B1 Bijlage 1 Takomst foar Tsjerken. Visie religieus erfgoed Opsterland

Takomst foar Tsjerken Visie religieus erfgoed Opsterland maart 2024

0

Entree van de Sint Janskerk, Duurswoude

Trapgevel met raamwerk achterzijde Sint-Hippolytuskerk, Olterterp

1

Inhoud Voorwoord

3

Inleiding

4

1. Achtergrond en betekenis van kerkgebouwen voor de samenleving

7

2. Verdwenen verleden. Kerken uit vroeger tijden

11

3. Kerkenbestand. Cijfers en feiten

19

4. Overig religieus erfgoed. Klokkenstoelen, baarhuisjes en andere relicten

29

5. Resultaten vragenlijst voor kerkeigenaren

34

6. Bijeenkomsten. Gesprekken met kerkeigenaren

45

7. Vervolg op de kerkenvisie. Bevindingen en vervolgacties

48

8. Kerken in Opsterland. Achtergrondinformatie over de kerkgebouwen

53

Bijlagen

121

Bijlage 1

Waardenstelling kerkinterieurs Museum Catharijneconvent

122

Bijlage 2

Overzicht historische klokkenstoelen in Opsterland

125

Bijlage 3

Verslag bijeenkomst kerkeigenaren juni 2023

127

Bijlage 4

Processtappen bij herbestemming monumentale kerkgebouwen

132

Bijlage 5

Wegwijzer. Informatie over subsidies, instanties en advisering

133

Colofon

140

2

Voorwoord Geachte inwoners en betrokkenen van Opsterland, Cultureel erfgoed vormt het kloppende hart van onze gemeenschap. Het is de ziel van ons dorp, een getuigenis van ons verleden en een belofte voor de toekomst. Als wethouder Cultuur van Opsterland voel ik een diepgewortelde verantwoordelijkheid voor het behoud en de koestering van ons erfgoed. Het is de rode draad die ons verbindt met onze geschiedenis en identiteit. De visie op religieus erfgoed die u in handen heeft, is niet alleen een strategisch plan. Het is een getuigschrift van onze inzet voor het behoud van ons rijke culturele erfgoed. Onze kerken zijn niet slechts gebouwen van steen, maar juweeltjes die de geschiedenis ademen, verhalen vertellen en gemeenschappen samen brengen,

In deze Visie religieus erfgoed hebben we ons gecommitteerd aan een doelbewust en zorgvuldige aanpak om ons erfgoed te behouden, te koesteren en te versterken. Laten we gezamenlijk de schouders eronder zetten en ons inzetten voor het behoud van dat wat ons verbindt en ons dierbaar is. Samen dragen we de verantwoordelijkheid voor het cultureel erfgoed van Opsterland. Met warme groet, Libbe de Vries, Wethouder Cultuur van Opsterland

Het behoud van cultureel erfgoed is meer dan alleen het in stand houden van oude muren en fraaie architectuur. Het is het koesteren van herinneringen, het bewaken van tradities en het vieren van verbondenheid. Het is het bewustzijn dat ons verleden ons heden vormt en dat ons heden de basis legt voor de toekomst. Daarnaast mogen we niet voorbijgaan aan de sociale functie van ons erfgoed. Onze kerken zijn plekken van ontmoeting, van reflectie en van samenzijn. Ze dienen als bindmiddel in onze gemeenschap en bieden ruimte voor evenementen, vieringen en kunst. Ze zijn de bouwstenen van sociale cohesie, waar verhalen worden gedeeld en vriendschappen worden gesmeed. Tot slot is het beeldbepalende karakter van ons cultureel erfgoed van onschatbare waarde. De majestueuze kerken in ons landschap vormen het decor van onze dorpen, de esthetische uitdrukking van onze identiteit. Ze sieren ons gemeentelijk landschap en dragen bij aan de aantrekkingskracht van Opsterland.

3

Inleiding Van oudsher zijn kerken een belangrijk herkenningspunt in het landschap. Kerken fungeren al eeuwenlang als een verbindende schakel in de gemeenschap, in het dorpsleven en binnen steden. Bijna elk dorp in Opsterland heeft wel een of meerdere kerkgebouwen. Het grootste deel daarvan is gebouwd in de negentiende en twintigste eeuw, maar er zijn ook een aantal middeleeuwse kerkgebouwen. Veel mensen hebben, ongeacht of ze gelovig zijn, een band met het kerkgebouw in hun leefomgeving: kerkgebouwen hebben, naast een belangrijke religieuze betekenis, onmiskenbaar bredere maatschappelijke waardes die van cultuurhistorische, emotionele en sociale aard zijn. Ondanks de waardering die er in de samenleving bestaat voor de cultureelhistorische rijkdom van kerkgebouwen zijn er ook zorgen. Deze zorgen gaan voornamelijk over het voortbestaan van kerkgebouwen. De ontwikkelingen in de samenleving leiden tot een teruggang in het kerkbezoek en de betrokkenheid bij kerkgenootschappen neemt af, waardoor er vragen ontstaan over het toekomstbeeld van kerkgebouwen. Kerken worden niet alleen steeds leger, ook inkomsten van kerkeigenaren lopen terug, waardoor het onderhoud en de instandhouding van een kerkgebouw onder druk komt te staan. Dergelijke factoren kunnen leiden tot de sluiting en afstoting van een kerkgebouw, en uiteindelijk zelfs leiden tot sloop.

De uitdaging voor ons als gemeente en samenleving is ervoor te zorgen dat de kerkgebouwen een duurzame plek blijven waar we heengaan voor inspiratie, bezinning en ontmoeting. Een nationale kerkenaanpak Tussen 2014 en 2016 heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) een interactieve discussie gevoerd over de ‘Agenda Toekomst Religieus Erfgoed’, waarbij de aard en omvang verkend werd van de problematiek rond kerkgebouwen. Duidelijk werd dat de problemen rond het behoud van religieus erfgoed zich landelijk voordoen. Daarom werd er op 10 november 2018 een landelijke samenwerkingsovereenkomst ‘Samenwerkingsafspraken 2018-2021 Programma Toekomst Religieus Erfgoed’ ondertekend. Op basis van de Beleidsbrief ‘Erfgoed telt - De betekenis van cultuur voor de samenleving’ ondersteunt de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap in de periode 2018 tot en met 2021 de ontwikkeling van integrale kerkenvisies op gemeentelijk niveau.1 Het streven van deze landelijke samenwerkingsovereenkomst en aanpak op nationaal niveau is om de problematiek rond kerkgebouwen die hun functie verliezen het hoofd te bieden en gemeenten te stimuleren een kerkenvisie op te stellen. Het doel is het ontwikkelen van een duurzaam toekomstperspectief voor religieus erfgoed.

Om dit te bereiken is het van belang alle religieus erfgoed in samenhang te zien: het gaat om alle soorten kerkgebouwen ongeacht hun denominatie, monumentaal en niet-monumentaal,

1

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/beleidsnotas/2018/06/22/erfgoed-telt-de-betekenisvan-erfgoed-voor-de-samenleving

4

reeds herbestemd of juist niet, uit alle tijdsperioden. Een kerkenvisie is vormvrij; het is aan de gemeente om dit, aangepast naar eigen situatie, te bepalen en in te vullen. Nederland kent een hoge kerkdichtheid en telt zo’n 7.110 kerkgebouwen, waarvan er in 2021 al 1530 een nieuwe bestemming hebben gekregen.2 De verwachting is dat er tot 2030 in geheel Nederland nog eens ongeveer 1700 kerkgebouwen hun religieuze functie zullen verliezen. In 2021 zijn er van de 755 kerkgebouwen in Friesland nog 462 in religieus gebruik, aldus de RCE. Door verdergaande ontkerkelijking, de vergrijzing en het samengaan van geloofsgemeenten en parochies, zullen er de komende decennia nog eens honderden tot duizenden kerkgebouwen leeg komen te staan. Visie religieus erfgoed Opsterland: aanleiding en doelstellingen In maart 2021 heeft gemeente Opsterland besloten om de decentralisatie-uitkering die beschikbaar wordt gesteld door het Rijk voor het opstellen van een kerkenvisie aan te vragen. Aanleiding om tot de uitvoering van een kerkenvisie over te gaan, is de aanwezigheid van een groot aantal in cultuurhistorisch opzicht waardevolle kerkgebouwen in de gemeente en de wens de gebruiksfunctie van kerkgebouwen voor de toekomst te behouden, ongeacht welke functie. Op 7 juli 2021 is de definitieve toezegging gedaan vanuit het Rijk aan de gemeente Opsterland om hiermee aan de slag te gaan.

