B1 Bijlage 1 Takomst foar Tsjerken. Visie religieus erfgoed Opsterland

Impressie van de kunsttentoonstelling in de Witte Kerk van Hemrik in 2018 en flyer van de ART Super 2022. Bron foto: SA! https://www.sa24.nl/nieuws/cultuur/18577/succesvolle-opening-art-super

Er zijn 22 van de 32 kerkgebouwen die door de eigenaren beschouwd worden als zijnde redelijk tot goed geschikt voor nevengebruik. Voor de twaalf kerkgebouwen die gezien worden als matig, slecht of niet geschikt voor nevengebruik, komt dat met name doordat het interieur beperkingen oplegt, bijvoorbeeld de aanwezigheid van vaste banken of bijzondere 37

elementen of het ontbreken van een invalidenuitgang, of door het hebben van een nieuwe functie die het gebouw niet langer geschikt maakt voor diensten. Voor 6 van de 8 kerkgebouwen waar geen nevenactiviteiten plaatsvinden, is er weleens de vraag gesteld of het kerkgebouw gebruikt zou mogen worden voor nevenactiviteiten. Ledentallen en de erediensten Op 1 januari 2022 telde elke kerkelijke gemeente minstens 11 of meer leden of parochianen. Van kerken waar nog kerkdiensten gehouden worden had er slechts een kerk tussen de 11 en 50 leden en nog eens een kerk tussen de 51 en 100 leden. Er zijn drie kerken dit op dit moment tussen de 101 en 200 leden hadden, en ook drie kerkelijke gemeenten die tussen de 201 en 300 leden telden. Maar liefst 8 kerkelijke gemeenten telden tussen de 301 en 600 leden, en 4 kerkelijke gemeenten telden zelfs 601 of meer leden of parochianen.

Frequentie erediensten Wekelijks

Tweewekelijks

10%

Maandelijks

Minder dan maandelijks

10%

15% 65%

In 13 kerkgebouwen worden wekelijks erediensten gehouden, in 3 kerkgebouwen is daarvan tweewekelijks sprake. Voor 2 kerkgebouwen geldt dat er maandelijks een dienst gehouden wordt en in nog 2 andere kerkgebouwen wordt aangegeven dat de frequentie ‘anders’ is, wat enkele keren per jaar betekent. In de periode 2020-2022 speelde Covid-19 een grote rol bij het organiseren van bijeenkomsten. De cijfers van het gemiddelde aantal bezoekers van een kerkdienst in tijden dat er geen corona heerst, worden als volgt geschetst: van de twintig kerkgebouwen waar nog regelmatig kerkdiensten gehouden worden, variëren de bezoekersaantallen per kerkdienst. Drie kerkgebouwen ontvingen gemiddeld tussen de 11 en 25 bezoekers. Voor 5 kerkgebouwen lag het gemiddelde bezoekersaantal tussen de 26 en 50 aanwezigen. Acht andere kerkgebouwen ontvangen per kerkdienst tussen de 51 en 100 bezoekers en nog eens vier kerken hebben een gemiddeld bezoekersaantal per kerkdienst dat tussen de 101 en 200 ligt. Slechts een kerk heeft een gemiddeld bezoekersaantal van 301 of meer per dienst. Kijkend naar de toekomst wordt er door de eigenaren van 12 van de kerkgebouwen aangegeven dat de verwachting groot is dat kerkgebouw nog steeds in gebruik is voor de eredienst over 10 jaar. Voor vier kerkgebouwen wordt de kans dat het kerkgebouw over 10 38

jaar nog in gebruik is voor de eredienst redelijk groot geschat. Eigenaren van drie kerkgebouwen schatten die kans in als matig, en voor twee andere kerkgebouwen geldt dat deze verwachting klein tot zeer klein is. Dat zou kunnen betekenen dat er de komende 10 jaar zo’n 4 kerkgebouwen een nieuwe functie kunnen vervullen en mogelijk in aanmerking komen voor herbestemming.

De laatgotische kerk van Duurswoude aan het Breeberchspaed 1 in Wijnjewoude is omringd door een kerkhof. Aan de linkerzijde op de foto zijn de hartvormige ijzeren graftekens zichtbaar, die van bijzondere cultuurhistorische waarde zijn.

