B11 Bijlage 2 Advies_Elke+regio+telt_Rli_ROB_RVS
Tekst van het document
hier”. In de gesprekken werden verschillende voorbeelden aangehaald waaruit naar voren kwam dat succesvolle initiatieven van burgers de saam-
Overal merkt men op dat het busnetwerk in een neerwaartse spiraal van
horigheid versterken.
verschraling is beland, terwijl een deel van de inwoners in de regio afhankelijk is van het openbaar vervoer. Dat geldt niet alleen voor studenten
Sociale banden vormen vaak ook de basis voor samenwerking. Zo
maar zeker ook voor ouderen, die worden geacht steeds langer zelfstandig
worden in Zeeuws-Vlaanderen netwerken tussen bewoners benut bij het
te wonen. Deze laatste groep is sterk vertegenwoordigd in de door ons
oplossen van problemen. “We hebben geleerd om het zelf te doen”. In de
bezochte regio’s. Het beeld leeft dat de uitgestrektheid van gebieden
Veenkoloniën hoorden we over burgerinitiatieven gericht op het tegengaan
niet meeweegt in de normen die de overheid hanteert in haar openbaar
van armoede en het bevorderen van een gezondere leefstijl. Ook hadden
vervoerbeleid. Er wordt te weinig gekeken naar het grote belang dat het
bewoners in deze regio een coöperatieve winkel opgezet. In de Kop van
openbaar vervoer heeft voor bepaalde groepen mensen.
Noord-Holland vernamen we hoe in de loop der jaren een groot regionaal netwerk is ontstaan van zorginstellingen, dat wordt benut om samen te werken aan een betere gezondheid in de regio. In de gesprekken die we
Sociale binding en saamhorigheid
voerden in Parkstad Limburg en Twente kwamen diverse voorbeelden aan de orde van de samenbindende rol die het verenigingsleven hier speelt:
Verbanden tussen bewoners sterk, maar niet allesomvattend
sportclubs, muziek- en carnavalsverenigingen. Ook gezamenlijke evene-
De sociale banden in de door ons onderzochte regio’s zijn sterk. Er heerst
menten als optochten, braderieën en festivals vervullen in deze regio’s een
een gevoel van saamhorigheid dat de mensen niet alleen onderling
belangrijke sociale functie.
verbindt, maar ook zorgt voor binding met de eigen regio. De sociale banden vormen voor veel mensen ook een reden om terug te keren nadat
Tegelijkertijd waarschuwden sommige van onze gesprekspartners voor
ze een aantal jaren buiten de regio hebben gestudeerd, gewoond en/of
het risico van ‘romantisering’ van deze sociale verbanden. De verbanden
gewerkt. Noaberschap is nog altijd springlevend in Twente – en niet alleen
zijn namelijk niet allesomvattend, of preciezer: ze sluiten niet iedereen in.
daar. In elke regio is er sprake van nabuurschap. Inwoners van dorpen in
Zo richt het nabuurschap zich vooral op het bieden van hulp bij praktische
ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 2
75
zaken en het gezamenlijk organiseren van evenementen. Kwetsbare
culturele voorzieningen zoals theaters en musea in de regio, is een divers
groepen in de samenleving (bijvoorbeeld mensen met een permanente
aanbod cruciaal. Een bloeiend cultureel leven is binnen de regio echter
ondersteuningsbehoefte of mensen die te kampen hebben met eenzaam-
moeilijk overeind te houden wanneer het aanbod zich steeds meer concen-
heid) worden hiermee maar deels geholpen. Sociale verbanden zijn dus
treert in stedelijke kernen. Een voorbeeld hiervan is de fusie van het Orkest
niet altijd inclusief: niet iedereen maakt er deel van uit en “er is niet altijd
van het Oosten en het Gelders Orkest. “Het orkest heeft nu Arnhem als
vanzelfsprekend ruimte voor diversiteit”.
vestigingsplaats, waardoor orkestleden zich minder goed kunnen verbinden aan muziekscholen of (amateur)theatergezelschappen in Twente of de
De bestaande sociale verbanden staan bovendien onder druk, mede als
Achterhoek”. Parkstad Limburg laat zien dat het ook anders kan: hier wordt
gevolg van demografische ontwikkelingen in de regio. Doordat jongeren
jaarlijks het internationaal beeldend theaterfestival Cultura Nova georgani-
vertrekken naar de stad ontstaan er ‘gaten’ in de sociale structuren, die
seerd, dat wel het Oerol van het zuiden wordt genoemd.
daardoor aan vitaliteit inboeten. Ook de instroom van nieuwkomers van buitenaf verzwakt de sociale verbanden in sommige regio’s, doordat zij niet vanzelf meedoen.
Rol van rijksoverheid en rijksbeleid
Uitdunning culturele voorzieningen en verenigingsleven
Landelijke overheid steeds onbereikbaarder
Cultuur, inclusief het verenigingsleven, vormt een belangrijke bindende
In alle regio’s die wij bezochten kwam aan de orde dat het vertrouwen in de
factor in de regio’s die wij bezochten. Het zijn plaatsen “waar je elkaar
(rijks)overheid en in overheidsinstituties afbrokkelt – zowel bij bestuurders
tegenkomt, waar je samen bezig bent en waar je hulp krijgt”. Maar veel
als bij mensen die in de regio wonen, werken of ondernemen. De regio’s
sport- en gezelligheidsverenigingen en organisatoren van evenementen
zijn in de jaren vijftig, zestig en zeventig van de vorige eeuw als gevolg van
hebben het zwaar. Dit komt deels doordat de regio’s vergrijzen; jongeren
besluiten van de rijksoverheid belangrijke economische bedrijvigheid kwijt-
trekken er steeds meer weg. Maar ook de onwennigheid van nieuwkomers
geraakt; denk aan de mijnbouw in Limburg, de textielindustrie in Twente en
van buiten de regio en de onregelmatige aanwezigheid van mensen met
de turfwinning en strokartonindustrie in de Veenkoloniën. Daarmee is ook
een tweede woning spelen een rol.
de bijbehorende werkgelegenheid uit de regio’s verdwenen. Dit verleden bepaalt nog steeds in grote mate hoe in de regio’s tegen de overheid wordt
Volgens de mensen met wie wij spraken is de schaarste van het cultuur-
aangekeken, in het bijzonder tegen de landelijke overheid. De afstand die
aanbod in toenemende mate een probleem. Voor de instandhouding van
men ervaart tot de overheid komt op verschillende manieren tot uiting.
ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 2
76
In de eerste plaats tekenden wij in alle regio’s die wij bezochten kritische
Overheidsregels sta-in-de-weg bij grensligging
geluiden op over de gebrekkige aansluiting van het rijksbeleid op de regi-
De door ons bezochte regio’s zijn bijna allemaal grensregio’s. Deze grenslig-
onale situatie. Veel mensen vinden het landelijk beleid “niet passend voor
ging biedt in potentie kansen. Dat geldt in het bijzonder voor regio’s waar
onze regio”. Het rijksbeleid, of normen op specifieke terreinen, zoals het
zich aan de andere kant van de grens een stedelijk gebied met economische
openbaar vervoer, “lijken te zijn gebaseerd op een Randstedelijke logica”.
activiteiten bevindt. Maar het benutten van de mogelijkheden stuit regelmatig op belemmeringen. De grensligging kan in die gevallen juist nadelig
In de tweede plaats kwam in onze gesprekken herhaaldelijk aan de orde
uitpakken.
dat de rijksoverheid letterlijk steeds meer op afstand is komen te staan van de regio’s. Kantoren van de Belastingdienst zijn gesloten, regionale
Zo ervaart men in de regio Twente “een halve arbeidsmarkt, waarbij we
rechtbanken lijken niet meer alle zaken te behandelen en de departementale
alleen naar het westen kunnen kijken”. De mogelijkheden die er ten oosten
‘ambassadeurs’ opereren vrijwel alleen nog vanuit Den Haag. De lande-
van Twente liggen voor het aantrekken van extra personeel kunnen in de
lijke overheid is niet (meer) nabij. Een neveneffect hiervan is volgens onze
praktijk vaak nauwelijks worden benut, vanwege wettelijke en administra-
gesprekspartners dat landelijke overheden hun voelsprieten in de regio
tieve belemmeringen. Vergelijkbare belemmeringen hebben ertoe geleid
kwijtraken.
dat de standplaats van de Twentse traumahelikopter veel westelijker is gesitueerd dan vanuit regionaal perspectief logisch zou zijn geweest: “Aan
Tot slot leeft in de regio’s die wij bezochten het beeld dat de kwaliteit van
de andere kant van de grens kunnen dan ook mensen worden geholpen. En
het lokaal bestuur niet past bij de (forse) opgaven in de regio. De regio’s
de Duitsers doen het wel: die helpen wél in Nederland, dat hebben ze ook
bestaan vaak uit gemeenten met relatief weinig inwoners, die in vergelijking
tijdens de coronapandemie gedaan.”
met (middel)grote gemeenten minder hoge salarissen en vergoedingen kunnen bieden aan hun ambtenaren, wethouders en gemeenteraadsleden.