Deze visie religieus erfgoed heeft tot doel om te komen tot gezamenlijk gedragen principeafspraken en handelingsrichtlijnen rond de kerkgebouwen in Opsterland, in het bijzonder die kerken die hun religieuze functie verliezen, en dient om tot een toekomstperspectief te komen voor alle kerkgebouwen binnen de gemeente, zowel monumentaal als niet-monumentaal. De toekomst van kerken moet op lokaal niveau vormgegeven worden. Het is aan de lokale gemeenschap om kerkgebouwen in religieus gebruik te houden, na te denken over mogelijke andere functies van een gebouw of een kerk een nieuwe bestemming te geven. De opzet is dan ook om een proces in te richten om samen met de betrokken partijen (waaronder kerkeigenaren, burgers en erfgoedorganisaties) te komen tot een breed gedragen, integrale kerkenvisie. In het kader van de invoering van de Omgevingswet wordt het beleid rond erfgoed en cultuurhistorie herzien. De kerkenvisie kan hiervan een gezamenlijk gedragen onderdeel worden. De kerkenvisie kan handvatten bieden voor het behoud of herstel van kerkgebouwen in Opsterland en deze voor toekomstige generaties veiligstellen. Zo willen we het historische en gevarieerde kerkenlandschap van Opsterland duurzaam behouden.

Definitie religieus erfgoed in deze visie De kerkenvisie van gemeente Opsterland richt zich op de kerkgebouwen die oorspronkelijk zijn gebouwd voor religieus gebruik, wat wil zeggen dat een kerkgebouw in deze visie een gebouw is dat door of in opdracht van een religieus genootschap gerealiseerd is ten behoeve

2 Website Toekomst Religieus Erfgoed:

https://www.toekomstreligieuserfgoed.nl/sites/default/files/kerk_van_alle_kanten_kerk_in_beeld_data_over_ kerkgebouwen.pdf

5

van het gezamenlijk belijden van het geloof. Bovendien wordt dit breder doorgetrokken: de bewaard gebleven fundamenten van twee afgebroken kerken worden ook meegenomen. De visie religieus erfgoed gaat niet alleen over herbestemming, maar over alle situaties waarin kerkgebouwen terecht kunnen komen. Hoewel deze visie zich voornamelijk richt op de kerkgebouwen in Opsterland die nog voor religieuze doeleinden in gebruik zijn, is er ook aandacht voor reeds herbestemde kerken en kerken waarvan de planologische procedure tot herbestemming nog loopt. Ook voor deze gebouwen kan het in de toekomst noodzakelijk zijn dat de functie of het gebruik ervan richting krijgt op basis van voorliggende visie op het religieus erfgoed.

De Mattheuskerk van Langezwaag.

6

1

Achtergrond en betekenis van kerkgebouwen voor de samenleving

De Piterkerk in Lippenhuizen

7

Achtergrond en betekenis van kerkgebouwen Gebedshuizen vertegenwoordigen op allerlei manieren verschillende waarden. In de betekenis van kerkgebouwen voor de samenleving is een onderscheid te maken in de maatschappelijke betekenis en het meer specifieke cultuurhistorische belang. De maatschappelijke betekenis kan onderverdeeld worden twee categorieën, namelijk een religieuze betekenis en een maatschappelijke betekenis. De verschillende lagen aan betekenis maakt dat veel mensen zich betrokken voelen bij het lot van een kerkgebouw en dat mensen kerken vanuit allerlei perspectieven van belang vinden. Religieuze betekenis Het religieuze aspect van de maatschappelijke betekenis van een kerkgebouw wordt vertegenwoordigd door kerkgenootschappen en hun kerkleden, de zorg voor de omgeving waarin zij voorzien en hun betrokkenheid bij diverse maatschappelijke organisaties en processen. Vaak hebben religieuze genootschappen een lange geschiedenis in een stad of dorp en zorgen op die manier voor een gevoelswaarde en verbinding onder leden van de gemeenschap. Ook voor mensen die niet langer gelovig zijn of de kerk bezoeken, is er sprake van verwantschap met religie en kerkgebouwen door de generaties voor hen. Voordat de secularisatie op gang kwam, behoorden nagenoeg alle inwoners van Nederland tot een kerkelijk genootschap.

Onze voorouders bezochten de kerk, werden er gedoopt, trouwden er en werden er begraven. Kerkgebouwen zijn vanuit dit opzicht publieke ruimten die een bijdrage kunnen leveren aan de (plaatselijke) gemeenschap. Maatschappelijke en sociale functie Naast de religieuze betekenis dragen kerkgebouwen bij aan het welbevinden van inwoners van dorpen en steden. Kerkgebouwen en hun activiteiten vormen belangrijke schakels in het sociale en maatschappelijke leven van inwoners, bijvoorbeeld door te fungeren als ruimte

De Witte Kerk in Hemrik is sinds 2002 een cultureel ontmoetingscentrum met een scala aan culturele activiteiten. Optreden Cohda Kwartet 29 september 2019. (Bron: Website ArsMusica. Stichting Muziek en meer)

8

voor exposities en optredens, als oefenruimte voor zangkoren, trouwlocatie, of als locatie van waaruit diaconale taken uitgevoerd worden. Hierdoor hebben kerkgebouwen een maatschappelijke meerwaarde in de vorm van ontmoetingsplek. Kerkgebouwen versterken vanuit deze positie de sociale cohesie binnen lokale gemeenschappen en bevorderen het welbevinden van inwoners. Bovendien ontlenen veel dorpen hun identiteit aan het kerkgebouw en de bijbehorende gemeenschap, en in het verlengde daarvan geldt dit ook voor de bewoners van het dorp. Onder de bewoners ontstaat er zodoende een binding met de woonplaats. Het algemene maatschappelijke belang van kerkgebouwen ligt voornamelijk in de culturele, toeristische en economische betekenis en in het bijzonder de cultuurhistorische meerwaarde voor de omgeving. Kerkgebouwen zijn vaak het hoofdmonument binnen een gemeenschap. Door initiatieven als Tsjerkepaad, lezingen en optredens in kerkgebouwen, de jaarlijkse Open Monumentendag, najaarsexcursies langs Friese kerken en andere nevenactiviteiten die georganiseerd worden door eigenaren van kerken, krijgen deze aspecten van de maatschappelijke functie een brede betekenis in de samenleving, doordat zij toegankelijk zijn voor een groot publiek, waaronder toeristen. Het cultuurhistorische belang van kerkgebouwen De cultuurhistorische betekenis van kerken is onder te verdelen in enkele categorieën.

Het gaat om de architectuur, het kunsthistorische aspect, het stedenbouwkundige aspect en het typologische aspect. Hieraan zou kunnen worden toegevoegd de gaafheid en zeldzaamheid van het gebouw. Kerkgebouwen zijn sterk getekend door de bouwstijl van hun tijdstip van ontstaan. Elk tijdsbestek in de geschiedenis bracht zijn eigen bouwstijlen mee. In architectuurhistorisch

opzicht

zijn

kerkgebouwen

toonbeeld

van

hun

tijd

en

Gereformeerde kerk, Tijnje De gereformeerde kerk aan de Rolbrêgedyk behoort tot de vroegste kerkgebouwen die zijn opgetrokken in uitsluitend gewapend beton. De kerk is cultuurhistorisch en architectuurhistorisch zeer belangrijk als uitdrukking van

9

een bouwtechnische ontwikkeling en vanwege de architectuurhistorische, bouwtechnische zeldzaamheid. (Bron: www.reliwiki.nl)

vertegenwoordigers van bepaalde architectonische stromingen. Kerkgeschiedenis komt mede tot uiting door de vormgeving van de gebouwen, maar ook door de gebruikte ornamenten en symboliek. Overigens geldt dat ook voor het interieur van kerken, waar vaak bijzondere objecten onderdeel van zijn. Vanuit het stedenbouwkundig perspectief vormen kerken bijzondere ankerpunten binnen stad of dorp. Middeleeuwse kerkgebouwen werden in Friesland doorgaans op terpen of hoger gelegen delen van het landschap gebouwd, waar de bevolking zichzelf en hun vee in veiligheid kon brengen in het geval van overstromingen. Door deze functie, maar ook door de rol die de kerk had als plek om te trouwen, te dopen en te begraven, bevonden kerken zich gewoonlijk op een makkelijk bereikbare locatie. Dat zorgde er ook voor dat zij vaak een prominente plek hebben binnen de wegenstructuur van dorpen. Ook kerkgebouwen die in latere eeuwen werden gebouwd, werden kregen doorgaans een centrale plek. In wijken die na de Tweede Wereldoorlog gebouwd werden, vormden kerkgebouwen het hart van de wijk en hadden een belangrijke plek in de stedenbouwkundige plannen.

