945)3 Inventarisnummer | Omschrijving | Relevant 2665 t/m 2681 | Bomber Command: Night Bomb Raid Sheets | Nee, geen indicaties betreffende het onderzoeksgebied 3360 t/m 3368 | Bomber Command: Day Bomb Raid Sheets | Nee, geen indicaties betreffende het onderzoeksgebied 3148 t/m 3155, 3159 | Bomber Command Groups: Form E summaries | Nee, geen indicaties betreffende het t/m 3160, 3162 t/m | onderzoeksgebied 3166, 3178, 3182 t/m 3195 AIR 15 – Coastal Command Strike Sheets Inventarisnummer | Omschrijving | Relevant 768 t/m 771 | Coastal Command Strike Sheets | Nee, geen indicaties betreffende het onderzoeksgebied AIR 24 – Fighter Command Appendices Inventarisnummer | Omschrijving | Relevant 625 t/m 652 | Fighter Command Appendices | Nee, geen indicaties betreffende het onderzoeksgebied AIR 27 – Squadron Operations Record Books Inventarisnummer | Omschrijving | Relevant 9 | Operations Record Book no. 9 Squadron | Ja, maar geen directe betrekking op het onderzoeksgebied 74 | Operations Record Book no. 74 Squadron | Ja, maar geen directe betrekking op het onderzoeksgebied 102 | Operations Record Book no.

102 Squadron | Ja, maar geen directe betrekking op het onderzoeksgebied AIR 37 – Second Tactical Air Force Daily Logs Inventarisnummer | Omschrijving | Relevant 715 | Daily log: Sept.- Oct. | Ja 716 | Daily log: Nov.- Dec. | Ja 717 | Daily log: Jan.- Feb. | Ja 718 | Daily log: Mar.- May. | Ja Ten tweede beschikt de National Archives over War Diaries van Britse grondeenheden die betrokken waren bij grondgevechten en artilleriebeschietingen in Nederland. Als er sprake is van één of beide oorlogshandelingen binnen- of in de directe omgeving van het onderzoeksgebied, dan is dit archief conform het CS-VROO verplicht om in te zien. 3 Conform het CS-VROO-02 (versie 2024-01) dienen ook ‘Bomber Command AIR 24 appendices’ geraadpleegd te worden. Binnen ‘Bomber Command AIR 24 appendices’ is geen informatie aangetroffen die aanvulling biedt op AIR 14. ‘Bomber Command AIR 24 appendices’ wordt derhalve niet nader behandeld. blad 25 van 61 Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland blad 26 van 61 In de directe omgeving van het onderzoeksgebied is, zover bekend, geen sprake geweest van grondgevechten of artilleriebeschietingen waarbij Britse eenheden betrokken waren.

3.12 Bundesarchiv-Militärarchiv (BAMA), Freiburg Het Bundsarchiv beschikt over een grote collectie met betrekking tot Duitse eenheden tijdens de Tweede Wereldoorlog. De collectie Lagebericht van de Luftwaffenführungsstab is geraadpleegd. Hierin is een overzicht opgenomen van diverse luchtaanvallen en vliegtuigcrashes over de periode 1940-1941 in Nederland. Door deze stukken te raadplegen wordt voldaan aan de eisen zoals gesteld in het CS-VROO. RL 2 Luftlageberichte Inventarisnummer Omschrijving Relevant 205 – 269 Luftlageberichte mei 1940 t/m 1941 Ja RM7 Luftwaffenführungsstab, Luftlageberichte Inventarisnummer Omschrijving Relevant 344 – 353 Luftlageberichte augustus t/m november 1940 Nee, geen indicaties betreffende het onderzoeksgebied 3.13 National Archives and Records Administration (NARA), Washington Mocht uit het literatuur- en archiefonderzoek blijken dat het onderzoeksgebied is getroffen door een Amerikaanse luchtaanval of onderdeel is geweest van grondgevechten waarbij Amerikaanse troepen zijn betrokken, dan is er aanvullend onderzoek gedaan in het NARA. Dit archief beschikt over een grote collectie van stukken met betrekking tot Amerikaanse troepen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Standaard raadpleegt Antea Group het aanvullende archief Tagesmeldungen Ordnungspolizei.

