Bijlage 1 - Beeldkwaliteitsplan Beheer Openbare Ruimte 2021-2025 (definitief).pdf

Gemeente Opsterland

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025

Beleidskader voor beheer en onderhoud Ontwerp revisie 2.0 17-5-2021

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud

Gemeente Opsterland Hoofdstraat 82 9244 CR Beetsterzwaag

Auteur(s) Hugo Damen Team Fysiek Beheer

1

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

Inhoudsopgave

Blz.

1. 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7

Inleiding Aanleiding Doel van het plan Wet- en regelgeving Strategische doelen Relatie met beleid in breder verband Projectscope Leeswijzer

4 4 5 5 6 8 9

2. 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

Aanpak Uitgangspunten Beeldkwaliteitsplan De methodiek Het beheerprocesmodel Meetlatten Gebiedsgerichte differentiatie

10 11 12 12 13 14

3. 3.1 3.2 3.3 3.4

De huidige situatie Areaal Kwaliteit Begroting Uitgangspunten

15 16 20 23 23

4. 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

Beleidsvisie instandhouding kwaliteit Kwaliteit en effect van bezuinigingen Beschikbaar budget en vergelijk Verankeren thema’s Plus op beeldkwaliteit Doorkijk naar de toekomst

24 25 26 28 30 32

5. 5.1

Conclusies Conclusies

33 34

Bijlagen

35

3

2

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

Inleiding 1.1. Inleiding

3

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

1.1 Aanleiding

1.2 Doel van het plan

De gemeente Opsterland heeft in 2013 met het Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte kwaliteitskeuzes gemaakt, die het kader vormen voor het beheer en onderhoud van de openbare ruimte. Met dat plan zijn bestuurlijk gedragen en meetbare beheerniveaus vastgesteld, waarmee Opsterland de kapitaalgoederen van 2014 tot aan 2018 heeft onderhouden.

De gemeente Opsterland is verantwoordelijk voor het beheer en onderhoud van de openbare ruimte. In de openbare ruimte vinden activiteiten plaats zoals wonen, werken, verplaatsen en recreëren. De kwaliteit van de kapitaalgoederen bepaalt de manier waarop inwoners, bezoekers en ondernemers in staat zijn om deze activiteiten te ondernemen en te ervaren. Verantwoord omgaan met dit kapitaal is daarom belangrijk.

Na de besluitvorming zijn er enkele bezuinigingsronden geweest en is in 2017 de notitie kapitaalgoederen vastgesteld. Beide ontwikkelingen hebben ervoor gezorgd dat de kwaliteitsniveaus tussentijds zijn veranderd. Het beleid sluit daardoor niet meer aan bij de uitvoering en dat maakt het voor de organisatie soms lastig werkbaar. Daarom is het goed om het aangepaste kader te herijken. Voor het verstrijken van de looptijd is in het coalitieakkoord afgesproken om het plan te actualiseren. In 2019 is er een procesvoorstel voor het opstellen van een vernieuwd Beeldkwaliteitsplan behandeld. Kort daarna kreeg de gemeente te maken met een bezuinigingsopgaaf en is dit proces getemporiseerd. Het voorstel om een heel nieuw Beeldkwaliteitsplan op te stellen, past met de financiële druk op de lopende begroting, nu niet meer in de huidige tijdsgeest. Daarom is ervoor gekozen om het huidige plan te actualiseren op grond van nieuwe uitgangspunten, ontwikkelingen en gegevens.

Het doel van dit Beeldkwaliteitsplan is om de kwaliteitsniveaus voor het beheer en onderhoud van de kapitaalgoederen groen, verharding, openbare verlichting, kunstwerken en netheid opnieuw te borgen. De kwaliteitsambitie moet aansluiten bij de landelijke wet- en regelgeving, gemeentelijke doelen en maatschappelijke wensen. Verder wil Opsterland met de kennis van nu, nieuwe thema’s verankeren in het beleid, het beheerproces slimmer neerzetten en beter communiceren richting de eigen buitendienst en inwoners. Om een goede balans te vinden tussen budgetten en de kwaliteit van de kapitaalgoederen is het van belang inzicht te hebben in de huidige situatie, werkwijze, effecten en uitgangspunten. In dit rapport wordt dat inzicht gegeven.

Dit Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 beschrijft welke kwaliteiten de gemeente Opsterland nastreeft en veilig wil stellen. De beheerstrategie moet daarbij passen binnen de beschikbare budgetten en wensen die vanuit de politiek en samenleving naar voren zijn gebracht. Op 26 januari 2021 is het plan in het college besproken, waarna het ontwerpbesluit voor zes weken ter inzage is gelegd. De ingediende zienswijzen zijn in bijlage 2 samengevat en beantwoord.

4

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

1.3 Wet- en regelgeving Voor het beheer en onderhoud gelden wettelijke verplichtingen en regels. Deze regelgeving is van invloed op de mate van kwaliteit en op welke wijze de uitvoering van de inrichting of het beheer en onderhoud moet plaatsvinden. In dit hoofdstuk wordt de meest relevante regelgeving beschreven. Meer informatie hierover is te vinden op wetten.overheid.nl. Burgerlijk wetboek (artikelen 6:162 en 6:174) Regelt de aansprakelijkheid ten aanzien van het plegen van een onrechtmatige daad. Bijvoorbeeld als er schade is ontstaan naar aanleiding van een ondeugdelijke inrichting, objecten in de openbare ruimte zijn die niet aan de eisen voldoen of er niet de juiste zorgplicht is geleverd. Wegenwet (artikelen 15 en 16) Beschrijft de wettelijke zorgplicht van gemeenten voor het beheer en onderhoud van de openbare wegen en tevens de civieltechnische kunstwerken. Waterwet Deze wet regelt het beheer van regen- en grondwater en verbetert de samenhang tussen waterbeheer en de ruimtelijke ordening. De zorgplicht strekt zich uit tot alle objecten en voorzieningen in de openbare ruimte die de afstroming en opvang van hemelwater, de kwaliteit en peil van het grondwater en de afvoer van afvalwater regelen. Wet Natuurbescherming Hierin wordt de algemene zorgplicht voor alle in het wild levende dieren en planten beschreven.

Ook staan in de wet strikte verboden die gelden voor uitheemse soorten die hier van nature niet thuishoren. Bij ruimtelijke ingrepen moet vooraf worden bepaald of deze effect kunnen hebben op beschermde soorten, gebieden en bosopstanden. Dit is aan de orde bij grootschalige ruimtelijke projecten, maar geldt ook voor kleine ingrepen. Zoals het kappen van een boom of het dempen van een sloot.

Op grond van de wet is het verboden om zonder vergunning activiteiten uit te voeren die een negatieve invloed kunnen hebben op deze instandhoudingsdoelen. Nieuw opgestelde gedragscodes worden meegenomen in het gemeentelijk beleid. Omgevingswet Bevat een vereenvoudiging en bundeling van alle wetten op het gebied van de leefomgeving. Deze wet is echter nog niet in werking getreden. De verwachting is dat de wet per 1 januari 2022 in werking treedt. Op basis van de Omgevingswet moeten gemeenten een Omgevingsvisie hebben. Vooruitlopend hierop heeft de gemeenteraad in de vergadering op 21 september 2015 de Omgevingsvisie 20152030 vastgesteld. De Omgevingsvisie wordt op dit moment geactualiseerd.

1.4 Strategische doelen Het Beeldkwaliteitsplan fungeert als uitvloeisel van de Omgevingsvisie en het Coalitieakkoord. De doelstellingen die hierin staan benoemd worden vertaald naar een opgave voor beheer, met uiteenlopende ambities en waarden. Het beheer van de openbare ruimte heeft hier een nadrukkelijke rol in. Opsterland wil met doelmatig en efficiënt beheer direct bijdragen aan het behalen van hieronder genoemde doelen, door de levenscyclus van de kapitaalgoederen zo efficiënt mogelijk in te vullen, binnen de bandbreedte van de beschikbare middelen. In het Coalitieakkoord 2018-2022 ‘Brêge nei de takomst’ en de Omgevingsvisie 2015-2030 zijn de volgende ambities benoemd: • Opsterland is een gemeente waar het prettig wonen en leven is. We investeren in de ruimtelijke kwaliteit, openbare ruimte, woningvoorraad, veiligheid en in accommodaties.