Ook in Zeeuws-Vlaanderen is er volgens de plaatselijke ondernemers sprake
Maar de opgaven waar de regio’s voor aan de lat staan, zijn minstens even
van een gedeelde arbeidsmarkt, waarbij de kansen in Gent en Brugge niet
groot als elders in het land. Of het nu gaat om handhaving van milieuregels
goed kunnen worden benut als gevolg van nationaal overheidsbeleid.
bij bedrijven, om het bestrijden van ondermijnende criminaliteit of om de inrichting van grote gebieden: er is aanzienlijke menskracht voor nodig.
In Parkstad Limburg zit de grens in de weg op het vlak van energie. Er is in deze regio sprake van congestie op het elektriciteitsnet (EZK, 2022). Deze omstandigheid belemmert de economische ontwikkeling in de regio,
ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 2
77
“terwijl er in Herzogenrath een enorm zonnepark ligt, maar dat kunnen we niet benutten omdat het buiten de Nederlandse wet valt.” Een ander voorbeeld uit Parkstad Limburg betreft de politiecapaciteit: deze schiet permanent tekort, omdat grensoverschrijdende criminaliteit onvoldoende wordt meegewogen bij beslissing over inzet en capaciteit.
3 GELDSTROMEN VANUIT RIJK EN EU NAAR DE REGIO’S
De grote verschillen tussen enerzijds de Nederlandse en anderzijds de Duitse respectievelijk Belgische wetten en regels staan in bovenstaande
In deze bijlage brengen we de geldstromen van het Rijk naar de regio’s
gevallen het benutten van kansen in de weg. Die verschillen belemmeren
in Nederland in kaart. We laten daarbij zien dat deze rijksinvesteringen al
in de grensregio’s ook een efficiënte organisatie van de kinderopvang, het
decennialang vooral terechtkomen in de stedelijke kernen van Nederland;
primair onderwijs en het leerlingenvervoer. De uiteenlopende nationale
de regio’s worden structureel onderbedeeld. Verder inventariseren we in
voorschriften en bepalingen spelen daarnaast de realisatie van essentiële
deze bijlage de subsidiestromen die vanuit de EU in de Nederlandse regio’s
infrastructuur parten, zoals het glasvezelnet in Parkstad Limburg, de
terechtkomen. Om hoeveel geld gaat het, wie zijn de voornaamste ontvan-
Veenkoloniën en delen van Zeeuws-Vlaanderen. Als er sprake is van te grote
gers en voor welke doeleinden zijn de Europese budgetten bestemd?
juridische en beleidsmatige verschillen aan weerszijden van de grens, wordt de grensligging van regio’s een factor die nadelig uitwerkt voor de brede welvaart in het gebied. Als regio’s door hun grensligging structureel worden
Rijksinvesteringen in structuurversterking
belemmerd in hun economische en maatschappelijke ontwikkeling, kan er
De rijksoverheid investeert in het hele land op verschillende manieren in
een neerwaartse spiraal ontstaan.
ruimtelijk-economische en sociaal-economische structuurversterking. Ze doet dit bijvoorbeeld door middel van financiële bijdragen aan infrastructuur (wegen, spoorlijnen, metrolijnen, vaarwegen, havens, bruggen, sluizen en tunnels), ziekenhuizen, zorginstellingen, onderwijsinstellingen, onderzoeks- en kennisinstellingen, woningbouwprojecten enzovoort. De rijksinvesteringen in ruimtelijk-economische en sociaal-economische ontwikkeling maken vooral krachtiger wat al krachtig is. Economisch sterke
ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 2
78
gebieden zijn de afgelopen decennia ondersteund bij het verder versterken
Door voorbeelden te belichten uit verschillende tijdvakken en sectoren,
van hun potentie. De achterliggende aanname hierbij was dat het maxima-
willen we inzichtelijk maken welke geografische patronen de rijksinveste-
liseren van economische welvaartsgroei voor Nederland als geheel uitein-
ringen al decennialang in grote lijnen volgen.
delijk ook zwakkere regio’s ten goede komt. Deze aanname blijkt echter niet te kloppen. Oevering & Raspe (2020) laten zien dat de sterke economische
Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT)
regio’s in Nederland zich de afgelopen jaren steeds meer hebben versterkt,
Met het budget dat is gereserveerd voor het Meerjarenprogramma
terwijl de kleine(re) regio’s aandeel in de economie verliezen vooral in
Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT) investeert de rijksoverheid
gebieden buiten de stedelijke kernen (zie hierover ook bijlage 1).
in de ruimtelijk-economische structuur van Nederland. De Vereniging Deltametropool & VU Amsterdam hebben geïnventariseerd waar die inves-
Het nadelige effect dat regio’s ondervinden van het investeringsbeleid van
teringen zoal terechtkomen. Met deze gegevens heeft de vereniging een
de rijksoverheid wordt versterkt doordat in de private sector vergelijkbare
‘hittekaart’ gemaakt voor de periode 2010-2019, die de investeringen per
keuzes worden gemaakt. Bedrijven verplaatsen hun vestigingen vaak naar
vierkante k ilometer toont; zie figuur 21.
hoogstedelijke gebieden, in de veronderstelling dat ze daar kunnen profiteren van het ecosysteem van de goed geschoolde jonge arbeidskrachten,
Op de kaart is goed te zien dat het grootste deel van de investeringen uit
start-ups en goede (internationale) bereikbaarheid. Beide ontwikkelingen
het MIRT in de periode 2010-2019 ten goede is gekomen aan de stedelijke
tezamen leiden tot een scheve verdeling van brede welvaart tussen regio’s.
regio’s Amsterdam, Utrecht en Rotterdam en (in mindere mate) Eindhoven.
In deze paragraaf illustreren wij de ongelijke spreiding van de geldstromen van het Rijk over Nederland door te kijken naar rijksinvesteringen in: • de infrastructuur (onderzochte periode 2010-2019); • de economische structuurversterking (onderzochte periode 1994-2005); • de basisinfrastructuur cultuur (onderzochte periode 2017-2024); • de woningbouw (onderzochte periode 2020-2030); en • de leefbaarheid en veiligheid (onderzochte periode 2022-heden).
ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3
79
Figuur 21: ‘Hittekaart’ van MIRT-investeringen in de periode 2010-2019
Fonds Economische Structuurversterking (FES) Een vergelijkbare ruimtelijke concentratie van investeringsgeld is waarneembaar bij de verdeling van het geld uit het Fonds Economische Structuurversterking (FES) in de periode 1994-2005. Dit fonds, dat werd gevoed vanuit de aardgasbaten, was bedoeld voor investeringen in de Nederlandse infrastructuur en de kenniseconomie. Hoe het FES-geld indertijd per investeringsveld regionaal is verdeeld, is in 2006 becijferd door het Instituut voor Onderzoek van Overheidsuitgaven (IOO, 2006). De onderzoekers hebben daarbij gecorrigeerd voor bestedingen die bovenregionaal waren of om andere redenen niet waren toe te delen aan een regio. Uit de berekening van het IOO komt een veelzeggend beeld naar voren, zoals weergegeven in figuur 22.