Begraafplaatsen Bij 23 van de 33 kerkgebouwen ligt geen begraafplaats. Bij 10 kerkgebouwen is er nog wel een begraafplaats aanwezig. Daar waar een begraafplaats aanwezig is, wordt er ook nog begraven. Van deze 10 begraafplaatsen is in 7 van de 10 gevallen de kerkeigenaar ook de eigenaar van de begraafplaats. In 3 gevallen is dat niet zo en is de begraafplaats in eigendom van een stichting, derde of particulier. Instandhouding gebouw en financieel draagvlak Van de 20 kerken die nog in gebruik zijn voor kerkdiensten is de verwachting voor een daarvan dat de inkomsten voor de instandhouding van het gebouw nog voldoende zullen zijn voor een periode van minder dan 5 jaar. Voor 5 kerkgebouwen is de verwachting dat er nog genoeg inkomsten zullen zijn voor de instandhouding van het gebouw voor een periode van 6 tot 10 jaar. Het grootste deel van de kerkgebouwen verwacht de komende 10 jaar niet in de problemen te komen om de instandhouding van het gebouw te kunnen financieren. Voor 12 van de 20 kerkgebouwen is het dan ook een realistisch perspectief dat de kerkelijke functie behouden blijft, zo blijkt uit de vragenlijst. Bij 7 kerkgebouwen wordt ervan uitgegaan dat er een nevenfunctie aan te pas zal moeten komen om voldoende inkomsten te 39

genereren. Voor slechts 1 kerkgebouw is de verwachting dat het gebouw vrijgegeven zal worden voor een andere functie. In een enkel geval zijn er plannen om samenwerking te zoeken met eigenaren van andere kerkgebouwen, zoals bijvoorbeeld in het geval van de Piterkerk en de Ontmoetingskerk in Gorredijk. Op termijn zouden dan de erediensten in Gorredijk kunnen plaatsvinden en de bijzondere diensten in Lippenhuizen. Omdat er nog een begraafplaats rondom de kerk ligt waar nog actief begraven wordt, heeft het de voorkeur om de kerkelijke functie van het gebouw te behouden. Om een kerkgebouw goed te kunnen onderhouden worden er op verschillende niveaus regelingen getroffen, subsidies geboden en laagrentende leningen afgesloten. Van de 32 kerkgebouwen is er voor 24 gebouwen in de afgelopen 5 jaar echter geen gebruik gemaakt van aanvullende middelen voor onderhoud of restauratie. Van twee kerkgebouwen is het onbekend of dit het geval is geweest. Van 6 kerkgebouwen is bekend dat er wel gebruik gemaakt is van enkele mogelijkheden om onderhoud of restauratie uit te voeren. Hierbij ging het met name om rijkssubsidies, provinciale subsidies, het Cultuurfonds of (grote) particuliere bijdragen.

De grootste problematiek waar kerkeigenaren tegenaanlopen, kunnen worden samengevat in de volgende punten:  Hoge energieprijzen en aflopen van het energiecontract, waarna men gebonden is aan een flexibel contract. Een kerk heeft doorgaans een ander energieverbruik dan een huishouden: veel gas en weinig elektra. Soms betekent dit een verdriedubbeling van de stookkosten.  Kosten die komen bij de noodzaak om te isoleren.  Kosten om de gebouwen te onderhouden.  Uitgesteld c.q. achterstallig onderhoud en veroudering van vooral het exterieur van de kerk. Gevels en voegen moeten gerestaureerd worden, dakbeschot en panlatten vervangen, goten die vervangen moeten worden etc.  Hoge kosten die een monumentenstatus met zich meebrengt en verduurzaming bemoeilijkt.  Sterk teruglopende ledenaantallen, vergrijzing, weinig nieuwe, jongere leden en dus minder inkomsten.  Minder mensen beschikbaar die zich voor langere tijd kunnen inzetten voor onderhoud en administratie van kerk en begraafplaats.  Afname van vrijwilligers en moeite om nieuwe, jongere vrijwilligers te vinden.

Verduurzaming Uit de vragenlijst komt naar voren dat veel kerkeigenaren bezig zijn met de verduurzaming van hun kerkgebouwen. Zo zijn er voor 18 van de 32 kerkgebouwen plannen om de komende 5 jaar te verduurzamen, bijvoorbeeld door isolerende maatregelen uit te voeren. De stappen die genomen worden om de kerkgebouwen te verduurzamen lopen zeer uiteen. Enkele voorbeelden zijn het plaatsen van dubbele beglazing en vervangen van oude beglazing, spouwmuurisolatie, het aanbrengen van gedeeltelijke dakisolatie, de installatie van 40