Centraal gelegen in een woonwijk in Beetsterzwaag, de Ontmoetingskerk

10

2

Verdwenen verleden Kerken uit vroeger tijden

Luchtfoto uit 1982 van de Adelskerk te Oud Beets. (Bron: Fries Fotoarchief)

11

Verdwenen kerken in gemeente Opsterland Door de eeuwen heen zijn tal van kerkgebouwen in Nederland afgebroken of verdwenen, ook in gemeente Opsterland. In Opsterland hebben minstens 15 middeleeuwse kerken gestaan, zo blijkt uit de kapellenlijst van 1315. Hiervan zijn alleen de Petruskerk in Ureterp, de Sint Hippolytuskerk van Olterterp en de Sint Janskerk van Duurswoude nog bewaard gebleven. Van sommige van de verdwenen kerken zijn echter wel sporen overgebleven. Deze zijn soms onzichtbaar voor de buitenwereld, zoals een hergebruikte fundering onder een kerkgebouw, maar in enkele gevallen ook juist heel zichtbaar, zoals tufstenen die verwerkt zijn in de buitenmuren. Bouwmaterialen of funderingen van stenen kerken werden regelmatig hergebruikt voor een nieuw kerkgebouw. Enkele voorbeelden hiervan zijn de Witte Kerk aan de Binnenwei in Hemrik, de Sint Martenskerk van Beetsterzwaag en de kerk van Wijnjeterp aan de Tsjerkereed in Wijnjewoude. De achttiende-eeuwse Witte Kerk is deels opgezet op de oudere funderingen van een vroegere, aan Sint Andreas gewijde middeleeuwse kerk die op dezelfde locatie stond. In de kerkmuren zijn bovendien kloostermoppen aangetroffen van een mogelijke voorganger. Op de kerkheuvel van Wijnjeterp hebben twee opeenvolgende kerken gestaan. De huidige kerk van Wijnjeterp, gebouwd in 1778, werd opgetrokken uit stenen die afkomstig waren van de oudere kerk.

Ook de nog bestaande laatgotische vijftiende-eeuwse kerk van Duurswoude werd gebouwd met oudere kloostermoppen, waarvan de herkomst niet geheel zeker is.3 Verdwenen kerkgebouwen sinds 1875 In de afgelopen 150 jaar zijn er minstens zestien kerkgebouwen in gemeente Opsterland verdwenen. Redenen voor de afbraak van een kerk waren divers. Een veelvoorkomende reden om een kerk af te breken was functieverlies. Dit lot viel de bekendste afgebroken kerk in gemeente Opsterland, de Adelskerk in Oud Beets, ten deel. De monumentale kerk werd gebouwd op initiatief van en bekostigd door de adellijke families Van Lynden en Lycklama à Nijeholt. De bouw werd voltooid in 1890 en verving een Nederlands hervormde kerk uit de middeleeuwen, gewijd aan de heilige Gertrudis, die op dezelfde plek stond. Deze kerk werd rond 1887 afgebroken wegens de slechte bouwkundige staat. De Adelskerk was een eenbeukige kerk met driezijdige koorsluiting. Het kerkgebouw was

rijkelijk

versierd

met

gebrandschilderde

rondboogramen,

gebouwd

in

neorenaissancestijl naar een ontwerp van architect Luitje de Goed (1854-1938). De transepten aan weerszijden hadden trapgevels met rolwerk, obelisken en een circulair fronton. De gevel had een rondboogfries. Het orgel werd vervaardigd in 1904 en is tegenwoordig onderdeel van het interieur van de Zuiderkerk in Drachten. Door de ongunstige locatie was er weinig animo voor de kerkdiensten: de arbeidersbevolking uit het nabijgelegen

3 D. Worst, Agrarische veenontginningen in oostelijk Opsterland 900-1700 AD (RUG 2012), 88-89: de voorganger

van de huidige kerk was niet de oudste kerk van Wijnjeterp. Er heeft ook nog een kerk van hout of steen gestaan op het oude kerkhof van Wijnjeterp.

12

Sint Gertrudiskerk te Oud Beets in 1888. (links) Adelskerk met intacte toren. (Rechts)

(Bronnen: website Kerkeninbeeld RUG, Fries Fotoarchief)

Nij Beets moest op zondagen ruim een uur lopen om de kerk te bereiken. Bovendien was het er in de winter koud en kil, er was geen verwarming.4 Uiteindelijk ontving de Adelskerk maar eens per drie weken zes tot zeven gelovigen. In 1958 raakte de kerk buiten gebruik. Op 17 oktober 1967 werd de torenspits beschadigd door blikseminslag, maar de kerk werd nog geruime tijd gebruikt als beeldhouwatelier door beeldend kunstenaar Jaap van der Meij (1923-1999). In 1984 werd de kerk gesloopt. De fundamenten zijn bewaard gebleven, net als een groot tal zerken, een grafkelder en grafmonumenten van adellijke families.5 De bevolking van Nij Beets vond de afstand naar de Adelskerk zoals gezegd te tijdrovend en de dominee van het dorp bouwde daarom in 1891 een houten kerk aan de Prikkewei in Nij Beets, It Houten Himeltsje. Kosten voor de bouw bedroegen 1300 gulden. In 1908 raakte dit kerkje buiten gebruik, doordat een nieuwgebouwde stenen kerk in gebruik werd genomen aan de Dorpsstraat. In 1911 werd It Houten Himeltsje afgebroken. Er staat een replica van de kerk in Openluchtmuseum It Damshûs. Overigens was dit niet de enige gesloopte kerk in Nij Beets. De gereformeerde Prikkeweikerk aan de Prikkewei 35, gebouwd in 1917, ontkwam ook niet aan gedeeltelijke afbraak. Kerkdiensten werden na de vorming van de SoW-gemeente nog maar tweewekelijks gehouden in de Prikkeweikerk.

De overige diensten werden gehouden in de hervormde kerk aan de Dorpsstraat. In maart 2004 werd besloten dat de nieuwe hervormde kerk de PKN-kerk werd, waardoor de Prikkeweikerk zijn functie kwijtraakte. Het kerkgebouw werd gerestaureerd en verkleind, waardoor de nieuwe voorgevel een stuk naar achteren kwam te liggen.6 Het pand wordt tegenwoordig gebruikt als verenigingsgebouw.

4 Canon december 2011 (nijbeets.info) 5 Kerk & Orgel (kerk-en-orgel.nl) 6 http://www.doarpstsjerke.nl/pages/historie/gereformeerde-kerk.php;

https://reliwiki.nl/index.php/Nij_Beets,_Prikkewei_35_-_Prikkeweikerk

13

De doopsgezinde kerk, ook wel bekend onder naam Oude Vermaning, aan de Buorren 100 in Lippenhuizen had ook te maken met functieverlies, maar de oorzaak hiervan lag in de fusie van de doopsgezinde gemeente Lippenhuizen met die van Gorredijk. Dit kerkgebouw werd gebouwd in 1802 en in 1870 vernieuwd. In 1947 werd de kerk verbouwd tot kleuterschool en dorpshuis. Omstreeks 1963 is de kerk afgebroken. Alleen de consistorie bleef bewaard als schuur in een achtertuin. Ook deze kerk is waarschijnlijk gebouwd op de plek waar al een kerk stond, zoals af te leiden is uit een zinsnede uit de gevelsteen boven de ingang: “Ons godsdiensthuis was hier zeer oud / Dus inplaats is dit nieuw gebouwd /”. Aan de vroegere Boppewei, gelegen tussen Gorredijk en Lippenhuizen (tegenwoordig genaamd de Stationsweg en vallend onder Gorredijk), stond nog een ander kerkgebouw dat verdwenen is. Dit gereformeerde kerkje werd gebouwd in 1844 en raakte buiten gebruik. In 1958 werd het gesloopt. In Wijnjewoude was er ook een gereformeerde kerk aan de Merkebuorren 47 die afgebroken is, doordat een nieuw kerkgebouw aan de overkant van de straat, de nog bestaande gereformeerde kerk aan de Merkebuorren, in gebruik genomen werd. It Houten Himeltsje te Nij Beets (linksboven) Prikkeweikerk te Nij Beets (rechtsboven)

Doopsgezinde kerk te Lippenhuizen (linksonder) Gereformeerde kerk te Wijnjewoude (rechtsonder)

(Bronnen: Fries Fotoarchief, wijnjewoude.net, Reliwiki)

Heel vaak verdwenen kerken doordat de bouwkundige staat van het kerkgebouw dusdanig slecht was, dat afbraak de enige optie was. Het ontbrak vaak aan financiële middelen om de kerkgebouwen van goed onderhoud te voorzien. Dergelijke kerkgebouwen waren doorgaans al eeuwenoud. Een van de oudste kerken die in Opsterland stond was de hervormde kerk aan de Mersken in Siegerswoude. Het was de eerste kerk die in deze plaats gebouwd werd. Het kerkgebouw is vermoedelijk gebouwd in de dertiende eeuw, al wordt de kerk ook wel gedateerd als eind vijftiende of begin zestiende eeuw op basis van hergebruikte kloostermoppen. De aan Jakobus de Meerdere gewijde kerk stond aan de Beakendyk, waar 14

Middeleeuwse kerk aan de Mersken in Siegerswoude omstreeks 1900.

Gereformeerde kerk aan de Feart te Ureterp.

Hervormde kerk aan de Kerkewal te Gorredijk.