Figuur 22: Regionale verdeling van geld uit het Fonds Economische Structuurversterking, 1994-2005 100% 80% 60% 40% 20% 0% Noord-Nederland
Oost-Nederland
West-Nederland
Zuid-Nederland
Bron: Vereniging Deltametropool & VU Amsterdam, 2020 Bevolking (%)
ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3
FES-aandeel
80
Duidelijk is te zien dat verreweg het grootste deel van de FES-budgetten
Figuur 23: Spreiding van culturele instellingen over het land, de
in de onderzochte periode terecht is gekomen in de stedelijke regio
zogenoemde Culturele Basisinfrastructuur (BIS): periode 2017-2020
West-Nederland.34
vergeleken met de reservering voor periode 2021-2024
Culturele basisinfrastructuur Niet alleen de rijksinvesteringen in de ruimtelijk-economische structuur hebben zich de afgelopen decennia geconcentreerd in stedelijke regio’s. Hetzelfde geldt voor bijvoorbeeld de rijksinvesteringen in de culturele basisinfrastructuur. Sinds 2021 is er sprake van iets meer regionale spreiding, maar nog altijd ligt het zwaartepunt ruimschoots in het westen van het land. De kaarten in figuur 23, afkomstig uit een adviesrapport van de Raad voor Cultuur (RvC, 2020), laten dit duidelijk zien.
Bron: RvC, 2020
Woningbouwimpuls De investeringen die het Rijk sinds 2020 doet vanuit het budget voor de zogenoemde Woningbouwimpuls, zijn bedoeld voor de bouw van betaalbare woningen voor starters en mensen met een laag en middeninkomen (VRO, 2022). De regeling richt zich op het versneld ontwikkelen van grote woningbouwlocaties in de periode 2020-2030. In vier tranches zijn subsidies 34 De indeling in vier regio’s is in de IOO-rapportage als volgt: Noord: Groningen, Friesland en Drenthe; Oost: Gelderland, Overijssel en Flevoland; West: Noord-Holland, Zuid-Holland, Utrecht en Zeeland; Zuid: Noord-Brabant en Limburg.
ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3
toegekend aan 113 projecten in 93 gemeenten. Het gaat om in totaal € 961 miljoen voor 165.000 woningen.
81
Zoals te zien is in figuur 24 ligt ook bij deze rijksinvesteringen het zwaartepunt
van criminaliteit. Het programma, dat door verschillende departementen
in de stedelijke gebieden, met name in het westen en midden van het land.
samen wordt uitgevoerd, richt zich op twintig focusgebieden. Wat opvalt is de brede betrokkenheid van zowel departementen als gemeenten en lokale partners bij de organisatie van het programma.
Figuur 24: Woningbouwimpuls
Voor elk focusgebied is een rijksvertegenwoordiger aangewezen op het hoogste ambtelijke niveau.35 De twintig focusgebieden zijn de gebieden in Nederland waar zich de problemen rond leefbaarheid en veiligheid concentreren; zie figuur 25.
Figuur 25: Kaart met de twintig focusgebieden van het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid
Bron: VRO, 2023
Stad
Gebied/wijk
Stad
Gebied/wijk
Amsterdam
Zuidoost
Leeuwarden
Oost
Amsterdam
Nieuw-West
Lelystad
Oost
Arnhem
Oost
Nieuwegein
Centrale-As
Breda
Noord
Roosendaal
-stad
Delft
West
Rotterdam
Zuid
Dordrecht
West
Schiedam
Nieuwland-Oost
Den Haag
Zuidwest
Tilburg
Noordwest
Eindhoven
Woensel-Zuid
Utrecht
Overvecht
Groningen
Noord
Vlaardingen
West
Heerlen
Noord
Zaandam
Oost
Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid In het kader van het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid doet
Bron: BZK, 2022b
de rijksoverheid sinds 2022 investeringen op het gebied van onder meer wonen en zorg, woningisolatie, sport, onderwijs, sociale zaken en preventie
ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3
35 Het betreft hier secretarissen-generaal (SG’s), directeuren-generaal (DG’s) dan wel hun directe plaatsvervangers.
82
Zoals de kaart in figuur 25 duidelijk laat zien, concentreren ook de rijks
(subsidie x multiplier = totale investering). In veel Europese programma’s is
investeringen voor leefbaarheid en veiligheid zich op de stedelijke kernen
deze ‘cofinanciering’ door de ontvangende partij verplicht.
van ons land.
EU-financiering voor Nederlandse regio’s
Tabel 4: Totale Europese subsidie, projectkosten en multiplier per regio in
In opdracht van de drie raden heeft consultancybureau ERAC in beeld
de periode 2014-2022
gebracht welke Europese financiering de voorbeeldregio’s die wij hebben
Europese subsidie
Projectkosten
Multiplier
Kop van Noord-Holland
€ 43.951.847
€ 88.488.784
2,01
Parkstad Limburg
€ 97.509.453
€ 182.957.950
1,88
2022 en hebben betrekking op projecten die zijn gefinancierd met geld
Twente
€ 379.113.654
€ 627.942.420
1,66
uit de Europese programmaperiode 2014-2020.36 Het ERAC-rapport is
Veenkoloniën
€ 89.883.958
€ 190.023.912
2,11
Zeeuws-Vlaanderen
€ 73.866.198
€ 164.111.634
2,22
Totaal
€ 712.392.503
€ 1.312.184.158
1,84
onderzocht, de afgelopen jaren hebben ontvangen (ERAC, 2022). De ERACcijfers die wij hieronder presenteren hebben als peildatum 1 september
gebaseerd op een monitoringsysteem waarin de grootste en belangrijkste Europese programma’s en fondsen zijn opgenomen. Alleen enkele kleine fondsen en programma’s maken geen deel uit van deze inventarisatie.
Regio
Bron: ERAC, 2022
EU-subsidies per regio In tabel 4 hieronder hebben we weergegeven hoeveel Europese subsidie
Wat opvalt in tabel 4 is dat Twente aanzienlijk meer Europese subsidie
de regio’s uit ons onderzoek hebben ontvangen in de periode 2014-2022.
ontvangt dan de overige regio’s. Dit is te verklaren uit het feit dat er vanuit
Ook staan in de tabel de totale projectkosten vermeld. Verder is de multi-
de EU relatief veel subsidiegeld beschikbaar is voor innovaties, waarvoor
plier weergegeven: de vermenigvuldigingsfactor die het financiële aandeel
vooral onderzoeksinstellingen in aanmerking komen. En Twente beschikt
aangeeft dat de regio’s zelf hebben moeten toevoegen aan het subsidie-
over een universiteit, de overige regio’s niet (de Open Universiteit in
bedrag om de totale investering (i.e. de projectkosten) rond te krijgen
Heerlen buiten beschouwing gelaten). In heel Nederland zien we dat gemeenten, regio’s en provincies die een universiteit binnen hun grenzen hebben liggen, relatief veel Europese subsidie verwerven.
36 De nieuwe (huidige) programmaperiode loopt van 2021 tot 2027. Aangezien de programma’s uit deze periode op dit moment pas worden opgestart, biedt de beschikbare informatie daarover nog weinig inzicht.
ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3
83
Opvallend is voorts dat de regio Veenkoloniën vergeleken met Parkstad
oftewel de ‘Connecting Europe Facility’. Met geld uit dit Europese fonds
Limburg een minder hoog bedrag aan EU-subsidie heeft ontvangen, maar
wordt in Terneuzen een nieuwe, grotere sluis aangelegd.
een hoger bedrag aan cofinanciering heeft moeten bijdragen. In Twente is het aandeel van het ontvangen subsidiebedrag dat als cofinanciering moest
Ten slotte is te zien dat de bijdragen die de Kop van Noord-Holland en
worden bijgelegd, relatief het laagst.
Zeeuws-Vlaanderen hebben ontvangen vanuit de EU, relatief weinig spreiding laten zien over de verschillende EU-programma’s. Dit heeft nadelig
Verdeling subsidies per EU-programma
uitgepakt voor de hoogte van de bedragen die deze regio’s mochten
In figuur 26 (zie volgende pagina) hebben we per regio de ontvangen
ontvangen. De oorzaak lijkt te liggen in het aantal partijen en sectoren dat
subsidiebedragen onderverdeeld naar de Europese programma’s waaruit ze
in de betreffende regio’s aanwezig was voor het vormen van coalities voor
afkomstig waren. De Europese programma’s zelf hebben we onderverdeeld
subsidieaanvragen. Dit ‘economisch fundament’ was de afgelopen jaren in
naar de bestuurslaag die de regie heeft over de programma’s.
de drie zojuist genoemde regio’s smaller dan in Twente, Parkstad Limburg en de Veenkoloniën.
Goed zichtbaar is dat de selectie van afzonderlijke ‘subsidiepotten’ waaruit een regio in de periode 2014-2020 Europees geld ontving, van grote invloed
Beleidsthema’s van de EU-bijdragen
is geweest op de hoogte van het totale subsidiebedrag per regio.