warmtepompen of een hybride pomp, het aanbrengen van tonzon vloerisolatie, wollen dakisolatie, het doen van aanpassingen in het verwarmingssysteem en de aanleg van zonnepanelen. Ook wordt benoemd dat men in sommige gevallen wel verduurzamen wil, maar dat dat met een kerk uit de dertiende eeuw erg lastig gevonden wordt en dat er met een monument maar beperkte mogelijkheden zijn. Klimaat en energie De ontwikkelingen die zich vooral in 2023 voordoen op het gebied van klimaat en energie zijn van grote invloed op de instandhouding van de kerkgebouwen, naast een algemene teruggang in het aantal kerkleden en opties om vrijwilligers in te zetten. Isolerende maatregelen helpen wel om het verbruik omlaag te brengen, maar het verbruik blijft doorgaans hoog door de eigenheid van kerkgebouwen. Uit adviezen van energiedeskundigen die door een kerkeigenaar ingeschakeld werden, bleek dat er weinig opties waren om hiermee om te gaan. Er kon bijvoorbeeld gewacht worden op het omzetten van het gasleidingnetwerk naar waterstof of er kon overgestapt worden op het gebruik van warmtepompen. Het nadeel is echter dat dan het gehele warmtesysteem aangepast moet worden. Dit kost veel en heeft een lange terugverdientijd. Duidelijk is dat de kosten die het energieverbruik met zich meebrengen een obstakel vormen voor kerkeigenaren.

Vernieuwde, kunststoffen raampartijen in de in Delftse School stijl gebouwde kerk van de Voortgezet Gereformeerde Kerk in Frieschepalen. Er is gebruik gemaakt van diverse technieken, zodat de raampartijen het oorspronkelijke uiterlijk hebben behouden. In de ramen zijn glas-in-lood details alsook glasgravures met Bijbelse voorstellingen verwerkt.

41

Oplossingen In 17 beantwoordde vragenlijsten worden oplossingen benoemd. Kerkeigenaren geven aan dat zij ermee geholpen zouden zijn als de gemeente enige subsidie beschikbaar zou stellen voor verduurzaming, isolerende maatregelen en restauratie. Ook zou de gemeente kunnen bijdragen door ruimten te huren en op die manier meehelpen inkomsten te genereren. Bijstaan hoeft echter niet alleen op financieel vlak, maar kan ook bestaan uit adviezen en het inzetten van deskundigheid. Een kerkeigenaar geeft aan dat de wens bestaat om hun begraafplaats (Oud Beets) over te dragen aan de gemeente, zodat die het onderhoud op zich kan nemen. De eigenaar van de Piterkerk te Lippenhuizen heeft samen met Stichting Alde Fryske Tsjerken (SAFT) bekeken of zij het kerkgebouw en de begraafplaats kunnen overnemen. Door de hoge bruidsschat blijkt dit echter niet mogelijk. Zij geven aan dat zij het onderhoud van de begraafplaats alsook de administratie van de kerk en de begraafplaats graag over zouden dragen aan de gemeente en vragen de gemeente om mee te denken over oplossingen.

De rooms-katholieke kerk in Gorredijk. Fragment van de achterzijde42 met glaswand en deel van de klokkenstoel.

Conclusies uit de enquête Het probleem van leegkomende kerken is er nauwelijks (meer) in Opsterland. Meer dan de helft (60%) van alle kerkeigenaren geeft aan dat een realistisch perspectief voor de komende tien jaar voor hen de voortzetting van de kerkelijke functie is, en 35% stelt dat dit een kerkelijke functie met nevenfunctie zal zijn. Slechts bij 1 kerk komt het ‘vrijgeven voor een andere functie’ binnen tien jaar aan de orde. Hoewel de bouwkundige staat van de kerken op dit moment goed is, wordt er de komende jaren wel groot onderhoud verwacht. In elk geval voor gebouwen met monumentenstatus is er subsidie te verkrijgen, waarvoor men de wegen nog niet helemaal lijkt te kennen of te willen benutten. Zo’n 94% van de kerkeigenaren geeft aan dat de bouwkundige staat van hun kerkgebouw redelijk tot goed is. Wel geeft 34% van de kerkeigenaren aan dat er binnen tien jaar wel ingrijpend onderhoud c.q. restauratie dient plaats te vinden. Slechts 19% van de kerkeigenaren zegt de laatste jaren gebruik te hebben gemaakt van aanvullende middelen voor onderhoud en/of restauratie. Aangezien de helft hiervan van overheidssubsidies kwam en het percentage rijksmonumenten 33% is, lijkt het erop dat de mogelijkheden van overheidssubsidies niet volledig worden benut dan wel dat er geen aanspraak op hoeft te worden gemaakt.