(Bronnen: Fries Fotoarchief, Reliwiki, ansichtkaarten)

15

nu nog steeds een begraafplaats is, ongeveer 300 meter zuidelijker dan de huidige kerk. Het kerkgebouw had een ronde apsis en romaanse karakteristieken. De bouwkundige staat van het kerkgebouw was dermate slecht, dat er volgens verhalen niet genoeg emmers, potten en pannen beschikbaar waren om het naar binnen stromende water op te vangen. Geld om het gebouw te restaureren was er niet. In 1909 werd de kerk afgebroken en op de fundamenten ervan werd een heg geplant, zodat de contouren van de kerk zichtbaar bleven. Aan de Binnenwei 14 werd een in 1910 een nieuwe kerk gebouwd ter vervanging. Ook deze kerk was geen lang leven beschoren. Eind december 1941 werd deze Nederlands hervormde kerk door brand verwoest. Brand was eveneens veelvoorkomende oorzaak die vaak tot gevolg had dat een kerkgebouw afgebroken moest worden. Op dezelfde locatie werd opnieuw een kerk gebouwd, de nog bestaande Jakobuskerk. Het kwam regelmatig voor dat een oud kerkgebouw plaats moest maken voor een nieuwe kerk, zoals als ook met de middeleeuwse kerk in Oud Beets het geval was. Een nieuwe kerk werd dikwijls op dezelfde locatie gebouwd. In Ureterp aan de Feart 85 zijn twee kerkgebouwen verdwenen, die plaats moesten maken voor een nieuw gebouw. Het eerst bekende kerkgebouw op die locatie betrof een omgebouwde schuur, die in 1861 in gebruik werd genomen.

Aan het begin van de twintigste eeuw werden er plannen gemaakt voor een nieuw kerkgebouw, omdat de ‘schuurkerk’ te klein werd. Naar een ontwerp van architect O. Offringa werd er in 1908 een nieuwe kerk geplaatst op de plek waar het kerkgebouw stond dat in 1860 in gebruik was genomen. Deze zaalkerk werd in 1945 gebruikt als kerk voor de Gereformeerd Vrijgemaakte gemeente. In 1975 werd het gebouw buiten gebruik gesteld omdat het verouderd was en werd op dezelfde plek een nieuw kerkgebouw gerealiseerd.7 Naast deze gereformeerde kerkgebouwen, was er ook een hervormde kerk in Ureterp. Deze stond aan de Boerestreek 7. Uit het archief van gemeente Opsterland blijkt dat er in december 1958 een vergunning afgegeven is voor het verbouwen van deze Bethelkerk tot woonhuis. Het gebouw is niet meer herkenbaar als kerk. De plaats waar de meeste kerkgebouwen verdwenen zijn, is Gorredijk. Hier zijn maar liefst vier kerkgebouwen afgebroken in de afgelopen anderhalve eeuw. Aan de Kerkewal stond de Nederlands hervormde kerk. De eerste steen werd gelegd in 1683, de bouw werd afgerond in 1698. Het was een eenvoudige kerk met een toren en een paard als windvaan, witgekalkte muren en een blauw tongewelf. De vloer was betegeld met estriken.8 Tegen de muur aan de zuidkant stond de preekstoel met Korintische pijlers. Het gangpad herbergde zes begraafplaatsen.

In 1735 werd de kerk vergroot en verhoogd, waardoor twee gelijke beuken gescheiden door zuilen ontstonden. In 1877 werd de binnenkant aangepast, waarbij de zuilen verwijderd werden. De kerk bestond vanaf dat moment uit een vierkant schip, dat aan de oostzijde driezijdig gesloten was. De kerk raakte in 1972 buiten gebruik en de sloop volgde in 1983. Het werd in 1971 benoemd tot rijksmonument vanwege de gevelstenen en

7 https://reliwiki.nl/index.php/Ureterp,_De_Feart_85_-_De_Levensbron;

https://gereformeerdekerken.info/2017/11/07/de-gereformeerde-kerk-te-ureterp-van-1860-tot-1960-endaarna/ 8 W. Bergsma, ‘Grifformearde Gordyksters yn’e achttjinde ieu’, De Vlecke Gorredyck (Leeuwarden 2000) 33-46, aldaar 36.

16

de preekstoel. Toch kon dit niet voorkomen dat het gebouw gesloopt werd. De preekstoel is in 1992 in de Sint Pieterkerk van Grou geplaatst. Enkele andere verdwenen kerken stonden aan de Langewal. In 1700 werd er een pand in gebruik genomen dat stond aan de Langewal 15, dat dienst zou doen als gebedshuis voor de doopsgezinden. Dit pand was echter niet herkenbaar als kerk. In de zeventiende eeuw bestonden er diverse overheidsregels die het bouwen van een nieuwe doopsgezinde kerk tegengingen. Bovendien mochten de gebouwen niet op een kerk lijken en geen ingang hebben aan de zijde van de openbare weg. In 1752 werd er een grootschalige verbouwing uitgevoerd. Rond 1820 werd het pand vernieuwd en kreeg een nieuwe voorgevel. Door de slechte staat van onderhoud werd rond 1880 besloten over te gaan tot nieuwbouw. Op een ingemetselde steen was de tekst “Eersten steen gelegd door H. Ens, predikant der gemeente, 28 April 1881” te lezen. In 1939 was het pand in verval geraakt; het was er bedompt, benauwd, vochtig en donker, het dak stond op instorten en de ramen en vloer waren verrot. De opvolger werd gebouwd aan de Stationsweg. Het oude pand bleef tot in gebruik als opslag tot in de jaren tachtig van de twintigste eeuw en werd daarna vervangen door nieuwbouw. Een andere verdwenen kerk aan de Langewal is de Joodse synagoge.

Deze kerk werd gebouwd in 1807 naar voorbeeld van de Leeuwarder synagoge. De synagoge had een neoclassicistische voorgevel met piramidevormig dak. Het had een koepeltoren met daarop een rijk gesmede windvaan in de vorm van een hert. Het fronton boven de ingangsdeur toonde de eerste zin van het gebed Ma Tovoe in het Hebreeuws. Aan de binnenzijde stond aan de oostelijke muur de Heilige Arke, waarin de wetsrollen werden bewaard. De synagoge raakte buiten gebruik in 1945. De joodse gemeente van Gorredijk werd opgeheven in 1948 en werd bij de Leeuwarder joodse gemeente gevoegd. De inventaris van de synagoge werd overbracht naar de synagoge van Leeuwarden. Hoewel de synagoge de oorlogsjaren doorstond, raakte het gebouw in verval. Ondanks pogingen het pand te behouden en te restaureren, was het niet meer te redden. In 1949 werd gemeente Opsterland eigenaar van Synagoge aan de Langewal te Gorredijk (links)

het gebouw. In 1953 werd de kerk afgebroken wegens de slechte bouwkundige staat.9

Doopsgezinde kerk aan de Langewal te Gorredijk (midden) Hervormde kerk aan de Kerkewal te Gorredijk (rechts) (Bronnen: Fries Fotoarchief, Reliwiki)

9 Ernst Huisman, ‘De Kille Gorredijk’, in: De Vlecke Gorredyck (Leeuwarden 2000) 47-89.

17

Verdwenen kerken op de kaart Onderstaand overzicht toont de verdwenen kerken van Opsterland sinds 1875. De kaart is de genummerde weergave van de locaties van de kerken. Locatie

Naam kerk

Bouw

Verdwenen in

1

Beets (Oud Beets), Beetsterweg 22

Gertrudiskerk

12e eeuw

1887

2

Beets (Oud Beets), Beetsterweg 22

Adelskerk

1889

1984

3

Gorredijk, Kerkewal 9

Hervormde kerk

1683

1983

4

Gorredijk, Langewal 15

Doopsgezinde kerk

1818

1880

5

Gorredijk, Langewal 15

Eerste Vermaning

1881

onbekend

6

Gorredijk, Langewal 52

Joodse synagoge

1807

1953

7

Lippenhuizen, Boppewei/Stationswei 18

Gereformeerde kerk

1844

1958

8

Lippenhuizen, Buorren 100

Oude Vermaning

1802

± 1963

9

Nij Beets, Prikkewei

It Houten Himeltsje

1891

1911

10

Nij Beets, Prikkewei 35

Prikkeweikerk

1917

2004

11

Siegerswoude, De Mersken 3

Jakobuskerk

13e eeuw

1909

12

Siegerswoude, Binnenwei 14

Hervormde kerk

1910

1941

13

Ureterp, Boerestreek 7

Bethelkerk

1931

1958

14

Ureterp, De Feart 85

Gereformeerde kerk

1860

1908

15

Ureterp, De Feart 85

Gereformeerde kerk

1908

1975

16

Wijnjewoude, Merkebuorren 45

Gereformeerde kerk

1860

± 1908

18

3

Kerkenbestand Feiten en cijfers

Sint Petruskerk, bouwjaar ca. 1250, Ureterp.