Aan welke beleidsthema’s37 draagt de EU met haar financiering voor de Nederlandse regio’s vooral bij? Op dit punt zijn er parallellen met de brede
Het EU-programma waaruit Nederland in de onderzochte periode de meeste
welvaartsthema’s die we in Inhoudelijke bijlage 1 hebben besproken. Tabel 5
subsidie heeft ontvangen is Horizon2020. Dit programma stimuleert de
hieronder geeft een overzicht van de subsidiebedragen die de EU tussen
ontwikkeling van innovaties die meerwaarde hebben voor de gehele EU.
2014 en 2022 heeft toegekend aan de onderzochte regio’s, uitgesplitst naar
De primaire doelgroep van dit programma zijn onderzoeksinstellingen. Van
beleidsthema.
het programma Horizon2020 heeft, zoals tabel 1 laat zien, vooral de regio Twente geprofiteerd. Verder valt op dat bijna twee derde van het totale Europese subsidiebedrag dat terecht is gekomen in Zeeuws-Vlaanderen, afkomstig was uit de CEF,
ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3
37 ERAC heeft de projecten getypeerd op de acht bestuurlijke thema’s die in overgrote mate een rol speelden in de verschillende provinciale coalitieakkoorden uit 2015.
84
Figuur 26: Verdeling subsidies voor vijf Nederlandse regio’s in de periode 2014-2022, per Europees programma €
250.000.000
256.354.031
209.460.763
Zeeuws-Vlaanderen Veenkoloniën Twente Parkstad Limburg Kop van Noord-Holland
92.137.469 75.000.000
50.000.000
25.000.000
0 OPZuid
OP Oost
OP Noord
Kansen voor West II (OP West)
Interreg VB North West Europe
Interreg VB Noordzee
Interreg VA Vlaanderen-Nederland
Interreg VA Euregio Maas-Rijn
Interreg VA Duitsland-Nederland
Interreg 2 Zeeën
ELFPO
Regionale regie
ISF
ESF
EFMZV
AMIF
Nationale regie
Urban Innovative Actions
URBACT
LIFE
Interreg VC Europe
Horizon 2020
EUROSTARS
Europe for citizens
Erasmus+
EaSI
Creative Europe
CEF
Europese regie
Bron: ERAC, 2022)38
38 In het ERAC-rapport is een bijlage opgenomen met een overzicht van alle gebruikte afkortingen en een korte toelichting per programma.
ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3
85
Beleidsthema
Tabel 5: Verdeling EU-subsidies 2014-2022 voor vijf regio’s, verdeeld naar
wijkt af: daar was in de periode 2014-2022 bijna de helft van de toegekende
beleidsthema
Europese budgetten bestemd voor cultuur en samenleving.
Kop van Noord-Holland
Cultuur en samenleving
Parkstad Limburg
Twente
Veenkoloniën
ZeeuwsVlaanderen
Totaal
€ 3.409.017
€ 9.974.811
€ 43.575.275
€ 150.000
€ 60.890.631
Economie en innovatie
€ 25.619.560
€ 14.931.716
€ 224.009.192
€ 16.528.826
€ 12.371.433
€ 299.173.573
Energie
€ 8.650.992
€ 15.889.535
€ 29.081.369
€ 8.042.815
€ 279.668
€ 66.360.049
Milieu, land
€ 4.960.784
€ 1.735.302
€ 28.594.412
€ 3.795.716
€ 7.264.008
€ 46.888.867
Mobiliteit en infrastructuur
€ 67.683
€ 29.304.864
€ 20.591.802
€ 49.009.305
€ 102.265.485
Onderwijs en arbeidsmarkt
€ 2.504.970
€ 30.445.636
€ 57.475.399
€ 14.931.789
€ 3.945.424
€ 118.453.869
Toerisme en recreatie
€ 2.072.858
€ 349.963
€ 487.497
€ 2.825.702
€ 678.339
€ 7.423.180
€ 75.000
€ 1.443.420
€ 8.899.173
€ 183.835
€ 168.021
€ 10.936.849
€ 43.951.847
€ 97.509.453
€ 379.113.654
€ 89.883.958
€ 73.866.198
€ 712.392.503
Zorg en welzijn Totaal
In Parkstad Limburg zien we een vrij grote spreiding tussen de beleidsthema’s waarvoor EU-subsidie is verstrekt. Een verklaring hiervoor is dat in deze regio relatief veel van het ontvangen geld afkomstig was uit de Interregprogramma’s van de EU (zie ook figuur 26 hierboven), die meestal breed georiënteerd zijn qua thematiek. Ontvangende organisaties in de regio’s De ontvangers van Europese bijdragen zijn te verdelen in drie categorieën: overheden, bedrijven en kennisinstellingen. In figuur 27 hebben we op basis van ERAC-cijfers per onderzochte regio aangegeven hoe deze drie categorieën van ontvangers zich in de periode 2014-2020 tot elkaar verhielden. Hoe groter de cirkel, hoe groter de totale omvang van de ontvangen bijdragen.
Bron: ERAC, 2022
Zoals de kaart laat zien domineert in Twente de Universiteit Twente de cijfers. We gaven al aan hoe dat komt: het grootste EU-subsidieprogramma, Te zien is dat de meeste regio’s vooral subsidies hebben ontvangen voor
Horizon2020, richt zich voornamelijk op kennisinstellingen zoals
economie en innovatie. In de Kop van Noord-Holland en Twente was bijna
universiteiten.
60% van al het Europese geld hiervoor bestemd. Zeeuws-Vlaanderen vormt een uitzondering. Tweede derde van de subsidies die deze regio tussen 2014 en 2022 heeft ontvangen, waren geoormerkt voor mobiliteit en infrastructuur. Dit heeft te maken met de eerder genoemde uitbreiding van het sluizencomplex in Terneuzen. Ook de regio Veenkoloniën
ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3
86
Figuur 27: Kaart van Nederland met per regio de verdeling van Europese
financiering naar het consortium dat verantwoordelijk is voor de nieuwe
subsidies naar type ontvanger
sluis in Terneuzen. In Parkstad Limburg zijn het binnen de categorie ‘overheid’ vooral de gemeenten die EU-subsidie hebben ontvangen. Dit komt onder meer door het programma ‘Urban Innovative Actions’; gemeenten zijn de primaire doelgroep van dit programma. Verder is in Parkstad Limburg € 28 miljoen gegaan naar de provinciale overheid. Dit betreft geld voor CEF-projecten in de regio gericht op verbetering van het spoor. Ook in de Veenkoloniën is relatief veel EU-subsidie naar overheden gegaan. In dit geval betreft het subsidies via de rijksoverheid voor stimulering van cultuur en samenleving. In de Kop van Noord-Holland ten slotte, is het aandeel kennisinstellingen dat in de periode 2014-2020 EU-subsidie ontving, relatief groot. De meeste ontvangers maken deel uit van het kenniscluster rond het Energieonderzoek Centrum bij de kernreactor in Petten.
Bron: ERAC, 2022
In Zeeuws-Vlaanderen en Parkstad Limburg was de overheid duidelijk de grootste ontvanger van EU-subsidies. Dit zijn niet toevallig ook de regio’s waar de grootste CEF-bijdragen naartoe zijn gegaan; met name overheden zijn de doelgroep van dit fonds, dat bedoeld is voor verbetering van de transportinfrastructuur. In Zeeuws-Vlaanderen gaat de meeste van deze
ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 3
87
4 MODEL VOOR GELIJKWAARDIG PARTNERSCHAP raad voor het openbaar bestuur
Model voor gelijkwaardig partnerschap Dit model hoort bij het advies ‘Rol nemen, ruimte geven’ van de Raad voor het Openbaar Bestuur. De zes vragen kunnen het Rijk helpen invulling te geven aan de ambitie tot gelijkwaardige samenwerking. Het is een ideaaltypisch model voor gelijkwaardig partnerschap; afhankelijk van politieke en praktische keuzes kunnen de antwoorden per situatie verschillen.
1
In hoeverre heeft het Rijk een eigen beleidsambitie? 1 = geenszins; 5 = in zeer hoge mate
2
In hoeverre verplicht het Rijk de decentrale overheden tot de samenwerking? 1 = geenszins; 5 = in zeer hoge mate
3
Bij de inrichting van gelijkwaardig partnerschap kan dit model als de defaultoptie gebruikt worden. Het model dient dan om op een transparante en met argumenten onderbouwde manier het gesprek aan te gaan over de inrichting van de samenwerking.