Er is een informatie- en ondersteuningsbehoefte bij kerkeigenaren, vooral op het vlak van duurzaamheid c.q. verduurzaming. Uit de vragenlijst blijkt dat de problemen en uitdagingen vooral liggen in het onderhoud en met name bij de verduurzaming van de kerk. De hoogte van de energierekening speelt hierbij nadrukkelijk een grote rol, maar ook de wens van verduurzaming in de richting van de maatschappij. Verduurzaming draagt immers bij aan het toekomstige gebruik; dankzij duurzaamheidsaanpassingen blijft een monument functioneel en behoudt daarmee zijn vastgoedwaarde. De energietransitie neemt echter een grote vlucht en vormt daarmee ook een uitdaging voor het gebouwde erfgoed en kerken in het bijzonder. Of het nu energie besparen of energie opwekken is, of klimaatbeheersing c.q. ventilatie, er zijn ingrepen nodig voor verduurzaming. Daarbij is het altijd zoeken naar een balans. Veel niet-kerkelijk nevengebruik vindt al plaats, maar dit zou met goede voorlichting, indien wenselijk, wellicht kunnen worden opgeschroefd om meer inkomsten te genereren. Meer dan de helft van de kerkgebouwen wordt ook gebruikt voor niet-kerkelijke doeleinden. De beschikbare (neven-)ruimten worden vooral beschikbaar gesteld aan verenigingen, voor concerten, voor commerciële zaalverhuur en als trouwlocatie.

Driekwart van de kerkeigenaren waar dit nevengebruik nog niet in de kerk plaatsvindt, is weleens benaderd om het kerkgebouw beschikbaar te stellen voor niet-kerkelijke nevenactiviteiten. Hierbij denkt bijna 20% van de kerkeigenaren dat hun kerkgebouw niet of slecht geschikt is voor nevengebruik, hoofdzakelijk vanwege het interieur. 43

Problemen waarbij aan financiële hulp van gemeente Opsterland wordt gedacht, lijken zich qua onderhoud en restauratie te beperken tot de kerken zonder monumentale status en tot verduurzamingsmaatregelen in het algemeen bij alle kerken. Uit de antwoorden op de enquêtevragen met betrekking tot de problemen en oplossingen die men ziet, komt naar voren dat men het onderhoud en de verduurzaming van de kerk toch wel een probleem vindt en dat enige financiële ondersteuning onder andere van de gemeente wordt verwacht. Tegelijkertijd is vast te stellen dat de kerkeigenaren van de kerken met een monumentenstatus het subsidiespoor redelijk weten te vinden. Voor alle kerken geldt een uitdaging op het gebied van duurzaamheid. Dit loopt uiteen van een wens om subsidiering van isolerende maatregelen tot investeringen in complete verduurzaming van het pand. Er zou meer voorlichting over de (financiële) mogelijkheden kunnen worden gegeven.

Interieur Sint Piterkerk in Lippenhuizen. Links in houtsnijwerk de namen van de vroegere predikanten. Inzet: gerestaureerde herenbank met kroonluchter.

44

6

Bijeenkomsten Gesprekken met kerkeigenaren

De Dorpskerk, ook bekend als de Sint Martenskerk, Beetsterzwaag

45

Uitkomsten van de bijeenkomst In samenwerking met Stichting Steunpunt Monumentenzorg Fryslân is er op 7 juni 2023 een eerste bijeenkomst georganiseerd om in gesprek te gaan met de eigenaren van de kerkgebouwen. Tijdens deze avond waren er ruim 25 mensen aanwezig die verschillende kerkgenootschappen vertegenwoordigden. Het doel was om te ontdekken wat er leeft onder de eigenaren van de gebouwen, een dieper gesprek te kunnen voeren over de problematiek die zij ervaren bij de instandhouding van het gebouw alsook onze rol als gemeente bij het proces te verduidelijken en ervoor te zorgen dat kerkeigenaren met elkaar in gesprek raken, gezien de gedeelde onderwerpen waar men mee te maken heeft. Tijdens de bijeenkomst was er tijd voor een kennismaking onderling, kwam de landelijke en lokale problematiek rond de instandhouding van kerkgebouwen aan de orde, werd er een presentatie gegeven over de uitkomsten van de vragenlijst, werden de kerkeigenaren om input gevraagd en werd gepresenteerd wat de gemeente tot nu toe heeft gedaan met de resultaten van de enquête. Uit de dialoog van die avond kwam naar voren dat de uitkomsten en aanbevelingen over het algemeen onderschreven werden. In Fryslân is de actie KlimOp gaande om energiescans te laten doen bij klein maatschappelijk vastgoed. Ook is er landelijk de regeling Dumava om een scan of uitwerking te kunnen subsidiëren.