19

Kerkenbestand Opsterland heeft een rijk kerkenlandschap. De 33 kerken in Opsterland zijn gebouwd in verschillende perioden; er zijn enkele middeleeuwse kerken, achttiende- en negentiendeeeuwse zaalkerken, maar ook diverse kerkgebouwen uit de tweede helft van de twintigste eeuw. Hoe is de huidige situatie van de 33 kerkgebouwen die Opsterland rijk is? Welke kerken hebben een monumentenstatus, welke kerkgebouwen hebben dit niet? Voor welke denominaties zijn de gebedshuizen oorspronkelijk gebouwd? Welke gebouwen hebben hun religieuze functie behouden en welke geloofsgenootschappen maken er nu gebruik van? Welke functies bekleden de kerkgebouwen die al een herbestemming doorlopen hebben? En hoe is de bouwkundige staat van de gebouwen? In deze paragraaf een overzicht van alle kerken die de gemeente rijk is en de feiten en cijfers van de kerken in Opsterland op een rij. Hoofdstuk 8 geeft een overzicht met achtergrondinformatie van de 33 kerken in Opsterland. Huidige situatie: eigendom en gebruik Op basis van divers bronnenmateriaal, met behulp van eigen archief en de Rijksdienst van Cultureel Erfgoed (RCE) is een inventarisatie gemaakt van de aanwezige kerkgebouwen binnen de gemeente. Hieruit blijkt dat er vandaag de dag nog 20 van de 33 kerkgebouwen dienstdoen als kerk voor een geloofsgenootschap. Opsterland is daarmee een actief religieuze gemeente te noemen.

De andere kerkgebouwen hebben diverse functies gekregen, waaronder woonhuis, winkel, restaurant en zorglocatie voor dagbesteding. Twee kerkgebouwen hebben recent een transitie doorgemaakt naar een woonbestemming. Binnen het totale kerkenlandschap zijn 19 gebouwen in eigendom van een kerkgenootschap. Er zijn 9 in handen van particulieren. Slechts 5 zijn in het bezit van een stichting. Van de Sint Hippolytuskerk in Olterterp, de Sint Martenskerk in Beetsterzaag, de Sint Petruskerk in Ureterp en de Mattheuskerk in Langezwaag zijn de torens in eigendom van gemeente Opsterland.

Verdeling functies kerkgebouwen Opsterland in 2022/2023 2

1 1

1

Religieus Wonen Cultureel-historisch Zorg

8 20

Winkel Horeca

20

Tabel: Overzicht kerkgebouwen in Opsterland Groen = rijksmonument

Kerk

Locatie

Gebouwd

Gebruik

1.

Vm. Hervormde kerk

Bakkeveen, Tsjerkewâl 8

1856

Wonen

2.

De Mande

Bakkeveen, Tsjerkewâl 20

1962

Religieus

3.

Sint Martenskerk

Beetsterzwaag, Van Lyndenlaan 5

1803/1804

Religieus

4.

Vm. Gereformeerde kerk

Beetsterzwaag, Kerkepad Oost 17

1921

Retail

5.

Ontmoetingskerk

Beetsterzwaag, Achter de Hiemen 41

1966

Religieus

6.

De Paedwizer

Frieschepalen, ’t Paed 1

1957

Religieus

7.

Vm. Gereformeerde kerk

Frieschepalen, Tolheksleane 41

1928

Religieus

8.

Mariakerk Kortezwaag

Gorredijk, De Leijen 29

1797

Cultureel

9.

Koninkrijkszaal Jehova

Gorredijk, Compagnonsstrjitte 120

1975

Religieus

10.

Vm. Gereformeerde kerk

Gorredijk, Brouwerswal 40

1915

Horeca

11.

Doopsgezinde kerk

Gorredijk, Stationsweg 60

1939

Wonen

12.

Christus Licht der wereld

Gorredijk, Compagnonsstrjitte 102a

1967

Religieus

13.

Ontmoetingskerk

Gorredijk, Schansburg 3

1972

Religieus

14.

Eben-Haëzer

Gorredijk, Brouwerwal 58

1870

Wonen

15.

De Witte Kerk

Hemrik, Binnenwei 22

1739

Cultureel

16.

Gereformeerde kerk

Hemrik, Binnenwei 8

1937

Zorg

17.

Mattheuskerk

Langezwaag, ’t Hou 9

1781

Religieus

18.

Sint Piterkerk

Lippenhuizen, Buorren 30

1743

Religieus

19.

De Doarpstsjerke

Nij Beets, Doarpsstrjitte 7

1908

Religieus

20.

Sint Hippolytuskerk

Olterterp, Achterwei 6

Ca. 1520

Cultureel

21.

Sint Jakobuskerk

Siegerswoude, Binnenwei 14

1949

Wonen

22.

Elim

Siegerswoude, Taeijewyk 1a

1970

Religieus

23.

Vm. Rehobothkerk

Siegerswoude, Van Akenwei 43

1905

Wonen

24.

Hervormde kerk

Terwispel, De Streek 25

1864

Religieus

25.

Gereformeerde kerk

Tijnje, Rolbrêgedyk 6

1921

Religieus

26.

Vm. Hervormde kerk

Tijnje, Riperwei 10

1890

Wonen

27.

Sint Petruskerk

Ureterp, Selmien East 47

1200-1300

Religieus

28.

Ontmoetingskerk

Ureterp, Mounestrjitte 12

1961

Religieus

29.

De Levensbron

Ureterp, De Feart 85

1975

Religieus

30.

Weinterp

Wijnjewoude, Tsjerkereed 2

1778

Religieus

31.

Sint Janskerk

Wijnjewoude, Breeberchspaed 1

1450-1500

Religieus

32.

Gereformeerde kerk

Wijnjewoude, Merkebuorren 34

1908

Religieus

33.

Maranathakerk

Wijnjewoude, Merkebuorren 91

1978

Wonen

21

Monumentenstatus Uit de inventarisatie blijkt dat er 11 van de 33 kerkgebouwen geregistreerd staan als rijksmonument. Geen van de kerkgebouwen heeft de status gemeentelijk monument. Van de 11 kerken met de status rijksmonument, zijn er 3 gebouwd in de middeleeuwen: de Sint Petruskerk in Ureterp (ca. 1200-1300), de Sint Janskerk van Duurswoude (ca. 1450) en de Sint Hippolytuskerk in Olterterp (ca. 1520). Van de kerken uit de achttiende eeuw zijn er 5 tot rijksmonument benoemd. Slechts twee negentiende-eeuwse kerken en een twintigsteeeuwse kerk staan geregistreerd als rijksmonument. De redenen die aangevoerd worden om een kerkgebouw het predicaat rijksmonument te geven zijn onder meer de bouwstijl en oorspronkelijkheid, gaafheid, het cultuurhistorisch belang, de functie en documentatie. In enkele gevallen zijn ook de aanwezige grafzerken reden een kerkgebouw tot monument te benoemen, zoals bijvoorbeeld de drie gebeeldhouwde grafzerken van de families Lycklama en Scheltinga in de Sint Martenskerk te Beetsterzwaag. In onderstaande kaart is een schematisch overzicht van de locaties van de huidige monumenten weergegeven op nummer.

Kaart: Overzicht locaties van rijksmonumentale kerkgebouwen binnen gemeente Opsterland.

22

Denominaties toen en nu Opsterland kent al eeuwenlang een verscheidenheid aan denominaties binnen de gemeentegrenzen. De doopsgezinde gemeenschap in Opsterland gaat terug tot voor 1700 en ook het jodendom was een lange tijd, met name in de negentiende en begin twintigste eeuw, een belangrijke geloofsstroming binnen Gorredijk. De meest voorkomende oorspronkelijke denominaties waren de Nederlands Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerk. Van de 33 kerkgebouwen waren er maar liefst 19 die behoorden tot de Nederlands Hervormde Kerk. Daarnaast had de Gereformeerde kerk een belangrijk aandeel in de denominaties met 10 kerkgebouwen die hiertoe behoorden. Vandaag de dag liggen de verhoudingen geheel anders en is de belangrijkste denominatie de Protestantse Kerk (PKN).

Denominaties kerkenlandschap 2022 2

PKN

1

PKN Gereformeerd

1 9

1

PKN Hervormd GV

1

Rooms-Katholiek CGK

2 1

Jehova 2

Hervormde gemeente

Ligging en grootte De kerken in gemeente Opsterland zijn deels geplaatst in de kern van de dorpen en in het geval van de grotere ‘vlecke’ Gorredijk bevinden zich ook enkele kerken in de woonwijken, zoals de Koninkrijkzaal van de Jehovah’s Getuigen en de katholieke Christus Licht der wereldkerk. Ook in Beetsterzwaag bevindt de Ontmoetingskerk zich in het midden van een woonwijk. De Levensbron en de Sint Petruskerk in Ureterp en Elim in Siegerswoude bevinden zich aan de rand van het dorp. Enkele kerken bevinden zich meer in het buitengebied, zoals de kerken van Weinterp en Duurswoude, de Sint Hippolytuskerk van Olterterp, de Jakobuskerk aan de Binnenwei in Siegerswoude, de gereformeerde kerk aan de Binnenwei te Hemrik en de Mariakerk aan de Leijen te Gorredijk-Kortezwaag.