5

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

1.5. Relatie met beleid in breder verband •

•

•

•

De openbare ruimte wordt onderhouden conform beeldkwaliteit, ziet er aantrekkelijk uit, is veilig en goed toegankelijk. Ook voor mensen met een visuele, auditieve of mobiele beperking. De openbare ruimte is uitnodigend en toekomstbestendig. De gemeente wil natuur en biodiversiteit behouden en waar mogelijk versterken. Dit doet het samen met de inwoners, organisaties en verenigingen die op dit gebied werkzaam zijn. Burgerinitiatieven die bijdragen aan het versterken van de leefbaarheid worden gestimuleerd. Met de Right to Challenge dagen we dorpen, wijken en straten uit om de eigen leefomgeving te optimaliseren. Als de uitvoering goedkoper uitvalt dan staat daar een vergoeding tegenover om te besteden voor kwaliteitsverbetering of bevordering van de leefbaarheid. Dit geheel volgens het principe ‘’voor wat, hoort wat’’. De verkeersveiligheid en bereikbaarheid worden verbeterd. De herinrichting van wegen levert hier een bijdrage aan.

Afbeelding 1 blauwdruk omgevingsvisie en coalitieakkoord

Het bereiken van deze ambities en waarden is deels de verantwoordelijkheid van beheer en krijgt een plek in de uitwerking van dit Beeldkwaliteitsplan. Niet alle ambities en waarden zijn uit te drukken in beeldkwaliteit, zoals biodiversiteit, duurzaamheid en participatie. De gedachten en standpunten hierover worden beschreven in dit plan. De uitwerking vindt plaats in separate beleids- en beheer plannen.

In bestaande plannen worden criteria genoemd die belangrijk zijn om mee te nemen in het beheer en onderhoud, zoals in de landschapsvisie en het bomenbeleidsplan. Voor wat betreft de ambities voor biodiversiteit wordt er aansluiting gezocht bij de hiervoor uit te werken bouwsteen in de Omgevingsvisie. Deze uitgangspunten worden gerespecteerd en leveren een bijdrage aan de schoonheid en aantrekkelijkheid van de gemeente Opsterland. Relatie met de landschapsvisie Zuidoost Friesland De landschapsvisie van de regio Zuidoost Friesland is een toetsingskader voor de aanleg, het onderhoud en ingrepen in het landschap. Het Beeldkwaliteitsplan waarborgt vooral de kwaliteit tot aan de dorpsranden, maar ook daarbuiten is onderhoud nodig. Als onderdeel van de planvorming vanuit de landschapsvisie gelden vier speerpunten die Opsterland volgt om aan de samenhang en kwaliteit van het landschap geen afbreuk te doen, onder andere: • Het behouden en versterken van de herkenbare oostwest georiënteerde landschapseenheden. • Het behouden en versterken van de contrasten tussen de verschillende landschapstypen. • De bescherming en herstel van karakteristieke landschapsstructuren, zoals de kenmerkende bomenlanen en houtsingels langs wegen. • Het behouden van cultuurhistorische- en archeologische waarden.

Relatie met het bomenbeleidsplan Het bomenbeleidsplan gaat in op de bomen en boomstructuren binnen de gemeente. De bomen zijn een sterk bepalend onderdeel van de openbare ruimte en zijn van meerwaarde voor het landschap, klimaat, de leefgemeenschap en ecologie. Opsterland wil behouden wat er is en versterken waar mogelijk, dit doet de gemeente door in te zetten op: • Het realiseren van een duurzaam bomenbestand: de juiste boom op de juiste plaats, aangeplante bomen bereiken de volwassen leeftijd, zijn goed bestand tegen een veranderend klimaat en staan zoveel mogelijk in plantvakken in plaats van in verharding. 6

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

• •

• •

Het behouden en versterken van boomstructuren: herplanten als structuren wegvallen en zorgdragen voor de kwaliteit en het specifieke karakter. Het vergroten van de (bio)diversiteit: meer diversiteit in aanplant, meer biodiversiteit binnen de groenstructuren en gebruik maken van inheemse beplantingen. Gezonde bomen worden niet gekapt: een gedegen belangenafweging, herplantplicht en een bomenbestand dat gelijk blijft of toeneemt. Waardering van beeldbepalende bomen: beschermen van waardevolle solitaire bomen en boomstructuren, ook die van particulieren.

In de gekozen aanpak gaat het algemeen belang boven het individuele belang. Bomen worden alleen gekapt als deze ziek zijn, een gevaar vormen of als er sprake is van een zwaarwegende maatschappelijke behoefte. Het uitgangspunt is en blijft niet zomaar een boom te kappen, tenzij hier een goede reden voor is. Wordt er gekapt, dan geldt er altijd een herplantplicht. De gemeente is het bevoegde gezag voor alle bomen binnen de bebouwde kom, de grenzen van de Wet natuurbescherming en op erven. Voor solitaire bomen met een omtrek van 30 cm, eiken of beuken met een omtrek van 90 cm, bomen als onderdeel van een bosje of houtsingels met een omvang van 10 are is altijd een kapvergunning nodig.

Relatie met bouwsteen biodiversiteit in Omgevingsvisie Opsterland beseft dat biodiversiteit een onlosmakelijk onderdeel is van de samenleving en van ieders handelen. In een voor de Omgevingsvisie op te stellen bouwsteen biodiversiteit wordt er een leidraad opgesteld om deze te behouden, ontwikkelen en te versterken. De gemeente neemt biodiversiteit op als een belangrijk thema voor de komende jaren. Een rijke biodiversiteit heeft een positief effect op het welzijn en leven van de mens. Veel verschillende soorten zijn belangrijk voor het evenwicht in de natuur. De ambitie van de gemeente is om samen met inwoners, bedrijven en partners te zorgen voor meer biodiversiteit en het versterken van de natuurwaarden. De gemeente wil dit doen door te stimuleren, faciliteren en zelf het goede voorbeeld te geven. Hiermee wil Opsterland het bewustzijn rondom biodiversiteit vergroten, kennisnetwerken opzetten en initiatieven starten, voortzetten en monitoren. In de looptijd van dit plan zal het optimaliseren en invoeren van strategieën stapsgewijs worden aangepakt. Daarbij zorgt de gemeente voor een goede balans tussen strak en netjes (intensief) en natuurlijk, ruig en divers openbaar groen (extensief). Hierbij wordt bekeken waar biodiversiteit directe raakvlakken heeft met andere speerpunten om win-win situaties te creëren.

Zo kan er meer biodiversiteit worden gestimuleerd op plekken waar overlast is van de eikenprocessierups en op plekken waar de groenstructuur versterkt kan worden. Wat hiervoor nog meer goede redenen zijn wordt in de bouwsteen biodiversiteit uitgewerkt. Lokale natuurverenigingen en de inwoners van het gebied, met als aanspreekpunt en vertegenwoordiger het Plaatselijk Belang, worden uitgenodigd om hierover mee te praten.

7

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

1.6 Projectscope Het beleidskader gaat in op de kapitaalgoederen groen, verharding, kunstwerken, en netheid. Tot deze kapitaalgoederen behoren de volgende onderdelen.

In dit Beeldkwaliteitsplan wordt per kapitaalgoed ingegaan op: • Omvang areaal (in m1, m2 of stuks) • Kwaliteit (schouw en inspectiegegevens) • Begroting (huidig onderhoudsbudget) • Ambitieniveau (huidige beleidsambitie areaalkwaliteit) • Kwaliteit en effect van bezuinigingen (staat van onderhoud) • Budgetvergelijking (analyse over 2014 en beschikbaar budget) Het beheer van de openbare ruimte richt zich op de kenmerken schoon, heel en veilig. Bij het ambitieniveau en de maatregelkosten wordt onderscheid gemaakt in de technische staat en de verzorgende staat. De technische staat (heel en veilig) is een kwaliteitskenmerk waarmee de technische of vakkundige eisen worden aangegeven. Hierbij is het van belang dat het object heel is en de veiligheid niet beneden de minimumeisen zakt. Er mogen geen gevaarlijke situaties ontstaan door schade of gebreken. De verzorgingsgraad is een kwaliteitskenmerk waarmee de eisen voor schoonheid en netheid worden aangegeven. Dit wordt bijvoorbeeld uitgedrukt in eisen over de toegestane hoeveelheden onkruid, vulgraad van een afvalbak, graffiti & beplakking en zwerfvuil.