In hoeverre dienen de decentrale overheden eigen middelen in te zetten? 1 = geenszins; 5 = in zeer hoge mate
4
In hoeverre stelt het Rijk eisen aan de uitvoering? 1 = geenszins; 5 = in zeer hoge mate
5
Hoe is de verantwoordelijkheid voor de uitvoering verdeeld? 1 = het Rijk 100%; 5 = de decentrale overheden 100%
6
In hoeverre dienen decentrale overheden zich aan het Rijk te verantwoorden over bestedingen en resultaten? 1 = geenszins; 5 = in zeer hoge mate
Regionale Energie Strategieën
Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport
Regio Deals
Beleidsambitie Rijk
Beleidsambitie Rijk
Beleidsambitie Rijk
Verantwoording aan Rijk
Verplicht karakter
Verantwoording aan Rijk
Verplicht karakter
Verantwoording aan Rijk
Verplicht karakter
Verantwoordelijkheid uitvoering
Decentrale middelen
Verantwoordelijkheid uitvoering
Decentrale middelen
Verantwoordelijkheid uitvoering
Decentrale middelen
MIRT
Eisen aan uitvoering
Gelijkwaardig partnerschap (ideaaltype)
ELKE REGIO TELT! | INHOUDELIJKE BIJLAGE 4
RES
Eisen aan uitvoering
Gelijkwaardig partnerschap (ideaaltype)
Regio Deals
Eisen aan uitvoering
Gelijkwaardig partnerschap (ideaaltype)
88
LITERATUUR
ActiZ, Nederlandse ggz, FMS, InEen, NFU, NVZ, NZa, PN, VNG, V&VN, ZKN, ZiN, Zorgthuisnl, ZN & VWS (2022). Integraal Zorgakkoord. Samen werken aan gezonde zorg. Z.pl.: eigen beheer. Bijlage 1049586 bij de aanbiedingsbrief aan de Tweede Kamer van de minister van VWS, de minister voor Langdurige Zorg en de staatssecretaris van VWS d.d. 16 september 2022. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, 31 765, nr. 655. Allers, M., J. de Natris, H. Rienks & T. de Greef (2021). Gemeentelijke herindeling schaadt lokale en nationale democratie, https://www. mejudice.nl/artikelen/detail/gemeentelijke-herindeling-schaadt-lokale-ennationale-democratie Badir, M., B. van Bavel, S. Hardeman & A. Rijpma (2017). Brede Welvaartsindicator 2017. Brede welvaart in Nederland: nationaal en regionaal. Utrecht: Universiteit Utrecht & Rabobank. Te raadplegen via https://economie.rabobank.com Bastiaanssen, J. & M. Breedijk (2022). Toegang voor iedereen? Een analyse van de (on)bereikbaarheid van voorzieningen en banen in Nederland. PBL-publicatienummer 4932. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving. BDO (2021). BDO-Benchmark Nederlandse Gemeenten 2021. Amsterdam: BDO Acccountants & Adviseurs. Berg, C. van den & A. Kok (2021). Regionaal maatschappelijk onbehagen. Naar een rechtsstatelijk antwoord op perifeer ressentiment. Rapport in opdracht van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.
Z.pl: eigen beheer. Te raadplegen via https://www.rug.nl/cf/pdfs/03092021vdberg-en-kok-regmaatschonbehagen.pdf
89
BZK (2021a). Gemeentefonds. Decembercirculaire 2021. Brief aan
BZK (2022e). Eerste appreciatie van de belangrijke opgaven op het gebied
de gemeentebesturen d.d. 14 december 2021 van de minister van
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (herdruk). Brief aan de
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Tweede Kamer d.d. 24 januari 2022 van de minister van Binnenlandse
BZK (2021b). Groeien aan de grens. Brief aan de Tweede Kamer d.d. 6 april 2021 van de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2020-2021, 32 851, nr. 71.
Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 35 925-VII, nr. 129. BZK (2022f). Jaarverslag en slotwet gemeentefonds 2021. Brief aan de
BZK (2022a). Kabinetsreactie op de Atlas van afgehaakt Nederland. Brief aan
Tweede Kamer d.d. 18 mei 2022 van de minister van Binnenlandse Zaken
de Tweede Kamer d.d. 10 oktober 2022 van de minister van Binnenlandse
en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 836 000,
Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023,
nr. 1.
36200-VII, nr. 17. BZK (2022b). Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid. Z.pl.:
BZK (2022g). Onderhoudsrapport specifieke uitkeringen (USO) 2021. Brief aan de Tweede Kamer d.d. 17 mei 2022 van de minister van Binnenlandse
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Bijlage
Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022,
1039948 bij brief aan de Tweede Kamer d.d. 4 juli 2022 van de minister
kenmerk 2022-0000249833.
voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 30 995, nr. 100.
Coalitieakkoord (2021). Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst: coalitieakkoord 2021-2025 VVD, D66, CDA en ChristenUnie. Z.pl.: eigen
BZK (2022c). Aanpak vierde tranche Regio Deals. Brief aan de Tweede
beheer. Bijlage 1009826 bij brief aan de Tweede Kamer d.d. 12 december
Kamer d.d. 1 juli 2022 van de minister van Binnenlandse Zaken en
2021 van de informateurs J.W. Remkes en W. Koolmees. Tweede Kamer,
Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 29 697 nr.
vergaderjaar 2021-2022, 35 788, nr. 77.
109. BZK (2022d). Inzet Regio’s aan de grens. Brief aan de Tweede Kamer
CBS (2021). Gemeentelijke regelingen; gemeentelijke heffingen, periode 2021. Gepubliceerd door het Centraal Bureau voor de Statistiek op
d.d. 13 mei 2022 van de minister van Binnenlandse Zaken en
20 december 2022 via Gemeenterekeningen; gemeentelijke heffingen,
Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 32 851, nr. 75.
gemeentegrootteklasse, regio (cbs.nl) CBS (2022). Regionale Monitor Brede Welvaart 2022. Gepubliceerd door het Centraal Bureau voor de Statistiek op 5 december 2022 via https://www. cbs.nl/nl-nl/visualisaties/regionale-monitor-brede-welvaart-2022
ELKE REGIO TELT! | LITERATUUR
90
CEBEON (2021). Gemeenten in de knel. Toenemende druk op financiële
Elzinga, D.J. (2022). Naar nieuwe vormen van decentraal bestuur.
positie leidt tot sluipende uitholling voorzieningenniveau. 20819
Bouwstenen voor verbeterde interbestuurlijke betrekkingen en voor een
eindrapport. Z.pl: eigen beheer. Te raadplegen via https://www.cebeon.nl/
effectief beleidskader decentraal bestuur. Winsum: eigen beheer. Bijlage
gemeenten-in-de-knel/
1018992 bij brief aan de Tweede Kamer d.d. 18 februari 2022 van de
COELO (2022). Atlas rijksuitkeringen aan gemeenten 2021. Groningen: Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden, Rijksuniversiteit Groningen. Commissie Nationaal Groeifonds (2022). Rapport tweede beoordelingsronde. April 2022. Publicatie-nr. 22402145. Den Haag: Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. CPB (2015). Grondprijzen en grensregio’: Zijn hoge grondprijzen een
minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 35 925-VII, nr. 136. ERAC (2022). Monitoringsrapportage Raad voor de leefomgeving en infrastructuur; Peildatum 1 september 2022. ’s-Hertogenbosch: European and Regional Affairs Consultants. Europese Commissie (2021a). Aanbeveling (EU) 2021/402 van de commissie van 4 maart 2021 over doeltreffende actieve steun voor werkgelegenheid
probleem voor het vestigingsklimaat van Nederlandse grensregio’s? CPB
na de COVID-19-crisis (EASE). Publicatieblad van de Europese Unie,
Notitie d.d. 6 maart 2015, uitgevoerd op verzoek van het Ministerie van
L 80/1.
Economische Zaken. Den Haag: Centraal Planbureau.
Europese Commissie (2021b). Mededeling van de Commissie aan het
Dagevos, J., F. Bijster, J. Janssen, J. Kroeze & S. Paenen (2022). Werelden
Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal
van verschil. Achterstandsproblematiek in Nederland in kaart gebracht.