23

Verdeling grondoppervlakte kerkgebouwen 18 16

Klein: 0-250m²

17

14

Middel: 251-500m²

12

Groot: 501-1000m²

10 8

Extra groot: >1000m²

9

6 6

4 2

1

0 Klein

Middel

Groot

Extra groot

Van alle kerkgebouwen is het grondoppervlak bekend. Het overgrote deel van kerken is klein (<250 m²). Dit betreft doorgaans de oudere kerkgebouwen uit de middeleeuwen en kerken die gebouwd zijn voor 1950. De andere kerken zijn over het algemeen middelgroot (<500 m²) tot groot (<1000 m²). Vaak zijn dit de gebouwen uit de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw. Slechts een kerkgebouw, de Levensbron aan de Feart in Ureterp, heeft een grondoppervlakte van meer dan 1000 m² en valt daarmee in de categorie extra groot.

De Levensbron, Ureterp

24

Waardenstelling kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed Kerkgebouwen kunnen niet los gezien worden van hun interieurs. Monumentale kerkgebouwen zijn gewoonlijk geheel beschermd, ook het interieur. Tot het interieur behoren bijvoorbeeld kerkbanken en zerkenvloeren, die ‘aard- en nagelvast’ zijn, maar ook andere roerende objecten. Hoewel deze roerende zaken meestal niet behoren tot de door de monumentenstatus beschermde delen van de kerk, zijn ze toch van belang vanwege de cultuurhistorische waarde en het religieuze gebruik. Via Museum Catharijneconvent in Utrecht is er een waardenstelling van de kerkinterieurs in Opsterland uitgevoerd. De meeste gegevens van deze inventarisatie stammen uit een periode dat fotografie kostbaar was en doorgaans alleen het meest belangrijke erfgoed vastgelegd werd. De aandacht van de waardenstelling is voornamelijk uitgegaan naar kerken die anno 2021 nog in religieus gebruik zijn. Voor locaties die tot stand kwamen na 1980 is het nog te vroeg om te spreken van erfgoedwaarde. Voor enkele locaties is er in de database en na digitaal onderzoek niet genoeg informatie beschikbaar om een waardenstelling te kunnen geven (Koninkrijkzaal te Gorredijk, Elim in Siegerswoude, de Ontmoetingskerk en De Levensbron in Ureterp). Er is een verdeling gemaakt in topensembles, de middenmoot en een categorie met lage waarde.

Een kanttekening bij de waardenstelling is dat de registratiegraad van beschikbare gegevens erg oud is. Bovendien wil een lage of middelhoge waarde niets zeggen over de sentimentele of religieuze waarde die gemeenteleden toekennen aan de voorwerpen, deze kunnen alsnog een zeer hoog belang hebben. In deze paragraaf komen de belangrijkste conclusies uit het rapport aan bod. De volledige waardenstelling van de kerkinterieurs is weergegeven in bijlage 1. Tot de topensembles behoren de interieurs van de gereformeerde kerk in Tijnje en de hervormde kerk aan de Tsjerkereed in Wijnjewoude. In het interieur van de gereformeerde kerk van Tijnje is het ensemble uit het Interbellum nagenoeg volledig behouden gebleven, inclusief de preekstoel met twee opgangen en het boven de preekstoel geplaatste orgel, dat kenmerkend is voor gereformeerde kerken. Dit interieur neemt een voorname plek in onder de gereformeerde interieurs in het noorden van Nederland. De hervormde kerk aan de Tsjerkereed in Wijnjewoude herbergt alle belangrijke interieuronderdelen uit de bouwtijd (laatste kwart achttiende eeuw). Het gaat om de preekstoel, doophek, heren – en kerkbanken en koperwerk. In de waardenstelling worden ook de kroonluchters nog benoemd, maar deze zijn ontvreemd in 2009. Het houtsnijwerk aan de preekstoel en aan enkele banken is van uitmuntende kwaliteit.

Tot de middenmoot behoren de interieurs van onder meer de Sint Martenskerk (Dorpskerk) in Beetsterzwaag, de Sint Hippolytuskerk van Olterterp, de kerk van Terwispel, de Sint Petruskerk in Ureterp en Sint Janskerk aan het Breeberchspaed in Wijnjewoude. Deze interieurs verdienen de aandacht vanwege hun oorspronkelijkheid of uitzonderlijke stukken. De Sint Martenskerk van Beetsterzwaag heeft een traditioneel protestants gegroeid ensemble met zeventiende-eeuwse preekstoel, een fragment van het zeventiende-eeuwse doophek en een grotendeels uit dezelfde eeuw stammende zerkenvloer. Bijzonder is dat de schenkingsgeschiedenis van veel interieuronderdelen goed gedocumenteerd is. Van belang 25

van het interieur van de Witte Kerk in Hemrik is de zeventiende-eeuwse kuip van de preekstoel. In de Sint Hippolytuskerk van Olterterp zijn vele achttiende-eeuwse objecten aanwezig, zoals de preekstoel met bijbehorend koperwerk, doophek, herenbank en kerkbanken en rijkelijk gedecoreerde zerken met bijbehorende rouwborden. De plaatsing van de preekstoel aan de noordkant is opvallend, deze is doorgaans aan de zuidkant geplaatst. In de negentiende-eeuwse Hervormde kerk van Terwispel werd een interieur samengesteld bestaande uit onderdelen die al sinds de vroege zeventiende eeuw gebruikelijk waren in een protestantse kerk, waaronder

een

preekstoel,

herenbank, kerkbanken, doophek en doopvont. De uitvoering is echter veel eenvoudiger dan veel ensembles uit de zeventiende en achttiende eeuw. In de Sint Petruskerk van Ureterp zijn nog enkele objecten aanwezig uit het zeventiendeeeuwse

en

achttiende-

kerkinterieur.

Het

exterieur van de gereformeerde kerk aan het Breeberchspaed te Wijnjewoude is bijzonder oud, net zoals

het

sarcofaagdeksel

zandstenen dat

bewaard

gebleven is. Andere onderdelen Interieur van de Sint Hippolytuskerk in Olterterp. Het orgel is recent gerestaureerd. Aan de wanden zijn de rouwborden van de familie Van Boelens te zien.

stammen uit de laatste jaren van de achttiende eeuw, toen bijna het gehele interieur vernieuwd is.

De gereformeerde kerk aan de Merkebuorren in Wijnjewoude heeft nog grotendeels het oorspronkelijke

interieur.

Orgel,

kerkbanken,

kerkenraadsbanken,

preekstoel

en

avondmaalstafel zijn nog aanwezig. Onderaan de lijst staan de interieurs van De Mande in Bakkeveen, de Ontmoetingskerk in Beetsterzwaag, de gereformeerde kerk in Frieschepalen, de Sint Piterkerk van Lippenhuizen en de Dorpskerk van Nij Beets. De Mande had voorheen een gaaf jaren ’60 interieur, maar door aanpassingen bij een modernisering ging het oorspronkelijke ensemble verloren. De Ontmoetingskerk in Beetsterzwaag overkwam hetzelfde. De Piterkerk van Lippenhuizen werd in 2015 grootschalig gerenoveerd. Het oude orgel, de preekstoel en herenbank kregen een plek in het geheel vernieuwde interieur. Het hout van de preekstoel en herenbank werd hierbij overdadig gerestaureerd, waardoor van de oude uitstraling van de stukken weinig overbleef.

26

Herbestemde kerkgebouwen In Nederland zijn al tal van kerkgebouwen voorzien van een nieuwe bestemming. Er zijn voorbeelden van hotels in kerkgebouwen, maar ook een bibliotheek, café, urnencentrum, discotheek, basisschool of appartementen. Binnen Opsterland hebben 13 van de 33 kerken een herbestemming doorgemaakt. Twee kerken die dit proces als eerste doormaakten zijn de gereformeerde kerk aan het Kerkepad Oost 17 in Beetsterzwaag, die een bestemming als fietsenwinkel kreeg, en de gereformeerde kerk aan de Brouwerswal 39-40 in Gorredijk dat dienstdoet als Chinees restaurant. Twee kerkgebouwen, de kerk aan de Stationsweg 60 in Gorredijk en kerkje aan de Binnenwei 14 in Siegerswoude, hebben kortgeleden een woonbestemming gekregen. De herbestemde kerkgebouwen binnen gemeente Opsterland zijn uitsluitend kleinere zaalkerken en op 1 na gaat het om niet-monumentale gebouwen.