Afbeelding 2 onderdelen en aspecten van kapitaalgoederen

Afbeelding 3 technische staat meubilair

Afbeelding 4 verzorgingsgraad onkruid

8

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

1.7 Leeswijzer In hoofdstuk 2 wordt de basismethodiek voor het actualiseren van het beleidskader gericht op kwaliteitsgestuurd beheer uitgelegd. Hierbij ligt de nadruk op het beheerprocesmodel en op het kiezen van een kwaliteitsniveau op basis van normen, beschrijving, beeld en structuurelementen. Hoofdstuk 3 geeft inzicht in de huidige situatie. Er wordt ingegaan op de omvang van het areaal, huidige kwaliteit en beschikbare onderhoudsbudgetten. Verder worden er enkele aandachtspunten benoemd op basis van de inventarisatie en analyse van gegevens. In hoofdstuk 4 worden de huidige kwaliteitsniveaus uiteengezet en herijkt. Om inzicht te hebben of deze kwaliteitsniveaus passen binnen de financiële kaders, worden de actuele hoeveelheden doorgerekend op basis van landelijke eenheidsprijzen. Daarmee is er inzicht in de kosten in relatie tot het beschikbare budget en de effecten. In dit hoofdstuk wordt tevens ingegaan op het inbedden van de thema’s biodiversiteit, duurzaamheid en participatie in de beheerstrategie. Het Beeldkwaliteitsplan sluit af met de conclusies in hoofdstuk 5.

9

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

2. Aanpak

10

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

2.1 Uitgangspunten Beeldkwaliteitsplan De uitgangspunten voor dit Beeldkwaliteitsplan komen voort uit de landelijke weten regelgeving, strategische doelen en uit de overleggen die met verschillende belangengroepen zijn gevoerd. De kapitaalgoederen vormen hét gezicht van de gemeente en zijn belangrijk voor de beleving van de fysieke leefomgeving. Om een zekere kwaliteit te garanderen moeten de kapitaalgoederen op een acceptabel onderhoudsniveau blijven. Hiervoor hanteert Opsterland de volgende uitgangspunten (in volgorde van belangrijkheid):

• • • • •

1. 2.

Een prettige leefomgeving De kracht van Opsterland wordt bepaald door de kwaliteit van zestien vitale dorpen in een gevarieerd landschap. Opsterland is met zijn landschappelijke en cultuurhistorische kwaliteiten, tussen stedelijke buurgemeenten, bij uitstek een woon- en recreatiegemeente. Deze kwaliteiten moeten behouden blijven en waar nodig worden versterkt.

3.

4.

Voldoen aan de wetgeving en de wettelijke zorgplicht. Het in standhouden van de openbare ruimte en zorg dragen voor nieuw aangelegde objecten. De kapitaalgoederen zijn veilig en leefbaar en er is geen sprake van kapitaalvernietiging. Het beheer van de openbare ruimte is integraal en er is een gedeelde ambitie voor alle aspecten van de openbare ruimte binnen de verschillende structuurelementen. Het beheer sluit aan bij de gewenste beeldkwaliteit. De huidige beeldkwaliteit, zoals eerder is afgesproken blijft de norm, en vormt het beleidskader waarop het onderhoud van de kapitaalgoederen is gebaseerd.

Daarnaast zijn thema’s opgenomen die de gemeente belangrijk vindt:

De regie en het eigenaarschap van de challenge liggen bij de indieners. De challenge mag niet duurder zijn dan het huidige aanbod. De challenge is van dezelfde kwaliteit of beter. Er is een looptijd afgesproken. Er is elk halfjaar/jaarlijks contact met de gemeente over hoe de challenge gaat.

De zeven voorwaarden staan uitgebreid beschreven in hoofdstuk 4.4.

Biodiversiteit De gemeente zet in op meer groen, verscheidenheid in soorten en geschikte leefgebieden voor planten en dieren. Het beheer is erop gericht om het openbaar groen zodanig te beheren dat de biodiversiteit toeneemt. Natuurvriendelijk beheer wordt toegepast op plaatsen waar dit kan, zinvol is en de monotonie doorbreekt.

Participatie en Right to Challenge De methode Right to Challenge kan in principe op alle onderdelen van het beheer van de openbare ruimte worden toegepast, daar waar de veiligheid en aansprakelijkheid niet in het geding is. Right to Challenge geeft inwoners het recht om uit te dagen als zij denken dat het beter, goedkoper of anders kan.

Balans tussen kosten en opbrengsten Het is belangrijk om realistische kaders af te spreken, waarbinnen de gemeenteraad weloverwogen een beslissing kan nemen. De kwaliteitsambitie wordt herijkt op basis van verwachte effecten in de openbare ruimte en sluit aan op de doelstellingen.

Voor het overnemen van een gemeentelijke taak gelden wel enkele voorwaarden: • Het uitgangspunt van de challenge is de maatschappelijke meerwaarde (niet een winstoogmerk). • Er moet aantoonbaar draagvlak zijn voor de challenge.

Draagvlak gemeenteraad De gemeenteraad is vooraf over het proces geïnformeerd en tussentijds bijgepraat in een informatieve raadsbijeenkomst. Door informatie te delen en uitleg te geven ontstaat een groter draagvlak en zijn de belangrijkste opgaven goed in beeld. Dit zorgt ervoor dat zij goede afwegingen kunnen maken voordat er een besluit wordt genomen. 11

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

2.2 De methodiek De methodiek bij het opstellen van dit Beeldkwaliteitsplan is gericht op kwaliteitsgestuurd en toekomstgericht beheer. Bij kwaliteitsgestuurd beheer wordt niet gestuurd op inspanning of werkzaamheden maar op het resultaat hiervan. Met beelden en omschrijvingen worden de werkwijze, mogelijkheden en gevolgen van keuzes aangegeven. Dit maakt het voor iedereen (politiek, beheerder, opdrachtnemer, bewoner) duidelijk wat de bedoelingen zijn. Verder maakt het werken met kwaliteitsniveaus het mogelijk om te prioriteren in thema’s die worden nagestreefd.

Met de actuele gegevens is er een mooi vertrekpunt om de werkelijke toestand buiten te herijken. De systematiek biedt naast het inhoudelijk handvat ook handreikingen voor de procesmatige aanpak van het beheer en onderhoud. De uitgangspunten die zijn afgeleid uit de strategische doelen worden in het proces meegenomen en moeten tot een passende inhoudelijke bijdrage aan de kwaliteitsambitie leiden.

Voor het afwegen van doelen en beheertaken is een goede balans tussen input en output nodig. Enerzijds tussen de kosten en opbrengsten en anderzijds tussen de daaruit voortkomende risico’s en effecten. Om deze balans aan te brengen is het nodig om het areaal, de kwaliteit en de benodigde onderhoudsbudgetten precies te weten. Deze huidige situatie, in hoofdstuk 3 beschreven, vormt de basis voor het te actualiseren plan.

Voor het actualiseren van het Beeldkwaliteitsplan is de Integrale Beheer Openbare Ruimte systematiek ingezet (IBOR). Deze systematiek, gebaseerd op de PDCA (plan-do-check-act) cyclus, beschrijft zes activiteiten die op alle verbeteringen in de organisatie van toepassing zijn. De essentie hiervan is weergegeven in het beheerprocesmodel op bladzijde 13.