Comité en het Comité van de Regio’s: Een langetermijnvisie voor
Publicatienummer 220120-01. Tilburg: Het Pon & Telos.
de plattelandsgebieden van de EU — Naar sterkere, verbonden,
Divosa (2021). Onderzoek brengt stapeling uitgaven sociaal domein 20152019 in beeld. Te raadplegen via: https://www.divosa.nl/sites/default/files/ nieuwsbericht_bestanden/bdo-rapport-financiele-staat-sociaal-domeingemeenten-2020.pdf
veerkrachtige en welvarende plattelandsgebieden in 2040. Brussel, 30 juni 2021. COM(2021) 345 final. Europese Commissie (2022). Mededeling van de Commissie aan het Europees parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio‘s over het 8e cohesieverslag: Naar cohesie in Europa in 2050. Brussel, 4 februari 2022. COM(2022) 34 final. Evenhuis, E., A. Weterings & M. Thissen (2020). Bevorderen van brede welvaart in de regio: keuzes voor beleid. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.
ELKE REGIO TELT! | LITERATUUR
91
EZK (2022). Congestie op het elektriciteitsnet in Limburg en Noord-Brabant.
In.Fact.Research (2021). Evaluatie Tweede Actieplan Bevolkingsdaling.
Brief van de minister van Economische Zaken en Klimaat aan de Tweede
Opgesteld door Johan van Iersel. Z.pl.: eigen beheer. Bijlage 981142
Kamer d.d. 8 juni 2022. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 29 023,
bij brief aan de Tweede Kamer d.d. 18 mei 2021 van de minister van
nr. 311.
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar
Groenemeijer, L., K. Gopal, M. Stuart-Fox, G. van Leeuwen & D. Omtzigt (2021). Vooruitzichten bevolking, huishoudens en woningmarkt 20212035. Prognose en Scenario’s 2021-2035. Uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van BZK. Delft: ABF Research. Hope, D. & J. Limberg (2020). The Economic Consequences of Major Tax Cuts for the Rich. Working Paper 55. London: London School of Economics and Political Science / International Inequalities Institute. Te raadplegen via http://eprints.lse.ac.uk/107919 IenW (2021). Integrale Mobiliteitsanalyse 2021. Mobiliteitsontwikkeling en -opgaven in kaart gebracht. Bijlage bij brief aan Tweede Kamer d.d. 29 juni 2021 van de minister en de staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat. Kenmerk: IENW/BSK-2021/175735. IenW & VRO (2022). Vaststelling van de begrotingsstaat van het Mobiliteitsfonds voor het jaar 2023. Brief aan de Tweede Kamer d.d. 14 november 2022 van de ministers van Infrastructuur en Waterstaat en
2020-2021, 31 757, nr. 104. IOO (2006). Quick scan regionale verdeling FES-toezeggingen. Beknopte rapportage. Leiden: Instituut voor Onderzoek van Overheidsuitgaven. Lous, B. (2021). ‘Beleidsfocus op economische groei ondermijnt onderling vertrouwen’. In: ESB 106(4800S), p. 56-61. Lukkezen, J. & E.M. Sent (2020). ‘Als je over alles neutraal bent, ben je waarschijnlijk dood’. In: ESB, 2 januari 2020. LVKK (2022). Goed voor elkaar dorpen: hoe gemeenschapskracht zich ontwikkelt. Praktijk, theorie en tips. Assen: Landelijke Vereniging voor Kleine Kernen. Maastricht University (2019). Inventarisatie grensoverschrijdende knelpunten North Sea Port. Onderdeel onderzoeksrapport 1 februari 2019 (final draft). Maastricht: Institute for Transnational and Euregional cross border cooperation and Mobility (ITEM). Milikovski, F. (2022). ‘Vervoersarmoede is nu ook in Nederland een
voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening en de staatssecretaris
probleem’. In: NRC, 18 november 2022. Te raadplegen via https://www.
van Infrastructuur en Waterstaat. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023,
nrc.nl/nieuws/2022/11/18/vervoersarmoede-is-nu-ook-in-nederland-een-
36 200-A, nr. 9.
probleem-a4148699 OCW (2022). Een abonnement op de hele wereld. Versterken van het stelsel van openbare bibliotheken. Brief aan de Tweede Kamer d.d. 4 november 2022 van de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, 33 846, nr. 70.
ELKE REGIO TELT! | LITERATUUR
92
OECD (2012). Promoting growth in all regions. Paris: OECD Publishing. http://dx.doi.org/10.1787/9789264174634-en OECD (2018). The Future of Regional Development and Public Investment in Wales, United Kingdom. OECD Multi-level Governance Studies. Paris: OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/e6f5201d-en OECD (2019). OECD Regional Outlook 2019: Leveraging Megatrends for Cities and Rural Areas. Paris: OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/ 9789264312838-en Oevering, F. & O. Raspe (2020). ‘Regionaal-economische verschillen fors toegenomen’. In: ESB, 105 (4790) d.d. 8 oktober 2020, p. 456-459. Ovaska, T. & R. Takashima (2010). ‘Does a rising tide lift all the boats? Explaining the national inequality of happiness.’ In: Journal of Economic Issues, 44(1), p. 205-224.
Rli (2019). De som der delen. Verkenning samenvallende opgaven in de regio. Den Haag: Raad voor de leefomgeving en infrastructuur. Rli (2021a). Investeren in duurzame groei. Den Haag: Raad voor de leefomgeving en infrastructuur. Rli (2021b). Naar een integraal bereikbaarheidsbeleid. Den Haag: Raad voor de leefomgeving en infrastructuur. Rli (2021c). Geef richting, maak ruimte! Den Haag: Raad voor de leefomgeving en infrastructuur. ROB (2020). Kennis delen. Den Haag: Raad voor het Openbaar Bestuur. ROB (2021a). Rol nemen, ruimte geven. De rol van het Rijk bij interbestuurlijke samenwerking. Den Haag: Raad voor het Openbaar Bestuur. ROB (2021b). Droomland of niemandsland? Uitgangspunten voor het
PBL & CBS (2022). Regionale bevolkings- en huishoudensprognose 2022. Te
besturen van regio’s. Den Haag: Raad voor het Openbaar Bestuur.
raadplegen via https://themasites.pbl.nl/o/regionale-bevolkingsprognose/
ROB (2022). Gezag herwinnen. Over de gezagswaardigheid van het
PBL, SCP & CPB (2017). Naar een Verkenning Brede welvaart. Den Haag: Uitgeverij PBL. Te raadplegen via https://www.pbl.nl/publicaties/naar-eenverkenning-brede-welvaart
openbaar bestuur. Den Haag: Raad voor het Openbaar Bestuur. Robeyns, I. (2022). ‘Zo ga je om met normativiteit bij welvaartsmeting’. In: ESB 107(4808), p. 172-174.
Piketty, T. & E. Saez (2013). ‘Top incomes and the Great Recession: recent
Roine, J., J. Vlachos & D. Waldenström (2009). ‘The long-run determinants
evolutions and policy implications’. In: IMF Economic Review, 61(3),
of inequality: what can we learn from top income data?’ In: Journal of
p. 456-478.
Public Economics, 93(7-8), p. 974-988
Remkes, J. (2022). Wat wel kan. Uit de impasse en een aanzet voor
RTV Noord (2022). Actiegroep haalt bakzeil: 21 van de 34 bruggen in Pekela
perspectief. Rapport naar aanleiding van gesprekken tussen kabinet
verdwijnen. Nieuwsbericht d.d. 21 juni 2022. Te raadplegen via
en agrarische sector, medeoverheden en andere belanghebbende
https://www.rtvnoord.nl/nieuws/933778/actiegroep-haalt-bakzeil-21-van-
organisaties. Z.pl: eigen beheer. Bijlage bij Kamerstukken 30 252 en 35
de-34-bruggen-in-pekela-verdwijnen
334, nr. 34. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023.