Recent in transitie naar woning: Stationsweg 60 in Gorredijk en Binnenwei 14 in Siegerswoude

Of een kerk geschikt is voor een nieuwe functie, zoals wonen of een cultureelmaatschappelijke, is afhankelijk van diverse factoren. Financiële haalbaarheid is altijd een belangrijk onderdeel van de transformatie. Daarnaast spelen de maatschappelijke en stedenbouwkundige context een rol. Het is belangrijk om te weten welke sociaalmaatschappelijke aspecten een rol spelen in de omgeving van de kerk, zoals het type wijk en de bevolkingssamenstelling, welke behoefte en welke opgaven voor de toekomst zijn er in de dorpen, en er moet aandacht zijn voor gemeentebrede opgaven die een plek kunnen krijgen in een dorp. Bovendien is het draagvlak van omwonenden cruciaal. Stedenbouwkundig wordt er gekeken naar of het kerkgebouw markant is en een kerkplein, parkeerplek, grote tuin of begraafplaats heeft. Van de 33 kerken hebben er 10 een kerkhof. Alle kerken met een kerkhof zijn tevens rijksmonument. Een kerkhof kan belemmerend zijn voor nevenactiviteiten en herbestemming en heeft vaak onderhoud nodig. Maar er zijn ook voordelen: grafrechten kunnen inkomsten genereren en er zijn ook mensen die graag een bezoek brengen aan een kerkhof. Elk kerkgebouw is uniek, waardoor de aanpak altijd maatwerk moet zijn, net als bij de herbestemming van andere monumentale gebouwen. 27

Interieur EbenHaëzer in 2020. (Bronnen: Makelaardij Sierd Moll, vorige en huidige eigenaren pand)

Een kerk als woning Enkele kerkgebouwen binnen Opsterland hebben in de afgelopen jaren een herbestemming tot woning doorlopen. Een daarvan is het hervormde evangelisatiegebouw Eben-Haëzer aan de Brouwerswâl in Gorredijk. Het zaalgebouw met klokgevel dateert uit 1870. In 2015 is het gebouw geheel gemoderniseerd met behoud van diverse karakteristieke elementen door een gespecialiseerd bedrijf. Het orgel en het houten tongewelf met hang- en schoorwerk met ijzeren stangen zijn behouden gebleven en maken deel uit van het interieur. De raampartijen, bestaande uit enkele rondboogramen met roedeverdeling, zijn eveneens bewaard gebleven.

28

4

Overig religieus erfgoed Klokkenstoelen, baarhuisjes en andere relicten

Begraafplaats Oud Beets: engelenbewaarder en klokkenstoel

29

Overig religieus erfgoed Om een volledig beeld te schetsen van het religieuze erfgoed binnen Opsterland, is ook het overige religieuze erfgoed in Opsterland geïnventariseerd. Naast de kerkgebouwen bestaat het religieuze erfgoed uit onder meer bewaard gebleven fundamenten van afgebroken kerken, begraafplaatsen, baarhuisjes en een evangelisatiegebouw. Het overige religieuze erfgoed wordt niet meegenomen in de kerkenvisie met het doel deze deel te maken van mogelijke herbestemming, maar op basis van de cultuurhistorische waarde die deze locaties en objecten hebben. Ze vormen deel van de leefomgeving, geven gestalte aan het landschap en zijn soms al eeuwenoud. Om die redenen verdient ook dit religieus erfgoed de aandacht. Bewaard gebleven fundamenten, familiebegraafplaatsen, baarhuisjes en grafkelders Binnen de gemeentegrenzen zijn er twee plaatsen waar fundamenten van afgebroken kerken bewaard gebleven zijn. Het gaat om de fundamenten van de voormalige hervormde kerk aan de Kerkewal in Gorredijk en de fundamenten van de Adelskerk aan de Beetsterweg in Oud Beets. De voormalig hervormde kerk te Gorredijk is in 1971 tot rijksmonument aangewezen vanwege de inventaris, bestaande uit een zeventiende-eeuwse preekstoel met achterschot en klankbord, de zes herdenkings- en wapenstenen in de gevel en de kerkvloer met grafzerken.

Hoewel de kerk benoemd was tot rijksmonument, werd het kerkgebouw in 1984 toch afgebroken. De staat van onderhoud was dusdanig slecht, dat renoveren te kostbaar was. Wat resteert zijn overblijfselen van de buitenmuren en enkele achttiende-eeuwse grafzerken in de vloer, sommige nog met zichtbare familiewapens of teksten. Het gros van deze grafzerken heeft echter verregaande slijtage door weersinvloeden. Ook op de begraafplaats rondom de fundamenten zijn diverse oude grafstenen en een grafkelder aanwezig. De gevelstenen zijn maar deels bewaard gebleven. Een van de gevelstenen is doormidden gezaagd en opnieuw ingemetseld in de voorste gevel. In 2019 werd de rijksmonumentale status ingetrokken. De restanten van de fundering van de Adelskerk in Oud Beets hebben momenteel ook geen monumentenstatus, maar zijn wel van groot cultuurhistorisch belang. Op het in de middeleeuwen aangelegde kerkhof zijn tal van achttiende- en negentiende-eeuwse graven die toebehoren aan leden van de adellijke families Van Lynden, Lycklama à Nijeholt en Van Harinxma thoe Slooten. Binnen de ommuring zijn vier grafstenen rechtop tegen elkaar aan gemetseld. Deze zijn benoemd tot rijksmonument. Op de begraafplaats zijn ook enkele grafkelders aanwezig. Bijzonder is de marmeren engelenbewaarder bij het familiegraf van de Lycklama à Nijeholts.

Een levensgroot bronzen beeld uit de kerk is geplaatst aan de muur van de nabijgelegen pastorie. Ook is er op de begraafplaats een baarhuisje. In Olterterp is een begraafplaats bewaard gebleven die eveneens verbonden is met een adellijke familie. Vlak buiten de kern van het dorp ligt een grafheuvel van de familie Van Boelens, het Aldhôf. Eerder stond op dit perceel een middeleeuwse kerk. Er liggen twaalf stenen van nakomelingen van Ambrosius Ayzo van Boelens (1766-1831), grietman van Opsterland, omringd door een gietijzeren hek. Een grafsteen is voor de dienstmaagd Akke de Boer (1812-1889). Op het graf van zijn zoon Boelardus Augustinus is het familiewapen 30

aangebracht. De begraafplaats is in bezit van de Annette van Boelensstichting. In Hemrik achter de Witte Kerk aan de Binnenwei ligt nog een andere familiebegraafplaats. Het gaat om een grafkelder met nabijgelegen begraafplaats van familie Van der Sluis. De stichter van de grafkelder, Jan Alles van der Sluis (1787-1863), was een succesvolle ondernemer en behoorde tot de grootgrondbezitters. Bij de grafkelder werd een stamboomzerk geplaatst. In de grafkelder zijn tussen 1860 en 1960 veertig familieleden bijgezet.10 Stichting Grafkelder en Begraafplaats der Familie Van der Sluis verzorgt het beheer en onderhoud.

Familiegraf Van Boelens, Aldhôf, Olterterp (linksboven) Voorgevel fundament en grafzerk met familiewapen, vm. Hervormde Kerk, Kerkewal, Gorredijk (midden- en rechtsboven) Tegen elkaar gemetselde grafzerken met status rijksmonument, begraafplaats Beetsterweg, Oud Beets (linksonder) Stamboomzerk familie Van der Sluis op familiekerkhof, Binnenwei 22, Hemrik (rechtsonder)

10

Genealogische website Reitze Jonkman: https://www.rjonkman.nl/dagboek/grafkelder.htm

31

Verscholen in de landerijen net buiten de bebouwde kom van Gorredijk, enigszins afgelegen van de openbare weg, ligt een Joodse begraafplaats, waar enkele Joodse families begraven zijn. De begraafplaats is aangelegd in 1804. De begraafplaats ligt op een perceel omgeven door een boomwal. De oudste van de ongeveer 112 bewaard gebleven grafstenen dateert van 1807. Er is bovendien een sober uitgevoerd houten metaheerhuisje (lijkenhuisje) bewaard gebleven (de enige in Nederland). De gemeente Opsterland zorgt voor het onderhoud van de begraafplaats. In 2018 is de belettering op de grafstenen hersteld door vrijwilligers. Zowel op de Van Boelensbegraafplaats als de Joodse begraafplaats worden geen overledenen meer begraven. Op de oude begraafplaats aan de Mersken in Siegerswoude, waar vroeger een middeleeuwse kerk heeft gestaan, is de begraafplaats nog wel in gebruik. Bijzonder aan deze begraafplaats is de beukenhaag die de contour vormt van de afgebroken kerk, de levensboom en het baarhuisje, dat opgetrokken is uit de stenen van de afgebroken middeleeuwse kerk. Predikantenhuisje en evangelisatiegebouw Net als de kerk van Duurswoude aan het Breeberchspaed 1 in Wijnjewoude is ook het naastgelegen

predikantenhuisje

rijksmonument.

Het

een

predikantenhuisje,

gebouwd in 1759, betreft een gebouwtje bestaand uit slechts een kamer onder een zadeldak tegen topgevels. Het is deels opgetrokken uit Friese geeltjes en heeft twee vensters met negen ruiten. Het evangelisatiegebouw aan de Warren 6 in Tijnje, dat dateert van 1916, bestaat ook uit slechts een kamer. De voorgevel is van baksteen, de muren van kalkzandsteen. Aan het casco en de rondboogvensters in de zijmuren is te zien dat het gaat om een gebouw met religieuze functie. Nadat het zijn functie als evangelisatiegebouw verloor, werd het gebruikt als zondagsschool. Momenteel heeft het gebouwtje een bestemming als logies gekregen.