2.3 Het beheerprocesmodel

Het beheer van de openbare ruimte is enorm in beweging. In de nieuwe wereld van beheer hebben beheerders als regisseur een centrale positie om maatschappelijke en politieke opgaven te realiseren. De beheerregisseur overziet het hele proces en vertaalt thema’s, opgaven, wetgeving en bestuurlijke ambities en gebruikerswensen naar het praktische beheerproces. De gemeente probeert hierin alle betrokkenen zoveel mogelijk mee te nemen. Het beheerprocesmodel maakt inzichtelijk welke activiteiten er plaatsvinden en helpt ons om deze vraagstukken te positioneren.

Afbeelding 5 balans in kosten, opbrengsten en risico’s

De vraagstelling voor dit Beeldkwaliteitsplan is te positioneren in beleid maken. Hiervoor zijn het huidige beleid, wet- en regelgeving, het coalitieakkoord, wensen vanuit de vereniging Plaatselijk Belang en strategische visies als input van waarde. Het afstemmen van de planningen, de (integrale meerjaren) plannen en het contracteren vinden vanuit het kader programmeren en voorbereiden plaats.

12

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

Afbeelding 5 balans in kosten, opbrengsten en risico’s

2.4 Meetlatten

Deze gekozen richtlijnen vormen samen met de onderhoudsbestekken de basis om de openbare ruimte op het gewenste niveau te realiseren en onderhouden. Elk jaar wordt op ambtelijk en bestuurlijk niveau geëvalueerd om het proces te monitoren en analyseren. Hierbij wordt er gekeken in hoeverre de ambitie overeenkomt met de werkelijk behaalde resultaten en welke bijstelling nodig is. Door te acteren na het evalueren kunnen werk, prestaties en organisatie jaarlijks worden verbeterd.

Het onderhoud wordt uitgevoerd aan de hand van beeldmeetlatten die verschillende kwaliteitsniveaus weergeven. Deze zijn per discipline vastgelegd en sluiten aan bij landelijke standaarden van het CROW.

Afbeelding 6 het beheerprocesmodel geënt op de eigen organisatie

Afbeelding 7 voorbeeld kwaliteitsmeetlat gras

In de standaard kwaliteitscatalogus is voor verschillende onderdelen van de openbare ruimte de kwaliteit vastgelegd in een 5-schaal: de kwaliteitsmeetlat. Deze kwaliteitsmeetlat bevat een reeks van vijf niveaus, waarin in aflopende mate de kwaliteit is weergegeven. Om een indruk te krijgen is in de onderstaande figuur per kwaliteitsniveau een impressie gegeven voor de technische staat van gras.

13

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

2.5 Gebiedsgerichte differentiatie Om een bepaalde kwaliteit in de openbare ruimte te realiseren zijn verschillende kwaliteitsniveaus te onderscheiden. Deze kwaliteitsniveaus variëren van Zeer Hoog (A+) tot Zeer Laag (D) en zijn als volgt te typeren:

De gemeente kiest ervoor om ook de komende jaren gebiedsgericht te differentiëren in kwaliteit. Differentiatie vindt plaats door het benoemen van structuurelementen. Dit zijn gebieden die verschillen in functie, inrichting of gebruik. Bij het toekennen van structuurelementen wordt primair onderscheid gemaakt naar functies als wonen, werken, winkelen en recreatie. Binnen de gemeente zijn zeven structuurelementen te onderscheiden waaraan verschillende eisen aan de beeldkwaliteit worden gesteld. Voor de actualisatie van dit Beeldkwaliteitsplan is voorgesteld om ook de begraafplaatsen hierin mee te nemen. Dit leidt tot de volgende indeling: 1. 2. 3. 4.

Bedrijventerrein Buitengebied Centrum Groengebied

5. 6. 7.

Hoofdstructuur Woongebied Begraafplaats

Afbeelding 8 weergave van verschillende kwaliteitsniveaus

Elk kwaliteitsniveau bevat omschrijvingen en criteria met toetsbare normen. Daarmee zijn de kwaliteitsniveaus meetbaar, zodat de kwaliteitskeuzes in het beleid ook op de werkvloer gerealiseerd, bijgestuurd en getoetst kunnen worden. De technische staat en verzorgingsgraad van de kapitaalgoederen in de openbare ruimte worden periodiek met eenkwaliteitsniveaus rapportcijfer (van 1 tot 10) beoordeeld om te Afbeelding 8 weergave van verschillende beoordelen of de aannemer aan zijn verplichtingen voldoet. Bedrijventerrein

Afbeelding 9 overzicht verschillende structuurelementen

14

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

3. De huidige situatie

15

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

3.1 Areaal Voor het opstellen van dit plan zijn de datagegevens uit het beheersysteem GBI gebruikt. Het bijhouden van het areaal is essentieel om het beheer en onderhoud van de kapitaalgoederen inzichtelijk te houden. Recent is er daarom een verbeterslag doorgevoerd op de data om de kwaliteit te borgen. In dit hoofdstuk staat in hoofdlijnen beschreven hoeveel areaal de gemeente in beheer heeft. Hiervoor geldt als peildatum 12 oktober 2020. De datum waarop alle arealen voor ondergenoemde kapitaalgoederen zijn verzameld.

Een verdeling van het beheerareaal naar structuurelementen geeft het volgende beeld. Ruim 40% van al het groen ligt in de buitengebieden. Van het resterende deel staat 20% in de woongebieden, 16% in de groengebieden en 14% langs de hoofdwegen. In de centra en op bedrijventerreinen is weinig ruimte voor groen.

Groen De gemeente heeft ca. 40.750 are aan openbaar groen en 51.337 stuks bomen in beheer. Het grootste deel van het openbaar groen bestaat uit grassen en bermen. Deze zijn samen goed voor ongeveer 75% van het totale groenoppervlak. Tot het openbaar groen behoren ook de wateren en het parkmeubilair. De totale lengte van de watergangen bedraagt 442 kilometer. Verder telt de openbare ruimte 559 stuks aan parkmeubilair die bijdragen aan de algemene voorziening.

Afbeelding 11 verdeling openbaar groen, water en parkmeubilair per structuurelement

Afbeelding 10 areaal openbaar groen, water en parkmeubilair

Groen dat intensiever wordt onderhouden ligt met name in de woonwijken en langs hoofdstructuren. Hier zijn vaker hagen, heesters en rozen toegepast dan elders. De groenstructuur op begraafplaatsen wordt bepaald door strak geschoren hagen. In de groengebieden zijn bos, bosplantsoen en hakhout dominant aanwezig. Opsterland beheert de meeste wateren op het platteland en in de woongebieden. Hetzelfde geldt voor het parkmeubilair. Ruim 70% van alle afvalbakken, zitbanken, containers en picknicktafels zijn hier geplaatst. 16

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

Verharding en openbare verlichting De gemeente beheert in totaal ruim 280 hectare verharding. Het areaal bestaat voor 51% uit dicht asfaltbeton en 41% uit elementen. De rest van het oppervlak is opgebouwd uit cementbeton (3%), oppervlakbehandeling (1%) en overige materialen (4%). Ruim 11 hectare van de wegen is halfverhard, onverhard of een zandweg. Veel van deze wegen zijn niet geschikt voor intensief of zwaar verkeer en zijn in praktijk snel aan onderhoud toe. De openbare ruimte telt 4.121 locaties waar lichtmasten zijn geplaatst.

Van alle hoeveelheden per structuurelement ligt ruim 40% van de verhardingen in de buitengebieden. Veel rijbanen en fietspaden die hier liggen zijn in het verleden aangelegd voor functioneel of recreatief gebruik. Bijna 36% van alle verhardingen ligt in de woongebieden. Het merendeel hiervan bestaat uit parkeerstroken en voetpaden, die zijn bedoeld om bruikbaarheid en veiligheid te realiseren. De hoofdstructuur wordt gevormd door de gebieds- en wijkontsluitingswegen die de verschillende dorpen met elkaar verbinden. De openbare verlichting staat met name in de woongebieden (50%) en langs hoofdwegen (16%). In de parken en groengebieden (4%) is ervoor gekozen om zoveel mogelijk van verlichting af te zien.