Hierin staan diverse Duitse meldingen met betrekking tot luchtaanvallen, vliegtuigcrashes, maar bijvoorbeeld ook aangespoelde mijnen: RG 242 – National Archives Collection of Foreign Records Seized Inventarisnummer Omschrijving Relevant T175 Tagesmeldungen Ordnungspolizei Nee In de directe omgeving van het onderzoeksgebied hebben geen luchtaanvallen of grondgevechten plaatsgevonden waarbij Amerikaanse troepen betrokken zijn geweest. Er zijn daarom geen stukken geraadpleegd met betrekking tot deze oorlogshandelingen. Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland 3.14 | Library and Archives Canada (LAC), Canada Als uit het archief- en literatuuronderzoek blijkt dat er binnen- of in de directe omgeving van het onderzoeksgebied Canadese grondeenheden actief waren, dan is de collectie van het LAC geraadpleegd. In deze collectie bevinden zich de War Diaries van deze eenheden. 1st Canadian Armoured Car Regiment (Royal Canadian Dragoons) The North Nova Scotia Highlanders Inventarisnummer | Omschrijving | Relevant RG24 C-3 | Volume number: 141822, 1st Canadian Armoured Car Regiments (Royal | Ja Canadian Dragoons), April 1945.

RG24 C-3 | 9th Canadian Infantry Brigade | Ja RG24 C-3 | North Nova Scotia Highlanders | Ja De directe omgeving van het onderzoeksgebied is bevrijd door Canadese grondtroepen. Toentertijd hebben er grondgevechten plaatsgevonden te Ureterp. 3.15 | Internet Op het internet is veel informatie beschikbaar over oorlogshandelingen, maar ook over naoorlogse ruimingen middels krantenberichten. Hieronder is een overzicht opgenomen met geraadpleegde websites. Conform het CS-VROO zijn in ieder geval de volgende websites geraadpleegd: Website | Adres | Relevant | Datum van raadpleging SGLO Crash Database | www.verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl | Ja | 07-05-2025 Vergeltungswaffen | vergeltungswaffen.nl | Ja | 07-05-2025 Delpher | www.delpher.nl | Nee | 07-05-2025 Aanvullend zijn de volgende websites geraadpleegd: Website | Adres | Relevant | Datum van raadpleging 4 en 5 mei | www.4en5mei.nl | Nee | 07-05-2025 Beeldbank WO2 | www.beeldbankwo2.nl | Ja | 07-05-2025 Mijn stad mijn dorp | www.mijnstadmijndorp.nl | Nee | 07-05-2025 NIMH Beeldbank | https://beeldbank.nimh.nl/ | Nee | 07-05-2025 Oorlogsbronnen | www.oorlogsbronnen.nl | Nee | 07-05-2025 Project 44 | www.project44.ca | Ja | 07-05-2025 Traces of War | www.tracesofwar.nl | Nee | 07-05-2025 Aviation Heritage | https://aviationmuseumwa.org.au | Nee | 07-05-2025 Museum Canon van Beets | Donkere en gevaarlijke jaren in Nieuw Beets

– WO II van 1940- | Ja | 07-07-2025 1945 | Nij Beets Doarpsite GrootSa | Ureterp ‘herbeleeft’ donkere oorlogsjaren | Ja | 07-07-2025 3.16 | Zoektermen Conform het CS-VROO zal in bijlage 1 een overzicht worden gegeven van zoektermen die zijn gehanteerd bij het inventariseren van relevante stukken binnen de diverse archieven. blad 27 van 61 Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland 4. | Analyse literatuur en archiefstukken 4.1 | Inleiding In dit hoofdstuk is de analyse van het eerder geïnventariseerde bronnenmateriaal opgenomen. Hieronder zal de informatie uit de bronnen worden beoordeeld en geëvalueerd. 4.2 | Overzicht met oorlogshandelingen In het onderstaand overzicht zijn alle oorlogshandelingen opgenomen die mogelijk van invloed zijn op het huidige onderzoeksgebied. Het gaat hierbij om een interpretatie van informatie uit de geraadpleegde bron. Omdat uit de praktijk blijkt dat de ene bron feitelijk dichter bij de gebeurtenis staat dan een andere bron, wordt tevens bronnenkritiek toegepast. In de kolom relevantie is beschreven waarom een oorlogshandeling uiteindelijk wel of niet relevant is gebleken voor het onderzoeksgebied. Conform het CS-VROO worden de oorlogshandelingen gekoppeld aan een locatieverwijzing in de huidige tijd.