Deze geldt nu ook voor religieuze instellingen. Er wordt ook de vraag gesteld of het wel bekend is dat men ook de energiebelasting deels terug kan krijgen, met terugwerkende kracht tot vijf jaar geleden. Ook wordt gevraagd hoe de gemeente omgaat met zonnepanelen: het hangt er vanaf wat de beschermde status is van de kerk. Het beleid, zowel op rijksniveau als provinciaal niveau, verschuift langzaam naar zoveel mogelijk meewerken. Soms zijn de monumentale belangen echter zo groot, dat overwogen moet worden om de panelen elders te plaatsen, bijvoorbeeld in de tuin of op een ander dak van een bijgebouw, of door mee te doen aan een energiecollectief in de buurt.

Impressie van de eerste bijeenkomst in het kader van de visie religieus erfgoed, gehouden op 7 juni 2023 in de Sint Hippolytuskerk te Olterterp.

46

Een kerk, de eerdergenoemde Sint Piterkerk van Lippenhuizen, zit in het proces van afstoting. Er ligt ook een begraafplaats omheen. Overname door Stichting Alde Fryske Tsjerken is ten tijde van deze bijeenkomst al uitgesloten. Mogelijke oplossingen liggen in overname door een dorpsstichting als daar animo voor is binnen het dorp, of een nieuwe bestemming en verkoop. In Appingedam is een voorbeeld van vier kerken die door de goede onderlinge contacten in een soort ‘carrousel’ hebben gewisseld, waardoor ze allemaal op een nieuwe locatie naar tevredenheid verder konden. Er zijn begraafplaatsen die in stichtingsvorm verder gaan, los van de kerk. Als er nog actief begraven wordt, kan dit positief zijn voor de exploitatie voor een stichting zijn. Vertegenwoordiger van de Sint Hippolytuskerk van Olterterp, die in bezit is van Stichting Alde Fryske Tsjerken, geeft aan dat de plaatselijke commissie ook hier de exploitatie maar moeizaam rond krijgt, terwijl de stichting zelf wel positief ‘draait’. Een tip is de Van Teyens Fundatie, die financieel kan ondersteunen bij maatschappelijke projecten. Dit kan ook van belang zijn voor kerken, om behoud van cultuurhistorie te stimuleren, zoals orgelrestauratie.

Kerkeigenaren missen vaak een goede informatiestroom over de subsidievoorzieningen: wanneer lopen deze, waar kun je hierover meer informatie vinden en hoe blijf je zo goed mogelijk op de hoogte? Hoe kunnen we de informatie hierover makkelijker vinden? Er werd benoemd dat het zou helpen als de gemeente hierbij kan ontzorgen. Kerkeigenaren zagen hierin een rol voor de gemeente weggelegd. Er is behoefte aan een goed overzicht van lopende en komende subsidies dat makkelijk te raadplegen is, en aan het tijdig ontvangen van informatie hierover. Een voorstel van de kerkeigenaren was dan ook om hiervoor een website aan te maken en eventueel een mailinglist, zodat wetenswaardigheden op een effectieve manier bij alle betrokkenen terecht komen. De gemeente kan hierbij een coördinerende rol spelen. Er werd aangegeven dat sommige kerken te maken hebben met begraafplaatsen die men niet meer op niveau kan onderhouden. Ook hierin zien de kerkeigenaren een ondersteunende rol voor de gemeente: kan de gemeente begraafplaatsen overnemen of meedenken met andere oplossingen om die te behouden? Van de bijeenkomst is een verslag opgesteld, dat naar alle betrokkenen toegestuurd is. Het verslag is opgenomen in bijlage 3.

47

7

Vervolg op de kerkenvisie Bevindingen en vervolgacties

De Witte Kerk van Hemrik

48

Kerkbesturen en de gemeente De eigenaar van het gebouw, niet zelden het kerkbestuur, bepaalt de toekomst van de kerk. De eigenaar is bepalend en richtinggevend. De gemeente Opsterland heeft een bescheiden rol. Zij is gesprekspartner en is graag bereid om mee te denken en indien gewenst te adviseren. Daarnaast heeft zij een formele juridische rol, onder andere waar het gaat om functiewijzigingen of het verlenen van vergunningen. Op basis van de gesprekken en de vragenlijst die ingevuld is door de eigenaren van de kerkgebouwen en de bevindingen die daaruit naar voren zijn gekomen, wil de gemeente Opsterland de volgende stappen nemen om een bijdrage te leveren aan het behoud van de kerkgebouwen voor de toekomst.  Een vast aanspeekpunt binnen de gemeente Er wordt een aanspreekpunt ingesteld waar kerkeigenaren terecht kunnen voor hun vragen en plannen. De vragen die gesteld worden kunnen gaan over regulier onderhoud, restauratie, duurzaamheid, beheer, gebruik, vergunningprocedures of functiewijzigingen. Het aanspreekpunt zorgt er intern voor dat de vraag of het plan bij de juiste afdeling of medewerker terechtkomt, of kan verwijzen naar externe organisaties, bedrijven of personen buiten de gemeente. Wat betreft de ‘ruimtelijke problematiek’ is het immers van belang dat er vroegtijdige bespreking plaatsvindt en wordt doorgeleid naar de juiste medewerkers.