Predikantenhuisje uit 1759, Wijnjewoude (boven) Evangelisatiegebouw, Uilesprong, Tijnje (onder)

32

Klokkenstoelen Vrijstaande klokkenstoelen komen binnen Nederland voornamelijk voor in Friesland, Groningen en Drenthe. Van de ongeveer 140 klokkenstoelen die Nederland rijk was, zijn er nog ongeveer 70 bewaard gebleven, waarvan het merendeel, namelijk 56, in Friesland staat. Ze werden vaak gebouwd omdat de bevolking in armere dorpen meestal wel een eenvoudige kerk kon bouwen, maar men zich geen toren met luidklok kon veroorloven. Oude klokkenstoelen zijn meestal meerdere keren gerestaureerd. Bijna alle klokkenstoelen in Friesland vallen onder monumentenzorg. Binnen gemeente Opsterland zijn er 11 klokkenstoelen aanwezig, waarvan er 5 aangemerkt worden als historische klokkenstoelen wegens de ouderdom van de constructie en hun religieuze functie. Bijzonder is dat in Gorredijk en Wijnjewoude klokkenstoelen staan met daarin drie klokken; doorgaans hebben klokkenstoelen slechts een klok. De oudste klokkenstoel binnen gemeente Opsterland, en ook de grootste in Friesland, is de klokkenstoel van de kerk van Weinterp aan de Tsjerkereed. De eerste vermelding stamt uit 1723. De leeftijd van de klokkenstoel is lang niet altijd overeenkomstig met het gietjaar van de klokken. Die zijn in dit geval gegoten in 1948. Ook de klokkenstoel bij de Witte Kerk in Hemrik is al eeuwenoud. De eerste vermelding daarvan gaat terug naar het jaar 1739.

De klokken in deze klokkenstoel zijn echter ouder dan de klokkenstoel zelf. Ze zijn gegoten in 1495 door Gerardus van Wou uit Kampen. De klokkenstoel in Hemrik kreeg in 1727 een tweede klok, maar deze is in 1921 weer verwijderd, toen de klokkenstoel verplaatst werd naar de achterzijde van de kerk. In bijlage 2 is een overzicht opgenomen van de historische klokkenstoelen binnen gemeente Opsterland met bijbehorende gegevens.

Klokkenstoel met drie klokken nabij de kerk van Weinterp. De klokkenstoel is diverse keren gerestaureerd, de laatste keer in 2015.

33

5

Resultaten vragenlijst voor kerkeigenaren

Gereformeerde kerk aan de Tolheksleane, Frieschepalen.

34

Uitkomsten van de vragenlijst In de periode mei 2022 - september 2022 is naar de 27 eigenaren van de in totaal 33 kerken in Opsterland een vragenlijst gestuurd om inzicht te krijgen in diverse aspecten van de kerkgebouwen. Vragen gingen onder meer over de staat van onderhoud, de financiële vooruitzichten, praktische zaken zoals het nevengebruik en de inrichting, over de activiteiten binnen het kerkgebouw, maar ook over verduurzaming. De resultaten van de deelonderwerpen worden hieronder uiteengezet. De respons op de vragenlijst was hoog: de gegevens van 32 kerken zijn ingevuld 97%). Van slechts 1 kerkgebouw, de Sint Martenskerk in Beetsterzwaag, zijn geen gegevens bekend. Uit de ontvangen gegevens is een zeer duidelijk beeld te schetsen van de problematiek en vragen die er leven onder de kerkeigenaren. Inrichting, bouwaspecten en bouwkundige conditie Van de 32 kerken zijn er 15 kerken zonder toren. Er zijn 13 kerken waarbij de toren in bezit is van dezelfde eigenaar als het schip van de kerk. De gemeente Opsterland is eigenaar van 4 kerktorens: de Mattheuskerk van Langezwaag, de Hippolytuskerk van Olterterp, de middeleeuwse Petruskerk in Ureterp en de Martenskerk van Beetsterzwaag. In 23 kerken is er nog een orgel aanwezig (72%), in de andere 9 kerken is deze reeds verwijderd.

Opvallend is dat er ook in enkele herbestemde kerkgebouwen nog steeds een orgel aanwezig is: in een kerkgebouw dat herbestemd is als woning (Brouwerswal 58 te Gorredijk) en in een zorglocatie waar dagbesteding georganiseerd wordt (Binnenwei 8 in Hemrik).

Kerkje aan de Binnenwei 8, Hemrik. Thans in gebruik als zorglocatie voor dagbesteding. (Foto interieur rechts. Bron: Facebookwebsite De Weefplaats van Stichting Schouder aan Schouder)

Over de bouwkundige staat van het kerkgebouw is het grootste deel van de eigenaren positief. Geen enkel kerkgebouw verkeert in slechte of zeer slechte staat. Slechts een eigenaar geeft aan dat zijn kerkgebouw in matige staat verkeerd. Voor 10 kerken geldt dat zij gezien worden als in redelijke staat, en voor 20 kerkgebouwen dat zij in goede staat verkeren. 35

Er wordt van 11 kerkgebouwen verwacht dat het kerkgebouw binnen 10 jaar ingrijpend onderhoud nodig heeft of gerestaureerd moet worden. Voor de andere 21 kerkgebouwen geldt deze verwachting niet. Van de 22 kerkgebouwen waar regelmatig kerkdiensten worden gehouden, hebben er 16 aan- of ingebouwde nevenruimten en hebben er 21 een keukenvoorziening ingebouwd. Alle 22 kerken hebben inpandige toiletvoorzieningen. Het aantal beschikbare zitplaatsen om een dienst bij te wonen varieert van 110 tot 700 plekken. Er zijn 7 kerkgebouwen waar 110 tot 140 zitplaatsen aanwezig zijn. Maar liefst 5 kerkgebouwen hebben 150 zitplaatsen en in 1 kerkgebouw is er sprake van 160 zitplaatsen. Er zijn 5 kerkgebouwen die 200 tot 250 zitplaatsen hebben. Dan is er nog 1 kerkgebouw met 300 zitplaatsen, 1 kerkgebouw met 330 zitplaatsen en nog eens 1 kerkgebouw met 400 plekken. En er is 1 kerkgebouw met maar liefst 700 zitplaatsen. Het is bekend van 20 kerkgebouwen waar de zitplaatsen zich bevinden. Er zijn 11 kerkgebouwen die geen zitplaatsen hebben op de galerij. Voor 5 kerkgebouwen gaat het om 8 tot 20 zitplaatsen in de galerij en twee kerkgebouw hebben 50 en 105 plekken beschikbaar in de galerij. Van 21 kerkgebouwen is bekend dat zij gebruik maken van vaste banken. In 7 kerkgebouwen zijn er geen vaste banken aanwezig.

Het aantal zitplekken op de vaste banken varieert van slechts 10 plaatsen tot 250 plaatsen.

36 Interieur met vaste zitplaatsen van de gereformeerde kerk aan de Merkebuorren 34, Wijnjewoude.

Kerkelijk gebruik en herbestemde kerkgebouwen In totaal 12 kerkgebouwen zijn sinds 1975 in zijn geheel niet meer in gebruik als kerk. Opvallend is dat er tussen 1990 en 1996 een nieuwe functie gevonden werd voor vier kerkgebouwen. In de jaren ’00 gold dit slechts voor één kerkgebouw. Tussen 2012 en 2020 kregen een zestal kerkgebouwen een nieuwe functie en werden herbestemd. Hieruit zou geconcludeerd kunnen worden dat er vooral in het laatste decennium een afname van het aantal kerkbezoeken plaatsvindt. Als deze trend zich doorzet, en daarmee de landelijke trend volgt, is het aannemelijk dat er de komende jaren meer kerkgebouwen in aanmerking komen voor herbestemming, voor nevengebruik of een nieuwe functie zullen krijgen. Van de 32 kerken worden er nog 20 gebruikt voor reguliere kerkdiensten. Twee kerken worden alleen nog voor rouw- en trouwdiensten gebruikt. De overige 10 worden niet langer gebruikt voor kerkdiensten. Van de 20 kerken waar nog kerkdiensten gehouden worden, zijn er 12 kerkgebouwen die ook voor niet-kerkelijke doeleinden gebruikt worden. Het gaat hierbij om onder meer het bieden van ruimte voor verenigingen, het gebruik als trouwlocatie, voor concerten en commerciële zaalverhuur. Ook worden er open dagen voor kerkgebouwen gehouden, wordt er opendeur gehouden, zodat geïnteresseerden een kerkgebouw kunnen bezoeken en wordt het gebouw gebruikt als stemlocatie.

Daarnaast worden de kerken gebruikt als nazitruimte na de kerkdienst om koffie te drinken, of worden verhuurd voor periodieke vergaderingen, begrafenissen, trouwerijen en feesten. In de Witte Kerk van Hemrik wordt er jaarlijks een kunstverkooptentoonstelling georganiseerd.