Afbeelding 12 areaal verharding en openbare verlichting

Het bestaande wegareaal is onder te verdelen in verhardingsfuncties. Uit de analyse blijkt dat het aandeel rijbanen het grootst is met 72%. Van alle verharding is 12% bestemd voor wandelaars en 9% voor fietsers. Daarnaast wordt 6% gebruikt als in- of uitrit of om te parkeren.

Afbeelding 14 verdeling verharding en openbare verlichting per structuurelement

Afbeelding 13 areaal verharding per functie van het wegdeel

17

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

Kunstwerken Binnen de grenzen van de gemeente staan in totaal 189 stuks civiele kunstwerken. Hiervan zijn er 180 in beheer van de gemeente en 9 in onderhoud bij particulieren, provincie, waterschappen en recreatieschappen. Zowel op recreatief als utilitair vlak wordt er veel gefietst en gewandeld. Er zijn daarom veel (houten) bruggen voor wandelaars en fietsers aangelegd.

Afbeelding 15 areaal kunstwerken

De kunstwerken zijn aangelegd om de verkeers- en waterinfrastructuur te ondersteunen. Een groot deel van de kunstwerken zijn gebouwd tussen 1980 en 2010. Met als piek het jaar 2006, waarin totaal 44 kunstwerken in gebruik zijn genomen. Voor wat betreft de walbeschoeiingen vindt er mogelijk een transitie plaats. Hierover zijn op dit moment nog gesprekken gaande tussen de gemeente en de provincie Fryslân. Bij doorgang leidt dit tot een uitbreiding van het areaal. Een mogelijke uitbreiding is in dit overzicht nog niet verwerkt. Van het totaal aantal kunstwerken ligt ruim 80% in de buitengebieden en woongebieden. Op de begraafplaatsen heeft de gemeente geen kunstwerken in beheer en eigendom. De kademuren en kadeconstructies staan hoofdzakelijk op bedrijventerreinen (24%) en zorgen hier voor een gedegen scheiding tussen het land en water.

Afbeelding 16 verdeling kunstwerken per structuurelement

Netheid De term netheid heeft betrekking op alle werkzaamheden die erop gericht zijn om de openbare ruimte schoon te houden. Tot dit onderdeel behoren het legen van afvalbakken, verwijderen van onkruid, opruimen van zwerfvuil en het vegen van goten. De gemeente beheert in totaal 202 afvalbakken die worden geleegd op basis van de vullingsgraad. De onkruiden in het groen worden geschoffeld of met de hand verwijderd. Jaarlijks worden de plantsoenvakken en bomen in verharding op deze manier onkruidvrij gehouden. De bomen in gazon worden hoofdzakelijk bijgemaaid.

18

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

Het onkruid op verharding wordt door regelmatige bestrijding verwijderd op alle verharding binnen de bebouwde kom. De heetwatermethode wordt ingezet om het onkruid op alle voetpaden te bestrijden. Het onkruid op de rijbanen, parkeerplaatsen, fietspaden en in goten wordt verwijderd door te borstelen met een veegmachine. De plekken die machinaal onbereikbaar zijn, worden met de hand behandeld. Naast onkruidbeheersing op verharding veegt de gemeente binnen de bebouwde kom ook de straten schoon. Het vegen van de goten is een rijdend proces dat zeven keer per jaar wordt uitgevoerd, afhankelijk van de hoeveelheid natuurlijk vuil en de beeldkwaliteit die daarmee samenhangt. Door te vegen kan het regenwater snel worden afgevoerd en groeit het onkruid minder snel. Ook zwerfvuil wordt tijdens het reinigen van bestrating en groen weggehaald.

De focus van alle schoonthema’s richt zich met name op het onderhoud in de centra en woongebieden. Van al het straatvegen en onkruidbestrijding wordt meer dan 80% van het werk hier uitgevoerd. De afvalbakken staan meer verspreid door de hele gemeente en zijn strategisch geplaatst op plekken waar de gebruiker zich van afval wil ontdoen. Van het totaal aantal bomen in verharding staat ruim 25% in de dorpskernen en 55% in de woongebieden. Hier is de ruimte beperkt en is relatief veel verhard oppervlak. Via de boomspiegels kunnen de wortels voldoende lucht en water opnemen en hebben de bomen meer ruimte om een gezonde wortelgroei te ontwikkelen.

In de gemeente zijn er diverse Himmelploegen en vrijwilligers actief die het zwerfvuil opruimen. Deze grote groep vrijwilligers zorgt er structureel voor dat grote delen van Opsterland schoon zijn en dat mensen kunnen genieten van een zwerfafvalvrije natuur. De gemeente is blij met deze inzet en hoopt dat het goede voorbeeld van de Himmelploegen ook in andere dorpen wordt voortgezet. De Himmelploegen zorgen voor een plus op het onderhoud, waarbij de openbare ruimte op sommige plekken kan excelleren tot een zeer hoog kwaliteitsniveau.

Afbeelding 18 verdeling netheid per structuurelement Afbeelding 17 areaal netheid

19

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

3.2 Kwaliteit Areaalvergelijking tussen 2014 en 2020 De huidige hoeveelheden vormen een belangrijk uitgangspunt bij het herijken van de kwaliteitsambitie. Hoe groter het areaal, hoe meer budget er nodig is om de openbare ruimte veilig en leefbaar te houden. Jaarlijks vinden er omvormingen, reconstructies en nieuwbouwprojecten plaats. Dit resulteert in mutaties van het te beheren areaal. Opsterland heeft op dit moment ruim 680 hectare in beheer en onderhoud. In percentage uitgedrukt is dit circa 4% meer dan in 2014. Met name het aandeel gras en beplanting in de openbare ruimte stijgt. Hetzelfde geldt voor het oppervlak verharding. Door de koppeling met de BGT (Basiskaart Grootschalige Topografie) zijn de hoeveelheden vollediger en betrouwbaarder. Verder is er een inhaalslag gemaakt met mutaties om de datakwaliteit goed te krijgen. Alle revisies in de openbare ruimte zijn in het beheersysteem opgenomen en verwerkt. Dit bij elkaar leidt tot een stijging van het areaal. Het areaal parkmeubilair daalt met 20% vergeleken met zes jaar eerder. Deze daling wordt veroorzaakt door privatisering van de schoolterreinen, waardoor de gemeente hier geen onderhoudsinspanning meer hoeft te leveren.

Indien er binnen het areaal van de gemeente Opsterland een (grootschalige) wijziging plaatsvindt, dient deze door middel van een beheerparagraaf inclusief afwijkende kosten ter goedkeuring te worden aangeboden aan het college. De gemeenteraad heeft het budgetrecht en stelt jaarlijks de begroting voor het komende jaar op. Door de begroting vast te stellen geeft de raad het college toestemming om geld uit te geven aan de afgesproken activiteiten. Ieder jaar bestaat bij de begrotingsbehandeling de mogelijkheid tot bijstellingen op basis van toename of afname van het in stand te houden areaal.

In het Beeldkwaliteitsplan 2014-2018 zijn de ambities voor de beeldkwaliteit van de openbare ruimte vastgelegd. Deze ambities vormen de basis voor het huidige en toekomstige beheer. In afwijking van dit plan heeft de gemeente in 2017 de beeldkwaliteit aangepast en ervoor gekozen om alle verhardingen en kunstwerken voortaan op een basisniveau te onderhouden. Huidige kwaliteitsambitie Aan de hand van uitgangspunten en inspraakavonden zijn in het verleden kwaliteitskeuzes gemaakt voor de verschillende kapitaalgoederen. Binnen de structuurelementen is differentiatie in kwaliteit aangebracht, waarbij rekening is gehouden met de (teruglopende) beschikbare financiële middelen. Hiermee is er lokaal maatwerk en kan worden bespaard op de onderhoudskosten. Bewoners en bedrijven hebben de mogelijkheid door zelfbeheerinitiatieven een plus aan te brengen in het beheer of inrichting van de openbare ruimte. De gemeente stimuleert en ondersteunt deze initiatieven. Het beheerniveau binnen de gemeentegrenzen is Basis tot Laag. De begraafplaatsen nemen wat betreft beheer een bijzondere plaats in. Het beheer wijkt af in werkwijze en intensiteit ten opzichte van de overige gebieden. Opsterland telt in totaal vijf gemeentelijke begraafplaatsen in Beetsterzwaag, Tijnje, Nij Beets en Gorredijk (2). Elk hiervan wordt jaarrond ten dele op een hoog niveau onderhouden.