Datum | Gebeurtenis | Relevant Vooroorlogs Februari 1938 | Voor de oorlog kwam een Duits verkenningsvliegtuigje zuidelijk van de vaart | Niet relevant, geen indicatie op in Hemrik neer.4 | achterblijven OO. Deze melding wordt als betrouwbaar beschouwd omdat de gebeurtenis gedetailleerd in een primaire bron staat beschreven. 1940 Datum onbekend | Brandbom door het dak van de Hoofdstraat gevallen. Hierdoor veel schade. | Niet relevant, geen indicatie op Exacte datum van de gebeurtenis is onbekend.5 | achterblijven OO. Deze betrouwbaarheid van deze melding kan niet worden vastgesteld. De melding staat enkel in secundaire bronnen vermeld. Datum onbekend | Bom ontploft te Tijnje.6 | Niet aantoonbaar relevant, exacte locatie is niet bekend. Deze melding wordt als betrouwbaar beschouwd omdat de gebeurtenis gedetailleerd in een primaire bron staat beschreven. 10-14 mei 1940 | Met de militaire operatie Fall Gelb hebben de Duitsers als doel om onder | Niet relevant, geen indicatie op andere Nederland te veroveren. Op 10 mei vallen de troepen van de 1. | achterblijven OO. Kavallerie Division Noord-Nederland binnen.7 Na paar dagen vechten is de strijd beslecht in het voordeel van de Duitsers. De gemeente Opsterland was | Deze betrouwbaarheid van deze melding kan hierbij geen frontlinie. Tevens hebben er in de gemeente Opsterland geen | niet worden vastgesteld.

De melding staat enkel in secundaire bronnen vermeld. grondgevechten plaatsgevonden. 10 mei 1940 | In Opsterland zijn 30 brandplaatjes gevonden.8 | Niet relevant, geen indicatie op achterblijven OO. Brandplaatjes bevatten geen explosieve inhoud. Deze melding wordt als betrouwbaar beschouwd omdat de gebeurtenis gedetailleerd in een primaire bron staat beschreven. 10 mei 1940 | Duitse | troepen kwamen de gemeente Opsterland binnen op 10 mei. | Niet relevant, geen indicatie op Gedurende de bezettingsjaren was er te Tijnje een afdeling van de Luftwaffe | achterblijven OO. en van de Feldgendarmerie.9 Deze melding wordt als betrouwbaar beschouwd omdat de gebeurtenis 4 Archief gemeente Opsterland 1920 - 1985, toeg. nr. 1.86, invr. nr. 611. 5 K. Huisman, Slits en Roggepijp: Opsterland 1940-1945, p. 30. 6 Archief gemeente Opsterland 1920 - 1985, toeg. nr. 2.07.351.5, invr. nr. 2271. 7 De Groene Serie, de territoriale verdediging van de noordelijke provinciën, 95-99. 8 NIOD, 077_1328_0598. 9 Archief gemeente Opsterland 1920 - 1985, toeg. nr. 1.86, inv. nr. 610. blad 28 van 61 Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland Datum | Gebeurtenis | Relevant gedetailleerd in een primaire bron staat beschreven.

15 november 1940 | Eén bom geëxplodeerd op een weide te Ureterp.10 | Niet relevant, geen indicatie op achterblijven OO. De bom is ontploft. Deze melding wordt als betrouwbaar beschouwd omdat de gebeurtenis gedetailleerd in een primaire bron staat beschreven. 1941 18 februari 1941 | Schade aan Zuivelfabriek te Friesche Palen.11 | Niet relevant, geen indicatie op achterblijven OO. Deze melding wordt als betrouwbaar beschouwd omdat de gebeurtenis gedetailleerd in een primaire bron staat beschreven. 26 op 27 april 1941 | Een Messerschmitt (C-4, 3692), gevlogen door Flugzeugführer Uffz. F. Rzadki | Niet relevant, de exacte locatie is van 4. Nachtjagdgeschwader 1 Luftwaffe, stort neer in de weilanden nabij | niet bekend. Op het Koningsdiep te Opsterland.12 Naast Rzadki kwam de andere inzittende, G. | luchtfotomateriaal is geen Neubert, ook om het leven.13 | crashlocatie aangetroffen. Hoogstwaarschijnlijk is het vliegtuig geruimd door de Duitse bezetter omdat het om een Duits vliegtuig gaat. Deze melding wordt als betrouwbaar beschouwd omdat de gebeurtenis gedetailleerd in een primaire bron staat beschreven. Mei 1941 | Vanaf mei 1941 tot september 1944 | werden er, op bevel van de Duitse | Niet relevant, geen indicatie op bezetter, circa 1.000 tot 1.500 tewerkgestelden ondergebracht in een | achterblijven OO.