ELKE REGIO TELT! | LITERATUUR
93
RvC (2020). Culturele basisinfrastructuur. Advies BIS 2021-2024. Den Haag:
SER (2021). Zekerheid voor mensen, een wendbare economie en herstel
Raad voor Cultuur. Te raadplegen via https://www.raadvoorcultuur.nl/
van de samenleving. Sociaal-economisch beleid 2021-2025. Advies
documenten/adviezen/2020/06/04/advies-basisinfrastructuur-2021-2024
21/08. Uitgebracht aan de informateur en het kabinet ten behoeve van de
RVS (2020). Gezondheidsverschillen voorbij. Complexe ongelijkheid is een zaak van ons allemaal. Publicatie 2020-08. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving. RVS (2021a). Een eerlijke kans op een gezond leven. Den Haag: Raad voor
kabinetsperiode 2021-2025. Den Haag: Sociaal-Economische Raad. Staatscommissie Parlementair stelsel (2018). Lage drempels, hoge dijken. Democratie en rechtsstaat in balans. Eindrapport van de staatscommissie parlementair stelsel. Amsterdam: Boom.
Volksgezondheid & Samenleving. Bijlage 979444 bij brief aan de Tweede
Thissen, M. & J. Content (2021). Brede welvaart in Nederlandse gemeenten:
Kamer d.d. 29 april 2021 van de staatssecretaris van Volksgezondheid,
het belang van regionale samenhang. Den Haag: Planbureau voor de
Welzijn en Sport. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 32 793, nr. 550.
Leefomgeving.
RVS (2021b). Wissels omzetten voor een veerkrachtige samenleving. Vier
Thomas, C. (2018). ‘De Wereldbank denkt niet langer dat groei mensen
prioriteiten voor de nieuwe kabinetsperiode. Den Haag: Raad voor
vanzelf uit de armoede tilt’. In: Financieel Dagblad, 7 april 2018.
Volksgezondheid & Samenleving. Bijlage 973100 bij brief aan de Tweede
Tjeenk Willink, H.D. (2022). Tot zover ben ik gekomen. Eerste lezing in de
Kamer d.d. 15 maart 2021 van de minister van Volksgezondheid, Welzijn
tweejaarlijkse cyclus over ‘De democratische rechtsorde in de praktijk’.
en Sport. Tweede Kamer, vergaderjaar 2020-2021, 35 570-XVI, nr. 187.
Z.pl.: eigen beheer. Te raadplegen via https://www.raadvanstate.nl/
RVS (2022). De regio als redding? Over de dilemma’s rond regionaal werken
publish/pages/129420/de_herman_tjeenk_willink_lezing_2022.pdf
aan gezondheid en zorg en het belang van balanceren. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving. Rijk, IPO, VNG & UvW (2023). Code Interbestuurlijke Verhoudingen. Gezamenlijke uitgave van het Rijk, het Interprovinciaal Overleg, de
Tordoir, P. (2021). ‘Economische visies op de stad: arena voor marktwerking en innovatie’. In: G.J. Hospers & P. Renooy (red.), De wereld van de stad: theorie, praktijk, toekomst. Amsterdam: Berghauser Pont Publishing. Universiteit Utrecht, Universiteit Hasselt & LDR advocaten (2020).
Vereniging van Nederlandse Gemeenten en de Unie van Waterschappen.
Grensoverschrijdende samenwerking bij infrastructurele projecten 2.0.
Z.pl.: eigen beheer. Bijlage bij brief aan de Tweede Kamer d.d. 20 januari
Aanbevelingen voor de revitalisering van de samenwerking tussen
2023 van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over
Vlaanderen en Nederland bij grensoverschrijdende infrastructurele
de Actieagenda Sterk Bestuur. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, 33
projecten. Den Haag: eigen beheer.
047 nr. 25.
ELKE REGIO TELT! | LITERATUUR
94
Vereniging Deltametropool & VU Amsterdam (2020). Leren van MIRT-
Weterings, A., M. Thissen & E. Buitelaar (2021). Zicht op het effect van
investeringen op de kaart. Te raadplegen via https://deltametropool.nl/
de Regio Deals op de brede welvaart. PBL-publicatienummer 4649.
projecten/leren-van-mirt-investeringen-op-de-kaart/
Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.
Verhagen, J. (2019). Wmo en jeugdzorg drukken overige uitgaven weg. Lias info. Voogd, J. de & R. Cuperus (2021). Atlas van afgehaakt Nederland. Over buitenstaanders en gevestigden. Z.pl.: eigen beheer. Te raadplegen via https://www.kennisopenbaarbestuur.nl/documenten/ rapporten/2021/12/17/atlas-van-afgehaakt-nederland VRO (2022). Integrale visie op de woningmarkt. Brief van de minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening aan de Tweede Kamer d.d. 15 december 2022. Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, 32 847, nr. 985. VRO (2023). Monitor woningbouwimpuls. Graadpleegd dd. 8-3-2023 via: https://experience.arcgis.com/experience/2c2ea4b746e343f080439680454 85b27/page/Viewer-%26-Facts/?draft=true VWS (2022). Toekomstbestendige acute zorg. Brief aan de Tweede Kamer d.d. 22 februari 2022 van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021-2022, 29 247, nr. 341. Werkgroep grensbelemmeringen (2020). Niet aanpassen maar afwijken. Verslag van de werkgroep grensbelemmeringen. Studie uitgevoerd door de universiteiten van Utrecht en Hasselt, in opdracht van de Nederlandse en de Vlaamse regering. Z.pl: eigen beheer. Bijlage 961255 bij brief aan de Tweede Kamer d.d. 14 december 2020 van de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Tweede Kamer, vergaderjaar 2020-2021, 32 851, nr. 70.
ELKE REGIO TELT! | LITERATUUR
95
BIJLAGE
TOTSTANDKOMING ADVIES Samenstelling raadscommissie Jantine Kriens, raadslid Rli en commissievoorzitter Godfried Bogaerts, raadslid RVS Joris van den Boom, raadslid Rli Martiene Branderhorst, raadslid ROB Martijn van der Steen, raadslid RVS André van der Zande, raadslid Rli Peter Wilms, raadslid ROB Samenstelling projectteam Bart Swanenvleugel, projectleider Mirjam van Gameren, projectondersteuner Ineke Hoekstra, projectmedewerker vanaf 1 augustus 2022 Pieter de Jong, projectmedewerker Dorle Kok, projectmedewerker tot 1 augustus 2022 Gerber van Nijendaal, projectmedewerker Robert Vonk, projectmedewerker Douwe Wielenga, projectmedewerker Stagiairs Nicole Kuijf, stagiair bij de Rli vanaf 1 januari 2023 Ruut Willemsen, stagiair bij de ROB van februari tot en met april 2022
96
Geraadpleegde deskundigen en instanties
John Dagevos, Tilburg University
Frank Stevens van Abbe, Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koen Delanghe, Europese Commissie
Koninkrijksrelaties
Jaap van Delden, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Maarten Allers, Rijksuniversiteit Groningen
Ellen van Doorne, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Sharon Bartels, College van Rijksadviseurs
Jan Hendrik Dronkers, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Hillie Beentjes, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Evelien Eggink, Sociaal en Cultureel Planbureau
Aafke Belterman, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Koen Elzerman, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Peter Bertholet, IBA-Parkstad
Ben van Essen, Landelijke Vereniging van Kleine Kernen
Michèle Blom, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Manon Fretz, Sociale Zaken en Werkgelenheid
Bettina Bock, Rijksuniversiteit Groningen
Marieke Franken, College van Rijksadviseurs
Richard van den Born, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Saskia Franssen, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Astrid Boeijen, Smart Service Campus (SSC)
Bram Geurkink, Sociaal en Cultureel Planbureau
Michiel Boots, Ministerie voor Economische Zaken en Klimaat
Sander Gerritsen, Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
René Bosscher, Gemeente Eemsdelta
Nick de Graaf, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Fons Bovens, GGD Zuid Limburg
Rinke Groot, College van Rijksadviseurs
Adriaan Brouwer, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Bert de Groot, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Marco van Burgstreden, CROW