Naast de huidige kwaliteitsambitie is het belangrijk om de biodiversiteit te beschermen en te stimuleren. Op steeds meer plekken past de gemeente daarom een vorm van beheer toe waarbij de inheemse flora en fauna centraal staan en het onderhoud alleen wordt uitgevoerd indien dit noodzakelijk is. In de afgelopen jaren is er al veel gedaan om de biodiversiteit te vergroten. Waar het kan wordt minder gemaaid, gesnoeid en hangen nestkasten voor koolmezen in strijd tegen de eikenprocessierups. In bijna 75% van het groen en (langs) water wordt de biodiversiteit gericht gestimuleerd. In afbeelding 19 is weergegeven waar het beheer en onderhoud wordt afgestemd op de aanwezige wilde planten en dieren. 20

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

L

Woongebied

Hoofdstructuur B L B L B

B B B B B

B B B B B B

B L B L B

Afbeelding 19 huidige kwaliteitsniveaus per onderdeel bio = voor het overgrote deel van deze arealen binnen het genoemde structuurelement wordt de biodiversiteit gestimuleerd. Dit houdt bijvoorbeeld bij de grasvelden en bermen in dat ongeveer tweederde van dit areaal extensief wordt beheerd. Extensief beheer houdt in dit geval in dat deze grassen 1x per jaar worden gemaaid waarbij het maaisel wordt afgevoerd.

Bomen Natuurlijke beplanting Cultuurlijke beplanting Hagen Gras en bermen Watergangen Watervlakte Parkmeubilair

L

B B B B B

B B H H H B B H

B B

H B B B

L B H B B B B

Woongebied

H H H H H

B

Hoofdstructuur

B L B L B

B (bio) B (bio) B B L (bio) B (bio) B (bio) B (bio) B B B B B B B B B B B B

Groengebied

B

B B B

B (bio) L (bio) B B L (bio) B (bio) B (bio) B (bio) B B B B B B B B B

Centrum

B

B (bio) B (bio) B B B B B B B

B (bio) L (bio) B L L (bio) B (bio) B (bio) B (bio) B B B B B B

Buitengebied

B B

B (bio) B (bio) B B B

Groengebied

B (bio) L (bio) L L L (bio) B (bio) B (bio) B (bio) B B B B B B B B B B B B B B B L

Centrum

B (bio) B (bio) H H H B (bio) B (bio) B (bio) H B B

Groen • In het voorjaar van 2019 is de kwaliteit van het groen voor het laatst gemonitord. Tijdens deze ronde is de technische staat van hagen en gras gemeten. De andere gegevens zijn in 2018 of eerder verzameld. • In totaal is er op 60 locaties verspreid over de gemeente gemeten. De algemene indruk is beoordeeld met een basisniveau. • De bomen op bedrijventerreinen en in de centrumgebieden scoren een laag niveau. De bomen hebben redelijk veel wortel- en stamopschot en verkeren op sommige plekken in een matige conditie. • In de groengebieden en langs hoofdstructuren is er overgroei van gras op verharding en worden bomen en obstakels onvoldoende bijgemaaid. • De begraafplaatsen scoren een Basis of Hoog en liggen er verzorgd bij.

Begraafplaats

B (bio) L (bio) L B L (bio) B (bio) B (bio) B (bio) B B B B B B B

Regelmatig worden er schouwen en inspecties uitgevoerd om te toetsen in hoeverre aan de kwaliteit wordt voldaan. Dit zijn geen detailcontroles (gericht op acties per plek), maar steekproeven gericht op het verkrijgen van een gemiddeld beeld op strategisch gemeentelijk niveau. Met name bij groen en netheid kan de kwaliteit fluctueren als gevolg van weersinvloeden en het moment van schouwen. Het schuiven met financiën tussen kapitaalgoederen is daarom niet verstandig.

Bedrijventerrein

Bomen Natuurlijke beplanting Cultuurlijke beplanting Hagen Grasveld Bermen Watergangen Watervlakte Parkmeubilair Rijbanen Parkeerstroken / overig Fietspaden Voetpaden Openbare verlichting Vaste bruggen Houten bruggen Beweegbare bruggen Kademuren Beschoeiingen Vaarrecreatieve voorzieningen Waterwerken Tunnels Afvalbakken Onkruid in het groen Onkruid op verharding Zwerfvuil Veegvuil

Buitengebied

1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 2 2 2 2 3 3 3 3 3 3 3 3 4 4 4 4 4

Begraafplaats

Bedrijventerrein

Opsterland hanteert de volgende indeling in kwaliteitsniveaus. Onderverdeeld naar groen (1), verharding (2), kunstwerken (3) en netheid (4).

B B B B L B B B

B B B H L B B B

B B B B B B B B

Afbeelding 20 resultaten kwaliteitsmeting groen

21

B B B L B B B B

B B

B B H B

B B B

H

Woongebied

Hoofdstructuur

Groengebied

Centrum

Buitengebied

Begraafplaats

B

H B B B B B

B

Kunstwerken • Tijdens de vijfjaren (inspectie) cyclus is onderzoek gedaan naar de conditie en constructieve veiligheid van kunstwerken. Uit de inspectiegegevens van 2016 blijkt dat de kwaliteit gemiddeld op een basisniveau ligt. • Ruim 95% van alle kunstwerken voldoet (80%) of scoort hoger (15%) dan het afgesproken ambitieniveau. • De kademuren in het buitengebied scoren een Laag. De damwanden zijn verouderd en vertonen materiaalafname door houtrot.

Afvalbakken Onkruid in het groen Onkruid op verharding Zwerfvuil Veegvuil op verharding

B B B

H H ZH ZH H

Woongebied

Afbeelding 21 resultaten inspectie wegen

Hoofdstructuur

L L B B B

Groengebied

B L B L B

Centrum

B L ZH ZH B

Buitengebied

L B L L B

Begraafplaats

Woongebied

L B B B B

Netheid • De totaalindruk scoort op basis van de resultaten uit 2019 een Basis tot Zeer Hoog. • Onkruid op verharding scoort een Basis en komt voor op plekken waar de borstelmachines niet bij kunnen, zoals bij fietsenrekken en parkeerplaatsen. • Zwerfafval ligt er in beperkte mate, met name in de centrumgebieden en op bedrijventerreinen. Meer mensen zorgt voor een hogere vervuilingsdruk. Bedrijventerrein

Hoofdstructuur

ZH B

Groengebied

ZH ZH

Centrum

B B B B B

Vaste bruggen Houten bruggen Beweegbare bruggen Kademuren Beschoeiingen Vaarrecreatieve voorzieningen Waterwerken Tunnels Afbeelding 22 resultaten inspectie kunstwerken

Buitengebied

Rijbanen Parkeerstroken / overig Fietspaden Voetpaden Openbare verlichting

Begraafplaats

Bedrijventerrein

Verharding en openbare verlichting • De weginspectie is recentelijk in de zomer van 2020 uitgevoerd. Hierbij zijn alle verhardingen binnen en buiten de bebouwde kom geïnspecteerd op gebreken. De kwaliteitscijfers openbare verlichting komen voort uit de signaleringen. • De kwaliteit van het totale wegennetwerk zit tegen de ondergrens van een basisniveau en scoort een Laag. De lichtmasten scoren een Basis. • De centrumgebieden, hoofdstructuren en woongebieden scoren op verschillende verhardingsfuncties een Laag. Door de aanhoudende droogte zijn wegen gaan verzakken en scheuren. • Op de begraafplaatsen is in de afgelopen jaren meer energie gestoken in het onderhoud. De wegen en paden verkeren in zeer goede staat.