Dit past in het denken en handelen conform de aanstaande Omgevingswet. Bovendien hoeft daarvoor niet een nieuwe (overleg)structuur te worden opgezet, aangezien kan worden aangesloten op de in ontwikkeling zijnde intaketafels en omgevingstafels in het kader van diezelfde wet. Specifieke instrumenten, zoals een kerkenpaspoort, lijken hier niet te hoeven worden ontwikkeld. De keuzes in het afstotingsproces waarbij dat een hulpmiddel is, zullen in Opsterland nog slechts sporadisch voorkomen.  Jaarlijks kerkenoverleg Er wordt een jaarlijkse bijeenkomst georganiseerd, waarin informatie en kennis wordt gedeeld en actuele vraagstukken aan de orde kunnen worden gesteld en/of een specifieke bijeenkomst over duurzaamheidsmaatregelen in kerkgebouwen, met allerlei experts op dit vlak voor alle kerkeigenaren in gemeente Opsterland als dit gewenst is. Zo worden niet alleen de kerkeigenaren dieper meegenomen in de materie, maar krijgen zij ook de kans om op een toegankelijke wijze vragen te stellen aan vakmensen met daarbij ruimte voor hun eigen specifieke situatie.  Meer kerkgebouwen verdienen bescherming als monument Anders dan de andere twee OWO-gemeenten (Ooststellingwerf en Weststellingwerf) en de buurgemeenten Smallingerland en Heerenveen, kent de gemeente Opsterland (nog) geen gemeentelijke monumenten.

Ook binnen Opsterland zijn er echter kerken die mogelijk voldoen aan die kwalificatie. Zowel vanuit het oogpunt van gelijkwaardigheid in de regio als uit het oogpunt van gemeentelijke invloed op de ruimtelijke kwaliteit (in de Omgevingswet is straks sprake van de ‘omgeving van het monument’), is een inventarisatie en waardering van het erfgoed in Opsterland wenselijk. Met het voornemen om gemeentelijk monumentenbeleid te voeren, zal er bijzondere aandacht geschonken worden aan de cultuurhistorische waarde van 49

kerkgebouwen binnen Opsterland. In 2023 wordt bovendien gestart met het project Post-65 erfgoed, waarbij er gekeken wordt of er ook gebouwen uit de periode 19652000 van monumentale waarde zijn. Dit project wordt de komende jaren uitgerold in diverse Friese gemeenten in samenwerking met Provinsje Fryslân en Stichting Steunpunt Monumentenzorg Fryslân.  Verduurzaming en de verduurzamingsregeling Gemeente Opsterland streeft ernaar in 2035 een energieneutrale gemeente te zijn en vindt dat ook kerken niet achter kunnen blijven in de energietransitie. Een kerkgebouw dat een groot deel van de week niet gebruikt wordt, is echter niet duurzaam. Daarom wil gemeente Opsterland intensiever gebruik van kerkgebouwen stimuleren door middel van adviseren, ondersteunen en te faciliteren op het vlak van verduurzaming. In de zomer van 2023 werd er bovendien een verduurzamingsregeling getroffen voor maatschappelijk vastgoed. Er is besloten dat ook kerken met een religieuze en maatschappelijke functie hiertoe gerekend kunnen worden. De verduurzamingsregeling betreft de verduurzaming van het gebouw. Dat kan zijn door het vervangen van installaties, isoleren van dak, muren en vloer, dubbele beglazing, LED-verlichting, bewegingssensoren en allerlei andere maatregelen om het energieverbruik te verlagen.

De subsidie bedraagt 40% van de totale verduurzamingskosten met een minimum van €500 tot maximaal €40.000. Er moet dus nog wel zelf geïnvesteerd worden en/of andere fondsen aangeschreven worden. In augustus 2023 is de regeling in werking getreden. De regeling is van toepassing op verduurzamingsmaatregelen die tussen 1 januari 2022 en 31 december 2023 uitgevoerd zijn. Om kerkeigenaren te informeren over de (on)mogelijkheden van verduurzaming van kerkgebouwen en om kennis uit te wisselen, wordt er voorgesteld om jaarlijks een bijeenkomst te organiseren voor kerkeigenaren waarin onder meer de verduurzaming van kerkgebouwen centraal staat.