Ward Hermans, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Kees van der Burg, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Jeroen Heuvelink, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Natalie Burgers, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Tim Hoek, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Tom Cordeweners, Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Pieter Hooimeijer, Universiteit Utrecht
Koninkrijksrelaties Anne Çeta Blanksma, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Nicole van Iwaarden, College van Rijksadviseurs Jannemarie de Jonge, College van Rijksadviseurs Geert de Joode, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Ruth Clabbers, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Marc Konings, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Monique van Dael, Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koen Koolstra, Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Koninkrijksrelaties
ELKE REGIO TELT! | TOTSTANDKOMING ADVIES
Raymond Kubben, Raad voor Cultuur
97
Chris Kuijpers, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Petro Kuijpers, P10 (Vereniging van grote plattelandsgemeenten)
Dirk Spannenburg, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Dennis Martens, Nationaal Programma Heerlen-Noord
Karin van Steensel, BrabantAdvies
Marieke Meijer, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Frank Stevens van Abbe, Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Ron Meijer, Nationaal Programma Heerlen-Noord
Koninkrijksrelaties
Evert Meijers, Universiteit Utrecht
Kees Terlouw, Universiteit Utrecht
Emily van Miltenburg, Sociaal en Cultureel Planbureau
Michel van der Veen, Provincie Groningen
Marijn Molema, Fries Sociaal Planbureau/Rijksuniversiteit Groningen
Francesco Veenstra, College van Rijksadviseurs
Nico de Neeling, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Wouter Veldhuis, College van Rijksadviseurs
Sjoerd van Ommelen, Ministerie voor Economische Zaken en Klimaat
Lotte Vermeij, Sociaal en Cultureel Planbureau
Ivka Orbon, BrabantAdvies
Focco Vijselaar, Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Martijn Panjer, ERAC
Mirjam Visscher, Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
Klaske Piebenga, Landelijke Vereniging van Kleine Kernen
Ben Visser, Burgemeester Eemsdelta
Ronald Plantinga, Planbureau voor de Leefomgeving
Bjørn Vokerink, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Jan Rademaker, IBA-Parkstad
Josse de Voogd, Tilburg University
Otto Raspe, Rabobank
Dirkjan de Vries, Ministerie van Infastructuur en Waterstaat
Bastian Ravesteijn, Erasmus Universiteit Rotterdam
Mattheus Wassenaar, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Anne Reitsma, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Sjouke Wieringa, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Jordy Rijksen, Smart Service Campus (SSC)
Brigitte Zonneveld, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Afke van Rijn, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Lydia van Santen, P10 (Vereniging van grote plattelandsgemeenten)
Expertbijeenkomst Provinciale Planbureaus 8 juni 2022
Roelof Schellingerhout, Sociaal en Cultureel Planbureau
Pieter Hooimeijer, Universiteit Utrecht
Mathea Severeijns, IBA-Parkstad
Marja Janssens, Kenniscentrum sociaal-maatschappelijke vraagstukken
Jaap Slootmaker, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat Robert Smeets, ERAC
Groningen/Drenthe Fons van der Lucht, Hanze Hogeschool Ivka Orbon, BrabantAdvies
ELKE REGIO TELT! | TOTSTANDKOMING ADVIES
98
Ilse Schrijver, Neimed/Zuyd Hogeschool Sittard
Ton Meijs, Wijkagent in Kerkrade
Luc Verschuren, Hogeschool Zeeland
Bart Mulkens, Ontwerper
Edwin van de Wiel, Kennispunt Twente
Jordy Rijksen, Smart Service Campus (SSC)
Truus de Witte, Fries Sociaal Planbureau/Rijksuniversiteit Groningen
Sandra Spelthan-Prins, Impuls, Wijkpunt Noord Peggy Weelen, Stand-BY! en JENS
Regiobijeenkomsten Parkstad Limburg 15 juni en 7 december 2022
Roel Wever, Burgemeester Heerlen
Liesbeth van Beek, Heem wonen Peter Bertholet, Stadsregio Parktstad Limburg
Regiobijeenkomsten Veenkoloniën 28 juni en 1 december 2022
Ron Bonekamp, Stichting Voortgezet Onderwijs Parkstad Limburg
Chretien van den Akker, Preventie Overleg Groningen
Jan Pieter Bovendorp, Heem Wonen
Rebecca Albers, Toverboom
Issa Chebib, Student
Paul Asbreuk, Projectleider Goede start
Noah Chebib, Student
Joke Bakker, Voorzitter Bewonersraad (Kvdvk)
Petra Dassen-Housen, Burgemeester Kerkrade
Renée Broens, Gemeente Stadskanaal
Raoul Deckers, Programmaleider Kunst en Cultuur in Kerkrade
Johan Brongers, Tinten Groep
Anita Eberson, Politie Limburg
Annamaria Evers, Sterk uit Armoede
Alexander Geers, Wethouder Kerkrade
Hieke Ferwerda, Provincie Groningen
Hennie ter Haar, Huis voor de sport Limburg
Akke Groenewoud, Economic Board Groningen
Robin Hawinkels, Student
Auke van der Goot, Inwoner Groningen
Wil Houben, Burgemeester Voerendaal
Karin Kalverboer, Kansen voor de Veenkoloniën (KvdV)
Kiki Huijnen-Becks, Onderwijsstichting MOVARE
Henk Jan Mollema, Zorgplein Noord
Tom Janssen, Onderwijsstichting MOVARE
René van der Most, Zorg Innovatie Forum
Peter Janssen, Bewonersplatform Kerkrade Noord
Gerjan Navis, Internist-nefroloog/Hoogleraar Rijksuniversiteit Groningen
Monique Keune, Heem Wonen
Be Schollema, Gemeente Pekela
Gitte Kroes, Höfke van St Antonius
Brigit Toebes, Rijksuniversiteit Groningen
Mark Liedekerken, Zuyd Hogeschool
Michel Van der Veen, Provincie Groningen
Dennis Martens, Nationaal Programma Heerlen-Noord
Henk Veentjer, Huisarts Veendam
ELKE REGIO TELT! | TOTSTANDKOMING ADVIES
99
Annemieke Visser, Procesmonitor (Kvdvk)
Regiobijeenkomsten Zeeuws-Vlaanderen 9 september en 14 december 2022
Maarten Wetterauw, Molendrift
Liesbeth Adam, ROOTZ
Jacob Zwinderman, Innovatiehub Oost-Groningen
Frits Baars, Dorpsraad Zuidzande Dinique Bakkers, Stadsraad Aardenburg
Regiobijeenkomsten Twente 7 september en 6 december 2022
Barbara Beulens, Bestuur Stichting Escaldascholen
Linda van Asselt, Twenteboard
Angela Boeije, DOW Chemicals
Toon Bom, Inwoner Almelo
Eric van Damme, HISWA-RECRON afdeling Zeeuws-Vlaanderen
Jan den Boon, Medisch spectrum Twente
Leo Dekker, ZLTO Agrarisch West Zeeuws-Vlaanderen
Saskia Grobben, Inwoner Almelo
Henk Dijkmans, Raad voor Maatschappelijke en Demografische
Ton Harmsen, Wijkkracht
Ontwikkeling
Wilmien Haverkamp-Wenker, Burgemeester Tubbergen
Bart van Doorn, Dorpsraad Philippine
Annemarth Idenburg, Trendbureau Overijssel
Dick Engelhardt, North Sea Port
Ingrid Jansen, Stimuland
Edwin Evenhuis, North Sea Port
John Joosten, Burgemeester Dinkelland
Jacques le Grand, Stichting New Babylon
Timo Kos, CvB Saxion Hogeschool
Martien Hagoort, Stadsraad Aardenburg
Melanie Maatman, Mijande Wonen
Dominique van Haperen, ROOTZ
Frank Nijhuis, Stichting Katholiek Onderwijs Noord Oost Twente, Konot
Helen van der Hooft, Overleg Zeeuwse Overheden
Mark Oude Luttikhuis, ondernemer en buurtschap Stokkum
Barry van der Hooft, Citymarketeer Terneuzen
Bert Tijhof, Wethouder Jeugd en Onderwijs Rijssen-Holten
Tineke Kerste, Dorpsraad Philippine
John van der Vegt, CvB ROC Twente
Annie de Lijzer, Raad voor Maatschappelijke en Demografische Ontwikkeling
Trudy Vos, CvB ROC van Twente
Gerard Mangnus, ZLTO Hulst
Patrick Welman, Burgemeester Oldenzaal
Erik van Merrienboer, Burgemeester Terneuzen
Jelle Wieggers, Young Twenteboard
Anouchka van Miltenburg, Nucleus Zorg
Edwin van der Wiel, Kennispunt Twente
Ellen de Neef, Elevantio
Maarten Witteveen, Pakhuis Oost
Steven van Nispen, CvB VO Scholen Zeeuws-Vlaanderen
Willibrord Woertman, Buurtschap Stokkum
Rien Puyenbroek, Stadsraad Oostburg
ELKE REGIO TELT! | TOTSTANDKOMING ADVIES
100