Bedrijventerrein

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

B B B

H H B B B

H H B B B

H H H H H

H H B H B

Afbeelding 23 resultaten kwaliteitsmeting netheid

22

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

3.3 Begroting

3.4 Uitgangspunten

De gemeente heeft in 2021 de volgende bedragen per kapitaalgoed beschikbaar. Dit betreft de beschikbare middelen zoals die op dit moment in de begroting staan, ten laste van: • Programma 2 verkeer en vervoer, productgroep 2.1 • Programma 5 sport, cultuur en recreatie, productgroep 5.7

Voor het in beeld brengen van de huidige situatie zijn keuzes gemaakt:

Kapitaalgoed

Budget in 2021

Groen*

€ 1.952.000

Begraafplaatsen

€ 48.000

Verharding

€ 1.886.000

Openbare verlichting

€ 203.000

Kunstwerken

€ 600.000

Netheid

€ 227.000

Totaal

€ 4.916.000

Afbeelding 24 begroting onderhoud 2021 * inclusief verzorging van de openbare ruimte (zwerfvuil en onkruidbestrijding).

Het beschikbare budget voor het beheer en onderhoud bedraagt jaarlijks € 4.916.000. Dit betreft de middelen voor het uitvoeren en uitbesteden van werk: inclusief verzekeringen, personeel, elektra, jaarlijkse onderzoeken, vergunningen en externe inzet. De middelen zijn bedoeld voor het dagelijks en klein onderhoud, zoals het maaien van gazon, snoeien van bomen, repareren van asfalt en het schilderen van de lichtmasten. De kapitaallasten op afschrijvingen, interne loonkosten, vastgoedkosten en baten zitten niet in het beschikbare budget. In 2021 is er € 330.000 meer budget voor het onderhoud van groen, verharding en openbare verlichting beschikbaar. Dit budget vervalt vanaf 2022. De financiële middelen lopen terug en de tijdelijke extra gelden worden stopgezet. Met deze bijstelling is de gemeentelijke begroting weer terug op het normale niveau.

•

•

• • •

•

•

•

•

De areaal- en kwaliteitsgegevens hebben als peildatum 12 oktober 2020. De begrotingscijfers zijn begin november jl. vastgesteld en gelden voor het boekjaar 2021. Het totale bestand aan kapitaalgoederen gaat over het gemeentelijke areaal groen, verharding, openbare verlichting, kunstwerken en netheid. Arealen in beheer en/of eigendom van andere partijen zoals provincie, stichtingen, organisaties en (woningbouw)verenigingen zijn buiten beschouwing gelaten. De scholen en sportverenigingen vallen buiten de scope. Alleen de groensingels en bomenrijen rondom de sportvelden zijn meegenomen. De kwaliteitscijfers openbare verlichting zijn verzameld op basis van signalering en geconstateerde gebreken. Alle bomen in verharding, cultuurlijke beplantingen en hagen worden (deels) onkruidvrij gehouden. De gemeente verwijdert geen onkruid in bosplantsoen, maar maait hier incidenteel wel de randen uit. Het onkruid op verharding wordt verwijderd op alle element- en halfverhardingen binnen de bebouwde kom. Het straatvegen wordt uitgevoerd aan de randen van de rijbaan waar banden en goten zitten. De kwaliteitsgegevens zijn een momentopname. De weginspectiecijfers zijn het meest recent (2020). Gevolgd door de resultaten van het groen, netheid (2019) en kunstwerken (2016). De begraafplaatsen en groengebieden hebben een eigen budget voor het schoonhouden en vegen van de paden.

Dit gaat buiten de verzorgende staat van verharding om. De begroting bevat een overzicht van de financiële middelen voor het jaar 2021. De bedragen komen voort uit het grootboek beheer en onderhoud en zijn afgerond op duizendtallen. Alle bedragen zijn voorgelegd en bestudeerd door de beheerders en vergeleken met betrouwbare benchmarkcijfers om te zien hoe dit zich verhoudt.

23

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

4. Beleidsvisie Instandhouding kwaliteit

24

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

4.1 Kwaliteit en effect van bezuinigingen In de afgelopen jaren heeft de gemeente onder druk van de bezuinigingsopgave noodgedwongen, maar weloverwogen een aantal taken verminderd of laten vervallen. Hiermee is er een financiële bezuiniging gerealiseerd. Elke bezuiniging heeft vroeg of laat een effect op de openbare ruimte. Deze effecten richten zich op de functionaliteit, het gebruik en het aanzien van een object of van de openbare ruimte zelf. Om inzicht te hebben in de huidige onderhoudstoestand is er een weergave gemaakt ten aanzien van de kwaliteit. De gevolgen van de bezuinigingen zijn zichtbaar in onderstaande tabel. Dit geldt specifiek ten aanzien van de verhardingen binnen de bebouwde kom. Op de financiële middelen voor de bomen en kademuren is niet bezuinigd. Ondanks dat hebben deze in meerdere functiegebieden een laag niveau. De beeldkwaliteit van alle overige kapitaalgoederen is gerealiseerd binnen de kaders die hiervoor gelden.

Afbeelding 25 huidige kwaliteit op basis van IBOR-kwaliteitsniveaus

Bomen Voor de bomen is ingezet op een kwaliteitsniveau Basis om daarmee de veiligheidsrisico’s te beheersen. De bomen hebben redelijk veel wortel- en stamopschot en de (jonge) bomen blijken kwetsbaar te zijn in stedelijk gebied. Ook in 2021 blijft het onderhoud gericht op het wegwerken van achterstanden en het borgen van de veiligheid. Daarbij dient incidenteel rekening gehouden te worden met ziekten en plagen, zoals de eikenprocessierups en essentaksterfte. De beperkte (bio)diversiteit en klimaatverandering vormen knelpunten in het bomenareaal. De gemeente streeft daarom naar uitbreiding van het huidig aantal bomen en meer variatie bij de aanplant in hoogte, vorm, soort en kleur. Verharding Door teruglopende financiële middelen en het veranderende klimaat zijn een flink aantal verhardingsfuncties afgenomen naar een kwaliteitsniveau Laag. Dit leidt tot een toename van de dwarsonvlakheid en oneffenheden. De aanhoudende droogte van de afgelopen zomers heeft ervoor gezorgd dat de wegen soms flink zijn beschadigd. De gemeente neemt maatregelen om de weggebruiker te beschermen en om scheuren te dichten. Maar hierbij moet financiële ruimte worden gezocht in een begroting die nu al krap is. Om de komende jaren onderhouds- en herstelmaatregelen aan wegen en paden te treffen is een structurele ophoging van het jaarlijkse wegenbudget nodig.

Afbeelding 26 schadebeelden wegverharding

25

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

De droogte heeft tot verdere achteruitgang in kwaliteit geleid. De kwaliteitslijn is de door de jaren heen aan het dalen en ligt tegen de ondergrens van een basisniveau. De kwaliteit van het asfalt is ten opzichte van 2016 gedaald van een 6,2 naar een 5,6. Met gemiddeld een 5,2 voldoen de elementen niet aan een basisniveau. De rapportcijfers zullen naar verwachting, zonder frequent onderhoud, in de tijd verder achteruitgaan. De kwaliteitsontwikkeling en de negatieve trend tonen aan dat met het beschikbare geld niet langer kan worden voldaan aan de afgesproken beeldkwaliteit. De kwaliteit zal zonder verhoging van het budget verder achteruitgaan en de kans op ongelukken, klachten en claims nemen toe. Verder zijn er extra dure investeringen nodig als er in de toekomst voor wordt gekozen om de kwaliteit naar een hoger-niveau te tillen.

Kademuren De kademuren in de buitengebieden kennen (deels) aantasting door houtrot op de waterlijn. De verouderde damwanden vertonen kieren of gaan scheef staan. Een aantal damwanden naderen het einde van hun levensduur en moeten worden vervangen. De omvang is beperkt en zal volgend jaar met de (vijfjaren) inspectie opnieuw worden bekeken. Hieruit kan worden afgeleid wat nodig is om de veiligheid, bereikbaarheid en leefbaarheid te blijven garanderen.