Gebrandschilderd raam. Katholieke kerk Christus Licht der wereld, Gorredijk. (Bron: www.kerkfotografie.nl)

 Tegemoetkoming in de energiekosten De prijsstijgingen van de energiekosten maakt dat het voor kerken lastiger is om de energierekening te betalen. De grootte van het gebouw, de bouwstijl en het materiaalgebruik spelen daarin een rol. Gemeente Opsterland wil voor deze problematiek enige verlichting bieden. Daarom is er een subsidieregeling ontwikkeld om tegemoet te komen aan de energiekosten voor maatschappelijke organisaties binnen Opsterland, waartoe ook kerkgebouwen gerekend worden. Het verschil tussen de variabele energiekosten in 2019 en 2022 en 2023 wordt als tegemoetkoming uitgekeerd. Hieraan zijn enkele voorwaarden verbonden, zoals het hebben van een exploitatietekort. Augustus 2023 is de regeling van kracht geworden. Aanvragen voor deze subsidie kunnen ingediend worden tot en met 31 maart 2024.  Ondersteuning door gemeente Opsterland en informatievoorziening De informatiebehoefte van de kerkeigenaren enerzijds en de duurzaamheidsdoelstellingen van de gemeente anderzijds, maken dat met name op dit gebied ondersteuning zou kunnen en moeten plaatsvinden. Niet zozeer in financiële zin, maar in de vorm van informatie en kennisuitwisseling. Het aanspreekpunt kan daarin als spil worden gebruikt. Uiteraard zou maatwerk voorop moeten staan, aangezien 50

elke situatie specifiek is en een-op-een gesprekken in een vertrouwelijke sfeer wenselijk en nodig zijn. Tijdens de bijeenkomst kwam bovendien naar voren dat er behoefte is aan meer en betere informatievoorziening over subsidies en andere regelingen waar kerken mogelijk gebruik van kunnen maken. Er wordt een gebruiksvriendelijke gemeentelijke (erfgoed)website opgezet en er wordt een mailinglijst ingesteld om kerkeigenaren te kunnen informeren wanneer er subsidieregelingen zijn waar zij mogelijk baat bij hebben. In bijlage 5 is een overzicht samengesteld van nuttige adressen en organisaties die hulp kunnen bieden bij onder meer onderhoud, restauratie, verbouwing, verduurzaming en herbestemming.  Herbestemming en/of nevenbestemming Voor alle gebouwen geldt dat leegstand zorgt dat verpaupering van gebouwen in een stroomversnelling komt, leidt tot achterstallig onderhoud en uiteindelijk in verval raken. Bovendien ontstaat er een risico op vandalisme en andere ongewenste activiteiten. Het doel is daarom om leegstand te voorkomen. Voor kerken die in religieus gebruik zijn geldt dat we de functie als gebedshuis zo lang mogelijk willen behouden, eventueel in combinatie met nevengebruik. In sommige gevallen is de kerkgemeenschap echter niet meer in staat om in het onderhoud van de kerk te voorzien, bijvoorbeeld doordat het aantal leden is afgenomen.

De gemeente adviseert deze kerkgemeenschappen om nevengebruik te onderzoeken. Met de inkomsten die hieruit gegenereerd worden, kan leegstand mogelijk voorkomen worden gedurende een deel van de week en wordt de kerk een plek die voor grotere groepen mensen van belang wordt. De verantwoordelijkheid voor de instandhouding van het gebouw wordt op die manier breder gedragen door een gemeenschap die groter is dan alleen de kerkleden. Daarnaast wordt verkend of en op welke manier het traject voor de herbestemming van kerkgebouwen kan worden versneld, omdat uit ervaringen van eigenaren gebleken is dat dit proces tijdrovend is. In bijlage 4 is een stappenplan uiteengezet dat kan helpen bij het proces van herbestemming. Ook is het zaak om een flexibele en coulante aanpak te hanteren bij het toekennen van een nieuwe bestemming, waarbij het behoud van het kerkgebouw voorop staat. Bij herbestemming is het bovendien van belang dat er rekening gehouden wordt met het voormalige gebruik van het gebouw als gebedshuis, waar veel mensen een band mee hebben.  We onderzoeken hoe de stedenbouwkundige en cultuurhistorische waarden van de kerken omschreven en beschermd kunnen worden in het Omgevingsplan De stedenbouwkundige betekenis van de kerken binnen Opsterland varieert. In gemeente Opsterland zijn echte dorpskerken die een centrale structuur innemen in het dorp veelvoorkomend.