tweetal kampen (Sparjebird en Wurksathe) in Hemrik.14 Deze betrouwbaarheid van deze melding kan niet worden vastgesteld. De melding staat enkel in secundaire bronnen vermeld. 8 mei 1941 | Een Messerschmitt (BF 109) van de Luftwaffe komt neer bij Beetsterzwaag.15 | Niet relevant, een exacte crashlocatie ontbreekt. Er is tevens geen tweede melding om na te gaan of dit daadwerkelijk gebeurd is. Deze betrouwbaarheid van deze melding kan niet worden vastgesteld. De melding staat enkel in secundaire bronnen vermeld. 27 juni 1941 | In de nacht van 26 op 27 juni, om 02.30 uur, werd in Jubbega 1 brisantbom | Niet relevant, Jubbega ligt op circa afgeworpen in het vrije veld. Geen persoonlijke ongevallen of schade. In het | 230 meter van de gemeentegrens. land is wel een gat geslagen van 6 meter lang, 5 meter breed en 2 meter diep.16 | Deze melding wordt als betrouwbaar beschouwd omdat de gebeurtenis gedetailleerd in een primaire bron staat beschreven. 28 juli 1941 | De 182 B-17's rapporteerden samen zo'n 83 Duitse jagers te hebben | Niet aantoonbaar relevant, op de neergeschoten. Verder dat er ook bommen zijn afgeworpen, onder meer op | luchtfoto's zijn geen verstoringen Beetsterzwaag.17 | zichtbaar. Deze betrouwbaarheid van deze melding kan niet worden vastgesteld. De melding staat enkel in secundaire bronnen vermeld. 10 NIOD, 077_1328_654. 11 Provinciaal Archief Fryslân, toeg. nr.

12-01, invr. nr. 3444. 12 SGLO T1007. 13 Archief gemeente Opsterland 1920 - 1985, toeg. nr. 1.86, invr. nr. 611. 14 HET KAMPVERLEDEN VAN HEMRIK – Werkkampen Hemrik. 15 SGLO, T1021. 16 Nationaal Archief, toeg. nr. 2.04.53.15, invr. nr. 70. 17 G.J. Zwangenburg, En Nooit was het stil, deel II, p. 49. blad 29 van 61 Gemeentebreed Onderzoek ontplofbare oorlogsresten conflictperiode Opsterland projectnummer 0500046.100 18 november 2025 revisie 1A Gemeente Opsterland Datum | Gebeurtenis | Relevant 14 op 15 augustus | Een Britse Armstrong Whitworth Whitley (V, Z6842), gevlogen door | Pilot | Niet aantoonbaar relevant, op de 1941 | F/LT. D.N. Sampson van 102 Squadron RAF, wordt neergeschoten door Oblt. | luchtfoto's zijn geen verstoringen L. Becker van 4./NJG 1. Sampson en zijn crew crashen bij Terwispel. 18 Er | zichtbaar waardoor een exacte werden geen lijken gevonden.19 Niet veel later is een piloot opgepakt. | crashlocatie ontbreekt. Deze melding wordt als betrouwbaar beschouwd omdat de gebeurtenis gedetailleerd in een primaire bron staat beschreven. 15 augustus 1941 | Er ligt mogelijk een blindganger onder Lippenhuizen. Deze bleek echter | Niet relevant, de bom is ontploft . ontploft en er was een bommentrechter aanwezig.20 Deze melding wordt als betrouwbaar beschouwd omdat de gebeurtenis in meerdere bronnen staat vermeld.

7 september 1941 | In | de | nacht | van | 7 | op | 8 | september | crashed | een | tweemotorige | Niet aantoonbaar relevant, op de bommenwerper Vickers Wellington Z8845, gevlogen door Pilot Sgt. J.C. Saich | luchtfoto's zijn geen verstoringen van 9 Squadron nabij de Bruggelaan te Terwispel. Deze bommenwerper is | zichtbaar waardoor een exacte uit de lucht geschoten door Oblt. H. Lent van 4. Nachtjagdgeschwader 1.21 | crashlocatie ontbreekt. Deze melding wordt als betrouwbaar beschouwd omdat de gebeurtenis in meerdere bronnen staat vermeld. 15 november 1941 | Lippenhuizen werd opgeschrikt door een hevige ontploffing die veroorzaakt | Niet aantoonbaar relevant, op de werd door een bombardement van een vliegtuig. Hierdoor waren bij | luchtfoto's zijn geen verstoringen verschillende huizen de ramen gesprongen.22 | zichtbaar. Er is tevens geen archiefmelding om deze melding te ondersteunen. Deze betrouwbaarheid van deze melding kan niet worden vastgesteld. De melding staat enkel in secundaire bronnen vermeld. 1942 In 1942 zijn er geen noemenswaardige oorlogshandelingen vastgesteld in de gemeente Opsterland. 1943 4 februari 1943 | Tram | tussen Gorredijk | en | Langezwaag | beschoten, | waarbij | vier | doden | Niet relevant, de exacte locatie is vielen.23 | niet bekend. Overige indicaties ontbreken. Deze betrouwbaarheid van deze melding kan niet worden vastgesteld.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://opsterland.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/271655c5-033d-4814-99cf-e3e61b842cad?agendaItemId=23bca4cc-d669-4867-ae5e-a6c2e5cc3ad1