4.2 Beschikbaar budget en vergelijk Dit hoofdstuk geeft inzicht in de beschikbare budgetten voor het onderhoud van de kapitaalgoederen in de openbare ruimte. Deze worden vergeleken met geraamde onderhoudskosten op basis van landelijke normen. Vanuit de beleidsvisie instandhouding kwaliteit is er een doorrekening gemaakt om aan te geven welke budgetten er nodig zijn om de gewenste kwaliteit te bereiken. Hiervoor is gebruik gemaakt van de maatregelpakketten die het ingenieurs- en adviesbureau Antea Group inzet. Deze maatregelpakketten zijn ontwikkeld op basis van ervaringen van gemeenten, werkvoorzieningsschappen en aannemers. De prijzen zijn vastgelegd in een kenniscentrum en gaan mee met recente ontwikkelingen. Bij het uitvoeren van de doorrekening is gebruik gemaakt van kengetallen. De vergelijking geeft de mate van balans aan op basis van de huidige situatie. In de toegepaste normensystematiek is uitgegaan van een reële methode die aansluit bij de situatie in de praktijk. De kwaliteitsniveaus zoals in hoofdstuk 3.2 beschreven zijn hiervoor het uitgangspunt.

Afbeelding 27 kwaliteitsontwikkeling verharding 2016-2020

26

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

Voor het bepalen van de beschikbare financiële middelen is uitgegaan van het grootboek beheer en onderhoud voor 2021. Kapitaalgoed

Opsterland

Antea Group

Groen*

€ 1.952.000

€ 1.993.000

Begraafplaatsen

€ 48.000

€ 82.000

Verharding

€ 1.886.000

€ 1.951.000

Openbare verlichting

€ 203.000

€ 177.000

Kunstwerken

€ 600.000

€ 558.000

Netheid

€ 227.000

€ 253.000

Totaal

€ 4.916.000

€ 5.014.000

Met het stopzetten van de extra gelden komt het verhardingsbudget na 2021 uit op een bedrag van € 1.638.000. Om het aantal schadebeelden terug te dringen zijn vanaf 2022 structurele investeringen en middelen noodzakelijk. Hoewel de schade niet direct zichtbaar was, bezwijken nu steeds meer wegen. Wegbeheer staat dan ook voor een grote uitdaging om de wegen veilig te houden en weer veilig te krijgen.

Afbeelding 29 effecten van recente droogteschade (januari 2021) Afbeelding 28 vergelijk begroting onderhoud 2021 * inclusief verzorging van de openbare ruimte (zwerfvuil en onkruidbestrijding).

In de bovenstaande tabel is te zien dat voor de kapitaalgoederen € 4.916.000 op de begroting staat. Niet dit hele bedrag is inzetbaar voor het uitvoeren van onderhoud. Een deel is overhead en daarmee in het kader van onderhoud niet beïnvloedbaar. De geraamde onderhoudskosten komen uit op een bedrag van € 5.014.000 per jaar. Alle bedragen zijn exclusief de kosten voor vervanging. Op basis van de doorrekening is er per jaar ruim € 5.000.000 nodig om alle kapitaalgoederen te onderhouden. De budgetten van de gemeente zijn krap, maar voldoende om de gewenste kwaliteit te realiseren. Wel verwacht de gemeente vanaf 2022 € 12.000 te moeten bezuinigen op openbare verlichting. Tegelijkertijd worden de extra gelden van € 70.000 op het groenonderhoud en € 248.000 op het verhardingsonderhoud stopgezet.

Handhaven van het budget betekent dat de kwaliteitsambitie (Basis) moet worden bijgesteld naar een kwaliteitsniveau Laag. De opgelopen achterstanden van het onderhoud nemen daarbij gradueel toe. De maatregelen en investeringen voor herstel worden kostbaarder en kapitaalvernietiging dreigt. Naar verwachting zullen de percentages matig tot slecht wegdek in de komende vier jaar gezamenlijk met 10% toenemen indien het budget niet wordt verhoogd. Dit scenario is goedkoper op de korte termijn, maar door kapitaalvernietiging zullen de wegen in praktijk eerder aan vervanging toe zijn. Dat betekent dat op de middellange en lange termijn de kosten buitenproportioneel toenemen. Voor een verantwoord wegenonderhoud is een structurele ophoging van het budget daarom noodzakelijk. Het benodigd jaarbudget voor wegen bedraagt volgens de doorrekening € 1.951.000. Als basis beschikken we vanaf 2022 over een jaarlijks wegenbudget van € 1.638.000. Om het areaal op een basisniveau te kunnen onderhouden is jaarlijks € 313.000 meer nodig. Voorgesteld wordt om bovenop het reguliere budget, jaarlijks een structureel bedrag van € 313.000, op te nemen voor onderhoud en (nood)reparaties. Met dit budget kan de kwaliteit van het wegennetwerk aanzienlijk worden verbeterd. 27

Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025 Beleidskader voor beheer en onderhoud 17 mei 2021 ontwerp revisie 2.0 Gemeente Opsterland

4.3 Verankeren thema’s Meer droogte zal als gevolg van klimaatverandering structureel zijn. Bij de aanleg van nieuwe wegen en paden wordt ingespeeld op de nieuwe klimaatsituatie en de lagere waterstand. Het aanpakken van de schade is één, maar daarnaast zal er ook beleidsmatig op een andere manier naar het beheer worden gekeken. Kapitaalgoed

Structurele verhoging

Budget in 2022-2025

Verharding

€ 313.000

€ 1.951.000

Afbeelding 30 jaarlijks benodigde middelen voor verharding

Ook voor het groenonderhoud wordt het tijdelijke extra budget stopgezet. Het aantal door essentaksterfte aangetaste bomen stabiliseert en is op dit moment beheersbaar. De openbare verlichting is op veel plekken verduurzaamd en kan kostenefficiënt worden onderhouden. Zo bespaart de gemeente energie door de verouderde verlichting te vervangen door energiezuinige led-exemplaren. Voor beide kapitaalgoederen is het budget toereikend voor de komende jaren. De overige budgetten ten aanzien van de kapitaalgoederen blijven gelijk. Kapitaalgoed

Budget in 2021

Budget in 2022-2025

Groen

€ 1.952.000

€ 1.882.000

Openbare verlichting

€ 203.000

€ 191.000

Afbeelding 31 verminderde financiële ruimte groen en openbare verlichting

In het coalitieakkoord zijn ambities en waarden benoemd die de gemeente belangrijk vindt. Het bereiken van deze doelen is deels de verantwoordelijkheid van het team Fysiek Beheer en moet een plek krijgen in het beleid en de beheerstrategie. In dit hoofdstuk is per thema weergegeven hoe Opsterland hieraan wil bijdragen. Algemeen Het bewerkstelligen van de beoogde onderhoudskwaliteit kan in de huidige tijdsgeest niet meer alleen door de gemeente worden uitgevoerd. Het is daarom gewenst om samen met bewoners het kwaliteitsniveau te bepalen en indien mogelijk eigenaarschap toe te kennen. De rol van de gemeente wordt hierin faciliterend en richt zich op transparant en snelle communicatie. Bij het onderhoud van de kapitaalgoederen, de materiaalkeuze en bij de selectie van aannemers krijgen de thema’s leefbaarheid, biodiversiteit, duurzaamheid, participatie en veiligheid meer prioriteit. Invoering vindt plaats wanneer er voldoende draagvlak is en de beschikbare financiële middelen het toelaten. Ontwikkelingen in de markt worden nauw gezet gevolgd om mee te groeien met innovaties die de kwaliteit van de kapitaalgoederen verbeteren of in stand houden. Dit is belangrijk om prettig en veilig te kunnen leven in de gemeente.

Leefbaarheid en participatie • Stakeholders (inwoners, ondernemers, bewonersgroepen, verenigingen en stichtingen) worden betrokken bij het beheer en onderhoud en waar mogelijk gestimuleerd hun directe omgeving zelf te onderhouden. • Er is een korte lijn tussen de gemeente en stakeholders, waarbij er geen drempel is voor het aanreiken van ideeën en initiatieven. Zo ontstaat er gedeeld eigenaarschap en trekken gemeente en burger samen op.