Voor veel mensen speelt de kerk, en in het bijzonder de kerktoren, een belangrijke symbolische rol: een kerktoren kan fungeren als oriëntatiepunt en herinneringen oproepen omdat kerken een plek zijn van doop, rouw en trouw. Kerken geven aldus betekenis aan de leefomgeving, ook voor nietgelovigen. Als een kerk haar functie verliest en een nieuwe bestemming krijgt of zelfs gesloopt wordt, dan heeft dit grote impact op de stedenbouwkundige situatie. Gemeente Opsterland wil zorgvuldig omgaan met stedenbouwkundige en cultuurhistorische waarden van kerken, zeker wanneer deze een transitie doorlopen. Om 51

recht te doen aan de stedenbouwkundige en cultuurhistorische waarden van kerkgebouwen, wordt onderzocht op welke wijze deze waarden van kerken kunnen worden omschreven en beschermd in het toekomstige Omgevingsplan. Het Omgevingsplan biedt kansen voor de gemeente om mee te kunnen denken over een passende functie voor vrijkomende kerken. Naar aanleiding van de kerkenvisie zal een beleidsregel opgesteld worden, waarin kaders worden geformuleerd over dit onderwerp.  Uitvoering nieuwe waardenstelling kerkinterieurs De waardenstelling van het kerkinterieur is voor veel van de kerken binnen Opsterland verouderd of nog niet uitgevoerd. Het uitvoeren van een waardenstelling kerkinterieurs kost normaliter €960,- per werkdag. Wordt Museum Catharijneconvent ingeschakeld in opdracht van de gemeente om een waardenstelling uit te voeren, dan bedragen de kosten slechts €320,- per werkdag. Met een waardenstelling wordt inzichtelijk welke objecten van het interieur van waarde zijn. Kerkeigenaren krijgen bovendien toegang tot Kerkcollectie Digitaal, de nationale database van religieus erfgoed in situ, en kunnen daar de eigen collectieregistratie inzien en beheren.

Museum Catharijneconvent kan, indien er sprake is van een noodzaak om religieuze objecten te verplaatsen, zorgen voor bemiddeling en hulp bieden bij het vinden van een nieuwe geschikte plek en biedt ondersteuning aan eigenaren bij vragen over interieur(stukken). De gemeente kan een waardenstelling van een kerkinterieur laten uitvoeren in samenspraak met de kerkeigenaren. De waardenstelling kan bekostigd worden uit het resterende bedrag dat de gemeente heeft ontvangen om de kerkenvisie op te stellen. Voortvloeiend daaruit kan gekeken worden of een bescherming van het interieur gewenst of passend is in samenspraak met de kerkeigenaar.  Overname particuliere begraafplaatsen Binnen gemeente Opsterland zijn vele begraafplaatsen. De meeste begraafplaatsen in het bezit van particulieren zijn bij of rond een kerk gelegen. Er zijn er ook enkele die als zelfstandige eenheid in het landschap liggen. Voor sommige eigenaren blijkt het onderhoud en de administratieve last van een begraafplaats een zodanige druk veroorzaken, niet alleen in financieel opzicht, maar ook op het gebied van onderhoud, dat het behoud in gevaar komt. Gemeente Opsterland stelt in 2023 en 2024 nieuw beleid voor begraafplaatsen op, waarin op deze problematiek wordt ingespeeld.

Er worden richtlijnen opgesteld over hoe de gemeente kan bijdragen aan het behoud van dergelijke begraafplaatsen, vooral met het oog op het behoud van de cultuurhistorische waarde.  Individuele verzoeken Er zijn enkele specifieke verzoeken binnengekomen, waaronder het verzoek tot de aanleg van meer parkeerruimte, de kap van enkele bomen en hulp bij herbestemming van kerk en begraafplaats. Deze individuele verzoeken zijn reeds uitgezet binnen de organisatie of zijn al behandeld.

52

8

Kerken in Opsterland Achtergrondinformatie over de kerkgebouwen

De middeleeuwse Sint Janskerk van Duurswoude, Wijnjewoude

53

Plattegrond kerken in gemeente Opsterland

54

55

56

57

58

59

60

61

62

63

64

65

66

67

68

69

70

71

72

73

74

75

76

77

78

79

80

81

82

83

84

85

86

87

88

89

90

91

92

93

94

95

96

97

98

99